Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic Қазақстан 0 1030 3652001 3651808 2026-09-08T09:25:46Z Asorev 125569 3652001 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Қазақстан Республикасы |Шынайы атауы = |Атау септігі = Қазақстан |Елтаңба = Emblem of Kazakhstan (3D).svg |Байрақ = Flag of Kazakhstan.svg |Ұраны = Алаш! <small>(тарихи)</small><br>Алға Қазақстан! <small>(ресми емес)</small> |Әнұранның аты = Менің Қазақстаным |Аудио = Kazakhstan National Anthem 2012.ogg |Картада = Kazakhstan (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2= |lat_dir=N|lat_deg=48|lat_min=57|lat_sec=0 |lon_dir=E|lon_deg=66|lon_min=14|lon_sec=0 |region = KZ |CoordScale = 10000000 |Тілдері = [[қазақ тілі]]{{efn|Қазақстан Конституциясы бойынша қазақ тілі — елдегі жалғыз мемлекеттік тіл және [[орыс тілі]] мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitution |title= Қазақстан Республикасының Конституциясы |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-11-12}}</ref>}} |Мемлекеттік діні = [[зайырлы мемлекет]] |Үкімет түрі = [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[президенттік республика]]<ref>Қазақстан Республикасы — президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет. — Қазақстан Республикасының Конституциясы, 2-бап, 1 бөлім</ref> |Құрылды = [[1465 жыл]] ([[Қазақ хандығы]])<br>[[16 желтоқсан]] [[1991 жыл]] (Қазақстан) |Тәуелсіздік күні = [[16 желтоқсан]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан |Астанасы = [[Сурет:Emblem of Astana (latin).svg|22px]] [[Астана]] |Ірі қалалары = [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]], [[Қарағанды]], [[Ақтөбе]], [[Тараз]], [[Павлодар]], [[Өскемен]], [[Атырау]], [[Семей]] |Басшы қызметі = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]]<br>[[Қазақстан вице-президенті|Вице-президент]]<br>[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br>[[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|төрағасы]] |Басшылары = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]<br>[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] |Жер аумағы бойынша орны = 9 |Жер аумағы = 2 724 902 |Судың үлесі = 2,8 |Этнохороним = [[Қазақстан халқы|қазақстандық, қазақстандықтар]] |Халық саны бойынша орны = 62 |Жұрты = {{өсім}} 20 547 909<ref name="statdem">{{cite web|url=https://stat.gov.kz/region/|title=Қазақстан Республикасының өңірлерінің статистикасы|author=|date=|work=stat.gov.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> |Сарап жылы = 2026 |Санақ бойынша халық саны = {{өсім}} 19 186 015<ref>{{cite web|author=|url=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825|title=2021 жылғы Қазақстан Республикасы халқының ұлттық санағының қорытындылары|lang=|website=|publisher=stat.gov.kz|date=4 қараша 2021|accessdate=2021-11-07}}</ref> |Санақ жылы = 2021 |Халық тығыздығы = 7,5 |Тығыздық бойынша орны = 184 |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 973,36 млрд<ref name=IMF>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/KAZ |title=GDP, current prices |publisher=International Monetary Fund |website=IMF |accessdate=23 наурыз 2026}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2026 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 36 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 47 260<ref name=IMF/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 56 |ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 305,91 млрд<ref name="statecon">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/industries/economy/national-accounts/ |title=Ұлттық шоттар статистикасы |accessdate=23 наурыз 2026 |publisher=stat.gov.kz}}</ref> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2025 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 49 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 15 527 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 64 |АДИ = {{өсім}} 0,837 |АДИ жылдық есебі = 2023 |АДИ бойынша орны = 60 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = [[Air Astana]], [[SCAT]], [[Qazaq Air]], [[FlyArystan]] |Валютасы = [[Қазақстан теңгесі]] '''{{Unicode|₸}}'''<br />([[ISO 4217|KZT, код 82]]) |Интернет үйшігі = [[.kz]], [[.қаз]] |ISO = [[ISO 3166-2:KZ|KZ]] |Телефон коды = 7 |Уақыт белдеулері = [[UTC+5:00|UTC+5]] }} {{мағына|Қазақстан (айрық)}} '''Қазақстан''' ({{audio-nohelp|Kk-kazakhstan.ogg|[qɑzɑqˈstɑn]}}), толық атауы '''Қазақстан Республикасы''',{{efn|{{audio-nohelp|Kk-republic-of-kazakhstan.ogg|[qɑzɑqˈstɑn rʲɪsˌpublʲɪkəˈsə]}}}} — [[Шығыс Еуропа]] мен [[Орталық Азия]]да орналасқан [[мемлекет]]. Батысында [[Еділ]]дің төменгі ағысынан, шығысында [[Алтай таулары]]нан, солтүстіктегі [[Батыс Сібір жазығы]]нан, оңтүстіктегі [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] шөлі мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шань тау жүйесі]]не созылады. Қазақстан [[Каспий теңізі]] арқылы [[Әзербайжан]], [[Иран]] елдеріне, Еділ өзені және [[Еділ-Дон каналы]] арқылы [[Азов теңізі]] мен [[Қара теңіз]]ге шыға алады. Мұхитқа тікелей шыға алмайтын мемлекеттердің ішінде Қазақстан ең үлкені. Қазақстан бес мемлекетпен шекаралас. Қазақстанның солтүстігі мен батысындағы көршісі [[Ресей]]мен шекарасы — әлемдегі құрлықтағы ең ұзын шекара (7 591 километр). Қазақстан оңтүстігінде [[Түрікменстан]]мен, [[Өзбекстан]]мен және [[Қырғызстан]]мен, ал шығысында [[Қытай]]мен шектеседі. Жалпы құрлық шекарасының ұзындығы — 13 394 километр. Батыста [[Каспий теңізі]]мен (2000 километр), оңтүстік батыста [[Арал теңізі]]мен шайылады. 2026 жылғы 1 сәуірдегі елдегі тұрғындар саны — 20 547 909 адам<ref name="statdem"/>, [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|бұл әлем бойынша 62-орын]]. Жер көлемі жағынан [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|әлем елдерінің ішінде 9-орын алады]] (2 724 902 км²). Елдің елордасы — [[Астана]] қаласы. Мемлекеттік тілі — [[қазақ тілі]]. [[Орыс тілі]] мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады. Қазақстанның ұлттық құрамы алуан түрлі. Халықтың басым бөлігін тұрғылықты [[қазақтар]] құрайды, пайыздық үлесі — 70,18%,<ref>[https://qazaqstan.tv/news/149278/ Биылғы Ұлттық халық санағының алғашқы нәтижесі белгілі болды]</ref> [[орыстар]] 18,42%, [[өзбектер]] 3,29%, [[украиндар]] 1,36%, [[ұйғырлар]] 1,48%, [[татарлар]] 1,06%, басқа халықтар 5,38% (2021).<ref name="etno2021">{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397 |title=Численность населения Казахстана по отдельным этносам на начало 2021 года |publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Ұлттық статистика бюросы]] |lang=ru |accessdate=2021-05-01}}</ref> Халықтың 75% астамын [[мұсылман]]дар құрайды, [[Православ шіркеуі|православ]] [[Христиандық|христиандар]] 21%, қалғаны басқа да дін өкілдері (2009).<ref name="2009 Census">{{cite web |url=http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx |title=The results of the national population census in 2009 |date=2010-11-12 |publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Ұлттық статистика бюросы]] |accessdate=2010-01-21}}</ref> Экономикалық көрсеткіштері бойынша дамушы экономика ретінде қарастырылады. Елдің жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) (номинал) — $205,539 млрд (2018). Экономиканың негізгі бағыты — отын-энергетика саласындағы шикізат өндіру, ауыл шаруашылықтары: егіншілік, мал, балық, ара, орман). Елдің негізгі валютасы — [[Қазақстан теңгесі|теңге]]. 1991 жылы 16 желтоқсан күні [[КСРО ыдырауы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы (КСРО) ыдырауы]]на байланысты [[КСРО ыдырауы|Қазақстан]] өз егемендігін жариялады және көп ұзамай халықаралық қауымдастық тарапынан тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалды. Қазақстан 1992 жылының 2 наурызынан бері Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) толыққанды мүшесі. Сонымен қатар [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]на, [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]на, [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]на және [[Еуразия экономикалық қауымдастығы|Еуразиялық Экономикалық Қауымдастығы]] сияқты басқа да бірнеше [[халықаралық ұйымдар]]дың құрамына кіреді. == Этимологиясы == Қазақстан сөзі '''''[[Қазақтар|қазақ]]'''''<ref>[http://www.abai.kz/content/kazak-sozinin-magynasy "Қазақ" сөзінің мағынасы] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101214222829/http://abai.kz/content/kazak-sozinin-magynasy |date=2010-12-14 }}</ref><ref>[http://abai.kz/node/655 «ҚАЗАҚ» ДЕГЕН ЭТНОНИМНІҢ ШЫҒУ ТЕГІ. ОНЫ «КАЗАК» ЭТНОНИМІНЕ ҚАНДАЙ ҚАТЫСЫ БАР?]</ref> және '''''[[-стан]]''''' сөздерінен құралған, яғни ''Қазақ елі'' деген мағына береді. Соңғы кездері халық арасында '''''Қазақ елі''''', '''''Ұлы дала елі''''' және '''''Қазақия''''' деген атаулар қолданылуда.<ref>[http://www.nlrk.kz/page.php?page_id=826&lang=1 Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы, Батырғалиұлы Мағаз. Әдебиет қазақия, 1908 жыл] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130601155000/http://www.nlrk.kz/page.php?page_id=826&lang=1 |date=2013-06-01}}</ref><ref>[http://www.namys.kz/?p=680 Үздіктер ішінде Қазақия жоқ] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140831045202/http://www.namys.kz/?p=680 |date=2014-08-31}}</ref><ref>[http://anatili.kz/?cat=20 "Ана тілі" газеті, ҚАЗАҚИЯ ҚАЛАЛАРЫ]</ref> «''-стан''» суффиксі [[парсы тілі]]ндегі ''stân'' ({{lang-fa|ستان}}; ''estân'', ''istân'') сөзінен келген. Парсы тілінде ''-стан'' суффиксі ''жер'' дегенді білдіреді және географиялық атаулар сыртында да қолданылады, мысалға ''rigestân'' (ریگستان; ''құм, шөл жері''), ''golestân'' (گلستان; ''гүл, бақша жері'').<ref>{{cite book|first=Leila|last=Moshiri|chapter=English-Persian Glossary|title=Colloquial Persian|year=1988|publisher= Routledge|page=150|isbn=0-415-00886-7}}</ref> == Тарихы == {{Толық мақала|Қазақстан тарихы}} {{Толықтыру}} [[Сурет:Assimilation of Baltic and Aryan Peoples by Uralic Speakers in the Middle and Upper Volga Basin (Shaded Relief BG).png|нобай|солға|[[Темір дәуірі]] кезіндегі Орталық Азия, соның ішінде Қазақстан]] Қазақстан жерінде адам баласы [[палеолит]]тен бері тұрады.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yZHmpRGYtTEC&q=kazakhstan%2Bpaleolithic&pg=PA91 |title=Early Paleolithic in South and East Asia |last=Ikawa-Smith |first=Fumiko |date=1978-01-01 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-081003-5 |page=91 |language=en |accessdate=2020-11-14}} {{Wayback|date=2021-04-17 |url=https://web.archive.org/web/20210417174608/https://books.google.com/books?id=yZHmpRGYtTEC&q=kazakhstan+paleolithic&pg=PA91}}</ref> [[Ботай мәдениеті]] (б.з.б. 3700–3100) жылқыны тұңғыш рет асыраған делінеді. Ботай мәдениетінің солтүстік еуразиялық та, шығыс азиялық та генеалогиясы болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jeong |first1=Choongwon |last2=Balanovsky |first2=Oleg |last3=Lukianova |first3=Elena |last4=Kahbatkyzy |first4=Nurzhibek |last5=Flegontov |first5=Pavel |last6=Zaporozhchenko |first6=Valery |last7=Immel |first7=Alexander |last8=Wang |first8=Chuan-Chao |last9=Ixan |first9=Olzhas |last10=Khussainova |first10=Elmira |last11=Bekmanov |first11=Bakhytzhan |date=June 2019 |title=The genetic history of admixture across inner Eurasia |journal=Nature Ecology & Evolution |volume=3 |issue=6 |pages=966–976 |doi=10.1038/s41559-019-0878-2 |issn=2397-334X |pmc=6542712 |pmid=31036896 |bibcode=2019NatEE...3..966J }}</ref> [[Пасторализм]] аймақта [[неолит]] дәуірінде дамыған. [[Қола дәуірі]] мен [[темір дәуірі]] кезінде халық [[еуропалық нәсіл]]ге жататын.<ref>{{Cite journal|last=Ismagulov |first=O |year=2010 |title=Physical Anthropology of Kazakh People and their Genesis |journal=Science of Central Asia |url=http://www.scientificfund.kz/index.php?option=com_content&view=category&id=4&Itemid=28 |display-authors=etal |accessdate=2022-11-05}} {{Wayback|date=2017-02-10 |url=https://web.archive.org/web/20170210124931/http://www.scientificfund.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=7:physical-anthropology-of-kazakh-people-and-their-genesis}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians |first=Ann |last=Gibbons |date=2015-06-10 |title=Nomadic herders left a strong genetic mark on Europeans and Asians |journal=Science |publisher=AAAS |accessdate=2022-11-05}} {{Wayback|date=2022-09-02 |url=https://web.archive.org/web/20220902191050/https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians}}</ref> Тарихтан бұрынғы заманда [[Орталық Азия]]да мүмкін үндіеуропа делінетін [[Афанасьев мәдениеті]],<ref>Allentoft et al. (2015); Haak et al. (2015),</ref> кейін [[үндіирандар|үндіиран]] [[Андроново мәдениеті]],<ref name="Beckwith49">{{cite book |last=Beckwith |first=Christopher I. |title=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |date=2009-03-16 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2994-1 |page=49 |url=https://books.google.com/books?id=-Ue8BxLEMt4C |postscript=:}} "Archaeologists are now generally agreed that the Andronovo culture of the Central Steppe region in the second millennium BC is to be equated with the Indo-Iranians."</ref> кейін [[сақтар]] мен [[массагеттер]] тұрды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/saktar-turaly-derekter/ |title=Сақтар туралы деректер |language=kk |work=stan.kz |date=2018-12-05 |accessdate=2025-07-31}}</ref> Өзге топтар қатарында [[скифтер]] мен оңтүстіктегі парсылардың [[Ахемен әулеті]] болды. Б.з.б. 329 жылы [[Ескендір Зұлқарнайын]] мен оның [[Ежелгі македондар|македон]] әскері [[Сырдария|Яксарт]] өзені маңында скифтерге қарсы [[Яксарт шайқасы|шайқасты]]. Қазір Сырдария делінетін бұл өзен елдің оңтүстігінде орналасқан. === Түркі қағанаты === {{Толық мақала|Түрік қағанаты}} [[Түркілер]]дің басты миграциясы V және XI ғасырлар арасында орын алды. Осы кезде олар Орталық Азияның көбіне тараған болатын. Түркі тайпалар бұрынғы [[Ирандық тілдер|ирандық тілділер]]дің орнын алды да, нәтижесінде аймақтың көбісі генеалогиялық тұрғыдан шығыс азиялық болды. [[Түрік қағанаты|Бірінші Түркі қағанаты]]н [[Бумын қаған|Бумын]] моңғол даласында 552 жылы негіздеді, мемлекет көп ұзамай [[Каспий теңізі]]не қарай созылды. Көне түркілер миграция кезінде [[хиониттер]], [[оногурлар]]ды ығыстырды. 35 жылдан кейін мемлекеттің [[Шығыс Түрік қағанаты|шығыс]] және [[Батыс Түрік қағанаты|батыс]] бөліктері бөлек кетті. Батыс Түрік қағанаты өз шыңына VII ғасырдың басында жетті. === Құман-қыпшақтар мен Алтын Орда === {{Толық мақала|Қыпшақ даласы|Алтын Орда}} [[Сурет:Cumania (1200) eng.png|нобай|оңға|Еуразиядағы [[Қыпшақ даласы|Құман-Қыпшақ конфедерациясы]], {{шамамен}} 1200 жылдар. Қазақтар қыпшақтар мен өзге де түркі мен моңғол тайпалардан тараған]] [[Құмандар]] қазіргі Қазақстанға XI ғасырдың басында орналасты. Олар кейін [[қыпшақтар]]мен бірігіп, Құман-Қыпшақ ірі конфедерациясын құрды. [[Ұлы Жібек жолы]] көмегімен өскен [[Тараз]] (Әулие-Ата) бен [[Түркістан (қала)|Хазреті Түркістан]] қалаларының беделіне қарамастан даладағы толыққанды саяси нығаю моңғолдар тұсында ғана басталды. XIII ғасырдың бірінші жартысында басталған [[Моңғол империясы]]ның билігі тұңғыш рет бекітілген әкімшілік бірліктерден ([[ұлыс]]тан) құрылды. 1259 жылғы Моңғол империясының бөлінісінен кейін Қазақстан Жошы ұлысы делінген [[Алтын Орда]] қарамағына түсті. Алтын Орда тұсында [[Шыңғыс хан]]ның түркіленген ұрпағы [[Ислам]] дінін қабылдап, аймаққа билеуін жалғастырды. === Қазақ хандығы === {{Толық мақала|Қазақ хандығы}} 1465 жылғы Алтын Орда ыдырауынан [[Қазақ хандығы]] пайда болды. [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] құрған бұл мемлекеттің билеушілері де [[Жошы хан]] ұрпағы [[Төре]] әулетінен тараған болатын. Осы билік тұсында [[Көшпенділер|көшпенді]] өмір-салты мен малға негізделген экономика [[дала]]дағы өмірін жалғастыра берді. XV ғасырда [[Қазақтар|қазақ]] жеке ұлттық ой-санасы шыға бастады. Бұл қазақтардың [[Шайбани әулеті|шайбанилер]]ден бөлінгенінен кейін басталды. XVI ғасырдың ортасына қарай [[қазақ тілі]], мәдениеті, экономикасы негізделіп қалды. == Географиясы == {{main|Қазақстан географиясы}} Қазақстан Республикасының жер көлемі 2,7 млн шаршы шақырым. Жерінің ауданы жағынан дүние жүзіндегі ең ірі мемлекеттердің қатарына жатады. Бұл көрсеткіш бойынша Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Австралия, Үндістан және Аргентинадан кейін 9-шы орында тұр. Республика Еуразия құрлығының орталығында барлық мұхиттардан бірдей қашықтықта орналасқан. Республика батысында [[Еділ|Еділ өзені]] алабынан шығысында [[Алтай таулары|Алтай тауы]] шыңдарына дейін 3 мың км дейін, солтүстіктегі [[Батыс Сібір жазығы]]нан (Солтүстік Қазақстан жазығы) оңтүстігінде Қызылқұм шөлі мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау жүйесіне 1600 км-ге дейін созылып жатыр. Қиыр солтүстік нүктесі (55&nbsp;26 с.&nbsp;е.) Шығыс Еуропа жазығының орталық бөлігі мен Британия аралдарының оңтүстігіне, ал оңтүстік нүктесі (40 56 с. е.) Кавказ сырты мен Оңтүстік Еуропаның Жерорта теңізі өңіріндегі елдердің ендігіне сәйкес келеді. Қазақстан қоңыржай белдеудің орта және оңтүстік ендіктерінде орналасқан. Географиялық орнына қарай орманды дала, дала, шөлейт және шөл зоналары қалыптасқан. Елдің батыс шеті (46 27 ш. б.) Елтон және Басқыншақ көлдері маңына, ал шығыс нүктесі (87 20 ш. б.) Бұқтырма өзенінің бастауына тұспа тұс келеді. Аумағының 10%-ы биік таулы өңірлер, қалған бөлігі [[ойпат]], [[жазық]], [[үстірт]], [[қырат]] жерлер. Қазақстанның ең биік жері — [[Хан Тәңірі шыңы|Хантәңірі шыңы]] (6995&nbsp;м, қар құрсауымен қосып есептесе 7010 м). Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау жүйесінде орналасқан. Каспий теңізінің шығыс жағалауында елдің ең ойпат жері [[Қарақия ойысы]] теңіз деңгейінен 132 м төменде орналасқан. == Әкімшілік бөлінуі == {{main|Қазақстан әкімшілік бірліктері}} Қазақстан Республикасы — [[унитарлы мемлекет|унитарлы]] мемлекет. Әкішілік құрылымы бойынша құрамына [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|17 облыс]], [[Қазақстан қалалары|89 қала]], соның ішінде [[республикалық маңызы бар қала|3 республикалық маңызы бар қалалар]] ([[Астана]], [[Алматы]], [[Шымкент]]), [[Қазақстан аудандары|186 аудан]], [[Қазақстан ауылдық округтері|174 ауылдық округ]] кіреді. [[Сурет:Kazakhstan provinces and province capitals kz 2022.png|нобай|center|upright=1.8|Қазақстан әкімшілік бірліктері және олардың орталықтары (8 маусым 2022 жылдан бастап)]] {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" ! № !!Аймақ !!Әкімшілік орталығы !!Ауданы, км² !!Тұрғыны<br /><small>(1 шілде<br />2017 ж.&nbsp;адам)<ref name="Pop-Jan-2011">[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/Демография/03_2010-Б-15-07-К.rar 2011 жылғы 1 қаңтарға Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130405220928/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/03_2010-%D0%91-15-07-%D0%9A.rar |date=2013-04-05}}</ref></small> ! Тұрғыны (1&nbsp;қаңтар<br />2019<br />ж.&nbsp;адам) || 2 жылдық<br />қорытынды (адам) !Тұрғыны (1 маусым 2023 ж. адам)<ref>https://stat.gov.kz/</ref> |- |{{0}}1|| [[Сурет:Almaty.JPG|20px|Туы]] [[Алматы облысы]]||[[Қонаев (қала)|Қонаев]] | 105 263 || 2 003 063 || 2 037 393 ||{{өсім}} 34 330 |1 516 506 |- |{{0}}2|| [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|20px|Туы]] [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысы (ШҚО)]] ||[[Өскемен]] | 97 800 || 1&nbsp;386&nbsp;208 || 1&nbsp;379&nbsp;079 ||{{құлдырау}} {{0}}7 129 |729 813 |- |{{0}}3|| [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|20px|Туы]] [[Қарағанды облысы]]||[[Қарағанды]] | 239 045 || 1 381 501 || 1 378 863 ||{{құлдырау}} {{0}}2 638 |1 136 177 |- |{{0}}4|| [[Сурет:Zhambyl province seal.png|20px|Туы]] [[Жамбыл облысы]]||[[Тараз]] | 144 264 ||1 116 384 || 1 124 559 ||{{өсім}} {{0}}8 175 |1 222 093 |- |{{0}}5|| [[Сурет:Turkistan region seal.png|20px|Туы]] [[Түркістан облысы|Түркістан облысы (ОҚО)]]||[[Түркістан (қала)|Түркістан]] | 117 249 || 1 929 000 || 1 977 768 ||{{өсім}} 48 768 |2 132 208 |- |{{0}}6|| [[Сурет:Logo kostanay.jpg|20px|Туы]] [[Қостанай облысы]]||[[Қостанай]] | 196 001 ||{{0|0.}}876 833 ||{{0|0.}}873 124 ||{{құлдырау}} {{0}}3 709 |831 860 |- |{{0}}7|| [[Сурет:Aktobe seal.png|20px|Туы]] [[Ақтөбе облысы]]||[[Ақтөбе]] | 300 629 ||{{0|0.}}851 339 ||{{0|0.}}867 828 ||{{өсім}} 16 489 |933 267 |- |{{0}}8|| [[Сурет:Kyzylorda province seal.svg|20px|Туы]] [[Қызылорда облысы]]||[[Қызылорда]] | 226 019 ||{{0|0.}}777 730 ||{{0|0.}}793 299 ||{{өсім}} 15 568 |803 681<ref>Байқоңыр қаласын қоспағандағы саны</ref> |- |{{0}}9|| [[Сурет:Logo Pavlodar region.png|20px|Туы]] [[Павлодар облысы]]||[[Павлодар]] | 124 800 ||{{0|0.}}755 847 ||{{0|0.}}753 981 ||{{құлдырау}} {{0}}1 866 |755 543 |- | 10|| [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|20px|Туы]] [[Ақмола облысы]]|| [[Көкшетау]] | 146 219 ||{{0|0.}}737 449 ||{{0|0.}}739 566 ||{{өсім}} {{0}}2 117 |788 723 |- | 11|| [[Сурет:Лого Мангистау.jpg|20px|Туы]] [[Маңғыстау облысы]]||[[Ақтау]] | 165 642 ||{{0|0.}}650 509 ||{{0|0.}}676 835 ||{{өсім}} 26 326 |775 805 |- | 12|| [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|20px|Туы]] [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысы (БҚО)]]||[[Орал]] | 151 339 ||{{0|0.}}643 874 ||{{0|0.}}651 874 ||{{өсім}} {{0}}8 000 |690 712 |- | 13|| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|20px|Туы]] [[Атырау облысы]]||[[Атырау]] | 118 631 ||{{0|0.}}613 880 ||{{0|0.}}632 896 ||{{өсім}} 19 016 |698 210 |- | 14|| [[Сурет:North Kazakhstan province seal.png|20px|Туы]] [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан облысы (СҚО)]] ||[[Петропавл]] |{{0}}97 993 ||{{0|0.}}560 553 ||{{0|0.}}555 020 ||{{құлдырау}} {{0}}5 533 |533 127 |- | 15|| colspan=2| [[Сурет:Coat of arms of Almaty old.svg|20px|Туы]] [[Алматы]] — республикалық маңызы бар қала |{{0|000.}}451 || 1 772 779 || 1 854 556 ||{{өсім}} 81 777 |2 185 596 |- | 16|| colspan=2| [[Сурет:Emblem of Astana (latin).svg|20px|Туы]] [[Астана]] — республиканың елордасы |{{0|000.}}710,2 || 1 006 570 || 1 078 362 ||{{өсім}} 71 792 |1 376 528 |- | 17|| colspan=2| [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|20px|Туы]] [[Шымкент]] — республикалық маңызы бар қала |{{0|000.}}506 ||1 002 291 ||1 011 511 ||{{өсім}} {{0}}9 220 |1 203 184 |- | 18|| colspan=2| [[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|20px|Туы]] [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] — республикалық маңызы бар қала |{{0|000.0}}57 ||{{0|0.0}}38 500 ||{{0|0.0}}39 161||{{өсім}} {{0|00.}}661 |34 578 |- |19 |[[Абай облысы]] |[[Семей]] |185 500 | | | |610 292 |- |20 |[[Жетісу облысы]] |[[Талдықорған]] |118 648 | | | |699 277 |- |21 |[[Ұлытау облысы]] |[[Жезқазған]] |188 936 | | | |221 823 |- ! !! colspan="2" | Барлығы !! 2 724 902 !! 17 994 200 !! 18 592 701 !!{{өсім}} 598 501 !'''19 879 003''' |} === Ірі қалалар === {{Тағы қараңыз|Қазақстан қалалары}} [[Сурет:Astana centr.JPG|thumb|upright|Астана]] [[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|upright|Алматы]] [[Сурет:Soyuz TMA-3 launch.jpg|thumb|upright|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағы]]]] {| class="wikitable sortable" style=text-align:left |- ! rowspan= 2| Орны !! Қала !! Тұрғыны |- ! Миллионер қала !! > 1 млн |- | 1 ||[[Алматы]] || 2 175 218 |- | 2 ||[[Астана]] || 1 367 156 |- | 3 ||[[Шымкент]] || 1 198 570 |- ! colspan="2"| Жүз мыңнан астам тұрғынды қалалар !! 100–999 мың тұрғын |- | 4 || [[Қарағанды]] || 516 946 |- | 5 || [[Ақтөбе]] || 562 355 |- | 6 || [[Тараз]] || 428 337 |- | 7 ||[[Семей]] || 329 457 |- | 8 ||[[Павлодар]] || 334 057 |- | 9 || [[Өскемен]] || 367 749 |- | 10 ||[[Атырау]] || 404 129 |- | 11 ||[[Қостанай]] || 265 186 |- | 12 ||[[Қызылорда]] || 351 828 |- | 13 ||[[Орал]] || 357 704 |- | 14 ||[[Петропавл]] || 222 276 |- | 15 ||[[Ақтау]] || 274 053 |- | 16 ||[[Жаңаөзен]] || 148 921 |- | 17 ||[[Теміртау]] || 177 695 |- | 18 ||[[Түркістан (қала)|Түркістан]] || 221 493 |- | 19 ||[[Көкшетау]] || 191 692 |- | 20 ||[[Талдықорған]] || 202 147 |- | 21 ||[[Екібастұз]] || 145 473 |- | 22 || [[Рудный]] || 123 805 |- ! colspan="2"| Барлық тұрғын саны<br />(ірі қалаларда): !! 10 366 347 |- ! colspan="2"| Қазақстанның жалпы тұрғын саны: !! 19 879 003 |- ! colspan="2"| Ірі қалалардың тұрғын санындағы үлесі % !! 52,1% |} == Халқы == {{main|Қазақстан демографиясы}} {| class="wikitable sortable" ! Өңір ! 1991 !! 1992 !! 1993 !! 1994 !! 1995 !! 1996 !! 1997 !! 1998 !! 1999 !! 2000 |- ! Қазақстан Республикасы | 16 358 222 || 16 451 711 || 16 426 478 || 16 334 865 || 15 956 667 || 15 675 819 || 15 480 635 || 15 188 174 || 14 955 106 || 14 901 641 |- ! Абай облысы | || || || || || || || || || |- ! Ақмола облысы | 1 069 382 || 1 070 372 || 1 064 581 || 1 052 924 || 1 009 564 || 970 704 || 937 763 || 879 300 || 829 207 || 799 179 |- ! Ақтөбе облысы | 739 303 || 740 388 || 735 845 || 734 795 || 720 696 || 711 720 || 705 309 || 694 633 || 682 546 || 677 715 |- ! Алматы облысы | 1 655 258 || 1 662 249 || 1 647 735 || 1 643 941 || 1 616 153 || 1 596 943 || 1 584 603 || 1 569 062 || 1 556 535 || 1 557 141 |- ! Атырау облысы | 427 065 || 432 898 || 434 554 || 436 122 || 435 649 || 435 168 || 436 382 || 437 895 || 439 357 || 441 692 |- ! Батыс Қазақстан облысы | 642 601 || 651 071 || 657 871 || 660 838 || 652 705 || 647 004 || 640 301 || 629 336 || 617 370 || 609 161 |- ! Жамбыл облысы | 1 043 769 || 1 042 187 || 1 037 819 || 1 031 572 || 1 013 318 || 1 002 020 || 998 526 || 989 707 || 988 856 || 986 144 |- ! Жетісу облысы | || || || || || || || || || |- ! Қарағанды облысы | 1 711 783 || 1 692 804 || 1 678 159 || 1 646 092 || 1 584 809 || 1 537 248 || 1 501 026 || 1 461 147 || 1 411 405 || 1 390 454 |- ! Қостанай облысы | 1 239 095 || 1 253 519 || 1 248 685 || 1 239 335 || 1 201 539 || 1 159 463 || 1 132 984 || 1 076 479 || 1 020 504 || 988 787 |- ! Қызылорда облысы | 586 157 || 592 410 || 601 602 || 599 259 || 590 926 || 587 364 || 589 176 || 592 143 || 595 503 || 598 526 |- ! Маңғыстау облысы | 334 248 || 340 245 || 338 799 || 325 194 || 305 130 || 306 342 || 309 883 || 314 729 || 314 035 || 315 203 |- ! Павлодар облысы | 947 569 || 955 985 || 951 677 || 941 906 || 912 004 || 885 306 || 865 823 || 837 756 || 808 363 || 790 774 |- ! Солтүстік Қазақстан облысы | 912 148 || 917 888 || 917 349 || 916 703 || 880 580 || 843 213 || 804 291 || 756 722 || 727 001 || 713 628 |- ! Оңтүстік Қазақстан облысы | 1 864 033 || 1 889 332 || 1 912 716 || 1 932 680 || 1 940 669 || 1 953 521 || 1 969 417 || 1 966 411 || 1 975 553 || 2 005 023 |- ! Шығыс Қазақстан облысы | 1 773 293 || 1 777 314 || 1 772 672 || 1 753 166 || 1 685 039 || 1 638 342 || 1 600 236 || 1 562 258 || 1 532 943 || 1 516 785 |- ! Шымкент қаласы | || || || || || || || || || |- ! Астана қаласы | 293 791 || 298 671 || 292 172 || 294 556 || 293 155 || 289 715 || 287 201 || 300 505 || 326 939 || 380 990 |- ! Алматы қаласы | 1 118 727 || 1 134 378 || 1 134 242 || 1 125 782 || 1 114 731 || 1 111 746 || 1 117 714 || 1 120 091 || 1 128 989 || 1 130 439 |- ! Ұлытау облысы | || || || || || || || || || |} {| class="wikitable sortable" ! Өңір ! 2001 !! 2002 !! 2003 !! 2004 !! 2005 !! 2006 !! 2007 !! 2008 !! 2009* !! 2010 |- ! Қазақстан Республикасы | 14 865 610 || 14 851 059 || 14 866 837 || 14 951 200 || 15 074 767 || 15 219 291 || 15 396 878 || 15 571 506 || 15 982 352 || 16 203 173 |- ! Абай облысы | || || || || || || || || 653 716 || 654 744 |- ! Ақмола облысы | 776 377 || 755 000 || 748 167 || 748 930 || 747 185 || 746 652 || 748 559 || 747 447 || 737 582 || 733 882 |- ! Ақтөбе облысы | 670 231 || 668 166 || 668 378 || 671 812 || 678 607 || 686 698 || 695 454 || 703 660 || 756 254 || 763 055 |- ! Алматы облысы | 1 554 320 || 1 554 573 || 1 560 267 || 1 571 194 || 1 589 751 || 1 603 758 || 1 620 696 || 1 643 278 || 1 100 831 || 1 125 110 |- ! Атырау облысы | 443 630 || 447 634 || 451 928 || 457 215 || 463 466 || 472 384 || 480 687 || 490 369 || 509 156 || 521 019 |- ! Батыс Қазақстан облысы | 601 648 || 600 330 || 602 133 || 603 832 || 606 534 || 609 291 || 612 479 || 615 310 || 598 199 || 603 708 |- ! Жамбыл облысы | 981 928 || 979 199 || 980 072 || 985 552 || 992 089 || 1 001 094 || 1 009 210 || 1 018 845 || 1 019 623 || 1 033 304 |- ! Жетісу облысы | || || || || || || || || 619 675 || 625 526 |- ! Қарағанды облысы | 1 364 781 || 1 344 244 || 1 333 656 || 1 330 927 || 1 331 702 || 1 334 438 || 1 339 368 || 1 342 081 || 1 117 344 || 1 122 900 |- ! Қостанай облысы | 959 274 || 935 717 || 919 558 || 913 435 || 907 396 || 903 178 || 900 333 || 894 192 || 885 737 || 882 786 |- ! Қызылорда облысы | 599 738 || 600 972 || 603 804 || 607 491 || 612 048 || 618 249 || 625 070 || 632 234 || 677 093 || 688 368 |- ! Маңғыстау облысы | 319 191 || 328 265 || 338 612 || 349 668 || 361 754 || 374 430 || 390 531 || 407 403 || 483 204 || 503 814 |- ! Павлодар облысы | 772 453 || 758 154 || 748 651 || 745 238 || 743 826 || 742 911 || 744 860 || 746 454 || 741 988 || 744 097 |- ! Солтүстік Қазақстан облысы | 702 623 || 691 263 || 682 148 || 674 497 || 665 936 || 663 126 || 660 950 || 653 921 || 596 928 || 592 184 |- ! Оңтүстік Қазақстан облысы | 2 051 351 || 2 079 506 || 2 111 893 || 2 150 256 || 2 193 556 || 2 233 568 || 2 282 474 || 2 331 505 || 1 731 581 || 1 764 532 |- ! Шығыс Қазақстан облысы | 1 499 097 || 1 482 550 || 1 465 931 || 1 455 412 || 1 442 097 || 1 431 180 || 1 424 513 || 1 417 384 || 742 173 || 742 355 |- ! Шымкент қаласы | || || || || || || || || 728 803 || 744 642 |- ! Астана қаласы | 440 209 || 493 062 || 501 998 || 510 533 || 529 335 || 550 438 || 574 448 || 602 684 || 611 576 || 655 476 |- ! Алматы қаласы | 1 128 759 || 1 132 424 || 1 149 641 || 1 175 208 || 1 209 485 || 1 247 896 || 1 287 246 || 1 324 739 || 1 447 486 || 1 478 220 |- ! Ұлытау облысы | || || || || || || || || 223 403 || 223 451 |} {| class="wikitable sortable" ! Өңір ! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !! 2020 |- ! Қазақстан Республикасы | 16 440 254 || 16 673 643 || 16 909 799 || 17 160 220 || 17 414 887 || 17 668 720 || 17 916 623 || 18 155 825 || 18 394 642 || 18 630 920 |- ! Абай облысы | 655 239 || 654 482 || 654 868 || 654 626 || 655 608 || 656 130 || 651 778 || 647 985 || 646 086 || 642 391 |- ! Ақмола облысы | 732 024 || 730 140 || 731 502 || 734 329 || 735 269 || 743 108 || 733 027 || 737 600 || 737 244 || 735 394 |- ! Ақтөбе облысы | 776 942 || 785 824 || 795 288 || 808 389 || 821 945 || 834 181 || 845 034 || 857 081 || 869 066 || 881 096 |- ! Алматы облысы | 1 152 402 || 1 180 814 || 1 208 942 || 1 237 718 || 1 261 696 || 1 283 444 || 1 317 005 || 1 351 025 || 1 372 863 || 1 392 113 |- ! Атырау облысы | 532 058 || 542 983 || 555 219 || 567 844 || 581 398 || 594 511 || 607 518 || 620 695 || 633 797 || 645 297 |- ! Батыс Қазақстан облысы | 608 177 || 612 414 || 617 563 || 623 900 || 629 862 || 636 768 || 641 286 || 646 706 || 652 145 || 656 661 |- ! Жамбыл облысы | 1 045 069 || 1 054 611 || 1 068 552 || 1 083 106 || 1 097 204 || 1 109 425 || 1 113 958 || 1 115 884 || 1 124 156 || 1 128 844 |- ! Жетісу облысы | 632 481 || 637 388 || 643 784 || 650 165 || 657 406 || 661 279 || 663 612 || 663 472 || 663 364 || 660 938 |- ! Қарағанды облысы | 1 128 041 || 1 133 670 || 1 138 149 || 1 144 433 || 1 152 350 || 1 158 075 || 1 156 871 || 1 154 597 || 1 151 172 || 1 149 096 |- ! Қостанай облысы | 881 055 || 879 028 || 879 499 || 880 335 || 880 917 || 883 124 || 878 415 || 874 904 || 872 110 || 867 870 |- ! Қызылорда облысы | 699 861 || 712 243 || 726 030 || 739 054 || 752 314 || 764 363 || 772 422 || 782 412 || 793 621 || 802 835 |- ! Маңғыстау облысы | 524 752 || 546 354 || 568 332 || 587 987 || 607 395 || 627 321 || 643 379 || 660 874 || 678 766 || 699 343 |- ! Павлодар облысы | 745 919 || 746 851 || 748 869 || 752 571 || 755 435 || 758 209 || 756 599 || 754 468 || 753 493 || 751 819 |- ! Солтүстік Қазақстан облысы | 588 814 || 583 165 || 579 080 || 575 314 || 571 189 || 568 920 || 562 583 || 557 917 || 553 853 || 548 092 |- ! Оңтүстік Қазақстан облысы | 1 802 328 || 1 839 290 || 1 872 276 || 1 901 929 || 1 927 592 || 1 952 324 || 1 964 044 || 1 974 736 || 1 981 741 || 2 013 751 |- ! Шығыс Қазақстан облысы | 741 878 || 739 639 || 738 268 || 738 856 || 738 950 || 738 973 || 736 809 || 734 690 || 731 503 || 726 267 |- ! Шымкент қаласы | 762 859 || 779 760 || 804 046 || 828 698 || 857 883 || 886 095 || 912 120 || 951 974 || 1 008 894 || 1 037 924 |- ! Астана қаласы | 703 485 || 749 192 || 784 470 || 820 745 || 859 129 || 878 913 || 979 017 || 1 036 905 || 1 084 712 || 1 142 470 |- ! Алматы қаласы | 1 503 170 || 1 541 980 || 1 570 946 || 1 605 537 || 1 646 144 || 1 707 439 || 1 755 935 || 1 806 609 || 1 859 288 || 1 921 499 |- ! Ұлытау облысы | 223 700 || 223 815 || 224 116 || 224 684 || 225 201 || 226 118 || 225 211 || 225 291 || 226 768 || 227 220 |} {| class="wikitable sortable" ! Өңір ! 2021 !! 2022 !! 2023 !! 2024 !! 2025 !! 2026 |- ! Қазақстан Республикасы | 18 878 966 || 19 503 159 || 19 766 807 || 20 033 842 || 20 283 399 || 20 499 822 |- ! Абай облысы | 639 532 || 611 888 || 610 198 || 607 589 || 602 832 || 595 720 |- ! Ақмола облысы | 734 265 || 785 708 || 788 013 || 787 981 || 787 263 || 789 608 |- ! Ақтөбе облысы | 893 785 || 916 750 || 928 159 || 939 405 || 949 524 || 955 970 |- ! Алматы облысы | 1 412 527 || 1 478 496 || 1 505 896 || 1 531 167 || 1 560 124 || 1 596 532 |- ! Атырау облысы | 657 123 || 681 241 || 693 079 || 704 074 || 710 781 || 716 071 |- ! Батыс Қазақстан облысы | 661 146 || 683 327 || 688 127 || 693 262 || 695 988 || 695 649 |- ! Жамбыл облысы | 1 137 961 || 1 209 665 || 1 218 158 || 1 222 593 || 1 222 391 || 1 215 656 |- ! Жетісу облысы | 662 813 || 698 757 || 698 726 || 697 987 || 694 325 || 687 701 |- ! Қарағанды облысы | 1 148 199 || 1 134 966 || 1 134 855 || 1 135 351 || 1 133 933 || 1 131 353 |- ! Қостанай облысы | 863 894 || 835 686 || 832 234 || 829 984 || 825 569 || 821 473 |- ! Қызылорда облысы | 813 899 || 823 251 || 833 666 || 841 931 || 846 104 || 846 312 |- ! Маңғыстау облысы | 720 137 || 745 909 || 767 106 || 786 841 || 805 156 || 819 824 |- ! Павлодар облысы | 750 676 || 756 511 || 754 944 || 753 934 || 751 018 || 745 243 |- ! Солтүстік Қазақстан облысы | 543 088 || 539 111 || 534 104 || 530 089 || 522 171 || 514 132 |- ! Оңтүстік Қазақстан облысы | 2 042 445 || 2 088 510 || 2 119 224 || 2 142 171 || 2 154 041 || 2 149 205 |- ! Шығыс Қазақстан облысы | 723 340 || 732 966 || 730 238 || 727 053 || 723 967 || 718 995 |- ! Шымкент қаласы | 1 074 221 || 1 162 308 || 1 192 199 || 1 222 066 || 1 256 164 || 1 294 050 |- ! Астана қаласы | 1 190 711 || 1 295 711 || 1 354 559 || 1 430 105 || 1 528 703 || 1 639 176 |- ! Алматы қаласы | 1 981 992 || 2 101 485 || 2 161 901 || 2 228 675 || 2 292 055 || 2 348 103 |- ! Ұлытау облысы | 227 212 || 220 913 || 221 421 || 221 584 || 221 290 || 219 049 |} == Мемлекеттік құрылымы == == Табиғаты == {{main|Қазақстанның жер бедері}} === Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару === Жергілікті мемлекеттік басқаруды тиісті аумақтағы істің жай-күйіне жауапты жергілікті өкілдік ([[мәслихат]]) және атқарушы органдар ([[әкім]]дік) жүзеге асырады. === Сыртқы саясат === {{main|Қазақстанның сыртқы саясаты}} Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты белсенділігімен, тепе-теңдік сақтауға ұмтылысымен, прагматизмдігімен, сындарлы сұхбат жүргізуге талпынысымен және көпжақты ынтымақтастыққа бағытталғандығымен ерекшеленеді. Халықаралық аренада мемлекетіміз өзінің тарихи, геосаясаттық және экономикалық факторларына байланысты көп ғасырлар бойы сыртқы саясатын халықаралық ынтымақтастық, көршілес мемлекеттермен татуластық және олардың аймақтық біртұтастығын кұрметтеу принципіне негіздеп жүргізіп келеді. Қазақстанның өзге мемлекеттермен тең құқылы және екі жаққа да тиімді қарым-қатынас құруға ынталы екендігі оның бүгінгі күні дипломатиялық байланыс орнатқан шет мемлекеттердің санының көптігімен дәлелденіп отыр. 1991 жылы тәуелсіздік алған сәттен бастап біздің республика әлемнің 130 мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. === ҚР сыртқы саясатының 2020-2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы === 2020 жылғы 6 наурызда Қазақстан Республикасы сыртқы саясатының 2020-2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы жарияланды. Құжатта мынадай басымдықтар негізге алынған: * үдемелі сипатқа ие және ел дамуының жаңа кезеңінде Тұңғыш Президент – Елбасының сыртқы саяси бағытын жалғастыруға өзінің сабақтастығын сақтайтын елдің ашық, болжамды және дәйекті сыртқы саясаты; * адам құқықтарын қорғау, гуманитарлық дипломатияны дамыту және қоршаған ортаны қорғау; * халықаралық аренада экономикалық мүдделерді ілгерілету, соның ішінде инвестициялар тарту бойынша мемлекеттік саясатты іске асыру; * халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау; * ең алдымен, негізгі әріптестер – Ресей, Қытай, АҚШ, Орталық Азия мемлекеттері және Еуропалық Одақ елдері, ал көпжақты құрылымдар бойынша – Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы, Шанхай ынтымақтастық ұйымы, Тәуелсіз мемлекеттер достастығы және басқа да ұйымдармен өзара тиімді байланыстарды нығайтуды білдіретін өңірлік және көпжақты дипломатияны дамыту.<ref>https://www.inform.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kr-syrtky-sayasatynyn-2020-2030-zhyldarga-arnalgan-tuzhyrymdamasyn-bekitti_a3622803 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124114243/https://www.inform.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kr-syrtky-sayasatynyn-2020-2030-zhyldarga-arnalgan-tuzhyrymdamasyn-bekitti_a3622803 |date=2020-11-24 }}</ref> === Қазақстандағы саяси реформалар === 2019 жылғы маусымда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі құрылды. Оның негізгі мақсаты – жұртшылық, саяси партиялар, азаматтық қоғам өкілдерінің қатысуымен өтетін талқылаудың негізінде мемлекеттік саясаттың өзекті мәселелері бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлеу.<ref>https://egemen.kz/article/202452-ulttyq-qoghamdyq-senim-kenhesininh-dgugi-salmaqty</ref> 2019 жылдың шілдесінде Қазақстан Президенті азаматтардың сындарлы сұрауларына жедел әрі тиімді жауап беретін «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасын жария етті.<ref>https://egemen.kz/article/211354-khalyq-unine-qulaq-asatyn-memleket</ref> Сонымен бірге, Қазақстанда балама көзқарастар мен пікірлерді көтермелеу мақсатында басқа партиялардың өкілдеріне кейбір парламенттік комитеттерде төрағалық етуге мүмкіндік беретін заң қабылданатын болады. Саяси партияларды құру үшін тіркеу кедергісі 40 мыңнан 20 мың адамға дейін төмендетіледі.<ref>https://abai.kz/post/103296</ref> Қазақстанда бейбіт жиналыстар туралы жаңа заң қабылданды. Заңда пикет, демонстрация, шеру, митинг сияқты бейбіт жиналыстың негізгі тұжырымдамалары мен нысандарын қалыптастыруға мүмкіндік беретін концептуалды аппаратты енгізу қарастырылған. Заң ұйымдастырушылардың, бейбіт жиналыстарға қатысушылардың және журналистердің мәртебесін, құқықтары мен міндеттерін реттейді. Қоғамдық қауіпсіздікті күшейту мақсатында Президент Қ.К. Тоқаев тұлғаға қарсы жасалатын қылмыс үшін қолданылатын жазаны да күшейтті.<ref>https://informburo.kz/kaz/seksualdy-sipattay-ylmystara-zhaa-bap-engzlu-mmkn-za-zhobasyn-taldaymyz-.html</ref> === Қоғам === Қазақ техникалық мамандары [[Қазақ инженерлер бірлестігі|Қазақ Инженерлер Бірлестігі]] ұйымына біріккен. == Мереке және демалыс күндер == {|class="wikitable" |- ! Күн!! Қазақша аталуы |- |[[1 қаңтар|1]]–[[2 қаңтар]] ||[[Жаңа жыл]] |- |[[7 қаңтар]] ||Рождество мейрамы (Рождество Христово) |- |[[8 наурыз]] ||[[Халықаралық әйелдер күні]] |- |[[15 наурыз]] ||[[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясы күні]] |- |[[21 наурыз|21]]–[[23 наурыз]] ||[[Наурыз мейрамы]] |- |[[1 мамыр]] ||[[Қазақстан халқының бірлігі күні]] |- |[[7 мамыр]] ||[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)|Отан Қорғаушылар күні]] |- |[[9 мамыр]] ||[[Жеңіс күні]] |- |[[6 шілде]] ||[[Астана күні (Қазақстан)|Астана күні]] |- |[[Қажылық|Қажылықтың соңғы күні]]||[[Құрбан айт]] |- |[[25 қазан]]||[[Республика күні (Қазақстан)|Республика күні]] |- |[[16 желтоқсан|16]]-[[17 желтоқсан]] ||[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күні]] |- style=background:#efefef |colspan=2 |<small>''2027 жылы Қазақстан Республикасындағы мереке және демалыс күндер''</small><ref>{{cite web |url=https://egov.kz/cms/kk/articles/employment_relations/holidays-calend |title=2022 жылы Қазақстан Республикасындағы мереке және демалыс күндер |author= |date= |work= |publisher=egov.kz |accessdate=8 қыркүйек 2022 |lang=}}</ref> |} == Экономикасы == Тәуелсіздік кезеңінде Қазақстанға әлемнің 120-дан аса елінен 330 млрд доллар шетелдік инвестиция тартылды.<ref>https://www.inform.kz/kz/28-zhylda-kazakstanga-kansha-investiciya-tartyldy_a3595458</ref> Дүниежүзілік Банктің «2020 жылғы бизнес жүргізу» есебінде Қазақстан әлемде 25-ші орынға ие болды және миноритарлық инвесторлардың құқықтарын қорғау бойынша әлемдегі ең үздік ел атанды. Қазақстанның ЖІӨ 179,332&nbsp;млрд. АҚШ долларын құрайды және жылдық өсім қарқыны 4,5%- ға тең. Қазақстанның ЖІӨ жан басына шаққанда 9&nbsp;686 АҚШ долларын құрайды.<ref>https://stat.gov.kz/official/dynamic {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017035705/https://stat.gov.kz/official/dynamic |date=2019-10-17 }}</ref> Қазақстан Қытай мен Қатардан кейін ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығының ең серпінді 25 экономиканың арасында үшінші орынға ие. Қазақстанның әлемдік саудадағы рөлі мен жаңа Жібек жолындағы орталық орында орналасуы елге миллиардтаған адамға өз нарықтарын ашуға мүмкіндік берді. Қазақстан Дүниежүзілік сауда ұйымына 2015 жылы мүше болды. Қазақстан экономикасының әлемдік экономикадағы үлесін анықтаудың негізгі көрсеткіші — елдің халықаралық саудадағы үлесіне қарап анықтауға болады. Қазақстанның сыртқы сауда айналымы жылдан жылға өсіп келеді: 1995 жылы $9 млрд болатын болса 2008 жылы $109 млрд болды. Негізгі өсім мұнай өндіру және металлугрия саласыныңеншісіне тиесілі. Экспорт өндірілетін өнім көлемінің өсуіне жәнебағаның қымбаттауына байланысты. Ал импорттың өсуі тиісінше өнімді өндіруге қажетті машиналар мен жабдықтарды сатып алудың нәтижесінде өсті.<ref>[http://forbes.kz/process/expertise/v_mirovoy_ekonomike_kazahstan_vnizu_pischevoy_tsepochki В мировой экономике Казахстан - внизу пищевой цепочки] 2013 жылдың 27 ақпан күні қаралды.</ref> 2009 жылы сыртқы сауда айналымы 34%-ға төмендеп кеттті, оның негізгі себепшісі мұнай мен металл бағасының төмендеуі. Дегенмен, 2010 жылдан бастап бағалардың қайта өсуіне байланысты қарқынды даму байқалды, нәтижесінде экспорттық-импорттық операциялар көлемі $137&nbsp;млрд. құрады. Экспорт ($92 млрд) импорттан екі есе көп болды ($45&nbsp;млрд). Экспорттың 75% — минералды ресурстар, ең үлкен бөлігі мұнай, газ, көмір, уран сияқты пайдалы қазбаларға тиесілі. Қалған 13% — металлдар және 3,4% — ауылшаруашылық өнімдері құрайды (негізгісі бидай), 4,2% — химия өнеркәсібінің өнімдері. Негізгі өндіретін тауар — өңделмеген табиғи қазбалар құрайды. Қазақстан әлемдік сауда нарығында табиғи ресурстарды қамтамасыз етуші ретінде қызмет етеді. Қазақстан дүниежүзілік сауда ұйымына 2015 ж. 22 маусымда мүше болды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-kazakstannyin-dsu-ga-kru-jonndeg-kelssozderdn-262874/ Назарбаев Қазақстанның ДСҰ-ға кіру жөніндегі келіссөздердің аяқталғанын жария етті]</ref> {{main|Қазақстан экономикасы}} <gallery widths="200" heights="150" mode=packed> Modern Almaty.jpg|Дамыған Алматы Kazah tenge.jpg|[[Қазақстан теңгесі]] </gallery> === Қазақстанның сыртқы экономикасы === Қазақстанның сыртқы экономикасы әлем елдерімен экономикалық, сауда, валюта, ғылыми-техникалық, мәдени және басқа да қатынастарды қамтып отыр. Бұл сала субъектілері сыртқы экономикалық қызметтерге байланысты меншік түрі бойынша тәуелсіз елімізде тіркелген Қазақстанның немесе шет мемлекеттердің заңды немесе жеке тұлғалары болып табылады. Сыртқы экономика саласында басты және маңызды орында сауда саласы. Соңғы жылдарда Қазақстаннан экспортталатын тауарлардың үлесі үш есеге өсті. Оған бірнеше факторлар себепші болып отыр. Қолайлы инвестициялық жағдайлардың жасалуы тікелей шетелдік қомақты инвестициялардың тікелей ағылып келуіне себепші болды, оның негізгі бөлігі еліміздің мұнай өндіру саласына жұмсалады. Біріншіден, бұл өз кезегінде мұнай мен газ конденсатын өндіруді қарқынды дамытты. Екіншіден, дүниежүзілік тауар нарығындағы көмірсутектер шикізатын сату шартының қолайлылығы экспорт әлеуетінің өсіне жағдай жасады. Дәл осылай деп тау-кен металлургия сала-соңғы оң жыл көлемінде жалпы қазақстандық экспорт және қызмет көрсету үлесінің көбеюі, әлемдік сауданың дамуымен салыстырғандағы оның қарқынды дамуы мен көлеміне байланысты болып отыр. Қазақстандығы тауар экспорттау динамикасының деңгейінің өсуі оның жоғары, екпінді дамуын көрсетеді. Орташа есеппен он жыл ішінде тауар экспорттау төрт есеге өссе, импорт үш жарым есеге өсті. Әлемдік деңгеймен салыстырмалы түрде қарағанда еліміздің макроэкономикалық көлемі жоғары емес. Осыған қарамастан Қазақстанның сыртқы экономикалық саласын болашақта дамытуына орасан зор шамасы бар. Атап айтқанда, бүгінде 500-ден астам кен орындары барланып, минералды шикізаттың 1220 түрінің барлығы анықталған. Осылардың көпшілігінен біздің еліміз дүние жүзі бойынша алдыңғы орында. Осылайша, Қазастан барланған цинк, вольфрам және барит қорларын әлем бойынша бірінші орында болса, күміс қорғасын және хромит қорынан екінші орында, мыс, марганец, флюорит бойынша үшінші, молибден қорынан төртінші, сонымен қатар алтын қоры жөнінен алдыңғы қатардағы он елдің қатарында. Елімізде темір рудасы әлемдік қордың 8&nbsp;пайызын, уранның жобамен 25&nbsp;пайызын құрайды. Қазақстан мұнай қорын барлаудан әлемдегі он елдің қатарында. Ғаламдық қаржылық — экономикалық тоқырау республикамыздың сыртқы экономикалық саласына кері әсерін тигізді. == Энергетикасы == {{main|Қазақстан энергетикасы}} === Мәдениет және қоғам === {{main|Қазақ мәдениеті}}{{main|Қазақстанның әдебиеті мен өнері}}{{main|Қазақ өнері}} === Білім беру жүйесі === {{main|Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы}} === Бұқаралық ақпарат құралдары === {{main|Қазақстанның бұқаралық ақпарат құралдары}} === Әлеуметтік саласы === {{main|Қазақстанның әлеуметі}} === Қарулы күштері === {{main|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері}} Қазақстан Республикасының әскери құрылымы әскери басқару органдарын, Қарулы Күштердің түрлерін, арнайы әскерлерді, тыл, әскери оқу орындары мен ғыл. мекемелерді қамтиды. Соғыс уақытында құрамына қорғаныс мин-не қарайтын әскер түрлерінен басқа Ішкі істер министрлігінің ішкі әскерлері, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің шекара қызметі және басқа да әскерлері, республикалық “Ұлан”, азаматтық және аумақтық қорғанысты басқару мен құру органдары кіреді. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің басты мақсаты — елдің егемендігін, аумағының тұтастығын, экономикасын, мемл. ин-ттары мен азаматтарын соғыс қатерінен қорғау, жаугершілік немесе әскери қақтығыстар туғызудың алдын алу, Қазақстанның орнықты дамуы үшін қолайлы жағдай туғызу. ; <nowiki>Республика Қарулы Күштеріне бейбіт кезеңде мынандай негізгі міндеттерді орындау жүктелген:</nowiki>: * әскери күшті, жауынгерлік даярлықты қамтамасыз етіп, басқару органдары мен әскерлерді ел ішіндегі қақтығыстарды, * Қазақстан Республикасының мемлекет шекарасында немесе аумағының шегінде туған кез келген заңсыз қарулы күш көрсетуді тұмшалап, тойтара алатын деңгейде ұстау; * әуе кеңістігін күзету, сондай-ақ, мемлекеттік шекараның жедел-стратегиялық тұрғыда маңызды өңірлерін жабу; * маңызды әскери нысандарды күзету; * елдің кез келген ауданында жағдайды тұрақтандыру жөніндегі батыл іс-қимылға әзір болу; * халықаралық міндеттемелерге сәйкес бітімгершілік және өзге де операцияларға қатысу. Бұл міндеттерді орындауды Қарулы Күштер Қазақстан Республикасының басқа да әскерлері мен әскери құрылымдарымен өзара тығыз іс-қимылда жүзеге асырады. Бұл ретте Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік к-тінің шекара қызметіне құрлықта, теңізде, көлдерде және өзге де су айдындарында мемлекеттік шекараны күзету мен қорғау, сондай-ақ, лаңкестікке (террорға), қару мен есірткі саудасына қарсы күреске қатысу жүктеледі. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 23 қарашадағы 1579 қаулысына сәйкес елімізде Оңтүстік, Батыс, Шығыс, Орталық әскери округтері құрылған. Оңт. әскери окуругінің қорғайтын жер аумағына: Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Тараз қаласында. Шығыс әскери округі қорғайтын жер аумағына: Шығыс Қазақстан, Павлодар облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Семей қаласында. Батыс әскери округінің қорғайтын аумағына: Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Маңғыстау облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Ақтөбе қаласында орналасқан. Қазақстанның қалған облыстары Орталық әскери округіне қарайды. Орталық штаб – Қарағанды қаласында. Қазақстанның геосаяси жағдайы үлкен өзгерістерге (экстремизм, шекараға таяу жерлерде әскери қақтығыстардың өршуі, жаңадан ядр. мемлекеттер пайда болуы, т. б.) ұшырауда. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің әскери доктринасы орташа мерзімді кезеңге есептеліп жасалған (1999–2005) қорғаныстық сипатқа ғана ие. Ол әлемдегі және аймақтағы әскери-саяси жағдайды кешенді бағалауға, мемлекеттің экон. болмысы мен материалдық қорының мүмкіндіктеріне сүйенеді. Доктрина Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігі стратегиясының негізгі ережелерін нақтылайды және шабуыл жасалған жағдайда елдің қорғанысын ұйымдастыруға, ұжымдық әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі одақтас мемлекеттермен бірлескен күш-жігерді үйлестіруге бағытталған. == Қызықты деректер == # Қазақстанда 19 миллионнан астам адам, шамамен 130-дан астам этнос тұрады. Оның 48,71 % — ерлер, 51,29 % — әйелдер. Қазақстан халық саны бойынша әлемде 64-орында. # Қазақстанның аумағы [[Азия]] мен [[Еуропа]]да орналасқан. Жер көлемі — 2,7&nbsp;миллион шаршы шақырым. Дүниежүзінде [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі#Аумағы бойынша жалпы елдер мен тәуелділіктер|9-орында]] тұр. Қазақстанның территориясына 3&nbsp;[[Түркия]], 5 [[Франция]] немесе 7 [[Жапония]] сиып кетер еді. # Қазақстанда бір сағаттық белдеу бар, климаты — күрт континенталды. Ауа температурасы -45-тен +45 градусқа дейін болады. # Қазақстан – табиғи ресурстарға өте бай мемлекеттердің бірі. Менделеев кестесіндегі 105&nbsp;элементтің 99-ы қазақ жерінен табылған. [[Мұнай]] қоры бойынша Қазақстан әлемдегі 20&nbsp;жетекші елдің қатарына кіреді. Ал [[газ]] қоры бойынша 30-орынға, [[алтын]] қорлары бойынша әлемде 15-орынды, [[Уран (химиялық элемент)|уран]]нан екінші орынға тұрақтаған. # Қазақстан өз еркімен күштілігі жағынан әлемде төртінші орында тұратын қарудан бас тартып, әлемдегі ең ірі ядролық тәжірибелер полигонын жапты. 1991 жылдың 29 тамызында [[Семей полигоны|Семей ядролық полигоны]] жабылды. # [[Астана]] қаласы әлемнің ең жас астанасы болып есептеледі. 1998 жылы [[ЮНЕСКО]] бас қаланы «Бейбітшілік қаласы» деген атауға сай деп танып, медальмен марапаттады. Бразилияда өткен дүниежүзілік байқауда әлем бойынша 12 жас қаланың ішінен Астана жоғары атақты иеленді. Ал 2012 жылы елордаға «ТМД мен Түркі әлемінің мәдени астанасы» мәртебесі берілді. 2019 жылдың наурыз айынан бастап қала атауы Тұңғыш Президенттің құрметіне Астана деп өзгертілді. # Әлемдегі ең биiк түтiн мұржасы Қазақстанда ([[Екібастұз]] қаласында) орналасқан. Оның биiктігi — 420 метр. Ол [[Эйфель мұнарасы]]нан 100 метр биік. # [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]] – әлемдегі бірінші және ең үлкен ғарыш айлағы. «Байқоңыр» ғарыш айлағынан тұңғыш рет адамзат ғарышқа ұшқан. Ол Қазақстан жерінде [[Төретам]] кентіне жақын ауданда орналасқан. Көлемі 6717 шаршы шақырым. # [[Медеу]] — әлемдегі ең биік орналасқан жасанды мұз айдыны. Мұнда 170 әлемдік рекорд орнатылған. «Медеу» атауы ХІХ ғасырдың соңында өмір сүрген қоғам қайраткері [[Медеу Пұсырманұлы]]ның құрметіне берілген. # Қазақстанда 3,8 млн жеңіл көлік тіркелген (2021 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша).<ref>https://www.inform.kz/kz/kazakstanda-3-8-mln-zhenil-kolik-tirkelgen_a3862967</ref> # Орталық Азиядағы ең үлкен театр Қазақстанда орналасқан. «[[Астана Опера]]<nowiki/>» театрын 33 елдің мамандары үш жыл салды. # Қазақстан – [[қызғалдақ]] пен [[алма]]ның отаны. Ал жылқы алғаш рет (б.д.д 4 мыңыншы жылдарда) Қазақстанда қолға үйретілген. # Қазақстанның [[Қазақстан теңгесі|төл валютасы]] қатарынан үш рет 2011, 2012 және 2013 жылдары дүниежүзіндегі ең үздік қағаз ақша ретінде танылды. Алғашқы қазақстандық ақшалар [[Лондон]]да шығарылды. # Тәуелсіздік алғалы бері Қазақстанға әлемнің 120-дан астам мемлекеті 370&nbsp;млрд доллардан астам инвестиция құйды (2022 жылғы деректер бойынша). # Әлемдегі ең ұзын құрлықтық шекара — Қазақстан мен Ресей шекарасы (7591 шақырым).<ref>[https://qazaqstan.tv/news/119949/ Қазақстан туралы қызықты деректер]</ref> # Қазақстанның екі ескерткіші [[Әлемдік мұра|ЮНЕСКО-ның әлемдік мәдени мұрасы]]ның қатарында. Олар – [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] мен [[Таңбалы петроглифтері]].<ref>[https://qazaquni.kz/kogam/62106-kazakstan-turaly-25-kyzykty-derek Қазақстан туралы 25&nbsp;қызықты дерек]</ref> == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Қазақстан}} * [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29}} * [http://www.akorda.kz Президенттің ресми торабы] * [http://www.parliament.kz Парламенттің ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601204815/http://parliament.kz/ |date=2019-06-01 }} * [http://e.gov.kz/wps/portal?lang=kk Қазақстан Республикасының Электрондық үкіметі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091130050709/http://e.gov.kz/wps/portal?lang=kk |date=2009-11-30 }} * [http://kz.government.kz/ Үкiметтiң ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807150857/http://kz.government.kz/ |date=2019-08-07 }} * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/ Қазақстан] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170309094529/http://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |date=2017-03-09}} [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] * [http://online.prg.kz/ Қазақстан Республикасының онлайн заңнамасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230021920/http://online.prg.kz/ |date=2011-12-30 }} * [http://www.stat.kz/Pages/default.aspx Қазақстанның ресми статистикасы] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131113142704/http://www.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2013-11-13}} * [http://www.zakon.kz Қазақстанның бірінші ақпараттық порталы] {{Қазақстан тақырыптарда}} {{Навигациялық блок |тақырып = Қазақстан |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Азия елдері |Еуропа елдері |Орталық Азия |Каспий теңізі бойындағы елдер |ЭЫҰ |ТМД |Еуразия экономикалық қауымдастығы |ҰҚШҰ |Түркі кеңесі |Шанхай ынтымақтастық ұйымы |ТҮРКСОЙ |Ислам ынтымақтастық ұйымы }} [[Санат:Қазақстан|*]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] tonmgyumlequoin6qc5vonb3v817p3w Шымкент 0 1032 3652034 3651264 2026-09-08T09:45:02Z Asorev 125569 3652034 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Шымкент |сурет = {{Photomontage |photo1a = Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo2a = Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo2b = |photo3a = Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo3b = Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg |photo4a = Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 276 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = [[республикалық маңызы бар қала]] |елтаңба = Shymkent logo.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 42|lat_min= 18|lat_sec= |lon_deg= 69|lon_min= 36|lon_sec= |CoordAddon=type: |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = |кестедегі облыс = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = Аудандар саны |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 5 аудан ([[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Әл-Фараби ауданы|Әл-Фараби]], [[Еңбекші ауданы|Еңбекші]], [[Қаратау ауданы|Қаратау]], [[Тұран ауданы|Тұран]]) |басшының түрi = [[Шымкент әкімі|Әкімі]] |әкімі = [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] |құрылған уақыты = XIІ ғасыр |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Чимкент'' (орысша транскрипциясы), ''Черняев'', ''Неджикет''{{Дереккөзі келтірілмеген}} |статус алуы = |жер аумағы = 1162,8<ref name="Түркістан облыстық мәслихатының 2018 жылғы 5 маусымдағы кезектен тыс жиырма үшінші сессиясы">[http://maslikhat.ontustik.gov.kz/news/%D0%BE%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0-32/ Түркістан облыстық мәслихатының 2018 жылғы 5 маусымдағы кезектен тыс жиырма үшінші сессиясында мынадай мәселелер қаралды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103210341/http://maslikhat.ontustik.gov.kz/news/%D0%BE%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0-32/ |date=2019-01-03 }}</ref> |уақыт белдеуі = +5:00 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 506 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 1 302 868 <ref>[https://stat.gov.kz/region/ ҚР өңірлерінің статистикасы]</ref> |санақ жылы = 2026 Сәуір |тығыздығы = 1120,4 |шоғырлануы = {{өсім}} 1,8 млн<ref name="kazinform">{{Cite web|url=http://www.inform.kz/ru/proekt-razvitiya-aglomeracii-shymkenta-obsudili-v-akimate-yuko_a3082052|title=Проект развития агломерации Шымкента обсудили в акимате ЮКО|автор=kazinform|archiveurl=https://archive.is/Rz3Lf|archivedate=2018-05-05}}</ref> |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 68,76 %<br>[[өзбектер]] 17,36 %<br>[[орыстар]] 8,17 %<br>[[әзербайжандар]] 1,73 %<br>[[татарлар]] 0,93 %<br>[[түріктер]] 0,7 %<br>[[корейлер]] 0,59 %<br>[[күрдтер]] 0,32 %<br>[[украиндар]] 0,2 %<br>басқалары 1,24 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар, [[Христиандық|христиан]]дар |этнохороним = шымкенттік |телефон коды = 7252 |пошта индекстері = 160000 |автомобиль коды = 17 |идентификатор түрі = КАТО |сандық идентификаторы = 511010000 |ортаққордағы санаты = Shymkent |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=kk Шымкент қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = en }} '''Шымкент''' — [[Қазақстан]]дағы [[республикалық маңызы бар қала]],<ref>{{Cite web|url= https://kaz.nur.kz/1738055-nazarbaev-trkistan-oblysyn-kru-turaly-zarlykka-kol-kojdy.html |title= Назарбаев Түркістан облысын құру туралы жарлыққа қол қойды |lang= kk |work= kaz.nur.kz |last= Ерубаева |first= Гүлмира |date= 2018-06-19 |accessdate= 2024-10-24}}</ref> халық саны бойынша елдегі қалалар арасынан үшінші орында. 2018 жылғы 19 маусымға дейін [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]ның орталығы болған, бұл қалада қазір 1 028 673 адам тұрады (2019).<ref name="stat.gov.kz">{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |title= Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны |lang= kk |work= stat.gov.kz |last= Ағаділов |first= Ғ. |date= 2019-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref> Шымкент Қазақстанның басқа қалаларымен салыстырғанда халық саны бойынша 3-орында. Сонымен қатар Шымкент Қазақстанның негізгі өнеркәсіп, сауда және мәдени орталықтарының бірі болып табылады. Шымкент қаласы [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ның 2020 жылғы мәдени астанасы мәртебесіне ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/last/2020-zhyly-shymkent-kalasy-tmd-nin-madeni-astanasy-bolmak |title= 2020 жылы Шымкент қаласы ТМД-нің мәдени астанасы болмақ |lang= kk |work= inbusiness.kz |date= 2017-06-08 |accessdate= 2024-10-24}}</ref> == Этимологиясы == Ғалымдар Шымкент туралы кездесетін әр түрлі тарихи деректерді атай отырып, қала атауының мағынасын «бау-бақшалы қала», «жасыл қала», «шыммен қоршалған қала» — деп түсіндіреді. Мысалы, шымға қатысты қала атауы былай деп түсіндіріледі: Шымкент [[Түркі тілдері|түркінің]] «Шым» және [[Парсы тілі|парсының]] «Кент» — қала, мекен деген сөздерінен құралған. Ал басқа түсіндірмеде қала атауы соғдының (иранның) «чиминь-чемень» яғни, көгалды, гүлденген алқап, ал бұған «Кент» сөзінің жалғануымен, «жасыл (гүлденген) қала» деген мағынаны білдіреді<ref name=":0">[https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=429573&simple=true# <nowiki>Қазақстан [Мәтін]: ұлттық энциклопедия; бас редакторы Б. Аяған; редакция алқасы: С. Әбиев [ж. б.] .- Алматы: Қазақ энциклопедиясы , 2007.– 10000 дана . – ISBN 9965-893-10-1 (9-т.), ISBN 9965-9389-8-9</nowiki>]</ref>. == Тарихы == Осы уақытқа дейін ғалымдардың көпшілігі қазіргі Шымкент қаласының аумағындағы қоныс мекендер XI−XII ғасырларда болған деп болжаған. Сонымен қатар Шымкенттің бұдан да ертеректе пайда болғаны жөнінде болжам бар. Бұған дәлел — археологиялық қазбалар мен құрылыс барысында табылған қабырлардың жерлеуші, мамандардың болжамы бойынша, біздің заманымызға дейінгі V–VІ ғасырларға тән. Өткен ғасырдың басындағы қала қамалы болған жерде жақында бір еркек пен әйелдің мәйіті табылды, және ол [[Зороастризм|зороастрлық]] салтпен жерленгендігі анықталып отыр, олай болса бұл мәйітке 1500 жыл. Бірқатар археолог-ғалымдардың пікірлері бойынша, бұл жерде үлкен қорым болған, егер бұл расталса, онда қаланың пайда болған мерзімі қайта қаралуы мүмкін. Біздің заманымызға жеткен жазба деректерде Шымкент алғаш рет елді мекен ретінде парсы тарихшысы Шараф ад-Дин Әли Йаздидің (1425 жыл) біздің жыл санауымыз бойынша 1365–1366 жылдардағы [[Әмір Темір]]дің әскери жорықтары туралы жазған «[[Зафар-Наме-Ий Тимури|Зафар Наме]]» атты («Жеңіс кітабы») кітабында кездеседі. Қандай болғанда да, қала ескі заманнан-ақ адамдардың өмір сүруіне қолайлы мекен болған. Оған ежелгі қоныстарға жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған мәдениет мұралары дәлел бола алады. Тау етегінде өзен бойындағы алқаптарда егіншілік пен жүзімдік, ал көгалды таулы жайылымдарда — мал шаруашылығы дамыған.{{Дереккөзі келтірілмеген}} === Көне және ортағасырлық тарихы === [[Сурет:Цитадель городища Шымкент.jpg|thumb|left|Ескі қала ішіндегі көне қалашығы цитаделі]] [[Сурет:Церковь Сергия Радонежского, г. Чимкент, 19 в (cropped).jpg|thumb|left|1886 жылы салынған Радонеждік Әулие Сергей шіркеуі (2009 жылы қираған)]] Шымкент қаласының аймағы жүздеген жылдар бойы көптеген тарихи оқиғалардың куәсі болған. Қала бірнеше рет басқыншылардың жойқын шабуылдарына ұшыраған. [[Шыңғыс хан]] жорықтарға жасақтарымен қала арқылы өтіп, ақырында Шымкент Шыңғыс хан ұрпақтарының қол астына өткен. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] және [[Алтын Орда]] хандары жүргізген соғыстардың нәтижесінде қала [[Әмір Темір]]дің қол астына кіреді. XV ғасырдың басынан Шымкент XVIII ғасырдың жартысына дейін [[Жоңғар шапқыншылығы|Жоңғар шапқыншыларының]] тонауына ұшырайды. Сансыз соғыстар мен өзара тартыстар жергілікті халықтардың өміріне қайғы-қасірет әкелгенімен, Сайрам оазисі-жер өңдеу мен бау-бақша және қол өнері өркендеген аймақ болып қала берді. XVII ғасырда және XIX ғасырдың бірінші жартысында Шымкентті билеп алу мақсатында [[Қоқан хандығы|Қоқан]] және [[Бұхара хандығы|Бұхара]] хандықтары күрес жүргізді. 1810–1864 жылдары Шымкент [[Қоқан хандығы]]ның билігіне өтіп, хан өкілінің резиденциясы болды. Мұнда Қоқан әскерлерінің саны жағынан үлкен гарнизоны тұрақтап, қала негізінен әскери қамал ретінде пайдаланылды.{{Дереккөзі келтірілмеген}} === Ресей империясы === 1864 жылы қала орыс әскерлерінің тіке шабуылымен алынды. Қазақстан мен [[Орталық Азия]]ның [[Ресей]]ге қосылуы аяқталған соң, Шымкент Жаңақоқан бағытының құрамында болып, соңынан [[Түркістан уезі]]нің, ал 1867 жылдан Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]]ның уездік қаласы болды. Осы кезден бастап Шымкент Еуропалық Ресей мен Батыс Сібірді Орта Азиямен жалғайтын, маңызды транзиттік мекенге айналды. XIX ғасырдың соңында қалада сауда-саттық дамыған: 19 мануфактуралык, 70 ұсақ-түйек дүкені, 50 шайхана, 10 [[Керуен Сарай|керуенсарай]], 9 тамақ-тандыру орны, 27 ұн дүкені, ал XX ғасырдың басында — 3 май шайқататын, 5 тері илейтін, 15 кірпіш шығаратын, 26 диірмен, 4 мақта тазалайтын, ұсақ өнеркәсіп, 15 ұстахана және 15 сабын қайнататын өндіріс орындары бар үлкен өнеркәсіп қалаға айналды. Қала экономикасының дамуында 1883 жылы ашылған дәрі-дәрмек өндіретін сантонин (кейінгі «Химфарм» АҚ химия-фармацевтикалық зауыты) зауыты маңызды рөл атқарып, оның өнімдері экспортқа шығарылатын. Шымкент сантониносының сапасы өте жоғары болды, сондықтан ол ішкі нарықта үлкен сұранысқа ие болды. Оңтүстік Қазақстанның табиғи-климаты дермененің өсуіне қолайлы, ал дермене сантонино өндіріс жершарында өте сирек кездеседі. Сондықтан да Шымкенттің алғашқы және қазіргі таңбасында дермене бұтақшасы бейнеленген. 1914 жылы Қазақстанның [[Ресей империясы]]на қосылуының 50 жылдығына орай қалаға орыс генералы [[Михаил Григорьевич Черняев|Михаил Черняев]]тің '''Черняев''' тегі берілді. 1921 жылы қала '''Шымкент''' атауына қайта ие болды.{{Дереккөзі келтірілмеген}} === Кеңестік тарихы === XX ғасырда қала тарихының жаңа кезеңі басталды. Қала халқы елдегі үлкен өзгерістер нәтижесінде жаңа жетістіктерге жете бастады. Қалада жаңа өндіріс орындары салынып, оқу орындары мен ғылым, мәдениет ошақтары ашылды. Қала келбеті жаңа тұрғын үйлер, гүлзар, көшелері, саябақтарымен ажарлана түсті. 1930 жылдары Шымкентте қорғасын зауыты салынды. Бүл алып өндіріс орны [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы өндірілетін қорғасынның 70%-н беріп отырды. Қалада май комбинаты, шұлық және айна фабрикалары іске қосылды. 1932 жылы ауылшаруашылық авиациясының базасы құрылып, бұл [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент әуежайы]]ның негізін қалады. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдары Шымкент қаласы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы маңызды қалалардың біріне айналды. Соғыс жүріп жатқан аймақтардан бұл жерге елдегі бірқатар өндіріс орындары, 17 зауыт пен фабрикалар көшіріліп әкелінді. Қала [[танк]]терге қажетті қосалқы бөлшектер, снарядтар, металл, қорғасын, оптикалық қүралдар және басқа да өнімдерді өндірді. Шымкентке өсімдіктер ғылыми-зерттеу институты және Харьковтегі авиация училищесі көшірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары майдан даласында ондаған мың шымкенттіктер жаумен шай-қасып, 7 жерлесімізге Кеңес Одағының батыры атағы берілді. Соғыстан кейінгі 1950–1980 жылдары экономика дами бастады. Қалада жаңадан ірі кәсіпорындар құрылды. Олардың ішінен мақта-қағаз комбинаты, қаракөл, цемент, гидролиз зауыттары, «Восход» тігін фабрикасы, металлқұрастыру және тұрғын үй құрылысына қажетті материалдарды өндіретін кәсіпорынды, «Электроаппарат» зауыты, ал, тамақ өнер-кәсібінен ет, сүт, сыра, салқындатылған сусындарды шығаратын кәсіпорындарды атауға болады. Химия өнеркәсібі жедел дамыды. Шымкентте фосфор, шина және мұнай өңдеу сияқты алып зауыттар салынып, Омбы–Павлодар–Шымкент мұнай құбыры тартылды. Тұрғын үй салу қарқындап жүріп жатты. Жаңа мөлтекаудандар, көшелер, даңғылдар, саябақтар, скверлер пайда болды. Білім беру, медицина және мәдениет мекемелерінің саны өсіп, спорттық-сауықтыру кешендері салынды. Кейін салынған демалыс кешені құрамында дендробақ, [[Шымкент хайуанаттар бағы|зообақ]], жасанды көл және ипподром бар.{{Дереккөзі келтірілмеген}} === Тәуелсіз Қазақстан === [[Сурет:Train-station-forecourt-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|297px|Шымкент вокзалының алдыңғы ауласы, 2021 жыл]] 2021 жылы [[National Geographic Qazaqstan (журнал)|National Geographic Qazaqstan]] жазған ақпарат бойынша тәуелсіздіктен бері Шымкентке 2,5 триллион теңге инвестиция тартылды. Шетелдік инвесторлардың көмегімен бірге жалпы сомасы 2,3 млрд АҚШ долларын құрайтын 17 жоба жүзеге асқан.<ref name="natgeoqaz">{{Cite web|url= https://nationalgeographic.kz/2021/11/10/shymkent-qalaj-oezgerdi/ |title= Шымкент қалай өзгерді? |lang= kk |publisher= [[National Geographic Qazaqstan (журнал)|National Geographic Qazaqstan]] |date= 2021-11-10 |accessdate= 2024-10-24}}</ref> Журнал жазуынша «келбеті түбегейлі өзгерген» бұл қалада 1991 жылғы желтоқсаннан бері 98 мектеп, 470 балабақша және 6 мемлекеттік, 21 жекеменшік аурухана ашылды. Шымкенттің әр екінші тұрғыны, оған қоса, — тәуелсіздік тумасы.<ref name="natgeoqaz" /> [[Шымкент әкімі|Әкім]] [[Мұрат Дүйсенбекұлы Әйтенов|Мұрат Әйтенов]] сөзінше 1990 жылдардан бері Шымкент тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 10 жылға өсті.<ref>{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/last/shymkent-halykynyn-omir-suru-uzaktygy-10-zhylga-osti |title= Шымкент халқының өмір сүру ұзақтығы 10 жылға өсті |lang= kk |work= inbusiness.kz |last= Құдайберген |first= Құралай |date= 2021-06-24 |accessdate= 2024-10-24}}</ref> == Рәміздері == <gallery mode=packed> Сурет:Chimkent (Semirechye Oblast, 1866).gif|1866 жылғы елтаңба жобасы<ref name="geraldika">-{«Материалы геральдического архива В. Маркова»}-</ref> Сурет:Chimkent (Semirechye Oblast, 1909).gif|1909 жылғы 21 сәуірде бекітілген Шымкент уездік қаласының елтаңбасы<ref name="geraldika" /> Сурет:Шымкент.png|Шымкент бейресми эмблемасы (2008 жылғы тамыз айына дейін)<ref name="geraldika3">[http://geraldika.ru/symbols/6489 -{«ГЕРАЛЬДИКА.РУ»}-]</ref> Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|Шымкенттің қазіргі эмблемасы<ref name="geraldika2">[http://www.shymkent.gov.kz/ «Шымкент қаласы әкімшілігінің ресми сайты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818213220/http://www.shymkent.gov.kz/ |date=2008-08-18 }}</ref> </gallery> == Халқы == Шымкент қаласы халқының саны:<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" ! 1897!! 1908!! 1913!!1939!! 1959!! 1970!! 1977!! 1979!! 1989 |- |11 194 |17 000 |19 000 |74 000 |153 000 |247 000 |303 000 |321 535 |392 977 |} {| class="wikitable" ! 1992!! 1993!! 1994!! 1995!! 1996!! 1997!! 1998!! 1999 |- |405 500 |409 700 |411 400 |414 400 |417 900 |417 400 |419 700 |435 300 |} {| class="wikitable" ! 2000!! 2001!! 2002 !! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007!! 2008!! 2009 |- |482 900 |502 700 |506 700 |513 100 |521 200 |526 100 |535 100 |554 600 |602 300 |615 000 |- |} {| class="wikitable" ! 2010!! 2011!! 2012 !! 2013!! 2015 !! 2016 !! 2019<ref name="stat.gov.kz" /> !! 2024 |- |629 100 |642 600 |662 300 |683 300 |858 147 |885 799 |1 028 673 |1 236 900 |} == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == Алғаш рет қаланы аудандарға бөлу 1945 жылы енгізілді. Сол кезде Центральный, Железнодорожный және Заводской әкімшілік аудандары құрылды.<ref name="АТД 1945">{{Cite web |url=http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo |title=КАЗАХСКАЯ ССР. АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОЕ ДЕЛЕНИЕ. На 1 января 1945 года. |accessdate=2017-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829134325/http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo |archivedate=2017-08-29 |deadlink=yes }}</ref>. КСРО-ның тарауы қарсаңында 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы мәліметтері бойынша қала 3 ауданнан тұрған: Абай, Еңбекші, Дзержинский (кейінірек Әл-Фараби болып өзгерген). Қазіргі таңда Шымкент 5 әкімшілік ауданнан тұрады: [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Еңбекші ауданы]], [[Әл-Фараби ауданы]], [[Қаратау ауданы]] және [[Тұран ауданы]]. == Саясаты == === Әкімдігі === {{Толық мақала|Шымкент қаласының әкімдігі|Шымкент әкімі}} [[Шымкент қалалық әкімдігі]] — [[Шымкент әкімі|Шымкент қаласы әкімі]]нің аппараты қала әкімінің қызметін басқаруды және бақылауды, оны ұйымдық, құқықтық, ақпараттық-талдау, консультативтік және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асырады.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Шымкент қаласының әкімдігі]]нің ресми сайты|accessdate=2024-10-21}}</ref> === Мәслихаты === {{Толық мақала|Шымкент қаласы мәслихаты}} [[Шымкент қаласы мәслихаты]] — Шымкент қаласының жергілікті бірпалаталы [[заң шығарушы орган]]ы, 1993 жылы құрылған. 2023 жылдан бастап мәслихат депутаттарының бір жартысы [[партиялық тізім]] бойынша сайланса, басқа жартысы [[бірмандатты округ]]терден сайланады. Мәслихат — Қазақстан заңнамасына сәйкес қала халқының еркін білдіретін және жалпы мемлекеттік мүдделерді ескере отырып, оны іске асыру үшін қажетті шараларды айқындайтын, олардың орындалуын бақылайтын өкілді орган.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-maslihat/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Шымкент қаласы мәслихаты]]ның ресми сайты|accessdate=2024-10-21}}</ref> == Инвестициялық әлеуеті == [[Сурет:Mega Center Shymkent.jpg|thumb|left|250px|Мега Орталық Шымкент]] 2019 жылдың соңында Шымкент қаласының экономикасына 194,5 млрд. теңге инвестиция тартылды. 2019 жылы қалада жалпы құны 25,6 млрд.теңгеге 10 инвестициялық жоба жүзеге асырылып, жаңа 420 жұмыс орны ашылды. Қалада 2 индустриалды аймақ бар (Оңтүстік - 337 га және Тассай - 89 га). Индустриалды аймақтарға бөлінген жердің жалпы ауданы 426 га құрайды.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Шымкентте жалпы құны 33 млрд. теңгені құрайтын алты инвестициялық жобамен көліктік-логистикалық аймақ құру жобасы жүзеге асырылуда. Жалпы жер көлемі 92 га құрайды. Қалаға инвесторларды тарту мақсатында ауданы 306 гектар болатын «Жұлдыз» атты жаңа индустриалды аймақ құрылуда. Бірінші кезеңде 76 га (2020–2021), екінші кезеңде - 230 га (2021–2022) жер игеру жоспарлануда.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Сонымен қатар, әлеуетті инвесторларды қосымша ынталандыру мақсатында аумағы 136 гектар болатын Шымкент агроөнеркәсіптік аймағын құру процесі басталды, онда көтерме және бөлшек сауда қоймалары мен ауылшаруашылық кәсіпорындары орналасатын болады. Құны 8 млрд. теңге болатын 6 инвестициялық жобаны жүзеге асыру жоспарлануда. Сондай-ақ, қалада 427 гектар аумақта «Шымкент сити» қала құрылысы бойынша арнайы экономикалық аймағын құру жұмыстары жүргізілуде. Жобаны іске асыру барысында «Highvill» ([[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]), «Kinder World» ([[Сингапур]]), «Eryapi» ([[Түркия]]) компанияларын тарту көзделген. Жоба аясында қала экономикасына 1,5 млрд. [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] доллары көлемінде шетелдік инвестиция тартылатын болады. Жоба қаланың 50 мың тұрғынын баспанамен қамтамасыз етуді көздейді.{{Дереккөзі келтірілмеген}} == Өнер және мәдениет == [[Сурет:Памятник Бауыржану Момышулы (г. Шымкент).jpg|thumb|left|Бауыржан Момышұлының ескерткіші]] [[Сурет:Alley near Pushkin' s Library.jpg|thumb|left|Пушкин атындағы кітапханадағы аллея]] Қалада жүзеге асырылып жатқан мәдениет саясаты Оңтүстік Қазақстанда жасайтын ұлттық мәдени-полиэтникалық қоғамдардың қалыптасқан мәдениетін, салт-дәстүрлерін, достықты, татуластықты жандандыруға бағытталған. Шымқалада қазақ, славян, өзбек, башқұрт, татар, неміс, еврей, корей, әзербайжан және басқа, барлығы 16 ұлттық мәдени орталықтар жұмыс істеуде. Олардың белсене қатысуы және қолдауымен ұлттық саясат және тұрғындардың бос уақытын ұтымды ұйымдастыру мәселелері оң шешімін тауып келеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}} 2002 жылы Шымкентте «Ардагерлер аллеясы» қайта жандандырылды. Қалада 8 саябақ пен сквер жұмыс істейді. Олардың үшеуінің негізі XIX ғасырдың ортасы мен XX ғасырдың басында қаланған. [[Шәмші Қалдаяқов]] атындағы облыстық филармония жемісті жұмыс істеуде. 3 мәдениет сарайының залдары ешқашан да бос болмайды. Үш кинотеатрда қазіргі заманның фильмдерін тамашалауға болады. Қангүй мемлекеті дәуірінің бірегей экспонаттары облыстық өлкетану мұражайында қойылған. Қалада 28 кітапхана бар. Облыстың мәдени өміріндегі атаулы оқиға 1967 жылы қазақ және орыс драмалық театрлары ғимаратының құрылысы болды. Ол жерлерде Қазақ КСР халық әртістері [[Айша Төкебайқызы Абдуллина|Айша Абдуллина]], [[Жұмабике Серікбаева]] жұмыс істеген. 1960–1980 жылдары ақын [[Омарбай Малқаров]], халық ақындары [[Көпбай Омаров]], [[Әселхан Қалыбекова]], жазушылар [[Әбжапар Жылқышиев]], [[Нәмет Сүлейменов]], [[Уәлихан Сүлейменов]], [[Ханбибі Есенқарақызы|Ханбибі Есенқараева]], [[Олег Постников]], [[Юрий Васильевич Кунгурцев|Юрий Кунгурцев]], [[Мархабат Байғұт]] шығармашылық шарықтау кездері. Қазақ театрлық өнерінің негізін қалаушылар халық әртістері [[Хадиша Бөкеева]], [[Ғайни Хайруллина]], [[Құрманбек Жандарбеков]], ақын әрі қоғамдық қайраткер [[Мұхтар Шаханов]], композитор [[Шәмші Қалдаяқов]], жазушылар [[Федор Ермолаевич Чирва|Фёдор Чирва]] мен [[Еділбаев Жұмабек|Жұмабек Еділбаев]] біздің жерлестеріміз.{{Дереккөзі келтірілмеген}} [[Сурет:The Technology University (Shymkent).jpg|thumb|250px|[[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]]] Абай атындағы мәдениет және демалыс саябағы, аквабағы, техносаябағы, «Кең-баба» этнографиялық саябағы, «Nimex Land» пен «Бамзик» ойын-сауық орталықтары балалар мен үлкендердің сүйікті демалыс орындарына айналған. Әрине, қаланың солтүстік бөлігін дендробақ, зообақ, [[ипподром]]мен байланыстыратын ұзындығы 6 шақырымдай балалар темір жолының алатын орыны айрықша. Қала аумағындағы көне қалашық пен қамалдарда археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, қала тарихы жөнінде кешен жасау қолға алынып отыр. Қалада көрнекті ғалым, мәдениет, спорт майталмандары мен халық батырларына ескерткіштер орнатылған. Облыс және қала өз жерлестерін мақтан тұтады. Мұнда тілтанушы, мүше-корреспондент [[Мәулен Балақайұлы Балақаев|Мәулен Балақаев]], геология ғылымдарының докторы [[Патшайым Тәжібаева]], түркітанушы, академик [[Ісмет Кеңесбаев]], филология ғылымдарының докторы [[Қалдыбай Бектайұлы Бектаев|Қалдыбай Бектаев]], академик [[Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаев|Төлеген Тәжібаев]] туған.{{Дереккөзі келтірілмеген}} == Білім == Шымкентте 8 жоғары оқу орны бар<ref>[https://abiturients.kz/spisok-universitetov-kazahstana-po-gorodam/ Қазақстан қалаларындағы жоғары оқу орындарының тізімі]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: * [[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]] * Ө. Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті * [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]] * Шымкент университеті * Орталық Азия инновациялық университеті * Ж. Тәшенев атындағы университет * Академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар достығы университеті * Мирас университеті == Климаты == Қала орналасқан өңірдің климаты қоңыржай континенттік. Жазы ыстық, қысы біршама жылы. Жылдық орташа температура шілдеде 24°-26°С, қаңтарда 4°-6°С. Аязсыз кезеңнің ұзақтығы 187 күнге созылады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 400-500 мм. Қар жамылғысының қалыңдығы 20 см. Шымкент тау етегі аймағындағы қуаң, сұр топырақты агроклиматтық белдемде орналасқан<ref name=":0" />. == Галерея == <gallery class="center" mode=packed> Сурет:Shymkent city downtown.jpg|Қаланың орталығы Сурет:Shymkent night panorama.jpg|Қаланың түнгі көрінісі Сурет:Alley in Shymkent-city.jpg|Шымкент аллеясы Сурет:Turkistanakaya street (Shymkent-city).jpg|Түркістан көшесі Сурет:The ark in Shymkent-city.jpg|Шымкенттің аркадасы Сурет:The Railway staishon The in Shymkent.jpg|Шымкент Темір жол вокзалы Сурет:Building of the South Kazakhstan region's Administration (Shymkent).jpg|Түркістан облысының әкімшілігі Сурет:Tauke-Khan Avenue at Night (Shymkent-city).jpg|Тәуке хан көшесінің түнгі көрінісі Сурет:New Buildings in Kunaev's Boulevard2.jpg|Қаланың жаңа ғимараттары Сурет:Shymkent5.jpg|Орталық әмбебап жанындағы фонтандар Сурет:The Peace Avenue (Shymkent-city).jpg|Бейбітшілік даңғылы Сурет:Проспект Бауыржана Момышулы, г. Шымкент.jpg|Бауыржан Момышұлы даңғылының бойындағы емендер Сурет:Koshkar Ata river 17.jpg|Қошқаратының бір арнасы Сурет:Koshkar Ata river.jpg|Қошқараты өзенінің негізгі ағысы Сурет:Bridge through Badam in Shymkent.JPG|Шымкенттегі Бадам үстіндегі көпір Сурет:Former Shymlent city administration.jpg|Бұрынғы қалалық әкімшілік ғимараты Сурет:Philharmonic in the Shymkent1.jpg|Облыстық филармония (1886 жылы қираған ғимараттың орнына салынған) Сурет:Building of regional hospital in Shymkent 1.jpg|Облыстық клиникалық госпиталь (19 ғ. 2-жартысында — әскери госпиталь) Сурет:St. Nicholas Cathedral 21.jpg|Құдай Анасының Қазан белгішесінің ғибадатханасы Сурет:French House in Shymkent.jpg|Француз үйі </gallery> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Түркия}} [[Измир]] ([[Түркия]]) * {{Ту|Италия}} [[Гроссето]] ([[Италия]]) * {{Ту|Беларусь}} [[Могилёв]] ([[Беларусь]]) * {{Ту|Тайланд}} [[Паттайя]] ([[Тайланд]]) * {{Ту|Тәжікстан}} [[Хожант]] ([[Тәжікстан]]) * {{Ту|Англия}} [[Стивенедж]] ([[Англия]]) * {{Ту|Қытай}} [[Байинь]] ([[Қытай]]) * {{Ту|Грекия}} [[Ахарнон]] ([[Грекия]]) * {{Ту|Түркия}} [[Ескішехир]] ([[Түркия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Ақпарат көздері == * Шымкент қаласы әкімдігінің ресми сайты [http://www.shymkent.gov.kz/kaz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806011842/http://www.shymkent.gov.kz/kaz/ |date=2012-08-06 }} * Түркістан облысы әкімдігінің ресми сайты [http://www.ontustik.gov.kz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704135542/http://ontustik.gov.kz/ |date=2012-07-04 }} * [http://www.e-shymkent.kz «Шымкент аймақтық порталы»] * Подушкин Н. П. Когда родился Шымкент? // Шымкент. Историко-информационный путеводитель. Шымкент, 1998. * ОҚО Статистика департаменті == Сілтемелер == * [http://www.shymkent.gov.kz Шымкент қаласы әкімдігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818213220/http://www.shymkent.gov.kz/ |date=2008-08-18 }} * [http://www.e-shymkent.kz Виртуалды Шымкент] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Қазақстан қалалары}} [[Санат:Шымкент]] [[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]] [[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]] 8oaza0iginzvwupjm2j5pjnk0uu361k Павлодар облысы 0 1672 3652029 3575718 2026-09-08T09:41:31Z Asorev 125569 3652029 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Павлодар облысы |елтаңба = Logo Pavlodar region.png |карта = Pavlodar in Kazakhstan.svg |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 18 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 76 |lon_min = 57 |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = {{байрақ|Павлодар}} |құрылған уақыты = [[15 қаңтар]] [[1938 жыл]]ы<ref>{{cite web | first = AlexG | datepublished = 14/01/2008 | url = http://www.pavlodar.gn.kz/News.html&file=article&sid=5987&mode=&order=0&thold=0 | title = Құрылған күні | publisher = pavlodar.gn.kz | accessdate = [[15 қаңтар]] [[2008]] | lang = ru | description = }}</ref> |аудандар саны = 10 |ауылдық округтер саны = 119 |кенттік әкімдіктер саны = 3 |қалалық әкімдіктер саны = 3 |ауылдар саны = 352 |тұрғыны = {{өсім}} 750 027 <ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =10 |тығыздығы = 6,01 |тығыздығы бойынша орны = 5 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] — 54,23%<br> [[орыстар]] — 34,14%<br> [[украиндар]] — 3,92%<br> [[немістер]] — 2,58%<br> [[татарлар]] — 1,82%<br>басқалары— 3,31% (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 124 755 |жер аумағы бойынша орны = 11-ші |су ауданы = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |экономикалық аудан = [[Солтүстік Қазақстан]] |ресми тілі = |әкімі = [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асаин Байханов]] |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Павлодар қаласы, Академик Сәтбаев көшесі, №49 |ISO 3166-2 коды = KZ-PAV |телефон коды = +7 7182 xx-xx-xx |пошта индекстері = 14xxxx |марапаттары = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar?lang=kk Павлодар облысының әкімдігі |ортаққордағы санаты = Pavlodar Province }} '''Павлодар облысы''' ({{Lang-ru|Павлодарская область}}) — [[Солтүстік Қазақстан|Қазақстанның солтүстігіндегі]] [[Қазақстан облыстары|облысы]]. Облыс орталығы — [[Павлодар]] қаласы, ол [[Қазақстан]]ның аса ірі өзені болып табылатын [[Ертіс]] жағасында орналасқан. Облыс Қазақстан Республикасының солтүстік-шығысында орналасқан және солтүстікте – [[Ресей Федерация]]сының [[Омбы облысы|Омбы]], солтүстік-шығыста – [[Жаңасібір облысы|Жаңасібір]] облыстарымен, шығыста – [[Алтай өлкесі]]мен, оңтүстікте – Қазақстан Республикасының [[Абай облысы|Абай]] және [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстарымен, батыста – [[Ақмола облысы|Ақмола]] және [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] облыстарымен шектесіп жатыр. == Физико-географиялық мінездеме == Облыс Қазақстанның солтүстік-шығысында орналасқан. Павлодар облысы аумағының көп бөлігі [[Ертіс]] өзенінің орта ағысындағы [[Батыс Сібір жазығы]]-ның оңтүстік шегінде орын алған, қазіргі кезде 127,5 мың шаршы шақырым аймақты алып отыр. === Климаты === Павлодар облысының климаты тым [[Континенттік климат|континенттік]] және [[Аридтік климат|құрғақ]]. Қыста ашық және аязды ауа райын түзейтін [[Сібір антициклоны]] әсер етсе, жазда құрғақ және ыстық ауа, [[Қуаңшылық|қуаншылық]] пен қарадауыл әкелетін [[Тұран ауа массасы]]ның әсері күшті. Қаңтар айының орташа температурасы 17 – 19,4ӘC, кей жылдары ол 48&nbsp;°C-қа дейін төмендейді. Шілденің орташа температурасы солтүстіктен оңтүстікке қарай 19&nbsp;°C-тан 22,2&nbsp;°C-қа дейін жоғарылайды, кей күндері 41&nbsp;°C-қа дейін барады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшесі солтүстіктен оңтүстікке қарай 292 мм-ден 194 мм-ге дейін кемиді. Баянаула тауларында 340 мм. Жылдың суық мезгілінде жел көбінесе оңтүстік-батыс бағытта, жылы мезгілде солтүстік-батыс бағытта соғады. Олардың орташа жылдамдығы 4,0 – 4,5 м/с. Көктем мен күзде жылдамд. 15 м/с-қа дейін баратын қатты дауылды желдер де соғып тұрады. Павлодар облысында көктем қысқа, жаз айлары ыстық, құрғақ және желді келеді. Күзі қысқа, салқын және жаңбырлы. Алғашқы үсік тамыз айының соңғы онкүндігінде болады. Қыркүйектің соңғы онкүндігі мен қазанның басында алғашқы қар түседі.<ref name="pavlodar.gov.kz">[http://www.pavlodar.gov.kz/page.php?page_id=2718&lang=2 Павлодар облысы әкімдігінің ресми сайты]</ref> [[File:Pavlodar-Fiume Irtysh.JPG|thumb|Ертіс өзені]] === Жер бедері және гидрологиясы === Павлодар облысының жер бедері екі бөлікке бөлінеді. Солтүстігінінің негізгі бөлігін Батыс [[Сібір]] ойпатының жалғасы – [[Ертіс]] жазығы, оңтүстік-шығыс бөлігін [[Cарыарқа]]ның солтүстік-шығыс сілемі, солтүстік-шығысын Құлынды даласы алып жатыр. Жер беті мұнда теңіз деңгейінен 120–150 м биіктікте, Ертіс аңғарында 100–110 м шамасында. Сарыарқа бөлігі көбінесе ұсақ төбелермен алмасып отыратын жазықтардан тұрады. Мұнда [[Ақбет тауы]] (1026 м), [[Қызылтау]] (облыстың ең биік жері – [[Әулие (тау)|Әулие]], 1055 м), Желтау (959 м) және [[Семізбұлақ]] таулары орналасқан. [[Ертіс]] өзені облыс жерін шығыстан солтүстік-батысқа қарай ұзына бойы қиып өтеді. Өзеннің облыс бөлігіндегі ұзындығы 420 км және оған бір де бір сала қосылмайды. Оң жағалауы биік жарқабақты, сол жағалауы жайпақ. Қараша айының орта кезінде өзен суы қатып, наурыз айында мұздың қалыңдығы 115 см-ге дейін жетеді. Облыс жеріндегі ұзындығы 147 км болатын [[Ертіс-Қарағанды каналы]] [[Екібастұз]] қ. мен [[Ақсу]] кентін сумен қамтамасыз етеді. Облыстың батыс жағымен кішігірім [[Өлеңті (өзен, Ертіс алабы)|Өлеңті]] және [[Шідерті өзені|Шідерті]] өзендері ағып өтеді. Облыста көлдер көп (1210 көл). Баянаул тауларында көлдер тектоникалық ойыстарда ([[Жасыбай (көл)|Жасыбай]], [[Торайғыр (көл)|Торайғыр]], [[Сабындыкөл]]), Ертіс бойындағы көлдер жайылмадағы қазаншұңқырлар мен ескі арналарда, ал жазықта әр түрлі көлемді қазаншұңқырларда орналасқан.<br /> '''Ірі көлдері:''' [[Сілетітеңіз]] (ауданы 965 км²), [[Жалаулы (көл)|Жалаулы]] (398 км²), [[Қызылқақ]] (180 км²), [[Үлкен Әжболат]] (110 км²), [[Маралды (көл)|Маралды]] (80 км²). Тұщы көлдер көбінесе Ертіс жағасы мен облыстың солтүстік бөлігінде тараған. Одан оңтүстікке қарай тұзды көлдер саны арта береді. Жер асты суларының құрамы әр түрлі. Сарыарқа жағындағы тау жарықшақтарында жер асты сулары жер бетіне әр түрлі бұлақтар арқылы шығады. Жалпы, облыс аумағында тәулігіне 3816,5 мың м3 болатын пайдалануға жарайтын жер асты суының 11 кен орны барланған. Қазіргі кезде тәулігіне 118,5 мың м3 су беретін 6 су көзі пайдаланылады. Жер асты суының негізгі горизонты [[Ертіс артезиан алабы]]нда орналасқан. Мұнда судың минералдығы 4,4 – 5,5 г/дм3. Құрамы [[бром]]ды, [[йод]]-[[бром]]ды келген. Олардың жалпы минералдығы 8,0 г/дм3.3 * [[Павлодар облысының өзендері]] * [[Павлодар облысының көлдері]] * [[Павлодар облысының жерасты сулары]] === Пайдалы кендер === Облысымыз Қазақстан Республикасының [[минерал]]дық шикізат кешенінде жетекші рөл атқарады. Ертістің Павлодар өңірінің қатты пайдалы қазбаларының баланстық қорының жалпы құны 460 миллиард долларға бағаланады. Бұл – [[алтын]]ды, [[құрылыс материалдары]] мен өзгелерін қоса алғанда, [[көмір]] мен әр түрлі [[металдар]]. Кен орындарының бір бөлігі ертеден және табысты өндірілуде, қалғандарында қосымша [[геологиялық барлау]] жұмыстары жүргізілуде, пайдалы қазбалардың нақты көлемдері, өндіру жағдайлары анықталуда. Павлодар облысында Қазақстанның барлық [[көмір]] қорының үштен бір бөлігінен астамы шоғырланған. Ең ірі кен орындары – [[Екібастұз көмір алабы|Екібастұз]] және [[Майкөбен қоңыр көмір алабы|Майкөбен]], оларда сәйкесінше 10,5 миллиард және 2,2 миллиард тонна энергетикалық шикізат сақталған. Жалпы көмір қоры үш миллиард тоннадай болатын басқа да тоғыз кен орнын болашақта өндіруге болады. Барлық кен орындарының ерекшелігі көмірдің тереңде жатпағандығы, ал кей жерлерде тікелей жер бетіне шығып жатқандығы болып табылады. Сондықтан ол ашық үнемді әдіспен өндіріледі. Екібастұз бассейнінің көмірін өндірудің бірінші жарты ғасырында 2 миллиард тонна көмір өндірілді. Барлау жүргізілген қалған көлемдері бірнеше жүзжылдыққа жетеді. “[[Бозшакөл мыс кен орны|Бозшакөл]]” мыс-порфироидтық ірі кен орны өндіруге дайын. Мұнда руда жер бетіне жақын орналасқан және өндірістік шоғырлануында тек қана [[мыс]] емес, [[молибден]], [[күміс]], басқа да құнды металдар бар. Барлық кен орындарындағы мыстың жалпы қоры үш жарым миллион тоннаны құрайды. [[Сурет:Kraftwerk Ekibastus.jpg|thumb|left|Екібастұз ЖЭО-ы]] [[Алтын]] кен орнының болжалды қоры шамамен 150 тоннаға бағалануда, онда осы бағалы металдан басқа күміс, мыс, мырыш, барит бар. [[Кобальт]] кен орындары 14 мың тоннаға, [[никель]]дікі – 251 мың тоннаға, [[марганец]]тікі – 70 мың тоннаға бағаланады. Аймақтық рудалық қорлардың маңызды ерекшелігі – олардың құрамының көп құрамдас болуы: негізгі аталған металдардан басқа онда молибден, бериллий, индий, таллий, галлий, кадмий, германий, селен, теллур және тағы басқалары бар. Облыста [[малахит]] пен ферузаның кен орындары табылды. Кейбір мамандар техникалық және зергерлік [[алмаз]]дарды табу үшін нақты алғышарттар бар деп есептейді. Ертістің Павлодар өңірінде әзірше мұнай мен газдың ашылған кен орындары жоқ. Бұл болашақтың еншісінде. Облыстың жарты аумағын Ертіс өңірі ойпаты алып жатыр, геологтар көмірсутегі шикізатының мол қоры жағынан оның болашағы зор деп есептейді. Мұнайдың болжалды ресурстары - 315 миллион тоннаға, ал газдікі – 148 миллиард текше метрге бағаланады. Облыста кең тараған пайдалы қазбалардың 89 кен орны бар деп есептеледі: бұл – әр түрлі құрылыс материалдарын өндіруге, өнеркәсіп мұқтаждықтарына және басқа да мақсаттарға арналған [[шикізат]]. Мысалы, қорама құмының Қарасор кен орны – ТМД-дағы ең ірісі. [[каолин]] (ақ күйдірілген) отқа төзімді саздың Суханов кен орнында шамамен 700 миллион тонна құнды шикізат сақталған. <ref name="pavlodar.gov.kz"/> === Флора және жануарлар дүниесі === [[Сурет:Гусь.JPG|250px|thumb|Қаз]] [[Сурет:Лиса возле озера.JPG|250px|thumb|Түлкі]] Павлодар облысының жері түгелдей дерлік қызғылт қоңыр топырақ белдемінде орналасқан. Ертістің шығыс жағының жер қыртысы негізінен құм, құмдауыт және саздақ топырақтан, ал сол жағалық аңғары [[плейстоцен]] кезеңінің сортаңданған бозғылт топырағы мен ауыр саздақ топырақтан түзілген. Сарыарқа шоқыларында көбінесе тастақты-қиыршықтасты қоңыр топырақ, ал шоқыаралық жазықтарда сортаң, саздақ топырақтар дамыған. Облыстың өсімдік жамылғысы қызғылт қоңыр топырақ белдеміне тән [[селеу]]лі-[[бетеге]]лі астық тұқымдас өсімдіктерден тұрады. Облыстың қиыр солтүстігін қайың мен теректен тұратын ормандар алып жатыр. Олар 44,0 мың га жерді қамтиды. Оңтүстікке қарай даланың сұр, қызғылт қоңыр топырағында бетегелі-[[жусан]]ды дала қалыптасқан. Оңтүстік-шығысындағы құмды өңірде қарағай ормандары, Ертіс өзенінің жайылмасында шалғындар мен тоғайлар тараған. Облыстың кең даласында [[қоян]], [[сарышұнақ]], [[суыр]], [[қосаяқ]], [[аламан тышқаны]], т.б. мекендейді. [[Бесқарағай (Павлодар облысы)|Бесқарағай]] мен Баянауыл [[қарағайлы орман]]дарында [[тиін]]дер жиі кездеседі. [[Жыртқыш]] аңдардан [[қасқыр]], [[түлкі]], [[қарсақ]], [[күзен]], [[құндыз]] сияқты жануарлар тараған. Оңтүстік-шығысындағы қарағай ормандарында еуропалық құндыз, Ертістің жағалаулық ормандары мен қайың шоқтарында [[елік]], Баянаула тауларында [[арқар]] кездеседі. Облыста ақ және сары [[шымшық]], [[бозторғай]], жыртқыш құстардан дала [[бүркіт]]і, [[кезқұйрық]], [[күйкентай]], [[қырғи]], [[жапалақ]], қарағайлы орманда [[құр]], [[шіл]], [[саңырау құр]], [[тоқылдақ]] мекендейді. Жазда өзендер мен көлдерден [[аққу]], [[қаз]], [[үйрек]], [[қасқалдақ]], [[шағала]], көл жағаларында [[қызғыш]], [[тауқұдірет]], [[Жылқышы (құс)|жылқышы]], т.б. құстарды кездестіруге болады. Ертіс өзенінде [[ақбалық]], [[бекіре]], [[нәлім]], [[шортан]], [[алабұға]], [[шабақ]] көптеп кездеседі. === Экология === Негізгі өндіріс саласы кен өндірісі, мұнайды қайта өндеу, химиялық өндіріс, қара және түсті металлургия, энергетика болғандықтан, Павлодар облысының жоғары техногенді ластануға шалдығу қаупі зор. Ластанудың басты көзі жоғары козолды Екібастұз көмірін тұқанды агрегаттар оттығында жағу технологиясын пайдаланатын жылу электр станциялары болып табылады. Шығарылып тасталынатын негізгі масса Екібастұз (46 %), Ақсу (26,5 %) және Павлодар (25,5 %) қалаларында орналасқан өнеркәсіп кәсіпорындарына тиесілі, облыстың қалған аудандарына шығарылып тасталынатын өнімнің 2%-на жуығы тиесілі. ===[[Павлодар облысының табиғат және табиғи ресурстары]]=== == Халқы == Павлодар облысы халқының әр жылдардағы саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> {| class="wikitable" |- ! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007 |- |697 947 |805 660 |943 745 |806 983 |748 651 |745 238 |743 826 |742 911 |744 860 |} {| class="wikitable" |- !2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016!! 2017!! |- |746 454 |742 276 |744 363 |746 163 |747 055 |749 154 |752 793 |755 778 |758 479 |757 014 |} == Әкімшілік бөлінісі, халқының саны == Облыс құрылымы 10 аудан мен 3 облыстық бағыныстағы қаладан тұрады: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Облыс аудандары мен қалалары!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Аққулы ауданы]]||14593 ||{{құлдырау}}12637 ||86,6 ||7306 ||{{құлдырау}}6481 ||88,7 ||7287 ||{{құлдырау}}6156 ||84,5 |- | [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]]||15114 ||{{құлдырау}}13169 ||87,1 ||7371 ||{{құлдырау}}6749 ||91,6 ||7743 ||{{құлдырау}}6420 ||82,9 |- | [[Баянауыл ауданы]]||28296 ||{{құлдырау}}24022 ||84,9 ||14195 ||{{құлдырау}}12226 ||86,1 ||14101 ||{{құлдырау}}11796 ||83,7 |- | [[Ертіс ауданы]]||20853 ||{{құлдырау}}17379 ||83,3 ||10210 ||{{құлдырау}}8741 ||85,6 ||10643 ||{{құлдырау}}8638 ||81,2 |- | [[Железин ауданы]]||17849 ||{{құлдырау}}15454 ||86,6 ||8724 ||{{құлдырау}}7818 ||89,6 ||9125 ||{{құлдырау}}7636 ||83,7 |- | [[Май ауданы]]||12601 ||{{құлдырау}}10645 ||84,5 ||6193 ||{{құлдырау}}5514 ||89 ||6408 ||{{құлдырау}}5131 ||80,1 |- | [[Павлодар ауданы]]||27123 ||{{құлдырау}}26826 ||98,9 ||13388 ||{{өсім}}13588 ||101,5 ||13735 ||{{құлдырау}}13238 ||96,4 |- | [[Тереңкөл ауданы]]||22208 ||{{құлдырау}}20234 ||91,1 ||10810 ||{{құлдырау}}10127 ||93,7 ||11398 ||{{құлдырау}}10107 ||88,7 |- | [[Успен ауданы]]||13254 ||{{құлдырау}}12624 ||95,2 ||6450 ||{{құлдырау}}6298 ||97,6 ||6804 ||{{құлдырау}}6326 ||93 |- | [[Шарбақты ауданы]]||21866 ||{{құлдырау}}19246 ||88 ||10657 ||{{құлдырау}}9688 ||90,9 ||11209 ||{{құлдырау}}9558 ||85,3 |- | [[Ақсу қалалық әкімдігі]]||67665 ||{{өсім}}72363 ||106,9 ||31902 ||{{өсім}}34908 ||109,4 ||35763 ||{{өсім}}37455 ||104,7 |- | [[Екібастұз қалалық әкімдігі]]||142511 ||{{өсім}}146374 ||102,7 ||67634 ||{{өсім}}70473 ||104,2 ||74877 ||{{өсім}}75901 ||101,4 |- | [[Павлодар қалалық әкімдігі]]||338542 ||{{өсім}}365782 ||108 ||154317 ||{{өсім}}170183 ||110,3 ||184225 ||{{өсім}}195599 ||106,2 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||742475 ||{{өсім}}756755 ||101,9 ||349157 ||{{өсім}}362794 ||103,9 ||393318 ||{{өсім}}393961 ||100,2 |} {{ПозКарта+|Қазақстан Павлодар облысы|width=350|float=right|caption=Павлодар облысының қалалары мен аудан орталықтары|places= {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=51|lat_min=28|lat_sec=11|lon_deg=77|lon_min=41|lon_sec=50|label=[[Аққулы (ауыл)|Аққулы]]|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=53|lat_min=-02|lat_sec= 37|lon_deg=75|lon_min=58|lon_sec=36|label=[[Ақтоғай (Павлодар облысы)|Ақтоғай]]|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=50|lat_min=45|lat_sec=36|lon_deg=75|lon_min=42|lon_sec=10|label=[[Баянауыл]]|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=51|lat_min=39|lat_sec=47|lon_deg=75|lon_min=18|lon_sec=35|label=[[Екібастұз]]|position=bottom|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=53|lat_min=17|lat_sec=58|lon_deg=75|lon_min=27|lon_sec=33|label=[[Ертіс (Павлодар облысы)|Ертіс]]|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=53|lat_min=31|lat_sec=20|lon_deg=75|lon_min=19|lon_sec=11|label=[[Железинка]]|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=51|lat_min=31|lat_sec=45|lon_deg=77|lon_min=24|lon_sec=24|label=[[Көктөбе (Май ауданы)|Көктөбе]]|position=top|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=53|lat_min=01|lat_sec=51|lon_deg=76|lon_min=06|lon_sec=15|label=[[Тереңкөл (Тереңкөл ауданы)|Тереңкөл]]|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=52|lat_min=54|lat_sec=26|lon_deg=77|lon_min=25|lon_sec=04|label=[[Успенка (Павлодар облысы)|Успенка]]|position=top|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg =52 |lat_min=27|lat_sec=22|lon_deg=78|lon_min=17|lon_sec=37|label=[[Шарбақты (Шарбақты ауданы)|Шарбақты]]|position=top|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=52|lat_min=2|lat_sec=|lon_deg=76|lon_min=55|lon_sec=|label=[[Ақсу]]|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан Павлодар облысы|lat_deg=52|lat_min=18|lat_sec=|lon_deg=76|lon_min=57|lon_sec=|label=[[Павлодар]]|position=right|background=#FCF5E3}} }} === Демография === Облыс халқы 2012 жылғы 1 қаңтарда 747,1 мың адамды құрады. Облыс бойынша (1 км² аумаққа) халық тығыздығы орта есеппен 6 адамды құрайды. Қала және ауыл тұрғындарының саны 514,4 мың мен 232,7 мың адамға тең. Облыста әйел тұрғындар тұрғындардың жалпы санының 52,9%, ал ер адамдар — 47,1% құрайды. 2012 жылғы 1 қаңтардағы кезеңге сәйкес Павлодар облысында 0-15 жас (жалпы санның 21,2%) аралығындағы балалар саны - 158,2 мың, 16-63 (58) жастағы тұлғалардың саны - 491,7 мың (65,8 %), 63 (58) жастағы егде адамдар мен олардан жоғары жастағы адамдар саны — 97,2 мың (13 %). 2011 жылы халық санының табиғи артуы 4682 адамды немесе халықтың 1000 адамына 6,3 құрады, бұл орта республикалық көрсеткіштің 54,3% немесе екі еседен артық болып табылады. 2011 жылы 1000 адамға неке қию саны 9,4 және 1000 адамға ажырасу саны— 4,0 құрады. Павлодар облысы халықтың жоғары көші-қонымен ерекшеленеді, көші-қон айырмасы соңғы бес жыл ішінде теріс сипатта келеді. Көшіп-қонушылар көп бөлігініңТМД елдеріне жылыстауы байқалады. Өзге елдерден көшіп-қону айырмасы соңғы бес жылда оң көрсеткішті көрсетіп келеді. === Этникалық құрам === Облыстың этникалық құрамы халықтың келесі этникалық топтарымен айқындалады - қазақтар, орыстар, украиндер, немістер, татарлар, белорустар, молдовандар, азербайжандар, шешендер, ингуштар, башқұрттар, корейлер, поляктар, болгарлар, чуваштар, мордвалар, удмурттар және басқалары. 2012 жылдың басында барлық этникалық топтардың ішінде халықтың жалпы санының көп бөлігін қазақтар — 48,8% және орыстар— 37,9% құрады. Өзге этностар мен этникалық топтардың үлесі облыс халқының 13,3% болып табылады. 2012 жылғы 1 қаңтарда қазақтардың саны 364,9 мың, орыстардың саны — 283,4 мың, украиндердің саны — 37,9 мың, немістердің саны — 21,1 мың, татарлардың саны — 14,2 мың, белорустердің саны — 5,1 мың, өзге ұлттардың саны — 19,3 мың адамды құрады. === Дін === Павлодар облысы халқының ішінде әр түрлі діни сенімдер, соның ішінде ислам, православиелік және католиктік христиан, протестантизм, иудаизм және өзге де аз санды діндерді ұстанатындар байқалады. 2011 ж. 1 қаңтарында облыста 172 діни бірлестіктер мен топтар тіркелген, оның ішінде мұсылмандық — 94 (54,7 %), православиелік — 17 (10 %), католиктік — 8 (4,7 %), иудейлік — 1(0,6 %), протестанттық пен өзгесі — 52 (30 %). Облыста 126 діни ғимараттар бар. == Тарихы == === Этимология === Облыс атауы облыстың әкімшілік орталығы болып табылатын Павлодар қаласы атауымен аталады. Негізі 1720 жылы орыстың Ертіс бойындағы әскери бекіністерінің алдағы шебі ретінде қаланған; шебтің атауы одан 20 км жерде орналасқан Коряковка тұзды көлінен алынған. 1838 ж. шеп Коряковская станицасы болып өзгертіледі.1860 ж. аяғында жергілікті көпестер станицаны Александр II-нің жаңа дүниеге келген Павл ұлының құрметіне Павлодар қаласы деп өзгертуге өтініш білдіреді. Бұл өтініш іске асырылы, 1861 жылы Павлодар қаласы пайда болды. === Облыстың таңбасы === 2011 жылдың 3 қазанының сессияда - облыстың маслихат депутаттары облыстың тарихында бірінші логотипты бекітті. Сол конкурстың қорытындысының аймақтың мәдениетінің басқармасымен жарияланды. Ең сәтті үлгімен комиссия Қасымханның Жапанованың жұмысын мойындады. [[Сурет:Logo Pavlodar region.png|200px|.png|thumb|Павлодар облысының таңбасы]] Логотипте Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің белгілері бар. Таңбаның түсі мемлекеттік рәміздер түсіне негізделген – көгілдір түстің алтын түспен үйлесуі тәуелсіз мемлекет халықтарының бірлігі мен гүлденуінің белгісі. Өткен салт-дәстүрлерімізді ұстану белгісі ретінде логотипте қазақ ұлттық ою-өрнегі бейнеленген. Орталық бөлігінде Қазақстан Республикасы елтаңбасының негізгі идеясынан алынған – киіз үйдің шаңырағы бар. Шаңырақ – отбасы құт-берекесінің, бейбітшілік пен тыныштықтың нышаны. Киіз үйдің түндігі көгілдір ашық аспан астындағы жарқыраған күнді елестетеді. Ал таңбаның ортасынан бастап көгілдір кеңістік бойымен таралған уықтар - өмір мен жылудың көзі есептелетін күн сәулесі іспеттес. <ref name="pavlodar.gov.kz"/> === Ең ескі тарих === [[Павлодар облысының ескі тарихы]] Археологиялық зерттеулер Ертіс өңірінде тарихқа дейінгі кезде адамдар саны көп тайпалар өмір сүргенін көрсетеді. Ежелгі адамдардың тұрақтау іздері Баянауыл ауданында, Ертіс өзенінің жиегінде табылды. Тастан жасалған қарулар, жебелер мен найзалардың кремнийден жасалған ұштары табылды. Мыңжылдықтар өз кезегімен өтіп жатты, Ертіс өңірінде тұрып жатқан түрлі тайпалардың мәдениеті өзгеріп отырды. Бұнда қимақтар, үйсіндер, қаңлылар, наймандар көшіп жүрді. [[Павлодар Ертіс өңірінің жартастағы жазулары]] Қазіргі заманғы Ертістің Павлодар өңірі аумағына жасалған бірінші экспедициялар Сібірде мемлекеттік биліктің нығайтылуынан және Тобол губерниясын белгілегеннен кейін басталды. Коряков пошталық форпост Ертістің жағасында 1720 жылы пайда болды. 1838 жылы форпост аттас станица болып өзгерді, ал 1861 жылы - Павлодар қаласы деп аталды. Сол жылдары 19-шы ғасырдың басында ауыл шаруашылығының өсуі, ауылшаруашылық шикізатты қайта өңдеу салаларының, тау-кен ісінің дамуы көзделіп еді. 19-шы ғасырдың екінші жартысынан бастап Екібастұзда көмір өндіруді әзірлеу жұмысы, Коряков және Үлкен Қалқаман көлдерінде тұз өндірісі жүргізілді<ref name="pavlodar.gov.kz"/>. [[XIX - XX ғ. басындағы Павлодар Ертіс өңірі]]. === [[XX ғасырдағы Павлодар облысы|Кеңестік кезең]] === 20-шы ғасырдың бірінші жартысында Құлынды-Павлодар (1923) темір жолының құрылысымен және Ертісте кеме қатынасының дамуымен шаруашылық тез қарқынмен дамыды. 1938 жылы облыс орталығы болған Павлодар кеме қатынасы бар Ертіс өзені мен темір жолдың қиылысында қалып, Екібастұз, Орал, Сібірмен тұрақты байланыс орнатты. Бұл қала мен облыс экономикасының одан әрі дамуына негіз болды. Шағын шеберханалардың орнында ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар бой көтерді. [[Ұлы Отан Соғысы жылдарындағы Павлодар Ертіс өңірі]] 1956 жылдан бастап Павлодар тың және тыңайған жерлерді игеру орталықтарының бірі болды. Тыңды көтеру нәтижесінде облыстың егістік аумақтары он есе көбейді. Көмірді өндіру және тың игеру Павлодар облысындағы өндірістік күштерінің дамуына мықты серпін берді. [[Тың игеру (Павлодар облысы)]]. Қолайлы экономикалық-географиялық орналасуы, бай ресурстары, көлік жолдары мен Ертіс-Қарағанды арнасының бар болуы 1957 жылы құрамына Павлодар, Екібастұз, Ақсу (Ермак) қалалары енген Павлодар-Екібастұз аумақтық-өнеркәсіптік кешеннің құрылуына әсер етті. Арзан Екібастұз көмірі негізінде энергетикалық база құрылған және өнеркәсіптің жаңа салалары: қара және түрлі түсті металлургия, машинажасау, алюминий, мұнай өндіру және химия салалары дамыды.<ref name="pavlodar.gov.kz"/> === Тәуелсіздік кезеңі === # [[1991]], [[30 желтоқсан]] — Павлодарда Кутузов к-сі бойымен Ломов к-сі қиылысына дейін өтетін трамвай желісі іске қосылды. # [[1993]] — 1 қаңтардағы кезеңге сәйкес Ленин кентін қоса есептегенде Павлодарда 367,4 мың адам тұрды. # [[1993]], [[4 мамыр]] — Ермак қаласы Ақсу қаласына өзгертілді, Краснокутск ауданы Ақтоғай ауданы болып өзгертілді. # [[1993]], [[7 қазан]] —Краснокутск ауылы Ақтоғай ауылы болып өзгертілді. # [[1993]], желтоқсан —Екібастұздық ГРЭС-2-нің екінші энергоблогы іске қосылды. # [[1994]], маусым — Индустриалды және педагогикалық институттар Павлодар мемлекеттік [[университет]]і болып біріктірілді. # [[1996]] —тұрғын-коммуналды шаруашылық монополиясыздандырылды, КСК-лар құрылды. # [[1997]], [[9 мамыр]] — Павлодардың Орталық алаңында алғашқы рет әуесқой автожарыстар өтті, ол жарыс [[1997]] ж.-дан [[2008]] ж.-ға дейін қаланың бас алаңында өтетін мерекелік шаралардың ажырамас бөлігі болып келді. # [[1997]], қазан — Павлодарда халықаралық «Айналайын Ертіс — 97» фестивалі өтті. # [[1998]], [[17 мамыр]] — Ақсу-Конечная теміржол желісінің құрылысы басталды. # [[1999]], [[23 қазан]] — Павлодар қ. Игілік кафедралды соборының салтанытты ашылуы болды және Павлодардың бас мешітінің алғашқы тасы қаланды. # [[2000]], [[23 қыркүйек]] — қала күні мерекесіне байланысты Павлодарда Жаңа жағалаудың сәулет ансамблі ашылып, алғашқы рет қалалық ипподромда жылқы-спорттық сайыстар өтті. # [[2000]], [[25 қазан]] — Павлодар қ. облыстық көркемөнер мұражайының ғимараты жанында ақын, философ Сұлтанмахмұт Торайғыровқа арналған ескерткіш ашылды. # [[2000]], желтоқсан — Аксу-Конечная теміржолын төсеп жатқан екі бригада Май ауданының Көктөбе ауылында түйісті. [[2001]] ж. ортасында құрылыс аяқталғаннан кейін Аксу-Конечная теміржолы тәуелсіз [[Қазақстан]]да салынған ең алғашқы темір жол болды. # [[2010]], [[12 сәуір]] — Павлодар қ. әкімшілігінің жанында Қаныш Имантайұлы Сәтбевқа арналған ескерткіштің ашылуы болды. # [[2011]], [[24 қаңтар]] — VII Қысқы Азия ойындары алауының эстафетасы өтті. Бүгінгі күні Павлодар облысы барлық облыстардың арасында жоғары өнеркәсіптік әлеуетімен ерекшеленеді, көп салалы ауыл шаруашылығы бар, ауылшаруашылық өнімдерімен өзін толық көлемде қамтамасыз етеді. Бұнда су көлігінен басқа көліктің және өндірістік емес саланың барлық түрлері дамыған.<ref name="pavlodar.gov.kz"/> === Павлодардың облысының бастықтары === Облыс әкімі: * [[Ерлан Мұхтарұлы Арын|Арын, Ерлан Мұхтарұлы]], * [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев]], * [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов]], * [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]], * [[Ғалымжан Баділжанұлы Жақиянов]], * Даниал Кенжетайұлы Ахметов. Облыс әкімі аппаратының басшысы: * [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]], * Асығат Асиұлы Жабағин. Облысты халық депутаттары атқару комитетінің төрағасы: * Жақсылық Ғабдуллинұлы Исқақов, * [[Рысбек Мырзашев]] * Махмет Кайрбайұлы Қайрбаев, * [[Темеш Садуақасов]], * [[Жақыпбек Жанғозин]]. Коммунистік партияның облыстың комитетінің бірінші хатшысы: * Борис Васильевич Исаев, * Юрий Алексеевич Мещеряков, * Петр Иванович Ерпилов, * Борис Васильевич Исаев, * Иван Михайлович Буров, * Иван Гаврилович Слажнев, * Василий Кузьмич Шишонков. == Экономика == Павлодар облысы – Қазақстанның басты индустриалдық өңірлерінің бірі. Мұнда дәстүрлі күрделі өндірістер мен минералдық және көмірсутекті шикізатты игерумен айналысатын кәсіпорындардың оңтайлы үйлесімділігі бар ТМД-нің экономикалық кеңістігіндегі аса ірі аумақтық-өндірістік кешен тарихи қалыптасқан. Облыстың орасан зор табиғи-ресурстық әлеуеті, дамыған [[өндіріс]]тік және [[әлеуметтік инфрақұрылым]]ының бар болуы, жоғары ғылыми-техникалық әлеуеті, оның Орталық Азия мен Сібір арасындағы байланыстырушы рөлі түрлі елдер мен континенттердің өнеркәсіпшілері мен кәсіпкерлерінің мұқият назарын аударуда. Сонымен қатар, экономикалық деңгейдің осы көрсеткіштеріне өңірдің өзге де тартымды сипаттарын: дамыған банк саласын, шағын және орта бизнестің серпінді дамуын, біліктілігі жоғары мамандардың болуын, қазіргі заманғы көліктік-коммуникациялық инфрақұрылымды, шетелдік инвесторлардың, мемлекеттік даму бағдарламаларының бар болуын да қосуға болады. Павлодар облысының аумағында көпсалалы индустриалдық кешен қалыптасты. Өңірдің өнеркәсіптік әлеуеті ірі экспортқа бағдарланған өнеркәсіптік компаниялармен айқындалады. Олар [[көмір]]ді, [[Электр қуаты|электр]] және жылу энергиясын, [[алюминий]] тотығын, [[ферроқорытпалар]]ды өндіреді. Облыс үлесіне республиканың өнеркәсіптік өндірісінің 7%-ы, республикалық көмір өндірісінің 70%-ы, ферроқорытпалар өндірісінің 3/4, электр энергиясы мен [[мұнай]] өнімдері өндірісінің 40%-ы тиесілі. Облыстың әлеуеті [[Химия өнеркәсібі|химия]], [[машина жасау]] және металл өңдеу салалары кәсіпорындарының дамуына жеткілікті. Облыста түрлі меншік нысанындағы 5 мыңға жуық кәсіпорын белсенді қызмет етеді. Бұдан басқа, өңірде ауылшаруашылық өнімдерінің шикізат базасы мен оларды өңдеуге арналған өндірістік қуаттылықтар бар. Қазақстанның [[энергетика]]лық жүрегі – аса ірі Екібастұз электр станциялары, Ақсу ГРЭС, сондай-ақ Павлодар өнеркәсіп кешенінің энергияны қажетсінетін кәсіпорындарына қызмет ететін бірқатар ірі жылу станциялары болып табылады. Осы электр станцияларының даусыз артықшылығы көмір көздеріне және электр мен жылу энергиясын тұтынушыларға жақын орналасқандығы болып табылады.<ref name="pavlodar.gov.kz"/> * [[Павлодар облысының экономикасы]] == Әлеуметтік аясы == === Білім және ғылым === Облыстың білім беру жүйесі білім алушыларға оқу орны, білім алу деңгейі сияқты әр түрлі оқу түрін таңдауға шынайы мүмкіншіліктерді ұсынады. Облыста инновациялық оқу орындары қызмет етеді: жалпы білім беру лицейлері мен гимназиялар, дарынды балаларға арналған мектептер. Білім берудің мектептен тыс жүйесі қалыптасқан, бұл - облыстық оқушылар Сарайы мен аудандардағы мен қалалардағы балалар шығармашылығы үйлері, жас натуралистер, техниктер станциялары, қалалар шағын аудандарының жасөспірім клубтары. Облыста мектептерді, бастауыш және орта кәсіби білім беру мекемелерін компьютерлендіру толығымен аяқталған. Internet желісіне барлық мектептер қосылған, облыста білім беру ұйымдарын мультимедиялық кабинеттермен, интерактивті тақталарамен және проекорлармен, лингафондармен жабдықтау жүргізілуде, компьютерлік техника жаңартылуда. Білім беру жүйесінің дамуына қаржыландыру көлемінің артуы көп септігін тигізуде. 1998 жылдан 2010 жылға дейін білім беру шығындары 6 есеге артқан (4,2 млрд-тан 25,5 млрд теңгеге дейін). * Мектепалды білім беру Мектепалды білім беру жүйесі облыста тұрғындардың сұранысына бағытталған және бала дамуының жас және жеке ерекшеліктерін есепке ала отырып әзірленген білім берудің әр түрлі қызметтерін ұсынатын мектепалды білім берудің негізгі жалпы білім беру бағдарламасын іске асыратын көпқызметті жалпы беру мекемелерінің желісімен байқалады. 2010 жылы 0 мен 7 жас аралығында балалар саны артты және 2010 жылдың 1 қазанында 71451 адамды (2009 жылы — 71250, 2008 жылы — 70866) құрады. Облыстың 2008-2010 жылдарға арналған білім берудің мектепалды ұйымдарын қалпына келтіру мен салу бойынша білім беруді дамыту Бағдарламасының шаралары орындалды. Бір жылда 14 қалпына келтірілді, 1 салынды, қызмет етуші 5 балабақша ауданы 2270 орынға ұлғайтылды. Павлодар облысында 144 мектепалды ұйымдары бар: Павлодар қ.— 66; Екібастұз қ. — 23; Ақсу қ. — 10; Ақоғай ауданында — 2; Баянауыл ауданында— 5; Железинка ауданында — 3; Ертіс ауданында — 4; Тереңкөл ауданында — 3; Аққулы ауданында— 7; Май ауданында— 7; Павлодар ауданында — 7; Успен ауданында— 3; Шарбақты ауданында — 4. * Орта білім Павлодар облысының орта білім беру жүйесі 416 мектеп және мектеп-интернатты қамтиды: Павлодар қ.— 45; Екібастұз қ. — 49; Ақсу қ, — 34; Ақтоғай ауданы — 30; Баянауыл ауданы — 33; Железинка ауданы — 36; Ертіс ауданы — 31; Тереңкөл ауданы — 31; Аққулы ауданы — 23; Май ауданы — 14; Павлодар ауданы — 28; Успен ауданы — 20; Шарбақты ауданы — 28; Дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектептер — 14.[27] Облыста 2 гимназия мен 2 лицей, 12 мамандандырылған мектеп бар. Оның құрамына дарынды балаларға арналған 3 гимназия, дарынды балаларға арналған 5 мектеп лицей, дарынды балаларға арналған мамандандырылған кадеттік мектеп-интернат, дарынды балаларға арналған мамандандырылған музыкалық мектеп-интернат, «Жас дарын» (Павлодар қ.) және «Зерде» (Екібастұқ қ.) мемлекеттік тілде оқытатын дарынды балаларға арналған мамандандырылған 2 мектеп. 2010 жылы мамандандырылған мектептер қатарына Ақсу қаласының мемлекеттік тілде оқытатын гимназиясы қосылды. 128 мектеп (30,1 %) жаңа 12-жылдық орта білім беру моделінің құрылымы мен мазмұнын апробациялау, ағылшын тілін 2 сыныптан бастап, үштілді және бейінді оқыту эксперименті аясында британдық «Макмиллан» баспасының ОӘК-нін апробациялау, оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдарды апробациялау бойынша республикалық және облыстық тәжірибелік алаң болып табылады. Облыста 25 кәсіптік мектеп пен лицей бар: Павлодар қ. — 12, Екібастұз және Ақсу қалаларында — 2 мектептен, Қашыр, Железинка, Ертіс, Шарбақты, Успен, Ақтоғай, Баянауыл, Лебяжі және Май аудандарында — 1 мектептен. Облыста 29 колледж жұмыс істейді, олардың 22-сі Павлодар қаласында орналасқан, Екібастұз қ. — 5, Ақсу қаласы мен Красноярка ауылында — 1 колледжден. * Жоғары білім Облыс аумағында төрт жоғары оқу орны жұмысын атқарады, олардың үшеуі Павлодар қаласында, біреуі Екібастұз қаласында орналасқан: # С.Торайғыров атындағы Павлодар Мемлекеттік Университеті # Павлодар Мемлекеттік Педагогикалық Институты # Инновациялық Еуразия Университеті # Академик Қ.Сәтбаев атындағы Екібастұз Инженерлік-Техникалық Институты[29] Сонымен қатар, Павлодар облысында Мемлекеттік Медициналық Университет (Семей қ.), Алматы Экономика және Статистика Академиясы (Алматы қ.) сияқты басқа да жоғары оқу орындарының филиалдары орналасқан. Павлодар облысының білім беру басқармасының бастығы Бексейітова Бақыт Мақанқызы болып табылады.[30] === Денсаулық сақтау === Павлодар облысы денсаулық сақтауының тарихы 1905 жылы облыстағы бірінші медициналық мекеме Павлодар ауруханасынан басталады. 1907 жылы земство қаражатына Песчаное, 1912 жылы Ертіс ауылдарында он орындық емханалар ашылды. Бұл уақытқа қарай сегіз болыста фельдшерлік пункттер жұмыс атқарып жатты. 1920 жылдың қаңтарында Павлодар уездік атқару комитеті жанынан денсаулық сақтау бөлімі ашылды. 1926 жылы Павлодар уезінде 391 орындық 10 аурухана, 6 дәрігер мен 51 дәрігер көмекшісі, 1939 жылы 871 орындық 34 аурухана (10 қалалық және 24 ауылдық), 40 амбулаториялық-емханалық ұйым, 53 фельдшерлік-акушерлік пункт, маляриямен күрес бойынша 2 тірек пункт және 1 автокөлігі бар жедел жәрдем станциясы жұмыс атқарды. Екі ауруханада рентген кабинеттері мен клиникалық-диагностикалық лабораториялар болды. Дәрігерлер саны 30 адамға дейін өсті, ауылдық жерлерде олардың саны 10 адамға жетті. Бүгінгі күні облыста 403 медициналық объект жұмыс атқарады, олардың ішінде 65 заңды тұлға: 34 ауруханалық ұйым, 7 диспансер, 12 амбулаториялық-емханалық ұйым және басқа 12 медициналық ұйым. Одан басқа, ОАА мен емханалар құрамына 3 ауылдық учаскелік аурухана, 76 дәрігерлік амбулатоия, 22 фельдшерлік-акушерлік пункт пен 237 медициналық пункт кіреді. Мемлекеттік медициналық ұйымдарда 2467 дәрігер мен 6072 орта буын медицина қызметкерлері жұмыс істейді. Дәрігерлермен қамтамасыздандыру 10 мың адамға 33,0 құраса, орта буын медицина қызметкерлерімен қамтамасыздандыру 10 мың адамға 81,3 құрайды. Мемлекеттік медициналық ұйымдардан басқа облыста 120 жекеменшік ұйымдар жұмысын атқарады. Олардың ішіндегі 95 заңды тұлға, ал 22 жеке кәсіпкер болып табылады. Бұл ұйымдарда 506 дәрігер мен 898 орта буын медицина қызметкері жұмысын істейді. * Павлодар теміржол ауруханасы * Областық диагностикалық орталық * Жедел медициналық жәрдем ауруханасы және т.б. === Спорт === Павлодар облысында жыл сайын дене тәрбиесі мен спорт дамуының көрсеткіші өсуде. 1991 жылы спортпен шұғылданатындар саны 97136 болса, 2001 жылы 102032 адам (+ 4896 адам), ал 2010 жылы бұл сан 162545 дейін өскен (1991 жылмен салыстырғанда + 65409 адам). Дәстүрлі ат жарыстары, қазақша күрес пен тоғызқұмалақтан басқа аударыспақ, теңге алу, қыз қуу және кұсбегілік сияқты ұлттық спорт түрлерінің спортшылары тұрақты түрде республикалық жарыстарға қатысады. Бүгінгі күні ұлттық спорт түрлерімен шамамен 9000 адам айналысады. Спортшылардың денсаулығын тексеру, бақылау және қалыптандыру мақсатында 2004 жылы дәрігерлік-физкультуралық диспансер жаңа ғимаратта өз жұмысын жалғастырды. Жыл сайын диспансер 6000 жуық спортшымен жұмыс жасайды. 2006 жылы 50 адамдық Олимпиадалық резерв дайындау орталығы құрылды. Спорттық мектептерде 19248 оқушы білім алады (2001 жылмен салыстырғанда +6205). Павлодарда 20 спорттық мекеме жұмыс істейді, оларға «Астана» мұз айдыны мен мамандандырылған бокс орталығы да кіреді. Екібастұз қаласында 5 балалар мен жасөспірімдер спорттық мектеп жұмыс істесе, Ақсу мен аудан орталықтарында бұндай спорттық мектептер – біреуден. * Футбол: Павлодар облысының футбол клубтары: # «Ертіс» ФК # «Екибастузец» ФК # «Батыр» ФК * Бокс: 2011 жылдың 17 мен 21 мамыр аралығында Павлодарда КСРО-ның спорт шебері,екі мәрте Еуропаны чемпионы, Павлодар тумасы Серік Конақбаевқа арналған бокстан халықаралық турнир өтті. Бұл шарада 12 мемлекеттен барлығы 190 боксшы қатысты. Сонымен қатар, 2011 жылдың 12-інші мен 16-шы желтоқсанда Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген бапкері, ПМУ профессоры – Рафаэль Вахитовқа арналған IV ашық турнирі өтіп, онда 12 мемлекеттен 135 боксшы қатысы. 2011 жылдың 13 желтоқсанында Павлодар Мұнайхимия зауыты демеушілік еткен бокстың Мамандандырылған орталығы ашылды. == Мәдениет және өнер == Павлодар өңірі құнды мәдени әлеуетке ие, жүздеген кітапханалары, екі кәсіпқой театры, түрлі бағыттағы ондаған мұражайлары, көптеген тарихи және архитекторлық ескерткіштері бар өңір болып табылады. === Әдебиет=== [[Павлодар]]дың [[Ертіс]] өңірінің – талантты, сирек кездесетін дипломаттары, ақындары, жазушылары және әншілері қоғам қайраткерлері мен өнер адамдары өте көп, рухани да табиғи байлығы мол өлке. Мәселен, XVIII ғасырдың қазақ әдебиетінің аса көрнекті өкілі - [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] халық басына түскен ауыртпашылық жылдары хандар мен батырлар төңірегіне бірігу идеясын ұсынды. Бұхар жырау өзінің толғаулары мен өлеңдерінде өз заманының зәру мәселелерін арқау етіп, оларға жауап беруге тырысты. XVIII ғасырдың екінші жартысында жырау шығармашылығымен қатар, ақындар қызметі айтарлықтай таныла бастады. Олар өз шығармаларында негізінен философиялық проблемеларды көтеріп, батырлардың ерлігін жырлады, адамдар арасындағы қарым-қатынастарға, олардың сезіну әлеміне үңіліп, мінез-қаракеттерін ашуға көңіл бөлді. Ақындар адамдар өміріндегі проблемаларының аздығы мен көптігіне қарамастан оған көңіл бөлуді өздерінің парыздары санаған. Бұл ретте Көтеш, Қобылан, Сақау және басқа ақындардың поэзиялары көрнекті болды. XX ғасырдың әдебиетіне қазан төңкерісінің оқиғалары ықпал жасады, әбеби шығармалар ағартушылық ойдың мәні сипатында өрбіді. Ж.Аймауытовтың, С.Торайғыровтың, С.Дөнентаевтың, Қ.Кемеңгеровтің және басқаларының шығармалары жеке кітап болып шықты. XX ғасырдың 30-жылдарындағы қазақ поэзиясында біздің жерлес ақындарымыз – Қ.Бекқожин, Д.Әбілев, И.Байзақов көрнекті орын алды. Қазақ поэзиясында И.Байзақовтың «Алтайда» (1934), «Ұлы құрылыс» (1934), Д.Әбіловтің «Шалқыма» (1936) поэзиялары елеулі құбылыс болды. Соғыстан кейін А.Шамкенов (кейін Д.Неру атындағы халықаралық сыйлықтың иегері), Н.Шакенов, Қ.Ыдырысов, М.Әлімбаев (қазір Қазақстанның Халық жазушысы) - ақындардың; Қ.Исабаев, З.Ақышев, Вс.Иванов, З.Шашкин және басқа жазушылар құнды шығармаларымен елге танылды. А.Жақсыбаев, С.Шевченко сияқты жазушылар өндіріс тақырыбында елеулі еңбек етті. Елімізде болып жатқан оқиғалар Р.Тоқтаровтың (кейін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері) орын алды. Ондай-ақ, М.Жаманбалинов, Е.Ерботин - балалар ақындарының, Н.Черновой, Д.Примак, А.Қаниев, Қ.Смағұлов, Ж.Қоғабаев - ақындардың, М.Асылғазин, Ғ.Жұматов – жазушылардың есімдері елге белгілі. Қазір облыста 1955 жылы ашылған И.Байзақов атындағы (бірінші жеткешісі Ә.Нұршайықов, қазіргі жетекшісі Ғ.Жұматов) және П.Васильев атындағы (жетекшісі ақын С.Музалевский) әдеби бірлестіктер жұмыс істейді. === Кітапханалар === Павлодардың ірі кітапханалары: С.Торайғыров атындағы облыстық кітапхана, Республикалық ғылыми-техникалық кітапхана, Көзі көрмейтін және нашар көретін азаматтар үшін арналған облыстық арнайы кітапханасы, П.Васильев атындағы орталық кітапхана, А.Гайдар атындағы балаларға арналған орталық кітапхана, Павлодар қаоласының орталық кітапханалар желісі, Ұлттық кітап кітапханасы, Қазақ әдебиеті кітапханасы және т.б. Облыс бойынша 12 ірі кі тапхана бар, олардың арасында Ақсу қаласының орталық кітапханасы,Қазалжар ауылының модельдік кітапханасы /Ақсу қ. АОК/, Береговая ауылының модельдік кітапханасы /Қашырлық АОК/, Ақтоғай ауданының орталық кітапханасы, Мұткенов ауылының модельдік кітапханасы /Ақтоғай АОК/, Шарбақты ауданының орталық кітапханасы, Орлов ауылының модельдік кітапханасы /Шарбақты АОК/, Успен ауданының орталық кітапханасы, Галиц ауылының модельдік кітапханасы /Успен АОК/, Железинка ауданының орталық кітапханасы [[Сурет:Библиотека Торайгырова ПО.jpg|250px|thumb| С.Торайғыров атындағы облыстық кітапана]] Облысымыздың бас кітапханасы болып табылатын С. Торайғыров атындағы Павлодар облыстық кітапханасы ерекше орын алуда. Павлодар облыстық ғылыми әмбебап кітапхана ұзақ даму жолдарын бастан кешірген. Қазіргі таңда, С.Торайғыров атындағы кітапхана еліміздің үздік кітапханаларының бірі саналады. Оның қорында Павлодар облысының ірі білім, ғылыми, көркемөнер және өлкетану әдебиеттері бар. Жыл бойы кітапханада 32 мың адам болып, оларға 900 мың журнал мен кітап даналары беріледі. Бүгінгі күні, кітапхана құрылымы бойынша ақпараттық-кітапнамалық, кітапханалық қызмет көрсету және мәдени-ағартушылық бағыттар бойынша жұмыс істейтін 14 бөлімнен тұрады. 1985 жылдан бері М. А. Жиенбаева кітапхана басшысы болып табылады. === Мұражайлар === [[Сурет:Музей Потанина ПО.jpg|250px|thumb| Потанин атындағы музеі]] * Г. Н. Потанин атындағы тарихи-өлкетану кітапханасы Павлодар облыстық тарихи-өлкетану мұражайы 1942 жылы облыстық «Қазақстанды зерттеу қоғамы» бөлімі аясында құрылған болатын. 1959 жылы оған Павлодар облысының тумасы, саяхаттаушы, Орталық Азия зерттеушісі – Г.Н.Потанин есімі берілді. Мұражайдың негізін өлкетанушы, фотограф Дмитрий Поликарпович Багаев қалаған. Мұражай экспозициясы өлкеміздің тарихы мен мәдениетін ашатын 8 залдан тұрады. Мұражай жинағының негізін төмендегідей коллекциялар құрайды: археологиялық, палеонтологиялық, этнографиялық, нумизматика, фотобейне коллекциясы, деректі, жаратылыстану-ғылыми, өндірістік, қару – оқ және суық қару. Дәріс және экскурсиялық жұмыстармен қатар, мұражай республикалық музейлер қорларынан, өз қорынан көрмелер презентацияларын ұйымдастырады. Мастер-кластар, өлкетанулық сабақтар, дәріс-концерттер, шығармашылық кештер өткізеді. Тарихи-өлкетану мұражайы жанынан Павлодар өңірін зерттеу мақсатында археологиялық және этнографиялық экспедициялар жүргізіледі. * [[Дмитрий Поликарпович Багаев|Д. П. Багаев]] атындағы үй мұражайы Д.Багаевтың мемориалды үй мұражайы 2001 жылдың 30 қаңтарында ашылды. Г.Потанин атындағы Павлодар облыстық тарихи-өлкетанулық мұражайының филиалы болып табылады. Бұл үйде өлкетанушы, Павлодар өңірінің жылнамашысы, Облыстық өлкетану мұражайының негізін қалаушы және бірінші директоры, Қазақстан ғана емес, шетелде де әйгілі фотограф Дмитрий Поликарпович Багаев өмір сүрген және жұмысын атқарған. Бұл Павлодар қаласындағы жалғыз мемориалды мұражай және Қазақстандағы жалғыз фотограф мұражайы. Мұражай төмендегідей кешеннен тұрады: үш бөлмелі үй, ерекше фотопавильон, қорықша. Мұражай экспозициясында жиырмасыншы ғасыр басындағы шебердің заттары, өткен жылдардағы фотожабдықтау, және, ең маңыздысы, өлкенің тарихын бейнелейтін фотосуреттер. Бұл фотосуреттер тақырыбы өзгертіліп, үнемі көрмеде тұрады. Музей сонымен қатар басқа фотографтардың жұмыстары көрмеге қойылады: Германия, Аргентина, Ресей (Екатеринбург, Новосибирск, Мәскеу) және Қазақстан қалалары — Алматы, Қарағанды, Теміртау, Өскемен. * М. Шамсутдинова атындағы ән шығармашылығы Үйі Майра Шамсутдинова атындағы ән шығармашылығы үйі мұражайы Г.Потанин атындағы Павлодар облыстық тарихи-өлкетанулық мұражайының филиаы болып табылады. Мұражай 201 жылы 30 қаңтарда ашылды. Мұражай 2 залдан тұрады. Бірінші экспозициялық зал келушілерді өткен ғасырдың 20-жылдарының танымал әншісі мен сазгері Майра Уәлиқызы Шамсутдинованың өмірі мен шығармашылығымен таныстырады. Бұл залдың экспозициясы әншінің өмірлік және шығармашылық жолын сипаттайтын құжаттар мен фотосуреттерден тұрады. Мұражайға келушілерді Майраның жеке заттары ерекше қызықтырады: үлкен пиала, қызыл жібек шапаны. Осы залда Майраның жолын қуған Қазына Сүбекованың 1916 жылғы гармоны да көрмеге қойылған. Осы залда сонымен бірге келушілердің назарын тағы бір ерекше экспонат аудартады. Бұл халықта «контрамарка» деген атқа ие болған үлкен пеш. * Павлодар облыстық көркемөнер мұражайы Павлодар облыстық көркемөнер мұражайы 1964 жылы ашылды. Бұл Қазақстанда құрылған екінші көркемөнер мұражайы. Бұған дейін осындай мұражай тек астанада, Алматы қаласында, Г.Т.Шевченко атындағы Қазақ мемлекеттік көркемөнер галереясы жұмыс істеген. 1965 жылы 18 желтоқсанда мұражай келушілерге ашылды. Сол кезде қорларда 369 экспонат болатын. 1979 жылы мұражай жаңа ғимаратқа көшіп, бүгінгі күнге дейін сонда орналасқан. Павлодар облыстық көркемөнер мұражайы көркем сурет, графика, мүсін, сәндік-қолданбалы өнер туындыларының ерекше қорын жинаған. Мұражай қорларында 5500 астам экспонаттар бар. Жыл сайын мұражай 15 астам экспозициялар ұсынады. Оған мұражай қорының дәстүрлі тақырыптық жинақтары, павлодарлық суретшілердің есептік және жеке көрмелері, фотокөрмелер, «М*АРТ» жастар жобасының көрмелері, балалар суретінің көрмелері, алдыңғы қатарлы мұражайлардың жинақтарынан құралған жылжымалы көрмелер жатады. Мұражай өткізетін суретшілермен кездесу, мастер-кластар, экскурсиялар, әдеби-көркемөнер және музыкалық кештер, презентациялар, көркем сурет тарихына шолу жасайтын видеофильмдер қойылымдары аса назарға ие. Мұражай консультациялық-сараптамалық қызмет көрсетеді, қала мен облыс білім беру мекемелеріндегі білім беру бағдарламаларына белсене қатысады. Серіктестер арасында тек Қазақстандық мұражайлық қоғам ғана емес, сонымен бірге Омбы, Новосібір мұражайлары, Британ Кеңесі, Гете Институты, Алматы заманауи шығармашылық орталығы, «Открытый музей» Халықаралық Ассоциациясы, Ресей мұражайларының Ассоциациясы да бар. [[Сурет:Музей Бухар Жырау ПО.jpg|250px|thumb| Бухар Жырау атындағы музеі]] [[Сурет:Музей Павла Васильева ПО.jpg|250px|thumb| Васильев атындағы музеі]] * Бұхар Жырау атындағы әдебиет пен өнер мұражайы Бұхар Жырау атындағы әдебиет пен өнер мұражайы 1992 жылы ашылды. Мұражай экспозициясы 8 залда орналасқан. * Ақын Павел Васильевтің үй-мұражайы Үй-мұражайдың салтанатты ашылуы 1994 жылы 23 желтоқсанда, П.Васильевтің туған күніне орай өткізілді. Жаңа мұражай экспонаттарының көп бөлігі Е.А.Вялова, ақынның қызы Н.П.Фурман және ағасы В.Н.Васильев атынан тапсырылды. Келесі жылдары Үй-мұражай қоры тек П.Васильев қана емес, оның замандастарының өмірі мен шығармашылығы туралы деректер беретін құжаттар мен материалдарға тола бастады. Бұл ақпарат ақының өмірі мен шығармашылығын терең түсінуге ықпалын тигізді. Павлодарлықтар Үй-мұражайды «васильевтік қорық» деп атайды, сонымен бірге, мұражайда поэзия сүйетіндерге арнап әдеби-музыкалық кештер, танымал әдебиетшілермен кездсулер, П.Васильев атындағы Әдеби қоғам отырыстары өтеді. Үй-мұражайда АҚШ, Франция, Польша, Белоруссия, Ресей және Қазақстанның түкпір-түкпірінен келген қонақтар болды. П.Васильев туындылары көптеген әлем тілдеріне аударылды. * Г. Н. Шафер Үйі «Шафер Үйі» - Қазақстандағы жалғыз грампластинкалар мұражайы. Ол 2001 жылы 21 ақпанда Павлодар мемлекеттік педагогикалық институтының профессоры, музыкатанушы, И.О.Дунаевский шығармашылығын зерттеуші, сазгер Наум Григорьевич Шафердің бірегей коллекциясы негізінде ашылды. Коллекцияда 25000 грампластинка, 1500 магнитофон жазбасының бобинасы, 1500 аудиокассета бар. Картотекада (сазгерлер мен орындаушылар бойынша жүйеленген) 500 мыңнан астам карточка саналады. Жұма күндері (әр апта сайын) павлодарлық жазушылар, музыканттар, әртістер қатысуымен «Шафер Үйінің» концерттік залында дыбыс жазу кештері мен әдеби-музыкалық кештер өтеді. Сонымен бірге облыста төмендегідей мұражайлар орналасқан: * Тарихи-өлкетанулық мұражай, Екібастұз қ. * Тарихи-өлкетанулық мұражай, Ақсу қ. * Қ.Сәтбаев атындағы мемориалды мұражай. Баянауыл а. * Ақын С.Торайғыров атындағы мұражай, Торайғыр а. * Шарбақты аудандық тарихи-өлкетанулық мұражай, Шарбақты а. * Успен тарихи-өлкетанулық мұражай. Константиновка а. === Театрлар === [[Сурет:Театр Аймаутова ПО.jpg|thumb|250px|Ж. Аймаутов атындағы облыстық драма театры]] [[Сурет:Театр Чехова ПО.jpg|thumb|250px|А. П. Чехов атындағы драма театры]] * А. П. Чехов атындағы драма театры А. П. Чехов атындағы драма театры — Павлодардың ең ірі театры. Театр қойылымдарының арасында У.Шекспирдің «Он екінші түні», А. П. Чеховтың «Чайкасы», Дж.Патриктің «Оғаш мінезді миссис Сэвиджі», Н.Коляданың «Ақымақтар кемесі» және тағы басқалары. Театрдың директоры-шығармашылық жетекшісі Қазақстан Республикасы еңбегі сіңген қайраткері, Қазақстан Республикасының театр қайраткерлері Одағының басқарма мүшесі, педагогикалық ғылымдар кандидаты Виктор Аввакумов болып табылады. * Ж. Аймауытов атындағы Павлодар облыстық қазақ музыкалық драма театры 1990 жылы 1 сәуірде ашылды. Директоры, шығармашылық жетекшісі – ҚазССР еңбегі сіңген әртісі, М.С.Щелкин атындағы Мәскеу театр училищесін бітірген Манап Мұхтархан Сәдуақасұлы. Театрдың ағымдағы репертуары 78 спектакльден тұрады, 2007-2011 жылдар арасында 35 жаңа қойылым жүзеге асты. Театр жылына 7 премьера қояды. * «Промень» Жастар театры «Промень» театрының тарихы Павлодар қаласының Католик шіркеуінде 2000 жылдан бастап монахинялар, 2003 жылдан бастап Деркульская Ольга мен Аверьянов Денис жетекшілігіндегі театр үйірмесінен басталады. 2009 жылдың 5 қаңтарында «Промень» Жастар Қоғамдық Бірлестігі Мәдени-Бос уақыт Студиясы Естай атындағы Қалалық Мәдениет Сарайының ғимаратына көшіп, бүгінгі күнге дейін сонда орналасқан. === Бос уақыт орталықтар және концерттік қонақ бөлмелер === * «Астана» мұз сарайы «Астана» мұз сарайы – 1800 шаршы метр жерді алып жатқан бірегей ғимарат. Басты орынды жасанды мұздан жасалған 250 конькишіге арналған мұз айдыны иеленеді. Оның ерекшелігі сонда – жасанды мұз бетін ерекше полимер партофлормен жапса, мұз айдыны баскетболдан, волейболдан және т.б. жарыс өткізетін спорт залына айналады. Залдың сыйымдылығы 2800 адам, бірақ оны 3000 адам сыятындай етіп кеңейтуге болады. Тоңазытқыш қондырғылар тәулік бойы жұмыс істейді, олар ғимарат ауасына ерекше тазалық беріп тұрады. Мұзды тазалау және түзетуге арналған арнайы машина бар. Сонымен қатар, жаңа заманғы жаттықтырғыштар және душ кабиналарымен жабдықталған ерлер және әйелдер жаттығу залдары бар. Онда тәжірибелі жаттықтырушы мамандардан кеңес алуға болады. Әйелдер фитнес клубы, бассейні бар сауна, 6 теннис үстелі, буфет, спорт киімі дүкені бар. Ұтымды бағамен спортпен және дене шынықтырумен айналысуға және белсенді мәдени демалуға барлық мүмкіндік жасалған /сағатына 200 теңге/. Үлкен холлда боулинг-клубын ашу көзделеді. Қазіргі кезде хоккей және конькимен мәнерлеп тебу секциялары жұмыс істейді. Қазақстан және Ресейдің хоккей клубтары арасында кездесу жарыстары өткізіледі. <ref name="pavlodar.gov.kz"/> * «Достық Үйі» мәдени-бос уақыт орталығы 2008 жылдың күзінде Павлодар қаласында облыстық Қазақстан халқы Ассамблеясының барлық этномәдени құрамалары аңсаған Достық үйі ашылды. Оның ашылуына Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев қатысты. Бұл орталықта қала мен облыстың барлық этномәдени бірлестіктерінің ошақтары орналасқан. * «Шаңырақ» мәдени-бос уақыт орталығы Павлодар облысының мәдениет департаментіне қарасты халық шығармашылығының облыстық орталығы. * Астай атындағы Қалалық Мәдениет Сарайы * «Достық» концерттік залы * «Колос» балалар мәдени-бос уақыт орталығы === Кинотеатрлар === * «Шакен Айманов атындағы 3D» кинотеатры Strong (АҚШ) проекциялық жүйемен және DOLBY DIGITAL дыбыс жүйесімен жабдықталған үш залды кинотеатр. Фильмдерді 3D форматында көрсету. * «Ertis-Cinema 3D» кинотеатры Әлемдік премьералар мен ең кассалық фильмдер. Зал – 346 орын, ыңғайлы орындықтар мен үлкен экран (16м/6м). Кинотеатр ойын автоматтарымен (би алаңы, ату, жарыстар, балықтар, үлкен және кішкентай аэрохоккей) жабдықталған. * «Cinema Star» кинотеатры Dolby Digital Surround форматының сандық сапасы фильмнің әр алуан дыбысталуымен тамсануға мүмкіндік береді. 90 орындық зал мен 20 орындық VIP-алаң. * «Қазақстан» кинотеары, Екібастұз қ. Фиьмдерді дыбыстық сүйемелдеу Mono/Dolby-A/Dolby-SR/Dolby-Digital/Surround EX форматтарында жүзеге асырылады. Көпканалды көлемді дыбыс пен жоғары сапалы бейне экрандағы әрекетке қосылу сезімін тудырады. 2004 жылғы қыркүйекте болған қалпына келтіруден кейін 344 орындық кинозал, сонымен бірге 14 орындық VIP-алаңы бар. == Көрікті орындар == Павлодар облысы назар аударарлық орындарға толы. Павлодарлықтар өз халқының тарихы мен мәдениетінің ескерткіштерін ерекше құрметтейді. Олардың көбі Қазақстандағы ең ірі өзен Ертіс жағалауындағы облыс орталығы Павлодар қаласында орналасқан. Қаланың кең көшелері, көлеңкелі саябақтары мен аллеялары, гүлбақшалары мен фонтандары көз тартарлық әдемі. Қала өз тазалығымен, жайлылығымен ерекшеленеді. Аумақтың назар аударарлық орындарына табиғи, тарихи, архитектуралық және діни құрылыстарды атқызуға болады. Павлодар өңірі археологиялық ескерткіштерге де (өңірде көптеген тұрақтар, қорымдар, обалар, қоныстар бар), мәдени демалыс орындарына да бай. Бұл бөлімдеаумақтың негізгі назар аударарлық орындары, ғимараттар мен құрылыстар, ескерткіштер, мемориалдар, мүсін объектілері мен діни құрылыстар туралы ақпарат беріледі. === Табиғи ескерткіштер === * Баянауыл Ұлттық табиғи саябағы Баянауыл – қырдың ортасындағы табиғаттың көрікті аймағы. Тау қыраттары мен далалы аймақтарөсімдік түрлерінің сан алуандығымен көзге түседі. Баянауыл тауларында бір болған адам табиғаттың көріктігі мен денсаулыққа жағымдығы орынды үйлесетін табиғи баққа үнемі қайта орылғысы келеді. Туристік жолдар, өңірдің халқы – барлығы сізді Қазақстанның айрықша сұлу табиғи бағымен жақынырақ таныстырады. Баянауыл өңірінің атауын қазақтың сұлу қызы, танымал лирикалық поэмаға негіз болған қазақ Джульеттасының есімімен байланыстырады. 21 мың шаршы километр жер бойжеткеннің атымен аталады. Алайда, Баянауыл жерінің аталуы туралы бақа да пікірлер бар. Шоқан Уәлихановтың айтуынша, Баянауыл (Баян-Ола) сөзі баянды өлке, бақыт пен сәттілікті білдіреді. Баянауыл микроклиматы ең қаһарлы қыс кезінде де малдың қыстаудан аман-есен шығуына мүмкіндік береді. * Павлодар облысының геологиялық объектілері Облыс территориясында мемлекеттік табиғи-қорықтық қорға кіретін, республикалық және халқаралық маңызы бар геологиялық, геоморфологиялық және гидрологиялық объектілер бар. Олар ерекше экологиялық, ғылыми және мәдени құндылыққа ие және ерекше қорғалатын табиғи аймақтар қатарына енгізіген. Республикалық маңызы бар объектілерге Драверта, Кувшин, Әулие және Қоңырәулие үңгірлері, Әулиебұлақ және Телеубұлақ бұлақтары, Айманбұлақ, Рахай және Үшсала шатқалдары жатады. * Мемлекеттік қаумал — Қызылтау Мемлекеттік қаумал — Қызылтау — Баянауыл ауданының оңтүстік-батысында, Сарыарқаның солтүстік-шығысында орналасқан. Жалпы аумағы 60 000 га. Сирек кездесетін жануарлар ме олардың мекенін қорғау мен жануарлардың түрлерін шығару мақсатында ұйымдастырылған. Табиғи аумақ жүйесіндегі орны – бірқалыпты белдеудің далалық ландшафттық аймағы, бетегелі даланың оңтүстік аумақшасы, Қазақ платосы және ұсақ шоқылар жері, Баянауыл-Қарқаралы округы, Баянауыл ауданы. * Зоологиялық қаумал — Ертіс жағалауы «Ертіс жағалауы» мемлекеттік зоологиялық қаумалы сол жақ жағалаудың 1-ден 10-12 км-ге дейінгі жерін, ал оң жақ жағалаудың 4-тен 6 км-ге дейінгі жерін алады. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылдың 27 маусымынан №877 «Мемлекеттік қорықшалар мен республикалық маңызы бар табиғат ескерткіштері туралы» қаулысымен «Ертіс жағалауы» қаумалы (кешенді) бекітілді. Ертіс жағалауы Павлодар облысының территориясында, Батыс-Сібір ойпатының оңтүстігінде орналасқан. Жазықты оң жақ жағалаудағы Объ-Ертіс өзенаралығы (Құлынды) мен сол жақ жағалаудағы Ертіс маңындағы далаларға бөледі. «Ертіс жағалауы» қаумалының аумағы 377133 га. жер болса, қорғалған аумағы жоқ. Өзен жағалауы Батыс Сібірдің орманды аумағының оңтүстігін және далалық жерін толықтай қамтиды. Бұл 3 мың км жерге дейін жетеді. Ертістің қазіргі жағалауы биіктігі 7-8 метрге жететін алқапты құрайды, Павлодар облысының батыс шекарасына қарай 87 метрге жетеді, шығыс шекара аумағында – 112 м. Рельефтің дамуы бойынша Ертіс жағалауы көптеген протоколдарға, ескі арналарға, құмды аумақтарға толы. * [[Мойылды (Павлодар облысы)|Шарбақты ауданындағы Маралды көлінің жерасты байлықтары]] Павлодар облысы халықаралық курорт дәрежесіне сай келе алатын аймақтардың көптігімен ерекшеленеді. Тұзды Маралды көлінің сазы мен шипалы суы көптеген ауруларды емдей алады. Ертеректе Павлода облысының территориясында көптеген санаторийлер мен профилакторийлер болған. Павлодар облысының кейбір көлдері тек жергілікті халықтың ғана емес, шет жерлердегі қонақтардың да әулие орындарына айналған. Ең көп назарға Ямышевское, Маралды және Мойылды көлдері ие. Маралды көлінің жерасты сазының қасиеттері әлі де соңына дейін зерттелмеген. Оларың әсер ету спектрі өте кең. Маралды көлінің шипалы сазы жыл сайын көптеген бас июшілерін табады. Көлдің түбіндегі температура су бетіндегі температурадан 10-15 градусқа жоғары. Маралды көлінің сазы рвматизм мен буын ауруларын емдей алады, және, болжамдарға сәйкес, шипалы саз қоры 100 мың метр кубке жетеді. Одан басқа, көл түбінде көгілдір косметикалық саздың бар екендігі анықталған. * Шалдай орманы Шалдай орманы – Павлодар өңірінің басты назар аударарлық орындарының бірі. Бұл табиғи ескерткіштің масштабы тек Павлодар өңірімен шектелмейді, оның масштабы планеталық деуге де болады – ғарыштан жасалған фотосуреттерде орманның созылыңқы таспасы (жүздеген километр) Объ пен Ертіс өзенаралығында өте әсерлі көрінеді. Осындай орман таспалары бесеу, бірақ олардың арасында тек екеуі ғана ресей-қазақстандың шекараны кесіп өтіп, Ертіске қарай созылады: біреуі кішірігім ғана, Семей қаласының маңында, екіншісі – Павлодар облысында. Кейбір пікірлер бойынша, таспалы ормандар көне мұздық солтүстік-шығысқа қарай қозғалып, ормансыз далаға ағаштардың тұқымын әкелген. Шалдай таспалы орманында жергілікті тиіндердің түрі – телеутка – тиінімен танымал. Бұл тиін түрі өте кең таралған, кішкене көгілдірленген терісін кеңестік кезде Италияға дейін жіберген. * «[[Қаздар қонысы]]» табиғи ескерткіші Ескерткіш Павлодар облысында, Ертіс өзенінің оң жақ жағалауында, Павлодар қаласының солтүстігінде, темір жол көпірінен 500 м оңтүстікке қарай орналасқан. Ескерткіш 1928 жылы мәскеулік палеонтолог Ю.А. Орловпен ашылғаннан кейін, бұл жерде 1929-1930 жылдары палеонтологиялық қазбалар жүргізілген. Қазба нәтижесінде бірнеше мың сүйек қалдықтары табылған, бұл сүйектер плиоцен-миоцен кезеңіндегі жануарларға (қазіргі африкалық фаунаның ата тегі) тән болатын. Палеонтологиялық институт шағын ғана жерге қазба жүргізген кезде бұғының 20 түрі, керіктің 40 түрі, мүйізтұмсықтың 130 түрі, гиппариондардың 200 түрі және т.б. тапқан. Палеонтологиялық жаңалық «Қаз қайтуы» ескерткішіне палеозоолог мамандардың үлкен назарын аудартты. Өкінішке орай, табылған барлық палеоматериал ғалымдармен бірге олардың зерттеу институттарына кетіп қалды, себебі, біріншіден, Павлодарда ол кзедері өлкетанулық мұражай болмады, ал екіншіден, палеонтологиялық қалдықтарды сақтауды қамтамасыз ететін ғылыми ұйым болмады. Орловтың бастамасын 1960 жылы ҚазССР ҒА Зоология институтының палеобиология бөлімінің экспелициясы жалғастырды. Електен ортаңғы және төменг қабаттарды жуып-шаю кезінде омыртқалылардың үлкен коллекциясы табылды. Олардың арасында қояндар, шақылдақтар, қосаяқтаржәне кішкентай құстар болды. Ескерткіш қала аумағында болғандықтан, «Қаз қайтуы» ескерткішіне павлодарлықтардың да, қала қонақтарының да тарапынан келушілер саны өте көп. «Қаз қайтуы» неоген дәуірі жануарларының ең танымал және эталонды жерлену орны болып саналады. «Қаз қайтуы» бойынша әлемдегі барлық осы дәуір жерленулері салыстырылады. Қазіргі күні қазба жұмыстары жерінде ашық аспан астындағы мұражай кейпіндегі саябақ кешені жоспарануда, кез келген адам қазба жұмыстарының өту үрдісін бақылай алатын болады. === Ғимараттар === Павлодар қаласы: * Ұлы Отан Соғысында қаза болған жауынгерлерге Ескерткіш Қалалық мәдениет және демалыс бағынан кең аллеяда болаттан жасалған 16-метрлік ескерткіш көрінеді. Бұл ескерткіш ҰОС қайтпаған жауынгерлерге Жеңістің 25 жылдығына орай ұрпақтардан ағыс ретінде 1970 жылы 8 мамырда ашылды. Монумент көптеген күміс жіптерден құралған стела кейпінде бейнеленген. Оның алдыңғы жағында – алқагүл мен алғыс жазуы бар тақта бекітілген. * Сұлтанмахмұт Торайғыровқа ескерткіш. 2000 жылы ақын С.Торайғыровқа ескеткіш Павлодар қаласының көркемөнер мұражайының алдында орнатылып, алдыңғы жағымен Торайғыров көшесіне қаратылған еді. 2009 жылы ескерткіш Ак.Сәтбаев көшесі бойына, фонтандарға қарай 150 м жерге орнын ауыстырды. Мүсінші – Е.Сергебаев. * Тұғырдағы Т-34 танкі. Павлодарлықтардың 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы көрсеткен әскери және еңбек ерліктеріне мемориал * Ішкі әскер жауынгерлеріне даңқ ескерткіші * В. И. Ленинге Павлодар облысындағы бірінші ескерткіш 1928 жылы Павлодар қаласында орнатылған (Ленпарк). * Даңқ мемориалы Павлодар қаласында 1975 жылы орнатылған (1 Мамыр саябағы). * Кеңес Одағының батыры К.Камзинге ескерткіш 1979 жылы Павлодар қаласында, Камзин – Толстой көшелерінің қиылысында орнатылды. * Павел Васильевке ескерткіш Танымал еуразиялық ақын Павел Васильев (1910-1937) ескерткіші мен оның атындағы саябақ Павлодарда 2011 жылдың 23 қыркүйегінде ашылды. Павел Васильев мүсіні П.Васильев үй мұражайының ауласында орналасқан. Мүсінші Е.[[Еркін Тілекұлы Мергенов|Мергенов]], сәулетші К.Монтахаев. * Қ. И. Сәтбаевқа ескерткіш 2012 жылдың 12 сәуірінде академик, Қазақстан Ғылым академиясының президенті Қаныш Имантайұлы Сәтбаевқа ескерткіш Павлодар қаласының орталығында, қала әкімдігінің жанынан орнатылды. Мүсін мен тұғырнаманың ортақ биіктігі – 8,5 метр. Ескерткіш авторы – мүсінші, ТМД және Қазақстан суретшілер Одағының мүшесі, Шоқан Уәлиханов атындағы мемлекеттік сыйлық лауреаты, Қазақстан Республикасы көркемөнер академиясының академигі Ольга Прокопьева. Тұғырнама авторы – еліміздің еңбегі сіңген сәулетшісі Кацев. * Қазақстан тәуелсіздігінің жиырма жылдығына арналған этномәдени бірлестіктер аллеясы Павлодарда 2011 жылдың қарашасында Қазақстан тәуелсіздігінің жиырма жылдығына арналған этномәдени бірлестіктер аллеясы ашылды. Орталық Кутузов көшесінде оналасқан аллея бойында ұлттардың таныма символдары орналасқан. Олар Павлодар облысындағы басқа этностардың рухани мәдениетін сипаттайды. Барлығы аллеяда он сегіз кішігірім мүсін орналасқан. * Аштық құрбандарына ескерткіш Өткен ғасырдың 30-жылдарындағы аштық құрбандарына ескерткіш Павлодар қаласында 2012 жылдың 31 мамырында ашылды. Ескерткіш қала кіреберісінде, аштық кезінде қаза болғандарды жаппай жерлеу өткен ескі мұсылман зиратының жанынан көтерген. * [[Ағартушылар мен академиктардың мүсін аллеясы]] * Орталық почтамт ғимаратының сағат мұнарасы. Сағат мұнара Павлодар қаласының символы болып саналады. Осы сағатпен барлық павлодарлықтар сағатын салыстырады. Сағат «Қазпошта» АҚ Павлодар филиалының ғимаратында 1983 жылы орнатылды. * Павлодар қаласының орталық жағалауы Павлодарлықтар мен қала қонақтарының сүйікті дмалыс орны болып Ертіс өзенінің жағалауы саналады. Жағалау рельефке сәйкес террасалық қағидаға сәйкес оратылған. Жоғарғы терраса – саябақ, негізгі терраса – барлық аллеяларды біріктіретін орталық аллея. Төменгі терраса – жағажай. * «Ескі қала» Ленин атындағы көшені «ескі қала» деп атайды, себебі бұл жерде ескі ғимараттар сақталған. Көпес Сорокин Үйі; Халықтық Үй; Майра атындағы ән шығармашылығы үй мұражайы; Владимирлік училище; Педтехникум; Көпес А.Деровтың сауда үйі; Ленин көшесіндегі сауда қатарлары; А.П.Чехов атындағы орыс драма театрының ғимараты; Көпес Охапкин үйі; Д.П.Багаев мемориалды үй мұражайы. [41] * «Астана» мұз сарайы «Астана» мұз сарайын салтанатты түрде Қазақстан Республикасының Презиенті Нұрсұлтан Назарбаев 2003 жылдың 16 қазанында ашты. «Астана» МС басты назар аударары – мұз айдыны, оның жалпы ауданы 1830 шаршы км. Бұл айдында шайбалы хоккей мен мәнерлеп сырғанаудан сайыстар, мұз шоуларын жоғары деңгейде өткізу мүмкіндігін береді. Трибуналар 3 мыңға дейін көрөрменге арналған.[42] * Достық үйі. 2008 жылдың күзінде Павлодар облысындағы Қазақстан халқы Ассамблеясының барлық этномәдени қауымдары аңсаған Достық үйі ашылды. * Қазақстан Республикасының туы бар колоннада Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің жиырма жылдығын тойлау қарсаңында 40 метр биіктіктегі тутұғыры бар колоннада жоспарланды. Мерейтойлық объект Қазақстан Республикасы Конституация күнін тойлау кезінде салтанатты түрде ашылып, қала тұрғындарының сүйікті демалыс орнына айналды. Павлодар облысының геоақпараттық жүйесі. Аудандар мен облыс қалалары: * С. Мүткенова (1913—1944 жж.) мүсіні — Кеңес Одағының батыры С.Мүткенов мүсіні 1965 жылы Ақтоғай ауданының Мүткенов ауылында орнатылған. * Ж. Тіленшин мүсіні — ағартушы Ж.Тіленшин мүсіні 1967 жылы Ақтоғай ауданының Қожамжар ауылында орнатылған. * С. И. Царев (1882—1918) мүсіні — Екібастұз кмір кенінің комиссарының мүсіні 1974 жылы Ақсу қаласының саябағында орнатылды. * К. Камзин, Кеңес Одағының батыры (1913—1944) мүсіні 1966 жылы Ақсу ауданының Жолқұдық ауылында орнатылған. * И. В. Бабин, Кеңес Одағының батыры мүсіні 1965 жылы Железинка ауданының Железинка ауылында орнатылды. * А. Н. Елгин, Кеңес Одағының батыры мүсіні 1964 жылы Қашыр аудынының Қашыр ауылында орнатылған. * С. И. Царев, Екібастұз кмір кенінің комиссарының мүсіні 1974 жылы Екібастұз қаласында оның атымен аталған көшеде орнатылды. * Бұхар жырау ескерткіші. 1993 жылы ақын, ойшыл және мемлекет қайраткерінің ескерткіші Баянауыл ауылының орталығында Бұхар жыраудың туғанына 325 жылдығына орай орнатылды. * Иса Байзақов ескерткіші. 1979 жылы ақын, әнші, сазер әрі актер Иса Байзақов ескерткіші Ертіс ауылында, Мәдениет үйінің саябағында орнатылды. Мүсінші Е.Ершов, сәулетші Б.Мұстафин. * Жаяу Мұса Байжанұлының ескерткіші. 2008 жылы ақын әрі сазгер Жаяу Мұсаға ескерткіш орнатылды. Жасыбай көлінің солтүстік жағалауында, Баянауыл ауылынан 12 км жерде орналасқан. Мүсінші М.Е.Сергебаев. * Жаяу Мұса Байжанұлының мүсіні. 1972 жылы ақын әрі сазгер Жаяу Мұсаға Жаңатілек ауылының орталығында, саябақта мүсін орнатылды. * Құдайберген Әлсейітұлының мүсіні. Железинка ауылында Мәдениет үйінің алдындағы алаңда аақын әрі сазгер Құдайберген Әлсейітұлына мүсін орнатылды. [40] * Саяси репрессиялар құрбандарына ескерткіш Екібастұз қаласында орнатылды. Биіктігі 5 метр композиция «Кебін» деп аталатын стильде орындалған. Бұл нақты келбеті мен дене пішіні көрінбейтін фигуралар, ал бес күлді жұлдыз фонында жақындарын жоқтаған әйел мен баланың фигуралары. * Гиннестің рекордтар кітабына еген Екібастұздық ГРЭС-2 Станцияның биіктігі 420 метр айрықша тұрбасы Гиннестің рекордтар кітабына енген. ГРЭС-2 бірінші блогының жұмысы 1990 жылдың желтоқсанында, ал екінші энергоблок жұмысы 1993 жылдың 22 желтоқсанында басталды. ГРЭС-2 энергиясы Қазақстанның солтүстігін энергиямен қамтамасыз етуге бағытталған және республиканың энергия тұтынуның 15% қамтиды. Энергия тұтынушылары қатарына тек қазақстандық емес, соынмен бірге ресейлік компаниялар да кіреді. Олардың арасында «Қазақстан Темір Жолы» АҚ, «Байқоңыр» ғарыш айлағы, Ертіс-Қарағанды каналы. === Діни ғимараттар === * [[Мәшһүр Жүсіп мешіті|Павлодар қаласындағы басты мешіт]] Павлодар қаласында 6 гектар жерді алып жатқан паркі, медресесі, Кутузов, Кривенко, Қайырбаев көшелерінен кіру есіктері бар 1500 орындық Бас Мешіт сәулет ансамблі салынды. Бас мешіттің жобасын «Алматыгипрогор» АҚ жобалау институты әзірледі. Мешіт құрылысының басты мердігері «Иртыштрансстрой» ассоциациясының «Путь» ЖШС болды, «Иртыштрансстрой» ассоциациясының басшы-төрағасы М. А. Зыков. Мешіт ғимараты 48*48 метрлік сегізбұрышты жұлдыз түрінде салынған, диаметрі 30 метр 1200 орындық ерлер намаз оқитын зал, күмбездің биіктігі 33 метр. Мешіт ғимаратының көлемі 48*48 метр, мұнараларының биіктігі – 63 метр, аймен бірге күмбездің биіктігі – 54 метр, жалпы ауданы 7240 шаршы метр. Бірінші қабатта медресенің оқу сыныптары, неке қию залы, 200 орындық асхана және оның қосалқы бөлмелері, 300 орындық әйелдер намаз оқитын зал, дәрет алу жайлары, холл орналасқан. Неке қию залы және асхана екі көлемді бір үлкен залға айналдыру үшін жылжымалы қабырғамен бөлінген. Ғимаратқа кіру сатылармен екінші қабат деңгейіне көтереді, онда 1200 орындық балконы бар намаз оқу залы, ислам мәдениетінің мұражайы, кітапхана, бейнезал, қызметтік жайлар, холл орналасқан. [[Сурет:Blagoveschenskij sobor Pavlodar 001.JPG|thumb|250px|Благовещенск кафедралы соборы.]] Негізгі ғимараттың екі қабаты және мұнаралары кірпіштен, күмбезі темір құрылымдардан жасалған<ref name="pavlodar.gov.kz"/>. * [[Благовещенск кафедралы соборы (Павлодар)|Благовещенск кафедралы соборы]] 1999 жылдың 23 қазаны Ертістің Павлодар өңірі үшін маңызды есте қаларлық күн болды. Бұл күні Павлодарда Благовещенски кафедралы соборы ашылды. Павлодарлық архитекторлар Ресейдің қалаларына барып, храмның әр түрлерін көріп, Мәскеудегі бір соборға тоқтады. Бұл тек негіз ғана болды. Мәскеулік храм кішірек және қарапайымдау еді. Павлодарлықтар өз соборын жобалағанда қала тұрғындарын таң қалдырарлық жаңалықтар енгізді. Благовещенск соборының қоңыраулары Мәскеуден әкелінді. Олар паникадило АҚКЗ-да құйылған және шіркеулік бұйымдар Мәскеу жанындағы Софринодан жеткізілді, онда мәскеулік патриархияның зауыты бар. Православиенің заңдарына сәйкес онда тоғыз қоңырау қойылған. Ең үлкен қоңыраудың салмағы – 1024 кг, ең кішкентайының салмағы – 4 кг.<ref name="pavlodar.gov.kz"/> == Белгілі адамдар == [[Михаил Иванович Исиналиев|Исиналиев, Михаил Иванович]] - қазақстандық мемлекеттік және партия қайраткері, дипломат. Қазақ ССР-дің сыртқы істер Министрі. ===[[Павлодарлықтар – Кеңес Одағының Батырлары]]=== # [[Кривенко, Иван Илларионович]] - танкист, [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысушы, [[Кеңес Одағының Батыры]] (1945), Павлодар қаласының құрметті азаматы # [[Елгин, Андрей Николавеич]] - автоматшылар бөлімшесінің командирі, Азаматтық және [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысушы, [[Кеңес Одағының Батыры]] (1945) қайтыс болғаннан кейін. ===[[Павлодарлықтар – Социалистік Еңбек Ерлері]]=== ===[[Павлодарлықтар – КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]=== ===Ғалымдар=== # [[Ақышев Кемел|Ақышев Кемел Ақышұлы]] – т.ғ.д. (1924-2003) # Арғынбаев Халел Арғынбайұлы – т.ғ.д., профессор (1924-1998) # [[Бейсембаев Серікбай]] Бейсембайұлы – тарих ғ.д., академик (1912-1990) # [[Ғинаят Рахметоллаұлы Бекжанов|Бекжанов Ғинаят Рахметоллаұлы]] – г-м.ғ.д., академик (1927) # [[Ермұхан Бекмаханұлы]] – тарих ғ.д. профессор (1915-1966) # [[Әбікен Бектұров|Бектұров Әбікен Бектұрұлы]] – техн.ғ.д., академик (1901-1985) # Ержанов Жақан Сүлейменұлы – техн.ғ.д., академик (1922-2003) # Әбділдин Жабайхан Мүбәракұлы – филол.ғ.д., академик (1933) # Әбділдин Мейірхан Мүбәракұлы – ф-м.ғ.д., профессор (1938) # Жұматов Хамза Жұматұлы – мед.ғ.д., академик (1912-1972) # Каюпов Арықтай Каюпұлы – г-м.ғ.д., академик (1914-1993) # Қасымов Қамар – ҚазКСР еңбек сіңірген өнер қайраткері (1893-1966) # [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан Әлкей Хақанұлы]] – филол.ғ.д., академик (1904-1985) # Онаев Ибрагим Әбілғазыұлы – техн.ғ.д., академик (1913-1994) # [[Григорий Николаевич Потанин|Потанин Григорий]] — орыс географ, этнограф, көсемсөзші, фольклортануш, ботаник # Сағынов Әбілқас Сағынұлы – техн.ғ.д., академик (1915) # [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Сәтбаев Қаныш Имантайұлы]] – г-м.ғ.д., ҒА бірінші президенті (1899-1964) # Цефт Адриан Лукоянович – техн.ғ.д., академик (1904-1971) # Шөкин Шафық Шөкіұлы – техн.ғ.д., академик (1912-2003) ===Шығармашылық адамдар=== # Абилев Дихан — қазақ советтік ақын # [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Айманов Шәкен]] - актер, алғашқы қазақ кинорежиссер (1914-1970) # [[Жүсіпбек Аймауытов|Аймауытов Жүсіпбек]] – драматург, жазушы (1889-1931) # Ақышев Зейтін – жазушы, драматург (1911-1991) # [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Байжанов Жаяу Мұса]] – ақын, композитор (1835-1929) # Байжанов Қали – ҚазКСР еңбек сіңірген әртісі (1877-1966) # [[Иса Байзақов|Байзақов Иса]] – ақын, әнші (1900-1946) # [[Қайыржан Нұрғожаұлы Бекқожин]] - журналист, қазақ баспасының тарихшысы, тарих ғылымдарының докторы (1965), профессор (1976]). КСРО журналистер Одағының мүшесі. # [[Қалижан Нұрғожаұлы Бекхожин]] - [[ақын]], драматург, аудармашы. # [[Бұқар жырау Қалқаманұлы|Бұқар жырау]] — қазақ ақын, жырау. # Әбілев Дихан – ақын, жазушы (1907) # [[Шахимардан Қайдарұлы Әбілев|Әбілев Шахимардан]] - опералық әнші, педагог, Қазақстан Республикасы еңбек сіңірген әртісі (1994). # [[Қуат Әшірбекұлы Әбусейітов]] - кинорежиссер, актер (1925) # Әбусейітов Суат - әртіс (1929-1992) # [[Мұзафар Әлімбаев|Әлімбаев Мұзафар]] - [[Қазақстанның халық жазушысы]], Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, қазақ әдебиетінде соғыс сұрапылын бастан кешіп келген қаламгер шоғырының бірі. # [[Естай Беркімбайұлы|Естай Беркімбаев]] — қазақтың көрнекті [[әншісі]], [[ақын]]-[[сазгер]]і, [[ҚазССР]]-нің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1939). # Жаманбалинов Мүбәрак – ақын, жазушы (1924) # Иманжүсіп Құтпанұлы – суырып салма ақын (1863-1929) # Исабаев Қалмұқан – жазушы, өлкетанушы (1925) # [[Қабдыл-Ғалым Насырұлы Қаржасов]] - сүретші, кескіндемеші # Кемеңгеров Қошмұхамбет – драматург, әдебиеттанушы (1898-1937) # Кенжетаев Кәукен – ҚазКСР халық әртісі (1916) # [[Мәшһүр Жүсіп Көпеев|Көпеев Мәшхүр-Жүсіп]] – ақын, фольклор жинаушы (1857-1931) # Прокофьев, Владислав Юрьевич — атайы әнші, мәдениеттің қайраткері. # [[Сұлтанмахмұт Торайғыров|Торайғыров Сұлтанмахмұт]] – ақын, демократ (1893-1920) # [[Майра Уәлиқызы Шамсутдинова|Шамсутдинова Майра]] – әнші, композитор (1890-1927) # [[Жұмат Шанин|Шанин Жұмат]] – режиссер, драматург (1892-1938) # [[Зейін Жүнісбекұлы Шашкин|Шашкин Зейін]] – жазушы, драматург (1912-1966) ===Спортшылар=== # [[Аширов Ахат Сенорович]]- дзюдодан халықаралық класстағы спорт шебері (1997) # [[Марат Төлегенұлы Жыланбаев|Жыланбаев Марат Төлегенұлы]] — Гиннесстің рекордының кітабының жеті рет рекордсмені. Марат Жыланбаев ғаламшардың ең ірі шөлдерді Азияның, Африканың, Австралияның және Американың жалғыз зу ету бірден-бір адамымен болып табылатын. Марафоншы, халықаралық сыныптың спортының шебері. Қазақстанның мәртебелі азаматы. # [[Серік Керімбекұлы Қонақбаев|Қонақбаев Серік Керімбекұлы]] — Күміс жүлдегер ХХII 1980 граммның жаздғы олимпиадалық ойындарының, Европаның (1979, 1981 жж.) чемпионы, әлем(1982 г) чемпионатының күміс жүлдегері, әлемнің (1979, 1981 жж.) кубогының жеңімпазы, КСРО 3-еселік чемпионы, КСРО спортының еңбек сіңірген шебері. # [[Людмила Вячеславовна Прокашева|Прокашева, Людмила]] — спортсмен - конькимен жүгіру. Әлемнің чемпионатының күміс жүлдегері 1995 жылдың классикалық көпсайыста, қысқы азиялық ойынның екі рет чемпионы 1996 жылдың.<ref name="pavlodar.gov.kz"/> == Cуреттер жинағы == <gallery class="center" mode=packed> Image:T-34-85_Pavlodar_tank_front_view.JPG|Соғыс және еңбек ерлігінің Даңқ мемориалы Image:P8250020.JPG|Женіс саябағының Мәңгілік алаудың қасындағы Абырой ескерткіші Image:Город Павлодар, Казахстан. Здание акимата Павлодарской области.jpg|Павлодар облысының әкімшілік ғимараты Image:P8250025.JPG| «Иртыш» қонақ үйі Image:Здание кинотеатра «Иртыш», г. Павлодар, Казахстан.jpg|«Иртыш» кинотеатры Image:Kazpost building in Pavlodar, Kazakhstan. Central post office in city.jpg|Орталық поштамт ғимараты </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Павлодар_облысы Павлодар облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225700/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] * [http://city-pavlodar.gov.kz/Ресми торабы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://pavlodar.gov.kz/ Павлодар облысының әкімшілігі] * [http://www.pavlodar-online.kz/ Павлодар кала бетше босағасы] * [http://www.pavlodar.stat.kz/ Павлодар облысының статистика департаменті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502075728/http://pavlodar.stat.kz/ |date=2012-05-02 }} * [http://economika-pavl.kz/ Павлодар облысының экономика департаменті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223145111/http://www.economika-pavl.kz/ |date=2007-02-23 }} * [http://museums.pavlodar.kz/ Павлодардың мұражайы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707115012/http://museums.pavlodar.kz/ |date=2010-07-07 }} pavlodar.kz торабынды * [http://www.karta.kz Павлодар Картасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }} * [http://www.pavlodar-wrestling.com Павлодардағы күрес туралы спорт торабы ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302014758/http://pavlodar-wrestling.com/ |date=2021-03-02 }} {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Павлодар облысы}} [[Санат:Павлодар облысы]] r9z3cor4sg4v3hlc9iafyqkjiopwva9 Тәжікстан 0 1719 3652059 3645491 2026-09-08T09:58:51Z Asorev 125569 3652059 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Тәжікстан Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}} |Атау септігі = Тәжікстан |Елтаңба = Coat of arms of Tajikistan.svg |Байрақ = Flag of Tajikistan.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = Суруди миллӣ |Аудио = Tajikistan anthem.ogg |Картада = Tajikistan (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 46|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 17|lon_sec = 0 |region = TJ |CoordScale = 4000000 |Тілдері = [[тәжік тілі]]<ref>[http://iranicaonline.org/articles/tajik-ii-tajiki-persian TAJIK ii. TAJIK PERSIAN – Encyclopaedia Iranica]</ref> <small>(мемлекеттік)</small><br>[[орыс тілі]] <small>(ұлтаралық қатынас тілі)</small> |Мемлекеттік діні = [[зайырлы мемлекет]] |Үкімет түрі = [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[9 қыркүйек]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан |Астанасы = [[Сурет:Coat of Arms of Dushanbe.png|22px]] [[Душанбе]] |Ірі қалалары = Душанбе, [[Хожант]], [[Пенжакент]], [[Бохтар]], [[Истаравшан]], [[Куляб]] |Басшы қызметі = [[Тәжікстан президенті|Президенті]]<br>[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br>[[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]] төрағасы |Басшылары = [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]<br />[[Қоһир Расулзода]]<br />[[Рустам Эмомали]] |Жер аумағы = 143 100 |Жер аумағы бойынша орны = 94 |Судың үлесі = 1,8 |Этнохороним = |Жұрты = 9 275 827 <ref name="worldometers.info">[https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/]</ref> |Халық саны бойынша орны = 96 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 48,6 |Тығыздық бойынша орны = 155 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 30,547 млрд.<ref name=imf2>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=45&pr.y=14&sy=2015&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=923&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2018|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org |access-date=3 February 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 132 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 3,354<ref name=imf2 /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 155 |ЖІӨ (номинал) = 7,350 млрд.<ref name=imf2 /> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 147 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 807<ref name=imf2 /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 164 |АДИ = {{өсім}} 0,650<ref name="HDI">{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2018 |АДИ бойынша орны = 127 |АДИ деңгейі = <span style="color:#fc0;">'''орташа'''</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Сомони]] ([[ISO 4217|TJS, код 141]]) |Интернет үйшігі = [[.tj]] |ISO = TJ |Телефон коды = 992 |Уақыт белдеуі = +5 |Түсініктемелер = }} [[File:Rudaki Park, Dushanbe, Tajikistan.JPG|thumb|Рудаки паркі, [[Душанбе]]]] [[File:Tajik mountains edit.jpg|thumb|Тәжікстан таулары]] [[File:Pamir Mountains, Tajikistan, 06-04-2008.jpg|thumb|Памир таулары, 2008]] '''Тәжікстан''' ({{lang-tg|Тоҷикистон}}), ресми атауы — '''Тәжікстан Республикасы''' ({{lang-tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}) — [[Орталық Азия]]дағы тәуелсіз мемлекет. Астанасы — [[Душанбе]] қаласы. Ресми тілі — [[тәжік тілі]]. 1994 жылы қабылданған Конституциясы бойынша – [[Президенттік республика|президенттік басқару нысанындағы]] [[зайырлы мемлекет]]. Заң шығарушы органы – [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Маджлиси Оли]]. Тәжікстан құрамына [[Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] кіреді. Тәжікстан әкімшілік жағынан [[Тәжікстанның әкімшілік бөлінісі|3 облысқа бөлінеді]]. Ақша бірлігі – [[сомони]]. Оңтүстігінде [[Ауғанстан]]мен, солүстігі мен батысында [[Өзбекстан]]мен, солтүстігінде [[Қырғызстан]]мен, шығысында [[Қытай]]мен шектеседі. Жер аумағы – 143,1 мың км². Халқы 9,7 миллион адамға тең (2021). Халқының 62%-ын [[тәжіктер]], 23%-ын [[өзбектер]], 5%-ын [[орыстар]], қалған 10%-ын [[түрікмендер]], [[қазақтар]], [[қырғыздар]], [[корейлер]], [[немістер]], т.б. құрайды. == Географиясы == Жерінің 93%-ы [[Тянь-Шань]], [[Гиссар-Алай]] және [[Памир]] тау жүйелеріне жататын таулардан тұрады. Жартысынан астамы теңіз деңгейінен 3 мың метр биіктікте орналасқан. Тау аралықтарында [[Ферғана аңғары|Ферғана]], [[Гиссар аңғары|Гиссар]], [[Вахш аңғары|Вахш]], т.б. аңғарлар орналасқан. ===Климаты=== Тәжікстанның климаты [[Континенттік климат|континенттік]], қаңтардың орташа температурасы оңтүстік-батыстың тау аңғарлары мен тау бөктерлерінде 2°, –2°С, солтүстігінде –20°С-қа дейін; температураның абсолюттік минимумы [[Памир]]дің [[Бұлынкөл]] ({{lang-tg|Булункӯл}}) көлінде –63°С-қа жетеді. Шілденің орташа температурасы 30°С-тан 0°С-қа дейін (Памирде); температураның абсолюттік максимумы 40°С (Төменгі Пяндж). [[Гиссар жотасы]]ның оңтүстік етегіне жылына 1600 мм жауын-шашын түседі. Тау аңғарлары мен қазаншұңқырларда 100 – 150 мм, Шығыс Памирде 72 мм ылғал түседі. ===Гидрологиясы=== Тәжікстан жеріндегі тау мұздықтарынан көптеген өзендер бастау алады. Басты өзендері — [[Сырдария]] мен [[Әмудария]]. [[Вахш]], [[Пяндж]] және [[Кафирниган]] өзендері Тәжікстан жерінің біраз бөлігін кесіп өтіп, [[Әмудария]]ға барып құяды. Тәжікстанда өсімдіктердің 5 мыңдай түрі кездеседі. Өзен жайылмаларында тораңғы тоғайлары бар. ===Флора және фаунасы=== Таулы аудандарының жартысын арша орманы алып жатыр. Ылғалды аудандарда [[жаңғақ]], [[үйеңкі]] (''түркістан үйеңкісі''), [[Сиверс алмасы]], [[алша]], [[Бадам (өсімдік)|бадам]] өседі. Тәжікстанның фаунасында [[сүтқоректілер]]дің 81, [[Құстар|құстың]] 365, [[бауырымен жорғалаушылар]]дың 49, [[жәндіктер]]дің 7–8 мың түрі кездеседі. Жазық жерлер мен тау бөктерлерінде [[жайран]], [[қабылан]], [[тоғай маралы]], [[қасқыр]], [[Барыс (жануар)|барыс]], [[борсық]], [[жабайы шошқа]]; таулы өңірде [[Сусарлар|сусар]], [[Аюлар|аю]], [[таутеке]], [[арқар]], т.б. мекендейді. Су айдындарында [[Балықтар|балықтың]] көптеген түрі бар. == Тарихы == === Ежелгі тарихы === [[Сурет:Thomas Edward Gordon Lake Victoria, Great Pamir, May 2nd, 1874.png|thumb|right|[[Зоркөл]] маңайында тұрған тәжік бейнеленген сурет, XIX ғасыр]] Тәжікстан аумағын алғашқы адамдар [[палеолит]] дәуірінен бастап қоныстанған. Солтүстік және оңтүстік Тәжікстанда [[палеолит]] және [[мезолит]] дәуірлерінің ескерткіштері көптеп кездеседі. Оңтүстік-батыс бөлігінен [[неолит]]тік [[гиссар мәдениеті]]нің ескерткіштері табылған. Біздің заманымыздан бұрын 6–4 ғасырларда қазіргі Тәжікстан жері [[Ахемен әулеті]]нің қол астында болды, біздің заманымыздан бұрын 329 жылы онда [[Ескендір Зұлқарнайын]]ның әскері басып кірді. Ол Ескендір империясының мұрагері болған [[Грек-Бактрия патшалығы]]ның құрамына кірді.<ref>{{Cite web|url=https://www.advantour.com/rus/tajikistan/history.htm|title=История Таджикистана|author=|publisher=advantour.com|date=|access-date=8.12.2022|lang=ru}}</ref> Солтүстік Тәжікстан ([[Хожант]] және [[Пенжакент]] қалалары) б.з.д. 150 жылы [[Соғды]] деп аталатын [[скифтер]] мен [[юечжа]] көшпенділері басып алған қала-мемлекеттер жиынтығы бөлігінде болды. [[Жібек жолы]] қазіргі Тәжікстан жерінде [[Ву Хань (У-ди)|У-ди]] тұсындағы (б.з.б. 141–87 жж.) қытай зерттеушісі [[Чжан Цянь]]ның жорығынан кейін өткен. Юечжа тайпалары құрған [[Кушан империясы]] б.з. I-ші ғасырында аймақты өз бақылауына алып, б.з. IV-ғасырына дейін билік етті, осы уақытта аймақта [[буддизм]], [[несторианшылдық]], [[зороастризм]] және [[манихеизм]] діндері болды. Кейінірек бұл аймаққа көшпелі тайпалар құрған [[Эфталит империясы]] қоныс аударып, [[арабтар]] VIII ғасырдың басында [[Ислам]] дінін әкелді. [[Орталық Азия]] Қытайды, солтүстіктегі даланы және ислам орталығын байланыстыратын коммерциялық жол рөлін атқаруды жалғастырды. Қазіргі Тәжікстан жері 650–680 жылдары [[Тибет империясы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.reed.edu/anthro/364/maps/Kapstein.2006.xx.Tibetan.Empire-small.jpg|title="The Tibetan Empire, late eighth-early ninth centuries"|author=Matthew T. Kapstein|publisher=|date=|access-date=|lang=en}}</ref> мен [[Тан әулеті]]нің басшылығында болды, содан кейін ол 710 жылы [[Омейяд халифаты]]ның құрамында болды. === Самани империясы === {{See also|Самани империясы}} 819–999 жылдар аралығында [[Самани әулеті]] басшылығындағы [[Самани империясы]] аймақтағы [[парсылар]]дың ықпалын қалпына келтірді және Иранның мәдени орталықтарына айналған [[Самарқан]] мен [[Бұхара]] (екеуі де бүгін [[Өзбекстан]]ның бөлігі) қалаларын кеңейтті және бұл аймақ Хорасан деп аталуын бастады. Империяның орталығы Хорасан мен [[Трансоксиана]]да болды; бұл аймақ қазіргі [[Ауғанстан]]ды, [[Иран]]ның, Тәжікстанның, [[Түрікменстан]]ның, [[Өзбекстан]]ның, [[Қырғызстан]]ның және [[Қазақстан]]ның кейбір бөліктерін және [[Пәкістан]]ның көп бөлігін қамтиды. 892 жылы [[Исмаил Ибн Ахмед Самани|Исмаил Самани]] (892–907) Саманилер мемлекетін біріктірді және бұрын қолданылған [[Феодализм|феодалдық құрылыс]]ты түбегейлі тоқтатты. [[Қарахан мемлекеті]] Трансоксиананы жаулап алды (бұл қазіргі Өзбекстан, Тәжікстан, оңтүстік Қырғызстан және оңтүстік-батыс Қазақстанмен сәйкес) және оны 999–1211 жылдар аралығында биледі. Олардың Трансоксианаға келуі [[Орталық Азия]]дағы ирандықтан [[Түркілер|түркі]]лік үстемдікке түбегейлі ауысуды бастады, бірақ бірте-бірте қараханидтер аймақтың парсы-араб мұсылман мәдениетіне сіңісіп кетті. XIII-ғасырда [[Моңғол империясы]] Орталық Азияны басып алып, [[Хорезм империясы]]на басып кіріп, қала, халықты тонап, қырып тастады. Түркі-моңғол жаулаушысы [[Әмір Темір]] қазіргі Тәжікстан мен Орталық Азияда [[Темір әулеті]]н құрды. === Бұхара билігі === {{See also|Бұхара хандығы}} Қазіргі Тәжікстан XVI-ғасырда [[Бұхара хандығы]]ның қол астына өтті. XVIII-ғасырда империяның күйреуімен ол [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Қоқан хандығы]] билігінде болды. [[Бұхара әмірлігі]] XX-ғасырға дейін өзгеріссіз қалды, бірақ XIX-ғасырда [[Ресей империясы]] аймақтың кейбір бөліктерін жаулап алуды бастады. === Империя тұсындағы тарихы === {{See also|Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері}} {{See also|Түркістан генерал-губернаторлығы}} Орыс [[империализм]]і нәтижесінде [[Орталық Азия]] толықтай [[Ресей империясы]]ның құрамына енді. 1864–1885 жылдар аралығында Ресей бірте-бірте [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан]]ның бүкіл аумағын өз құрамына енгізді. 1885 жылға қарай Тәжікстан территориясын не [[Ресей империясы]], не оның [[вассал]] мемлекеті [[Бұхара әмірлігі]] басқарды, дегенмен тәжіктер Ресейдің ықпалын аз сезінді. XIX-ғасырдың аяғында [[Жәдитшілдік|жәдитшілер]] өздерін бүкіл аймақта исламдық қоғамдық қозғалыс ретінде танытты. Жәдитшілдер [[модернизация]]ны жақтаған және міндетті түрде орысқа қарсы емес болса да, орыстар бұл қозғалысты қауіп ретінде қарастырды, өйткені Ресей империясы негізінен [[Христиандық|христиан]] болды. 1910–1913 жылдар аралығындағы [[Қоқан хандығы]]на қарсы көтерілістер кезінде орыс әскерлері тәртіпті қалпына келтіруге міндетті болды. 1916 жылы шілдеде демонстранттар [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Хожант]]тағы орыс әскерлеріне күштеп шақыру қаупімен шабуыл жасағанда, наразылық шаралар жалғастырды. Орыс әскерлері [[Хожант]]ты тез арада қайтарғанына қарамастан қақтығыстар Тәжікстанның әртүрлі жерлерінде жалғаса берді. === Кеңес үкіметі === {{Main|Басмашылар қозғалысы}} {{Main|Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы}} [[Ақпан төңкерісі|1917 жылғы орыс төңкерісі]]нен кейін [[Орталық Азия]]дағы «[[Басмашылар қозғалысы|басмашылар]]<nowiki></nowiki>» деген атпен белгілі партизандар тәуелсіздікті сақтау үшін большевик әскерлеріне қарсы соғыс жүргізді. [[Мешіт]]тер мен [[ауыл]]дар өртеніп, халық қатты қысымға ұшыраған төрт жылға созылған соғыстан кейін [[Большевизм|большевик]]тер жеңіске жетті. Кеңес үкіметі [[Зайырлы мемлекет|зайырландыру]] саясатын бастады. [[Ислам]]ды, [[иудаизм]]ді және [[христиандық]]ты ұстануға тыйым салынып, тәжік дін басылары қуғын-сүргінге ұшырады, көптеген мешіттер, шіркеулер мен синагогалар жабылды. Кеңестік ауыл шаруашылығы саясатының салдарынан Орталық Азия, соның ішінде Тәжікстан көптеген адамдардың өмірін қиған ашаршылыққа ұшырады. 1924 жылы [[Өзбек КСР]] құрамында [[Тәжік Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] құрылды, бірақ 1929 жылы [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы]] (Тәжік КСР) жеке құрамдас республика статусына ие болды; дегенмен, негізінен этникалық тәжік [[Самарқан]] мен [[Бұхара]] қалалары Өзбек КСР-ында қалды. 1927–1934 жылдар аралығында әсіресе оңтүстік өңірлерде [[ауыл шаруашылығы]]н ұжымдастыру және [[мақта]] өндірісінің қарқынды кеңеюі орын алды. Кеңестік [[ұжымдастыру]] саясаты шаруаларға қысым әкелді және Тәжікстанда күштеп қоныстандыру болды. Нәтижесінде кейбір шаруалар ұжымдастыруға қарсы күресіп, [[басмашылар қозғалысы]]н жандандырды. Сталинның жаппай тазарту саясатының екі кезеңі (1927–1934 және [[Үлкен террор|1937–1938]]) [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның барлық деңгейінен 10 000-ға жуық адамның жұмысынан шығарылуына және қуғын-сүргінге түсуіне әкелді. Қуылғандардың орнына этникалық [[орыстар]] жіберілді және кейіннен орыстар барлық деңгейдегі партиялық лауазымдарға, соның ішінде бірінші хатшының жоғары лауазымына үстемдік етті. 1926-1959 жылдар аралығында Тәжікстан халқының арасындағы орыстардың үлесі 1%-дан 13%-ға дейін өсті. 1946-1956 жылдар аралығында [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның бірінші хатшысы болған [[Бобожан Ғафурұлы Ғафуров|Бобожан Ғафуров]] Кеңес Одағы кезінде елден тыс маңызы бар жалғыз тәжік саясаткері болды. Одан кейін [[Тұрсынбай Ұлжабайұлы Ұлжабаев|Тұрсынбай Ұлжабаев]] (1956–61), [[Джабар Расулұлы Расулов|Джабар Расулов]] ​​(1961–1982), [[Рахмон Нәбиұлы Нәбиев|Рахмон Нәбиев]] (1982–1985, 1991–1992) қызметте болды. 1939 жылы тәжіктер Кеңес Армиясы қатарына шақырыла бастады және [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде 260,000-ға жуық тәжік азаматы [[Нацистік Германия|Германия]], [[Финляндия]] және [[Жапон империясы|Жапония]]ға қарсы соғысты. 1957–1958 жылдардағы [[Никита Хрущёв]]тің «Тың игеру» саясаты кезінде тұрмыс жағдайы, білімі мен өнеркәсібі басқа кеңестік республикалардан артта қалған Тәжікстанға назар аударды. 1980 жылдардың аяғында тәжік ұлтшылдары құқықтарды арттыруға шақырды. 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырап, Тәжікстан 9 қыркүйекте тәуелсіздігін жариялады, бұл күн қазір елдің Тәуелсіздік күні ретінде тойланады. === Тәуелсіздік алуы === Бүкіл [[КСРО]]-да [[Михаил Сергеевич Горбачёв]] жариялаған қайта құру (перестройка) дәуірі басталғаннан кейін республикалардың тәуелсіздігін жақтаушылар ашық әрі еркін сөйлей бастады. Тәуелсіздікті жақтаушылар [[Тәжікстан Исламдық қайта өрлеу партиясы]], [[Тәжікстан Демократиялық партиясы]] және ұлттық демократиялық «[[Растохез]]<nowiki></nowiki>» (Жаңғыру) қозғалыстары болды. [[КСРО ыдырауы]] қарсаңында Тәжік КСР халқы екі лагерьге бөлінді. Біріншісі Тәжікстанға тәуелсіздік алуды, тәжік мәдениеті мен тілін қалпына келтіруді, [[Иран]], [[Ауғанстан]] және басқа елдермен саяси және мәдени қарым-қатынастарды қалпына келтіруді, ал халықтың екінші бөлігі тәуелсіздікке қарсы шығып, КСРО-ның бір бөлігі болып қалуды қалағандар. [[КСРО сақтау туралы Бүкілодақтық референдум|Кеңес Одағының сақтау туралы 1991 жылғы референдум]]да (ел тарихындағы бірінші халықаралық деңгейде бақыланған референдум) Тәжікстандағы сайлаушылардың 97%-ға жуығы 1-сұрақты мақұлдады: «Кез келген ұлттың адам құқықтары мен бостандықтары толық қамтамасыз етілетін тең құқылы егеменді республикалардың жаңарған федерациясы ретінде КСРО-ны сақтау қажет деп санайсыз ба?». Сол жылдың желтоқсанында КСРО таратылған кезде Тәжікстан халқының едәуір бөлігі Кеңес Одағының одақтық республикаларының сол кездегі тәуелсіздікке қол жеткізгенін қолдады. 1990 жылы ақпанда [[Душанбе]]де және басқа қалаларда әлеуметтік-экономикалық жағдайдың қиындығы, тұрғын үйдің болмауы, жастардың жұмыссыздығы салдарынан [[1990 жылғы Душанбедегі тәртіпсіздіктер|тәртіпсіздіктер мен ереуілдер]] басталды. Ереуілдерге ұлтшыл-демократиялық оппозиция мен тәуелсіздік жақтастары қосылып, республиканың тәуелсіздігі мен демократиялық реформаларды талап ете бастады. [[Исламизм|Исламистер]] де өз құқықтары мен республиканың тәуелсіздігін сақтауды талап етіп, ереуілдер ұйымдастыра бастады. Кеңес үкіметі жанжалды жою үшін Душанбеге Ішкі әскерлерді енгізді. === Тәуелсіздігі === {{Main|Тәжікстандағы азаматтық соғыс}} Тәуелсіздікке қол жеткізген салысымен Тәжікстанның түрлі топтарының арасында [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|азаматтық соғыс]] басталды; қақтығыстар көбінесе кландық бөлінісімен ерекшеленді. Осы уақыт ішінде қуғын-сүргін, кедейліктің артуы және [[Батыс мәдениеті|Батыс]]та немесе [[Посткеңестік кеңістік]]те экономикалық мүмкіндіктердің жақсырақ болуы салдарынан 500,000-нан астам тұрғын қашып кетті. Тұңғыш сайланған президент [[Рахмон Нәбиұлы Нәбиев]]тің отставкаға кетуіне мәжбүр болғаннан кейін [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] 1992 жылы билікке келді, [[Тәжікстандағы президент сайлауы (1992)|қарашада өткен президенттік сайлау]]да бұрынғы [[Тәжікстан премьер-министрі|премьер-министр]] [[Әбдумәлік Абдуллаұлы Абдулладжанов]]қа қарсы 58% дауыспен жеңіп шықты. Сайлау соғыс аяқталғаннан кейін өткен, Тәжікстан күйреген күйде болды. Өлгендердің саны 100 мыңнан асады. 1,2 миллионға жуық адам ел ішінде және сыртында босқын болды. 1997 жылы Бас хатшының арнайы өкілі Герд Д. Меррем басшылығымен Рахмон мен оппозициялық партиялар арасында атысты тоқтату келісіміне қол жеткізілді, бұл нәтиже Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгершілік жөніндегі сәтті бастамасы ретінде кеңінен бағаланды. Атысты тоқтату 30% министрлік лауазымдардың оппозицияға өтуіне кепілдік берді. [[Тәжікстандағы президент сайлауы (1999)|1999 жылы тағы бір сайлау өтті]], оппозициялық партиялар мен шетелдік бақылаушылар оларды әділетсіз деп сынап, Рахмон 98% дауыспен қайта сайланды. [[Тәжікстандағы президент сайлауы (2006)|2006 жылғы сайлау]]да Рахмон тағы да жеңіске жетті (79% дауыспен) және ол өзінің үшінші өкілеттігін бастады. Бірнеше оппозициялық партия 2006 жылғы сайлауға бойкот жариялады және [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] (ЕҚЫҰ) оны жалған деп атап, сынғ алды. Рахмон әкімшілігі 2010 жылдың қазан айында ЕҚЫҰ тарапынан БАҚ-ты цензура мен репрессияға ұшырағаны үшін тағы да сынға ұшырады. ЕҚЫҰ Тәжікстан үкіметі тәжік және шетелдік сайттарды цензуралады деп мәлімдеді. [[Ресей шекара әскері]] 2005 жылдың жазына дейін тәжік-[[Ауғанстан|ауған]] шекарасында орналасты. [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдар]]дан бері француз әскерлері [[NATO|НАТО]]-ның Ауғанстандағы халықаралық қауіпсіздік күштерінің әуе операцияларына қолдау көрсету үшін Душанбе әуежайында орналасты. [[Америка Құрама Штаттары]] Армиясы мен Теңіз Корпусының қызметкерлері бірнеше аптаға созылатын бірлескен оқу-жаттығу миссияларын өткізу үшін Тәжікстанға мерзімді түрде барады. 2015 жылы мамырда Ішкі істер министрлігінің арнайы мақсаттағы полиция бөлімшесінің командирі, полковник Гулмурод Халимов (Һалимов) [[Ирак және Шам Ислам мемлекеті|Ислам мемлекеті]] тобына өтіп кеткенде Тәжікстанның ұлттық қауіпсіздігі айтарлықтай іркіліске ұшырады. 2022 жылдың қыркүйегінде [[Қырғызстан]] мен Тәжікстан шекарасының көп бөлігінде (соның ішінде [[Баткен облысы]]нда) артиллерияны қолдануды қоса қарулы қақтығыстар орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32036636.html|title=Қырғыз-тәжік шекарасындағы қақтығыс. Не болды?|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=16 қыркүйек 2022|access-date=13 желтоқсан 2022|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/273542-qyrghyz-tadgik-shekarasyndaghy-qaqtyghys|title=Қырғыз-тәжік шекарасындағы қақтығыс — Егемен Қазақстан|publisher=Егемен Қазақстан|date=қыркүйек 2022|access-date=13 желтоқсан 2022|lang=kk}}</ref> == Саясаты == {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:center;"| [[Сурет:2021 Moscow Victory Day Parade 037 (cropped).jpg|120px]] | style="text-align:center;"| [[Сурет:Kokhir Rasulzoda (29-04-2021) (cropped).jpg|120px]] |- | style="text-align:center;"|[[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]<br /><small>[[Тәжікстан президенті|Президент]]</small> | style="text-align:center;"|[[Қоһир Расулзода]]<br /><small>[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министр]]</small> |} Тәжікстанның атқарушы билігі басында [[Тәжікстан президенті|елдің президенті]] және [[Тәжікстан премьер-министрі|премьер-министр]] орналасқан. Президент лауазымын 2000 жылдан бергі иегері — [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон]]. Заң шығару органы — [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Жоғарғы Жиналыс]] атауы бар парламенті; ол екі палатаға бөлінеді: жоғарғы [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]] палатасы және төменгі [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]. == Әкімшілік бөлінісі == {{main|Тәжікстанның әкімшілік бөлінісі}} [[Сурет:Tajikistan, administrative divisions - kk - colored.png|thumb|right|Тәжікстанның әкімшілік бірліктері бейнеленген карта]] Әкімшілік жағынан Тәжікстан бір [[Автономия|автономиялы облыс]]қа ([[Таулы Бадахшан автономиялы облысы]]), екі облысқа ([[Хатлон облысы|Хатлон]] мен [[Соғды облысы|Соғды]] облыстары), Республикалық маңызы бар бірнеше ауданға және елордасы [[Душанбе]]ге бөлінеді. {{ПозКарта+|Тәжікстан|width=682|float=right|caption=Тәжікстанның барлық қалалары бір картада |places= {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Душанбе]] |lat_deg = 38.062 |lat_min = 32 |lon_deg = 68 |lon_min = 46 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Истаравшан]] |lat_deg = 39 |lat_min = 54 |lon_deg = 69 |lon_min = 00 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Хожант]] |lat_deg = 40 |lat_min = 16 |lon_deg = 69 |lon_min = 47 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Куляб]] |lat_deg = 37 |lat_min = 54 |lon_deg = 69 |lon_min = 46 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Бохтар]] |lat_deg = 37 |lat_min = 50 |lon_deg = 68 |lon_min = 46 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Тұрсынзаде]] |lat_deg = 38 |lat_min = 30 |lon_deg = 68 |lon_min = 13 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Канибадам]] |lat_deg = 40.03|lat_min = 17 |lon_deg = 70 |lon_min = 25 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Исфара]] |lat_deg = 40 |lat_min = 07 |lon_deg = 70 |lon_min = 38 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Пенжакент]] |lat_deg = 38.663 |lat_min = 48 |lon_deg = 66.512|lon_min = 61 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Вахдат (қала)|Вахдат]] |lat_deg = 38 |lat_min = 33 |lon_deg = 69 |lon_min = 01 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Яван]] |lat_deg = 38 |lat_min = 19 |lon_deg = 69 |lon_min = 3 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Бустон (қала)|Бустон]] |lat_deg = 40 |lat_min = 14 |lon_deg = 69 |lon_min = 41 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Нұрек]] |lat_deg = 38 |lat_min = 23 |lon_deg = 69 |lon_min = 19 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Даңғара (Тәжікстан)|Даңғара]] |lat_deg = 38 |lat_min = 05 |lon_deg = 69 |lon_min = 20 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Хорог]] |lat_deg = 37 |lat_min = 29 |lon_deg = 71 |lon_min = 33 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Ғиссар]] |lat_deg = 38 |lat_min = 31 |lon_deg = 68 |lon_min = 32 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Пархар]] |lat_deg = 37 |lat_min = 30 |lon_deg = 69 |lon_min = 24 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Сомониен]] |lat_deg = 38 |lat_min = 26 |lon_deg = 68 |lon_min = 46 |width = 490 |float = down |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Хулбук]] |lat_deg = 37 |lat_min = 48 |lon_deg = 69 |lon_min = 38 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Московский]] |lat_deg = 37 |lat_min = 39 |lon_deg = 69 |lon_min = 37 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Ғафуров (Тәжікстан)|Ғафуров]] |lat_deg = 40 |lat_min = 13 |lon_deg = 69 |lon_min = 43 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Зафарабат (Соғды облысы)|Зафарабат]] |lat_deg = 40 |lat_min = 11 |lon_deg = 68 |lon_min = 53 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Мирзо Тұрсынзаде (қала)|Мирзо Тұрсынзаде]] |lat_deg = 38 |lat_min = 29 |lon_deg = 68 |lon_min = 47 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Балх (Тәжікстан)|Балх]] |lat_deg = 37 |lat_min = 35 |lon_deg = 68 |lon_min = 39 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Досты]] |lat_deg = 37 |lat_min = 20 |lon_deg = 68 |lon_min = 40 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Навкат (Тәжікстан)|Навкат]] |lat_deg = 40 |lat_min = 08 |lon_deg = 69 |lon_min = 22 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Шайдон]] |lat_deg = 40 |lat_min = 40 |lon_deg = 70 |lon_min = 20 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Гүлістан (Тәжікстан)|Гүлістан]] |lat_deg = 40 |lat_min = 15 |lon_deg = 69 |lon_min = 47 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Левакант]] |lat_deg = 37 |lat_min = 52 |lon_deg = 68 |lon_min = 55 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Ыстықлол]] |lat_deg = 40 |lat_min = 33 |lon_deg = 69 |lon_min = 38 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Тус (Тәжікстан)|Тус]] |lat_deg = 37 |lat_min = 16 |lon_deg = 68 |lon_min = 08 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Ганчи]] |lat_deg = 39 |lat_min = 57 |lon_deg = 69 |lon_min = 8 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Мехрабат (Тәжікстан)|Мехрабат]] |lat_deg = 40 |lat_min = 10 |lon_deg = 69 |lon_min =10 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Адрасман]] |lat_deg = 40 |lat_min = 38 |lon_deg = 69 |lon_min =59 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Бустон (Масшох ауданы)|Бустон]] |lat_deg = 40 |lat_min = 31 |lon_deg = 69 |lon_min = 19 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Вахш (Тәжікстан)|Вахш]] |lat_deg = 37 |lat_min = 42 |lon_deg = 68 |lon_min =49 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Рогун]] |lat_deg = 38 |lat_min = 41 |lon_deg = 69 |lon_min =45 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Шарора]] |lat_deg = 38 |lat_min = 29 |lon_deg = 68 |lon_min =39 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Чорсу]] |lat_deg = 38 |lat_min = 06 |lon_deg = 70 |lon_min =01 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Әбдірахман Жәми (ауыл)|Әбдірахман Жәми]] |lat_deg = 37 |lat_min = 56 |lon_deg = 68 |lon_min =48 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Пәнж (Тәжікстан)|Пәнж]] |lat_deg = 37 |lat_min = 14 |lon_deg = 69 |lon_min =05 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Мехнатабат (қала)|Мехнатабат]] |lat_deg = 40 |lat_min = 11 |lon_deg = 68 |lon_min =57 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Нұман Разық (қала)|Нұман Разық]] |lat_deg = 38 |lat_min = 55 |lon_deg = 69 |lon_min = 05 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Обикик]] |lat_deg = 38 |lat_min = 9 |lon_deg = 68 |lon_min = 40 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Кубадиен (Тәжікстан)|Кубадиен]] |lat_deg = 37 |lat_min = 24 |lon_deg = 68 |lon_min = 11 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Суғдиен]] |lat_deg = 40 |lat_min = 09 |lon_deg = 68 |lon_min = 45 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Вашгирд]] |lat_deg = 38 |lat_min = 33 |lon_deg = 68 |lon_min = 19 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Навабат (Рудақи ауданы)|Навабат]] |lat_deg = 38 |lat_min = 31 |lon_deg = 68 |lon_min = 40 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан |label = [[Обшарон]] |lat_deg = 40 |lat_min = 34 |lon_deg = 69 |lon_min = 22 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} }} {{ПозКарта+|Тәжікстан Соғды облысы|width=682|float=right|caption= Соғды облысының қалалары картада |places= {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Суғдиен]] |lat_deg = 40 |lat_min = 09 |lon_deg = 68 |lon_min = 45 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 49 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Мехнатабат (қала)|Мехнатабат]] |lat_deg = 40 |lat_min = 11 |lon_deg = 68 |lon_min =57 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Бустон (Тәжікстан)|Бустон]] |lat_deg = 40 |lat_min = 31 |lon_deg = 69 |lon_min = 19 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Ыстықлол]] |lat_deg = 40 |lat_min = 33 |lon_deg = 69 |lon_min = 38 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Шайдон]] |lat_deg = 40 |lat_min = 40 |lon_deg = 70 |lon_min = 20 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Ганчи]] |lat_deg = 39 |lat_min = 57 |lon_deg = 69 |lon_min = 8 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Ғафуров (Тәжікстан)|Ғафуров]] |lat_deg = 40 |lat_min = 13 |lon_deg = 69 |lon_min = 43 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Зафарабат (Соғды облысы)|Зафарабат]] |lat_deg = 40 |lat_min = 11 |lon_deg = 68 |lon_min = 53 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Гүлістан (Тәжікстан)|Гүлістан]] |lat_deg = 40 |lat_min = 15 |lon_deg = 69 |lon_min = 47 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Мехрабат (Тәжікстан)|Мехрабат]] |lat_deg = 40 |lat_min = 10 |lon_deg = 69 |lon_min =10 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Пенжакент]] |lat_deg = 38.663 |lat_min = 48 |lon_deg = 66.512|lon_min = 61 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Истаравшан]] |lat_deg = 39 |lat_min = 54 |lon_deg = 69 |lon_min = 00 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Хожант]] |lat_deg = 40 |lat_min = 16 |lon_deg = 69 |lon_min = 47 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Канибадам]] |lat_deg = 40.03|lat_min = 17 |lon_deg = 70 |lon_min = 25 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Исфара]] |lat_deg = 40 |lat_min = 07 |lon_deg = 70 |lon_min = 38 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Адрасман]] |lat_deg = 40 |lat_min = 38 |lon_deg = 69 |lon_min =59 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Навкат (Тәжікстан)|Навкат]] |lat_deg = 40 |lat_min = 08 |lon_deg = 69 |lon_min = 22 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Бустон (қала)|Бустон]] |lat_deg = 40 |lat_min = 14 |lon_deg = 69 |lon_min = 41 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} {{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы |label = [[Обшарон]] |lat_deg = 40 |lat_min = 34 |lon_deg = 69 |lon_min = 22 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 20 }} }} == Экономикасы == Электр энергетика өндірісі — Тәжікстан индустриясының басты салаларының бірі. Электр энергиясы негізінен [[Ресей]]ге, [[Түрікменстан]]ға және [[Иран]]ға шығарылады. 2002 жылы Тәжікстанның сыртқы сауда айналымы 1,073 млрд долларды құрады. Тәжікстан экспортының 55%-ын [[алюминий]] құрайды. 2002 жылы 226,2 мың тонна алюминий сыртқа жөнелтілді. Тәжікстан тау-кен өндірісінің негізгі өнімдері – [[қорғасын]], [[мырыш]], [[сүрме]], [[сынап]], [[вольфрам]], [[молибден]], [[висмут]] кендері, [[алтын]] және [[флюорит]]. Машина жасау және [[металл өңдеу]] кәсіпорындары тоқыма станоктарын, ауыл шаруашылық машиналарын, [[тоңазытқыш]], электртехникалық қондырғылар, [[трактор]] бөлшектерін, т.б. шығарады. Химия өнеркәсібінен [[минералды тыңайтқыш]]тар өндірісі дамыған. [[Құрылыс материалдары]] өндірісінен [[цемент]]-[[шифер]] комбинаты, [[темір]]-[[бетон]] және бетон конструкциялары зауыттары, [[гипс]], [[алебастр]], [[әктас]] зауыттар жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығында [[Мақта (дақыл)|мақта]] егуге ерекше көңіл бөлінген. Мақта экспорты сыртқы айналымның 14,1%-ын құрайды. Егістік алқаптың 64,5 мың га жеріне [[жеміс-жидек]], 21 мың га жерге жүзім отырғызылған. [[Жүзімдіктер|Жүзімдік]] және бақ Тәжікстанның оңтүстік-батыс жағында және [[Батыс Памир]]де [[өрік]], [[шабдалы]], [[алма]], [[алмұрт]], [[айва]], [[анар]], [[інжір]] өсіріледі. Кейінгі жылдары [[лимон]] өсіріле бастады. [[Ет]]ті-[[жүн]]ді және етті-[[сүт]]ті мал шаруашылығы дамытылуда. [[Жібек құрты]] өсіріледі. [[Таулы-Бадахшан автономиялы облысы]]нда биік таулық жайылымдықтарда мал шаруашылығымен бірге [[бақ]], [[темекі]] өсірудің және [[тау-кен өндірісі]]нің үлесі басым. == Әдебиеті == Тәжікстан әдебиеті қазіргі [[Иран]], [[Ауғанстан]] және [[Орталық Азия]]ны мекендеген [[Ирандық тілдер|иран тілдес]] халықтардың жазба ескерткіштерінде сақталған үлгілерден құралады. IX–XX ғасырлар аралығында тәжіктің классикалық әдебиеті пайда болды. Оны үш дәуірге бөлуге болады: IX–XV ғасырлардағы [[иран-тәжік әдебиеті]]; XVI–XIX ғасырлардың 1-жартысы аралығында Орталық Азияда қалыптасқан әдебиет; XIX ғасырдың 2-жартысы мен XX ғасырдың басы аралығын қамтитын тәжіктің ағартушылық әдебиеті. Тәжік халқының көрнекті жазушылары қатарында жиі [[Садриддин Айни]] (1878–1954), [[Әбілқасым Лаһути]] (1887–1957), [[Мырза Тұрсынзаде]] (1911–1977), [[Пейрав Сулеймани]] (1899–1933), [[Розия Озод]] (1893–1957), [[Аминджан Шукухи]] (1923–1979), [[Лоиқ Шерәлі]] (1941–2000) және [[Бозор Собир]] (1938–2018) жатқызылады. == Мәдениеті мен өнері == Тәжікстан аумағында кездесетін ежелгі өнер ескерткіштері [[мезолит]] дәуіріне жатады. [[Грек-Бактрия патшалығы|Грек-Бактрия]] (біздің заманымыздан бұрын 3 – 2 ғасырлар) және [[Кушан патшалығы|Кушан]] патшалығы кезеңінде эллиндік типтегі қалашықтар ([[Саксан-Охур]], [[Шахринау]], т.б.) салынған. V-ғасырдан бастап мұнаралы қорған-қалалар ([[Пенжакент]]) тұрғызылды. Ауылдық жерлерге қарауыл мұнаралары ([[Моншақ төбе]], т.б.) салынды. [[Ислам]] діні енгеннен кейін тәжік бейнелеу өнерінде [[ою-өрнек]]ке баса көңіл бөлініп, монументті сән өнері өркен жайды. Тәжік музыка мәдениетінің түп төркіні ежелгі Бактрия, Соғды және Уструшана мемлекеттері өнерімен байланысты. Музыкалық аспаптары, [[дутар]], [[танбур]], [[думбрак]], [[Керней|карнай]], [[дойра]] ежелгі дәуірден жеткен. Тәжікстан жерінде [[драма театры]] 1929 жылы ашылды. 1939 жылы алғашқы тәжік операсы – «[[Восе көтерілісі]]<nowiki></nowiki>» қойылды. 1938 жылы [[Тәжік филармониясы]] ашылды. Тәжікстанда хроникалы [[қысқа метражды фильмдер]] 1929 жылдан түсіріле бастады. 1932 жылы [[Дәурені өткен әмірлер|“Дәурені өткен әмірлер”]] атты тәжіктің алғашқы көркем фильмі өмірге келді. 1999 жылы Тәжікстанда [[Самани әулеті]] мемлекетінің 1100 жылдығы аталып өтілді. [[Душанбе]]дегі [[Ұлттық тарихи музей]]де [[Самани әулеті]] кезіндегі музыкалық аспаптардың, киімдердің, қолөнер үлгілерінің көрмесі ұйымдастырылды. Осы мерейтойға орай [[Самани әулеті]] мемлекетінің тарихына, мәдениеті мен өнеріне қатысты 189 кітап жарық көрді. Тәжікстанда қазіргі кезде жыл сайын халық өнерпаздарының Андалеб (Бұлбұл) атты байқауы өткізіледі. 1999 жылы «Парасту – 99» (Қарлығаш) атты театр фестивалі ұйымдастырылды. Бұл фестивальға Тәжікстандағы 14 театр қатысты.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref><ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref> <gallery mode=packed> Сурет:Orthodox church in Dushanbe.jpg Сурет:Khujandsquare.jpg Сурет:Tajikistan 2001 CIA map.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Тәжікстан |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Азия елдері |Орталық Азия |ТМД |ЭЫҰ |Еуразия экономикалық қауымдастығы |ҰҚШҰ |Шанхай ынтымақтастық ұйымы |Ислам ынтымақтастық ұйымы }} [[Санат:Тәжікстан|*]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] p01mr77mhux7hkyqfwo202ar5h9iki8 Әзербайжан 0 1721 3652040 3644777 2026-09-08T09:48:10Z Asorev 125569 3652040 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Әзербайжан Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-az|Azərbaycan Respublikası}} |Септік = Әзербайжан |Елтаңба = Coat of arms of Azerbaijan.svg |Байрақ = Flag of Azerbaijan.svg |Ұраны = Odlar Yurdu<br />(Оттар мекені) |Әнұранның аты = Azərbaycan Marşı |Аудио = National Anthem of the Republic of Azerbaijan instrumental.ogg | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 6 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 47 | lon_min = 19| lon_sec = 0 | region = AZ | CoordScale = |Картада = Azerbaijan (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[28 мамыр]] [[1918 жыл]] ([[Кавказ демократиялық федеративтік республикасы|КДФР]]-дан)<br>[[30 тамыз]] [[1991 жыл]] ([[КСРО]]-дан) |Тәуелсіздігін алды = |Тілі = [[әзербайжан тілі]] |Мемлекеттік діні = [[зайырлы мемлекет]] |Астанасы = [[Сурет:Coat of arms of Baku.svg|25px]] [[Баку]] |Ірі қалалары = Баку, [[Гәнжә]], [[Сұмқайыт]], [[Леңкәрән]], [[Миңгешеуір]], [[Нахшыван]], [[Ширван]], [[Ханкенді]], [[Хырдалан]] |Басшы қызметі = [[Әзербайжан президенті|Президенті]]<br />[[Әзербайжан вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Әзербайжан премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]<br />[[Мехрибан Арифқызы Әлиева|Мехрибан Әлиева]]<br />[[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |Жер аумағы = 86 600 |Жер аумағы бойынша орны = 111 |Судың үлесі = 1,6 |Этнохороним = |Жұрты = 10,000,000<ref>{{cite web|url=http://www.yap.org.az/az/view/news/32999/azerbaycan-ehalisinin-sayi-10-milyon-nefere-chatib |title=Azərbaycan əhalisinin sayı 10 milyon nəfərə çatıb |language=Azerbaijani |publisher=The New Azerbaijan Party |date=6 April 2019}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 91 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 115 |Тығыздық бойынша орны = 99 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 178,470 млрд.<ref name="imf2"> {{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=54&pr.y=17&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=912&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=5 March 2019 }}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 73 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 17,954<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 75 |ЖІӨ (номинал) = 45,592 млрд.<ref name=imf2/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 88 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 4,586<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 106- |АДИ = {{өзгеріссіз}} 0,757<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf|title=Human Development Report 2016 – "Human Development for everyone"|date=2016|accessdate=21 March 2017|publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 80 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Әзербайжан манаты]] |Интернет үйшігі = [[.az]] |ISO = |Телефон коды = 994 |Уақыт белдеуі = +4 |Түсініктемелер = }} '''Әзербайжан'''<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-baku? |title= Қазақстан Республикасының Әзербайжан Республикасындағы Елшілігі |lang= kk |publisher= Қазақстанның Әзербайжандағы елшілігі |accessdate= 2024-04-02}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysy-azerbayzhan-prezidentimen-kelissoz-zhurgizdi-1125651 |title= Мемлекет басшысы Әзербайжан Президентімен келіссөз жүргізді |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-03-11 |accessdate= 2024-04-02}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.turksoy.org/kz-KZ/aezerbajzhan-respublikasy |title= Әзербайжан Республикасы |lang= kk |publisher= [[Түркі мәдениетін және өнерін дамыту халықаралық ұйымы|ТҮРКСОЙ]] |accessdate= 2024-04-02}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://astana.mfa.gov.az/kz |title= Әзербайжан Елшілігі Қазақстан Республикасы |lang= kk |publisher= Әзербайжанның Қазақстандағы елшілігі |accessdate= 2024-04-02}}</ref> ('''Әзірбайжан''',<ref>{{Cite web|url= https://astana.mfa.gov.az/kz/content/35/tarikhy |title= Тарихы |lang= kk |publisher= Әзірбайжанның Қазақстандағы елшілігі |accessdate= 2024-04-02}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://assembly.kz/ethnos/kk/azerbaydzhantsy/ |title= Әзірбайжандар {{!}} Этнос {{!}} Ассамблея народа Казахстана |lang= kk |publisher= [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |accessdate= 2024-04-02}}</ref> {{lang-az|Azərbaycan}}), ресми атауы — '''Әзербайжан Республикасы''' ({{lang-az|Azərbaycan Respublikası}}) — [[Азия]] мен [[Еуропа]] аралығында, Оңтүстік-Шығыс [[Кавказ]]да орналасқан тәуелсіз мемлекет. Ол солтүстікте [[Ресей]]дің [[Дағыстан|Дағыстан Республикасы]]мен, оңтүстікте [[Иран]]мен және батыста [[Армения]]мен шектеседі. Ал оның эксклавы [[Нахшыван Автономиялы Республикасы]] оңтүстікте [[Иран]]мен, шығыста және солтүстікте [[Армения]]мен, батыста [[Түркия]]мен шектеседі. Аумағы 86,6 мың км², халқы 10,067 млн. адам (2020).<ref name="stat.gov.az">{{cite web | url=https://www.stat.gov.az/menu/6/buklet/azerbaycan_faktlar_ve_reqemler_2020.pdf | title=Population / Statistical yearbook / Population of Azerbaijan}}</ref> == Жер бедері == [[Сурет:Azerbaijan adm location map.svg|thumb|left|300px]] Әзербайжанның жер бедерінің үштен екісін [[Үлкен және Кіші Кавказ]] таулары, [[Қарабақ]] жанартаулық таулы үстірті және [[Талыш]] таулары алып жатыр. Ең биік жері – [[Базардүзі]] (''4466 м''). Климаты қоңыржай белдеумен (''Құра-Аракс ойпатында'') субтропикалық белдеуді (''Ленкоран ойпаты'') құрайды. Қаңтар айының орташа температурасы ойпатты аудандарда 0<sup>0</sup>С-тан 3<sup>0</sup>С-қа дейін, шілденің орташа температурасы 25 – 27<sup>0</sup>С. Жауын-шашынның орташа мөлшері тау етектерінде 200 мм, тау-беткейлерінде 1400 мм, ал [[Ленкоран]] ойпатында 1700 мм-ге жетеді. Ірі өзендері [[Құра]] және [[Аракс]]. Ең үлкен көлдері – [[Қажықабұл]] және [[Бөйүкшор]]. Ойпатта шөл, шөлейт және құрғақ дала өсімдіктері өседі, таулы жерлерде жалпақ жапырақты орман басым. Әзербайжан жеріне адамдар [[палеолит]] заманында қоныстана бастаған. Тұңғыш мемлекеттік бірлестік Оңтүстік Әзербайжанда өмір сүрген маналықтардың, кейіннен осында ішінара қоныстанған лидиялықтардың тайпалық одақтары негізінде құрылды. Біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықта Әзербайжан жерінде кадусилер, каспилер, албандар т.б. қоныстанады. Біздің заманымыздан бұрынғы 9 ғасырда [[Манна]]да ертедегі құл иеленуші мемлекет, біздің заманымыздан бұрынғы 7 ғасырдың 70-жылдары [[Мидия]] мемлекеті құрылып, оның құрамына Оңтүстік (''Ирандық'') Әзербайжанның, кейінірек [[Антропатена]] аталған Кіші Мидия облыстары да кірді. Бұл мемлекет 150 жылға дейін өмір сүрді. Кейін Антропатена сөзінен қазіргі Әзербайжан (грекше, сөзбе-сөз аударғанда «от сақтаушылар елі») деген атау шықты. Әзербайжан солтүстігінде [[Ресей]]мен, солтүстік-батысында [[Грузия]]мен, оңтүстік-батысында [[Армения]] және [[Түркия]]мен, оңтүстігінде [[Иран]]мен, шығысында [[Каспий теңізі]]мен шектеседі. == Тарихы == Біздің заманымыздан бұрынғы III–II ғасырларда Әзербайжанның солтүстік бөлігі мен [[Дағыстан жағында Албания]] мемлекеті пайда болды. Біздің заманымыздың IV ғасырында [[Рим империясы]] мен Иран арасындағы соғыстың салдарынан Албания Иранның қол астына өтеді. VIII ғасырдың басында арабтар Әзербайжанды түгел бағындырып, [[ислам]] дінін таратты. IX ғасырдың басында Әзербайжан мен Иранда арабтар мен жергілікті билеушілерге қарсы [[Бабек]] бастаған соғыс 20 жылға созылды. XI ғасырдың ортасында'' Әзербайжанды [[салжұқтар]] басып алды. Әзербайжан халқы негізінен XI–XIII ғасырларда түрік тайпаларының негізінде қалыптасты. 1230 жылдарда Әзербайжанды және оған көрші елдерді моңғолдар жаулап алып, Хулагу әулеті билеген мемлекет құрылды. XI ғасырдың басында Әзербайжан жерінде [[Сефеви]] әулетінің мемлекеті орнады. XI ғасырдың соңына қарай Әзербайжанның солтүстігі мен оңтүстігіндегі едәуір жерді түріктер жаулап алды. 1630 жылдардың аяғында Әзербайжан Иранның қол астына қарады. 1723–1735 жылдары Әзербайжанның Каспий жағалауындағы аймақтарын Ресей жаулап алды. 1805–1813 жылдары және 1826–1828 жылдары орыс-иран соғыстары барысында Солтүстік Әзербайжан Ресейге қосылды. 1918 жылы [[Мұхаммед Әмин Расулзаде]] өмірі қысқа [[Әзербайжан Демократиялық Республикасы]]н құрды, алайда 1920 жылға қарай Әзербайжанда Кеңес өкіметі орнады. 1922 жылғы 30 желтоқсанда Әзербайжан [[Кавказ Федеративтік Кеңес Республикасы]] (КФКР), 1936 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамына кірді. Кеңес Одағы құрамында болған кезеңде кейбір әлеуметтік қайшылықтарға қарамастан Әзербайжанның экономикалық және мәдени дамуы жүзеге асты. 1991 жылғы 30 тамызда [[Әзербайжан Жоғарғы Кеңесі]] 1918 жылғы Шарт негізінде мемлекеттік тәуелсіздікті қалпына келтіру жөнінде Декларация, 1991 жылғы 18 қазанда «Әзербайжан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі жөнінде» Конституциялық шарт қабылданды. == Ауыл шаруашылығы == [[Сурет:Киш(Шеки).jpg|thumb|300px|Ауыл-шаруашылығы]] Әзербайжан индустриалды және ауыл шаруашылығы көп салалы ел. Жері мұнай мен табиғи газға бай. Сапасы жоғары темір кендері, алюминий шикізаты, хром, молибден, кобальт, алтын, күкірт колчеданы және әртүрлі құрылыс материалдары, полиметалл кендері мен емдік минерал су көздері бар. Мұнай-газ, машина жасау және металл өңдеу, химия және мұнай химиясы өнеркәсіптері елеулі маңыз атқарады. Әзербайжанда жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары әртүрлі маталар, тігін және былғары бұйымдарын, аяқ киімдер шығарады. Ауыл шаруашылығында мақта, [[темекі]], бау-бақша өнімдері және мал шаруашылықтарының маңызы зор. [[Тамақ өнеркәсібі]] кәсіпорындары түрлі [[шарап]] пен [[коньяк]], консерві, ұн, темекі, балық өнімдерін шығарады.<ref>Балалар Энциклопедиясы, II том</ref> == Саяси мәдениет == Негізгі заңы — 1995 жылғы 12 қарашада қабылданған [[Әзербайжан Конституциясы|Конституциясы]]. Мемлекет басшысы — [[Әзербайжан президенті|президент]]. Заң шығарушы жоғарғы органы — тұрақты парламенті ([[Әзербайжан Ұлттық Мәжілісі|Ұлттық Мәжіліс]]). Атқарушы үкіметтің жоғары органы — Министрлер Кабинеті, оны [[Әзербайжан премьер-министрі|премьер-министр]] басқарады. Астанасы — [[Баку]] қаласы. Әзербайжан мемлекеті әкімшілік жағынан 59 ауданға бөлінеді, сонымен қатар құрамына Нахчыван автономиялық Республикасы енеді. Нахчыван автономиялық Республикасының елдің негізгі аумағымен ортақ шекарасы жоқ, ол Армения мен Иран аралығында орналасқан. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес]] дәуірінде елдің [[құрам]]ында болған [[Таулы Қарабақ автономиялық облысы]] бірнеше жылға созылған ұлт араздығы негізінде (халқының 87%-ы [[армяндар]] болатын) ресми түрде таратылды. Қазіргі кезде [[Таулы Қарабақ Республикасы|Таулы Қарабақ]]тың басшылары өз аумағын тәуелсіз республика деп есептейді. 2010 жылы Әзербайжан аумағында 9,0 миллион адам тұрды, қала халқының үлесі 52%-ды құрады. Халықтың орташа тығыздығы 99 адам, әсіресе [[табиғат]] жағдайлары қолайлы Ленкоран ойпаты мен Апшерон түбегінде халық тығыз қоныстанған. Биік таулы аудандар мен Құра жазығының [[шөлейт]]ті бөліктерінде халықтың орналасу тығыздығы төмен. Мемлекеттік тілі – [[Әзербайжан тілі]]. == Халқы == Әзербайжан — көпұлтты ел, бірақ соңғы онжылдықта орын алған ұлт араздығы салдарынан жергілікті емес ұлт өкілдері ел аумағынан қоныс аударуға мәжбүр болған. Сонымен қатар [[Таулы Қарабақ]] мәселесіне байланысты [[Армения]]мен жанжал шиеленіскен жылдары көптеген [[Әзербайжандар]] тарихи отанына қайтты. Сол себепті қазіргі кезде ел халқының ұлттық құрамында Әзербайжандар үлесі артып отыр. Олар халықтың 94%-ын, [[орыстар]] 1%-ын, [[Әзербайжандағы лезгиндер|лезгиндер]] 1%-дан астамын құрайды. Елде [[Кавказ]] халықтары ([[Талыштар|талыш]], [[Грузиндер|грузин]], [[Аварлар|авар]]) мен [[Түріктер|түрік]], [[Күрдтер|күрд]], [[Татарлар|татар]], [[Украиндар|украин]] тәрізді ұлттардың өкілдері де тұрады. 2023 жылға дейін [[де-факто]] [[Таулы Қарабақ республикасы]] жойылып, барлық [[армяндар]] қашып кеткенде, армяндар халықтың 1%-дан астамын құрады. Негізінен, [[Әзербайжан тілі|әзербайжан]] (мемлекеттік тіл), [[Орыс тілі|орыс]] және [[Түрік тілі|түрік]] тілдері басым таралған. Дінге сенушілер арасында [[мұсылмандар]] басым, сондай-ақ [[Христиандық|христиан дінінің]] [[православие]] тармағының өкілдері де біршама. == Климаты == Әзербайжанның жер бедерінің үштен екісін [[Үлкен Кавказ|Үлкен]] және [[Кіші Кавказ]] таулары, [[Қарабақ]] жанартаулық таулы үстірті және Талыш таулары алып жатыр. Ең биік жері — [[Базардүзі]] (4,466 м). Климаты қоңыржай белдеумен (Құра-Арас ойпатында) субтропикалық белдеуді (Ленкоран ойпаты) құрайды. [[Қаңтар]] айының орташа [[температура]]сы ойпатты аудандарда 0°С-тан 3°С-қа дейін, шілденің орташа температурасы 25–27°С. [[Жауын-шашын]]ның орташа [[мөлшер]]і тау етектерінде 200 мм, тау-беткейлерінде 1400 мм, ал Ленкоран ойпатында 1700 мм-ге жетеді. Ірі өзендері [[Құра]] және [[Аракс]]. Ең үлкен көлдері — [[Қажықабұл]] және [[Бөйүкшор]]. Ойпатта шөл, шөлейт және құрғақ дала өсімдіктері өседі, таулы жерлерде жалпақ жапырақты орман басым. == Шаруашылығы == Әзербайжан индустриалды және [[ауыл шаруашылығы]] көп салалы ел. Жері [[мұнай]] мен табиғи [[газ]]ға бай. Сапасы жоғары [[темір]] кендері, [[алюминий]] [[шикізат]]ы, [[хром]], [[молибден]], [[кобальт]], [[алтын]], [[күкірт]] колчеданы және әртүрлі [[құрылыс]] материалдары, [[полиметалл]] кендері мен емдік минерал су көздері бар. Мұнай-газ, [[машина]] жасау және металл өңдеу, [[химия]] және мұнай химиясы өнеркәсіптері елеулі маңыз атқарады. Әзербайжанда жеңіл [[өнеркәсіп]] кәсіпорындары әртүрлі [[мата]]лар, тігін және былғары бұйымдарын, аяқкиімдер шығарады. Ауыл шаруашылығында [[мақта]], темекі, бау-бақша өнімдері және [[Мал шаруашылығы|мал шаруашылықтарының]] маңызы зор. Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары түрлі [[шарап]] пен [[коньяк]], консерві, [[ұн]], [[темекі]], [[балық]] өнімдерін шығарады. === Машина жасау === [[Машина]] жасау саласының мамандану сипаты, ең алдымен, отын-энергетика кешенінің; дамуымен анықталады. Елдің машина жасау кәсіпорындарында [[кеңес]] дәуірінен бері [[мұнай]] мен газ өндірісіне қажетті құрал-жабдықтар (ең алдымен, бұрғылау қондырғылары) жасалады. Кезінде қарқынды дамыған прибор жасау, электр құралдары мен [[радиотехника]] өндірісі қазіргі кезде терең дағдарысты басынан кешіруде. === Көлік жүйесі === [[Көлік]] жүйесінде [[Темір жол|теміржолдардың]] үлесі жоғары. Елдегі теміржолдың жалпы ұзындығы — 1800 км, ал 1000 км<sup>2</sup> аумаққа шаққандағы тығыздығы 24,5 км-ді құрайды. Әзербайжан аумағы арқылы Ресейді Иранмен жалғастыратын халықаралық теміржол өтеді. Жүк айналымы жөнінен 2-орынды теңіз келігі алады. [[Баку]] — [[Түрікменбашы]] (бұрынғы Красноводск) аралығындағы паром арқылы [[Орта Азия]] мемлекеттерімен қарым-қатынас жүзеге асырылады. Жүк пен жолаушы тасымалында тасжолдардың да үлесі айтарлықтай. Елде 1000 км<sup>2</sup> аумаққа шаққандағы тасжолдардың тығыздығы 264 км, бұл көрсеткіш бойынша Әзербайжан [[Посткеңестік кеңістік|посткеңестік елдер]] арасында [[Грузия]] мен [[Молдова]]дан кейінгі 3-орынды алады. Құбыр көлігінің де маңызы артып келеді. == Cыртқы экономикаcы == Әзербайжан Республикасының сыртқы [[экономика]]лық, байланыстарында ұзақ жылдар бойы Ресей жетекші орын алып келген болатын. 1995 жылдан бері Иранның үлесі күрт артты. [[Түрікменстан]] және [[Украина]]мен сыртқы сауда көлемі де ұлғаюда. Әзербайжан импортында [[азық-түлік]] өнімдері (65%) басты орын алады, ал экспортында энергетикалық [[шикізат]] басым. Жалпы алғанда, импорт көлемі (1007 млн [[АҚШ доллары]]) экспорттан (606 миллион АҚШ доллары) асып түседі. Қазақстан мен Әзербайжанның сыртқы саудасының жалпы көлемі 303 миллион АҚШ долларын құрады. Қазақстанда Әзербайжан Республикасымен бірлескен 34 кәсіпорын [[жұмыс]] істейді.<ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Қаймулдинова, С. Әбілмәжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref> <gallery mode=packed> Image:Saadet sarayi 2.jpg|Неке сарайы Image:İsmailiyye palace 2006.jpg|Әзербайжанның Ұлттық Ғылым Академиясы Image:Baku Maiden Tower.jpg|Қыздың мұнарасы Image:Azerbaigian-baku.jpg|Ескі қала және кеңес заманында салынған ғимараттар Image:Gosha gapi.jpg|Ескі қалаға апаратын қақпа </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Әзербайжан |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Азия елдері |Еуропа елдері |ТМД |Ислам ынтымақтастық ұйымы |Еуропа кеңесі |ЭЫҰ |ГУАМ |Шанхай ынтымақтастық ұйымы |Түркі кеңесі |ТҮРКСОЙ |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Каспий теңізі бойындағы елдер |Кавказ }} [[Санат:Әзербайжан|*]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] [[Санат:Каспий теңізі айлақтары]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] {{geo-stub}} qncyr02zqfe0z27ppuyu82avbic1oif Атырау 0 1961 3652038 3601144 2026-09-08T09:47:07Z Asorev 125569 3652038 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Атырау |сурет = {{Photomontage |photo1a = Урал река.jpg |photo2a = Тенгизшевройл и Марриотт.jpg |photo2b = Ural River Atyrau.JPG |photo3a = Атырау. Иманғали мешіті.jpg |photo3b = 카자흐스탄 아티라우(중앙공원) - panoramio - 우한길(HK Woo).jpg |photo4a = Atyrau filarmonia(dom radio).jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 383 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Coat of arms of Atyrau.svg |ту = Flag of Atyrau, Kazakhstan.svg |елтаңба сипаттамасы = елтаңба |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =7 |lat_sec = |lon_deg =51 |lon_min =53 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(146862)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Шәкір Кейкін |add1n = Әкімдік мекенжайы |add1 = Атырау қаласы, Әйтеке би көшесі, №77А |құрылған уақыты = 1640 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Усть-Яицкий қалашығы, Нижний Яицкий қалашығы, Чапаев, Гурьев'' |статус алуы = 1885 |жер аумағы = 458 |климаты = қатаң континенталды, қуаң |тұрғыны = 316 449 |санақ жылы = 2023<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 88,95 %<br>[[орыстар]] 7,73 %<br>[[корейлер]] 0,79 %<br>[[татарлар]] 0,50 %<br>[[өзбектер]] 0,38%<br>басқалары 1,65 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = атыраулық |телефон коды = 7122 |пошта индексі = |пошта индекстері = 060001-060011 |ортаққордағы санаты = Atyrau |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-atyrau?lang=kk Атырау қаласының әкімдігі |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = }} {{мағына|Атырау (айрық)}} '''Атырау''' — [[Атырау облысы]]ның әкімшілік орталығы, [[Қазақстан]]ның [[Батыс Қазақстан|батысында]], [[Жайық]] өзенінің бойында орналасқан қала. Қаланың негізі 1640 жылы қаланған. Тұрғыны 316 449 адам (2023). Атырау қаласынан [[Астана]]ға дейінгі қашықтық 1810 км. == Атауы == Қала жеріндегі белгілі тұңғыш тұрақты қоныс — қазіргі «Орбита» стансасы қасындағы [[Алтын Орда]] кезеңіндегі болған ''Лаэти'' асары. [[Ноғай ордасы]] кезеңінде балықшылардың тұрақты ''[[Үйшік]]'' қонысы [[Жайық|Жайық өзені]] [[саға]]сында орналасқан. Казак-орыстар жаулап ала бастағанда [[1640]] ж. ''Яицкий городок'' аталған қалашық салынған. Жайықтың жоғарысында'' Верхний Яицкий городок'' (қазіргі [[Орал]] қаласы) деген қалашық салынғасын, ''Нижний Яицкий городок'' деп аталып кеткен, соңынан ол — ''Усть-Яицкий городок''. [[Ресей империясы|Ресей ханшайымы]] [[Екатерина II]] ''Яик'' өзенін (Жайықтың [[Орыс тілі|орысша]] атауы) ''Урал'' деп атауын жарлығымен бекіткенде, қаланың атауы ''Гурьев городок'', ''Гурьев'' деп өзгертілген. 1920 жж. қысқа уақытқа большевиктер Гурьевті ''Чапаев'' деп қайта атаған. 1992 ж. бері қала атауы — Атырау. == Этимологиясы == «Атырау» -лексикасы көбіне үлкен айдынды көлдің не теңіздің сала-салаға бөлініп, тармақтанып, шығанақтар мен арал, саға, мүйістер пайда болатын жағалауы. Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауын, теңіздің алабын қоса, жергілікті тұрғындар күні бүгінге дейін атырау деп атайды.<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақтар|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Атажұрт|орны= Алматы|баспасы=«Білік»|жыл=2003|томы=VIII |беттері=480 |барлық беті=480 |сериясы= |isbn=-5-7667-2054-8|тиражы= }}</ref> == Тарихы == [[File:Герб гурьев.gif|thumb|left|400px|Гурьев таңбасы]] ХVІ ғасырдың бірінші ширегінен бастап , Жайық-Каспий жағалауына Ресей патшасы өкіметінің саясатына шыдамаған және патша үкіметін мойындағысы келмеген қашқын орыс еріктілері, күнкөріс іздеген крепостной шаруалар, қылмыстық элементтерден тұратын Волга бойы казактары келіп қоныс тебе бастаған. Олар келе сала өз кәсіпшіліктерін ашып,балық аулау, балық тұздау қостарын ұйымдастырып, жатар тұрақ орындарын тұрғызады. Сол уақыттан бастап тұрғызылған тұрақтар «[[Үйшік]]» атанып кеткен. Жайық-Каспий жолы Азия елдерімен басқа да елдерге жол ашатын «әрі қақпа,әрі кілт» болатынына көзі жеткен патша өкіметі,ХVІІ ғасырдың 30-шы жылдарының аяғында Ярославлдық көпес, бай саудагер Гурьевтер әулетіне Жайық бойында балық кәсіпшілігін ашуға және бекініс тұрғызуға рұқсат қағазын береді. 1640 жылы Гурьевтер әулетінің басшысы Гурий Назарьев, балалары Михаил, Иван және Андреймен Жайық бойына келіп қоныстанып, өнеркәсіптерін ашып, [[Жайық]] және [[Ембі]] өзені балықтарын өндірістік және сауда мақсатында пайдалана бастайды. Бой көтерген қала мен балықшылық өндіріс табыстары осы өңірді мекендеуші байырғы қалмақтар мен орыс казактарының қызғаныштарын туғыза бастайды. Ақыры қашанда көршілерімен жауласып-қырқысып отыратын қала, қалмақтардың тонауына ұшырайды. Жайық бойындағы бұл оқиға [[Астрахан]] әскерлері басшылығын елең еткізді. Ағаштан тұрғызылған қорған қамал жаудан және өрттен қорғануға қорғаныс бола алмайтынына көздері жеткен патша үкіметі,теңіз маңы және Жайық бойының қорғанысын күшейту мақсатында, 1645 жылдың 18 ақпанында М.Гурьевке қаланы [[қамал]] етіп тұрғызуға рұқсат береді. Рұқсат қағазында қала қамалын Астрахан қаласының үлгісіндей етіп тұрғызу көрсетіледі. Тас қала-қорғанның құрылысы 1647 жылдың 6 маусымда басталып кетеді. Тұрғызылып жатқан қала 1649 жылы казактар атаманы И.Кондырев бастаған казактар тобының шабуылымен тоналады. Жайық бойындағы тас қала-қамалдың құрылысы 15 жылдан соң 1662 жылы аяқталып, Гурьевтердің үлкен қаржылық шығынына шығады. ХVІІ ғасырдың аяғына таман және ХVІІІ ғасырдың басынан бастап, тас қала-қамалы ірі шекаралық қамалға айналады. *1798 жылдың 11 желтоқсанындағы Патша жарлығымен Гурьев қаласы Орал әскери басшылығының қарауына беріледі. *1865 жылы уездік қала болды. *1917 жылға дейін және одан кейінгі 15 жыл бойы Орал әскери облысының орталығы *1925 жылдан [[Бөкей губерниясы]]ндағы Гурьев уезінің орталығы *1929 жылы [[Гурьев округі]]нің орталығы *1930 жылы аудан орталығы *1938 жылғы қаңтар айының 15-інен облыс орталығы. *1992 жылы ақпан айының 21-і күні ҚР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы Гурьев қаласын Атырау қаласы деп атау жөнінде қаулы қабылдады.<ref>{{cite web|url=https://akimat-atyrau.kz/|title=Атырау қаласының ресми сайты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Климаты == Климаты қатты континенталды, жазда құрғақ ,ыстық, ал қыста ылғал қармен сипатталатын салқындық. Жазы [[жауын-шашын]]сыз, құрғақ, ыстық ұзаққа созылады. Қыс мезгілінде [[қар]] аз жауып, суық болады. {{Қаланың ауа райы | Ені = 70 | Жағдайы = | Жер_ілік = Атырау | Дерекнама = [http://www.pogoda.ru.net/climate/35700.htm Ауа Райы мен Климат] | Қаң_ор =-6.4 | Қаң_ор_ж-ш =14 | Ақп_ор =-6.3 | Ақп_ор_ж-ш =11 | Нау_ор =0.8 | Нау_ор_ж-ш =15 | Сәу_ор =11.2 | Сәу_ор_ж-ш = 16 | Мам_ор =18.4 | Мам_ор_ж-ш =25 | Мау_ор =24.5 | Мау_ор_ж-ш =18 | Шіл_ор =26.8 | Шіл_ор_ж-ш =10 | Там_ор =24.8 | Там_ор_ж-ш = 10 | Қыр_ор =18.0 | Қыр_ор_ж-ш =8 | Қаз_ор =9.7 | Қаз_ор_ж-ш =16 | Қар_ор =1.3 | Қар_ор_ж-ш =18 | Жел_ор =-4.3 | Жел_ор_ж-ш =14 | Жыл_ор =9.9 | Жыл_ор_ж-ш =175 | Қаң_ор_мин =-9.4 | Қаң_ор_макс =-2.8 | Ақп_ор_мин =-9.9 | Ақп_ор_макс =-1.8 | Нау_ор_мин =-3.1 | Нау_ор_макс =5.8 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =17.2 | Мам_ор_мин =12.8 | Мам_ор_макс =24.5 | Мау_ор_мин =18.4 | Мау_ор_макс =30.8 | Шіл_ор_мин =20.5 | Шіл_ор_макс =33.4 | Там_ор_мин =18.5 | Там_ор_макс =31.6 | Қыр_ор_мин =12.3 | Қыр_ор_макс =24.6 | Қаз_ор_мин =5.0 | Қаз_ор_макс =15.3 | Қар_ор_мин =-1.7 | Қар_ор_макс =5.1 | Жел_ор_мин =-7.0 | Жел_ор_макс =-1.1 | Жыл_ор_мин =5.2 | Жыл_ор_макс =15.2 | Қаң_а_мин =-37.9 | Қаң_а_макс =10.5 | Ақп_а_мин =-37.4 | Ақп_а_макс =15.0 | Нау_а_мин =-32.3 | Нау_а_макс =26.3 | Сәу_а_мин = -12.3 | Сәу_а_макс =32.5 | Мам_а_мин =-2.3 | Мам_а_макс =37.6 | Мау_а_мин =2.3 | Мау_а_макс =41.9 | Шіл_а_мин =8.1 | Шіл_а_макс =42.7 | Там_а_мин =4.8 | Там_а_макс =41.6 | Қыр_а_мин =-5.7 | Қыр_а_макс =40.1 | Қаз_а_мин =-15.7 | Қаз_а_макс =29.6 | Қар_а_мин =-29.8 | Қар_а_макс =19.9 | Жел_а_мин =-35.8 | Жел_а_макс =11.8 | Жыл_а_мин =-37.9 | Жыл_а_макс =42.7 }} Атырау қаласы ендігі 47, -07 С., ұзақтығы 51-53 болатын жазы ұзақ, қысы қысқа күндермен сипатталады. Қаңтар айындағы орташа температура -6<sup>0</sup>С-ден бастап -12<sup>0</sup>С-ге дейін, ал шілде айындағы орташа температура +24<sup>0</sup>С-ден бастап +26<sup>0</sup>С-ге дейін. Ең төменгі температура -38<sup>0</sup>С, ең жоғары температура +45<sup>0</sup>С. [[Каспий теңізі]]не құйып, облыс орталығынан өтіп жатқан [[Жайық өзені]]нің арқасында ол жердегі температура судан алыс жердегі аудандардың температурасымен салыстырғанда төмен болып келеді. Жауын-шашын болар-болмас деңгейде, жылына орташа 150 мм, 200 мм шамасында болады. Жел бағыты қаңтар айында оңтүстік-шығыс бағытта болса, ал маусым айында батыс бағытта болады. == Әкімшілік бөлінуі == Атырау қалалық әкiмшiлiгінің құрамында 1 қала, 6 ауылдық округ (Алмалы, Атырау, Дамбы, Еркiнқала, Кеңөзек, Қайыршақты), 15 елдi мекен бар. Қалаға 2013 жылы [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]], 2018 жылы Балықшы, Жұмыскер ауылдық округтеріндегі [[Ақжайық (Атырау қалалық әкімдігі)|Ақжайық]], [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]], [[Көкарна (Атырау қалалық әкімдігі)|Көкарна]], [[Водниково]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]], [[Рембаза]] елді мекендері, 2019 жылы Геолог ауылдық округіндегі [[Геолог (ауыл)|Геолог]], [[Бірлік (Атырау қалалық әкімдігі)|Бірлік]], [[Новокирпичное]], [[Теңдік (Атырау облысы)|Теңдік]], [[Қарабатан]], [[496 разъезд]] елді мекендері қосылды. Қалалық әкімдік аумағына Махамбет ауданынан Алмалы ауылдық округіндегі [[Алмалы (Атырау облысы)|Алмалы]], [[Береке (Атырау облысы)|Береке]] елді мекендері берілді. == Әкімдері == * Нұрпейіс Мақашев 1992-1993 * Бекболат Нарегеев 1993-1995 * Жалғас Тікенбаев 1995-1998 * Арыстанғали Әшімғалиев 1998-1999 * Дүйсенбай Тұрғанов 1999-2002 * Манас Тасыбаев 2002-2006 * [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] 2006 * [[Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев|Сәлімжан Нақпаев]] 2006-2009 * Мереке Есмұратов 2009-2012 * Асқар Керімов 2012 * Серік Айдарбеков 2012-2014 * Нұрлыбек Ожаев 2014-2016 * [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]] 2016-2018 * Әлимұхаммед Құттымұратұлы 2018-2020 * Қайрат Оразбаев 2020-2022 * Мейірім Қалауи 2022-2023 * Шәкір Кейкін 2023- == Халқы == Тұрғыны 1897 жылы 9,3 мың, 1959 жылы 78,1 мың, 1970 жылы 114,2 мың, 1979 жылы 130,9 мың, 2012 жылы 182,8 мың адам болды.<br />2014 ж. қала әкімшілігі тұрғындарының саны 280,6 мың адам құрады, оның ішінде: * Атырау қаласы — 195,6 мың адам; * [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]] — 17,1 мың адам; * [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер кенті]] — 10,4 мың адам; * Ауылдық тұрғындар -57,5 мың адам; {| class="wikitable" |- ! 1959 !! 1970 !! 1979!! 1989!! 1999 !! 2009 !!2010 !!2011 !!2012 !! 2013!!2014 !!2015 !!2016 <ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=Қазақстан / Qаzаqstаn|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> |- | 78 143 || 114 277 || 130 916 || 149 261 || 142 497 || 165 387 ||171 900 ||176 937 ||182 866 ||189 211 ||195 674 ||217,866 ||226,042 |} Атырау қаласында 84 ұлт өкілдері тұрады. Облыстың 2014 жыл басындағы деректер бойынша жекеленген этностар құрамы төмендегідей:<ref>2014 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны. Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі.</ref> {| class="wikitable" |- ! Барлық ұлттар!! қазақтар !! орыстар !!корейлер!! татарлар !! өзбектер !!украиндар !! немістер!! басқалары |- | 280 600 ||239 905 || 29 616|| 2 945 || 1 952 || 1 055 || 735 || 407 || 3 985 |} 2019 жылғы статистикалық деректер бойынша Атырау қаласында туғандар саны 9 760, ал өлгендер саны 1 920 адамды құрады. Табиғи өсім 7 840 адам. Келген адамдар саны 16 130, кеткен адамдар саны 13 311 болды. Туылым коэффициенті (1000 адамға) 27,9, өлім-жітім коэффициенті (1000 адамға) 5,49 болды.<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/region/252311/dynamic|title=ҚР өңірлерінің статистикасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Экологиясы == Атырау қаласы кәсіпорындардың ортасында қалуда. Ауаны ластаушылардың 80-85 пайызын мұнай тасымалымен және мұнай өңдеумен айналысатын кәсіпорындар құрайды. Атырау қаласындағы өндіріс орындарының ауаға лас қалдықтарды тарату көрсеткіштері артып, ол жылына бір мың тоннадан асып тұр. Ірі кәсіпорындар әлі күнге тазарту құрылғыларымен жабдықталмаған. Сөйтіп зиянды шығарындылар еш сүзгіден өтпестен қала аумағына таралып жатыр.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Ұлттық статистика бюросы, халықаралық экономика.]</ref> [[Қазтрансойл|«ҚазТрансОйл» АҚ Атырау мұнай құбыры басқармасы]] көмірсутегі қоспаларын 68,7 пайыз көлемінде, [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС]] – 22,79, «Атырау жылу электр орталығы» көміртегі тотығын 46,08 пайыз, [[Каспий құбыр желісі консорциумы|«Каспий құбыр консорциумы-Қ» АҚ]] – 19,57, «Атырау жылу электр орталығы» ЖШС азот диоксидін – 73,2, Атырау мұнай өңдеу зауыты күкірт диоксидін 52,54 пайыз мөлшерінде ауаға шығаруда.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты.]</ref> Атырау қаласында атмосфералық ауаның сапасын анықтайтын сегіз стансадан автоматты түрде тәулік бойына ауа құрамын анықтайтын сынама алынады. Соның ішінде «ВестОйл» ЖШС-нің базасы аумағында орналасқан стансадан күкіртті сутегінің шектеулі мөлшері концентрациясынан асып кететіні анықталып отыр.<ref>Атырау газеті, 03.06.2015</ref> Қаланы улап жатқан негізгі 3 ошақ бар. Біріншіcі – мұнай компаниялары. Екіншісі – қаладан шыққан тұр­мыстық қалдықтарды көмуге арналған полигон. Үшіншісі – қаланың екі жақ шетінде орналасқан қалдық суларды төгетін булану алаңы.<ref>«Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газеті, 08.08.2020</ref> ==Кәсіпорындары == {| class="wikitable" |+ Кестеде 1000-нан астам қызметкері бар Атырау қаласының ірі кәсіпорындары көрсетілген<ref>KazDATA: все крупные компании Атырау и Казахстана</ref> |- ! Кәсіпорындар !! Қызмет түрі |- | «АРИАДНА» ЖШС||Инженерлік құрылыстарын салу |- | «СИЧИМ С.П.А., КАЗАХСТАН» бөлімі || Мұнай және газ магистральдық құбырларын салу |- | «АТЫРАУ ЖЫЛУ-ЭЛЕКТР ОРТАЛЫҒЫ» АҚ || Жылу электр станцияларының электр қуатын өндіруі |- | [[Теңізшевройл|«ТЕҢІЗШЕВРОЙЛ» ЖШС]]|| Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | «БОЛАШАҚ-АТЫРАУ» ЖШС|| Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет |- | «ФИРКРОФТ ИНЖИНИРИНГ СЕРВИСИЗ ЛИМИТЕД КАЗАХСТАН ЖШС» || Жұмыспен қамту агенттігінің қызметі |- | «НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ Н.В.» бөлімі || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | «ПСН КАЗСТРОЙ» АҚ || Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет |- | «CAPITAL COMPLEX CATERING» ЖШС || Мейрамханалар мен тамақ беру қызметі |- |«ЮЛМАР-СЕРВИС» ЖШС || Изоляциялау жұмыстары |- | «КОНСОРЦИУМ «ISKER» ЖШС || Басқа топтамаларға енгізілмеген өзге де инженерлік құрылыстар салу |- | «ДЕНХОЛМ-ЖОЛДАС» || Арнайы мамандықтарды талап ететін өзге де құрылыс жұмыстары |- | «ҚАЗМҰНАЙГАЗ - БҰРҒЫЛАУ" СЕРВИСТІК БҰРҒЫЛАУ КӘСІПОРНЫ» ЖШС || Мұнай және табиғи газ өндірісін техникалық қолдау |- | [[Ембімұнайгаз|«ЕМБІМҰНАЙГАЗ» АҚ]] || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«АТЫРАУ МҰНАЙ ӨҢДЕУ ЗАУЫТЫ» ЖШС]] || Мұнай өңдеу өнімдерін өндіру |} {| class="wikitable" |+ Атырау кәсіпорындары |- ! Теңізшевроил кеңсесі !! Атырау «НКОК» кеңсесі !! Атырау мұнай өңдеу зауыты |- | [[Сурет:Атырау. Теңізшевроил кеңсесі.jpg|ортаға|300px]] || [[Сурет:Атырау. НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ.jpg|ортаға|300px]]|| [[File:Атырау АМӨЗ.jpg|ортаға|250px]] |} == Көлік және инфрақұрылым == Қазіргі таңда Атырау қаласында көліктің барлық түрлері де дамыған.[[Сурет:Атыраудағы экологиялық таза автобустар.jpg|thumb|right|300px|Атыраудағы экологиялық таза автобустар]] '''Қоғамдық көлік.''' Атырау қаласының [[Автобустың маршруты|маршрут желісі]] күні бүгінге 51 маршрут жұмыс атқаруда. 2013-2015 жылдары аралығында қалаішілік маршрутында қызмет көрсететін «АйсТрансХолдинг» ЖШС-і өз қаражаты есебінен 51 дана [[автобус]] сатып алды. Қоғамдық көліктер [[GPS]] – мониторинг жүйесін қолданады, ол онлайн режимінде қалалық қоғамдық көліктердің маршруттары, аялдамалар және көліктің ағымдағы жағдайы туралы ақпараттарды ұсынады. «Атырау» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясының қатысуымен «Atyrau-Avtopark» автобус паркі құрылып, оған Семей қаласынан 65 жаңа автобус сатып алынды. 2020 жылы «Ақ Жайық Автопарк» ЖШС-і экологиялық тұрғыдан қоршаған ортаға лас шығарынды шығармайтын 160 жаңа автобус алды. 2021 жылдан бастап автобустар санын 140-тан 250-ге дейін көбейтуді жоспарлап отыр. Бұл саптағы 220 автобус мүмкіндігі шектеулі азаматтардың қажеттіліктері үшін толық бейімделген.<ref>{{cite web|url=https://ernur.kz/kazakstan/atyrauda-metanmen-zhuretin-avtobustar-zholgha-shykty|title=Атырауда метанмен жүретін автобустар жолға шықты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> Қалада троллейбус жүйесі 1996 жылдың 09 қыркүйегінде ашылып, 1999 жылдың 29 сәуірінде оның қозғалысы тоқтатылды. Бір ғана маршрутта 5 троллейбус қызмет көрсетті.<ref>{{cite web|url=https://transphoto.org/city/402/|title=Троллейбус компаниялары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Темір жол көлігі.''' Атырау арқылы өтетін темір жол вокзалынан 13 бағыт бойынша 24 поезд кесте бойынша жолаушылар тасымалын қамтиды. Темір жол Атырауды Қазақстанның [[Алматы]], [[Ақтөбе]], [[Астана]] сияқты ірі қалаларымен, сондай — ақ Ресейдің ([[Мәскеу]], [[Саратов]], [[Волгоград]], [[Астрахан]]), Тәжікстанның ([[Куляб]], [[Худжанд]], [[Душанбе]]) қалаларымен және Өзбекстан астанасы-[[Ташкент]]пен байланыстырады.<ref>{{cite web|url=https://atyrau.invest.gov.kz/kz/about/infrastructure/|title=Инфрақұрылым|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Әуе көлігі.''' Атырау әуежайынан келесі бағыттар бойынша рейстер ұшырылады:[[File:Атырау әуежайы.jpg|thumb|right|300px|Атырау халықаралық әуежайы]] {{Airport-dest-list| {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]], {{flagicon|Түркия}} [[Ататүрік атындағы халықаралық әуежай|Ыстамбұл]], {{flagicon|Нидерланд}} [[Схипхол|Амстердам]] | {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]|{{flagicon|Қазақстан}}[[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]],{{flagicon|Қазақстан}}[[Орал халықаралық әуежайы|Орал]] | {{flagicon|Қазақстан}} [[Bek Air]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]]| {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{flagicon|Қазақстан}}[[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Актау]], {{flagicon|Әзірбайжан}} [[Баку әуежайы|Баку]] | {{flagicon|Ресей}} [[Аэрофлот]]|{{flagicon|Ресей}} [[Шереметьево әуежайы|Мәскеу-Шереметьево]]}} Қабылдайтын әуе көлігі түрлері: Ан-12, [[Ан 24|Ан-24]], Ан-26, Ан-28, Ан-30, [[Ан-32]], [[Ан-72]], Ан-74, [[Ан-124]], Ил-62, Ил-76, [[Л-410]], Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, [[Airbus A320|Airbus A319]], [[Airbus A320]], Airbus A321, ATR 42, ATR 72, [[Boeing 707]], [[Boeing 737]], [[Boeing 747]], [[Boeing 757]], Boeing 767, және тағы да басқа 3-4 кластағы ӘК түрлері, барлық типтегі [[тікұшақ]]тар. == Атырау қаласының көпірлері == [[1965 жыл]]ы [[28 тамыз]]да [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір салынып, пайдалануға берілді. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Символикалық рөлі Европа мен Азияны жалғастырады. Қаланың солтүстік бөлігінде [[1985 жыл]]ы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. [[Сурет:Атырау көпірлері.jpg|thumb|right|350px|[[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын жалғайтын автомобиль және жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер]] [[2001 жыл]]ы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген. [[2008 жыл]]ы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. Осы жылы Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. [[2009 жыл]]ы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. Осы жылы қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар.<ref>{{cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/Atyrau_bridge_opening_salary/1784299.html|title=Атырау қаласындағы көпірдің тұсаукесері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[2010 жыл]]ы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Атырауда [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]], [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония]], Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы орналасқан. [[Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі|Дина Нұрпейісова атындағы халық ұлт-аспаптар оркестрі]] жұмыс жасайды. [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]], Қазақстандағы мезозой дәуірінен сыр шертетін жалғыз палеонтологиялық мұражайы Атырау қаласында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=cT0rkEH4xWw|title=Палеонтологиялық мұражай жаңғыртылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[Атырау облыстық өнер мұражайы|Ш.Сариев атындағы Атырау облыстық көркемсурет және қолданбалы сәндік өнер мұражайы]], кинотеатрлар, мәдениет және демалыс паркі, қонақ үйлер т.б.жұмыс істейді. «Ғ.Сланов атындағы Атырау облыстық ғылыми әмбебап кітапхана», Атырау облыстық балалар кітапханасы, Облыстық көрмейтін және нашар көретін азаматтар кітапханасы, №1,2,3 Атырау қалалық орталық балалар кітапханалары қала тұрғындарына өз қызметтерін көрсетуде. {| class="wikitable" |- ! [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония|Н.Жантөрин атындағы филармония]] !! [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]] !! Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы !! [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы|Атырау тарихи-өлкетану мұражайы]] |- | [[Сурет:Atyrau filarmonia(dom radio).jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау облыстық драма театры.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау тарихи-өлкетану мұражайы.jpg|ортаға|200px]] |} ==Сәулеті және көрікті жерлері== Атырау архитектуралық құрылысы жағынан үшке бөлінеді. Жайықтың оң жағасындағы ескі қалада негізінен ''20 ғасырдың басында'' салынған бір қабатты ағаш және кірпіш үйлер кездеседі. Орталық бөлігінде екі қабатты тас үйлер, ''4 – 5 қабатты тұрғын үйлер'' мен мекеме жайлары бар. Өзеннің сол жағалауында кеңес өкіметі жылдары Ембімұнай кенті мен мұнай айыру зауытының қалашығы пайда болды. [[Жайық]]қа салынған көпір (''1965'') [[Еуропа]] мен [[Азия]] құрлықтарында жатқан қаланың екі бөлігін байланыстырады. Атырау қаласының заманауи сәулетіне Исатай мен Махамбет алаңы, Иманғали мешіті, XIX ғасырда салынған [[Успен соборы|Православ шіркеуі]], (бұл шіркеу Атырау қаласында тұрғызылған алғашқы ғимарат), Marriott қонақ үйі, Алмагүл ықшам ауданы, соңғы үлгіде салынған спорт, мәдениет сарайларын айтуға болады.<ref>{{cite web|url=https://www.nur.kz/leisure/tourist-routes/1721256-dostoprimecatelnosti-atyrau/|title=Атыраудың көрікті жерлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! [[Иманғали мешіті]] !! [[Успен соборы]] !! Marriott қонақ үйі |- | [[Сурет:Атырау. Иманғали мешіті.jpg |ортаға|300px]]|| [[Сурет:Атырау. Успен соборы.jpg|ортаға|300px]] ||[[Сурет:Marriott қонақ үйі.jpg|ортаға|300px]] |} == Саябақтары == Қазір Атырау қаласында 6 саябақ бар. Жеңіс саябағы, «Алмагүл» ықшам ауданындағы саябақ, «Балықшы» ықшам ауданындағы саябақ, ретро паркі, №1 және №2 ықшам ауданындағы, және «Тұрғындар қалашығындағы» саябақтар. Саябақтардың аумағы 10 гектарға жетеді. Олар жасыл желектерден, аллеялардан, абаттандырылған жолдардан, орындықтар мен серуендеу алаңдарынан тұрады. Сонымен қатар танымал тұлғаларға ескерткіштер, субұрқақтар, мүсіндер және т.б. бар.<ref>{{cite web|url=В.Гузиков. Атырау қаласындағы саябақтар жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтар сияқты өсуде|title=Атырау облысының ақпараттық ресурсы 07.08.2019.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''«Жеңіс» саябағы''' — Ұлы Отан соғысы жауынгерлерін еске алуға арналған мәңгілік алау арқылы таныс. Кіре беріс қақпадан кейін әскери техниканың нақты үлгілері қойылған. Мұнда [[Ан-2|ұшақ]], [[Т-34|танк]], зеңбірек, бронетранспортер т.б. көруге болады. Жеңіс саябағындағы "Тағзым Аллеясы" алаңында Ұлы Отан соғысының атыраулық қаһармандарына арналған 14 бюст орнатылған. Парктің орта тұсында аспанға бағытталған найзаның жанында орналасқан Мәңгілік алау бар. Сондай-ақ, парк құрамында «Естелік қабырғасы» бар. Ол бірнеше ондаған ірі гранит плиталардан тұрады, олардың үстінде Екінші дүниежүзілік соғыстан оралмаған Атырау облысы тұрғындарының есімдері жазылған. Саябақта қаза тапқан интернационалист жауынгерлерді, сондай-ақ тәжік-ауған шекарасында қаза тапқан қазақстандық жауынгерлерді еске алуға арналған [[ескерткіш]] орнатылған.<ref>{{cite web|url=https://tumba.kz/putevoditel/48-%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/25303-park_pobedy_atyrau.html|title=Атырау бойынша нұсқаулық: Жеңіс паркі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Ретро Парк саябағы''' — өткен ғасырдың елуінші жылдарындағы [[Неоклассицизм|неоклассикалық]] үлгіде салынған. Оның негізгі аумағын парк аллеялары құрайды. Бұл саябақ [[Жайық]] өзенінің жағалауы мен [[Мұнайшылар қалашығы|«Тұрғындар қалашығының»]] аралығында орналасқан. Саябақта әртүрлі павильондар, амфитеатр, түрлі түсті жарықпен әрленген су бұрқақтары, ретро стиліндегі дәмхана т.б. бар. Орта тұсында жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер, жасанды тоғандар және басқа да сәулет туындылары орналасқан. Саябақта "Дос-Мұқасан" музыкалық ансамбліне орнатылған ескерткіш бар.<ref>{{cite web|url=https://merei-m.kz/ru/2017/12/09/atyraudy-zha-a-retro-sayaba-y/|title=Атыраудың жаңа ретро-саябағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Жастар саябағы''' — Жайық өзенінің Еуропа бөлігіндегі жағасында орналасқан. Саябақта жүгіру, велосипед, жаяу жүргіншілер жолы салынған. Мұнда көлеңкелі конструкциялы жазғы мобильді кафелер, балалар мен ересектерге арналған алаңдар, спорт жабдықтары, аттракциондар бар. Аумағы – 6,5 гектар.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-kalasynda-zhastar-sayabagy-ashyldy_a3701949/|title=Атырау қаласында Жастар саябағы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Жеңіс саябағы !! Ретро парк !! Жастар саябағы |- | [[Сурет:Атырау. Жеңіс саябағы.jpg |орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Ретропарк.jpg|орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Жастар саябағы.jpg|орта|280px]] |} == Атырау қаласының ескерткіштері == {| class="wikitable" |+ Танымал тұлғаларға арналған ескерткіштер |- ! Сұлтан Бейбарыс ескерткіші !!Исатай-Махамбет ескертіші!! Үш биге арналған ескерткіш !! Халел Досмұхамедов ескерткіші |- | [[Сурет:Атырау. памятник Султану Бейбарысу.jpg |орта|250px]] ||[[File:Исатай Махамбет.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Үш биге ескерткіш.jpg|орта|250px]] || [[File:Atyrau university.jpg|орта|250px]] |} {| class="wikitable" |+ Ақын-жазушыларға арналған ескерткіштер |- ! Әбу Сарсенбаев ескерткіші!! Хамит Ерғалиев ескерткіші !! Фариза Оңғарсынова ескерткіші !! Жұмекен Нәжімеденовке ескерткіш |- | [[Сурет:Атырау. Абу Сарсенбаев.jpeg|орта|250px]]|| [[Сурет:Атырау. Х.Ерғалиевқа ескерткіш.jpg|орта|250px]]|| [[Сурет:Ф.Оңғарсынова ескерткіші.jpg |орта|200px]] ||[[Сурет:Атырау. Ж.Нәжімеденов ескерткіші.jpg|орта|200px]] |} {| class="wikitable" |+ Күйшілер мен әншілерге арналған ескерткіштер |- ! Құрманғазы Сағырбаев ескерткіші !! Дина Нұрпейсова ескерткіші !! Қаршыға Ахмедияров ескерткіші !!Атырау. Дос Мұқасанға ескерткіш |- | [[Сурет:Атырау. Құрманғазы ескерткіші.jpg|орта|200px]]|| [[Сурет:Атырау. Дина Нурпейсова ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Қаршыға Ахмедияров ескерткіші.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Дос Мұқасан.jpg|орта|200px]] |} {| class="wikitable" |+ Соғыс ардагерлеріне арналған ескерткіштер |- ! Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш !!Қайырғали Смағұлов ескерткіші !! Хиуаз Доспановаға ескерткіш !!Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш аллея |- | [[Сурет:Атырау. Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш.jpg|орта|280px]]||[[Сурет:Атырау. Қайырғали Смағұлов ескерткіші.jpg |орта|150px]] || [[Сурет:Атырау. Хиуаз Доспановаға ескерткіш.jpg|орта|200px]]||[[Сурет:Атырау. Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш.jpg|орта|250px]] |} {| class="wikitable" |+Әртүрлі ескерткіштер |- ! Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш !! Молекула ескерткіші !! Бекіре балығына ескерткіш !! Әлші (асық) ескерткіші |- | [[File:Атырау. Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш.jpg|орта|220px]]|| [[Сурет:Атырау. Молекула ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Бекіре балығына ескерткіш.jpg|орта|150px]]|| [[Сурет:Атырау. Әлші (асық) ескерткіші.jpg|орта|220px]] |} == Спорты == Атыраудан Токиодағы Олимпиадаға елдің құрама командасында ескек есу бойынша спорт шебері А.Круглов қатысты. Боксшы Б.Теміров Олимпиадалық ойындарға, әлемдік, еуропалық сайыстарға қатысып, үш дүркін КСРО чемпионы болды. Атырау ескекшілері Д.Савин, А.Сафарян, С.Сергеев Қазақстанның бірнеше дүркін чемпиондары. [[Арман Константинұлы Шылманов|Арман Чилманов]] 84 кг салмақты таэквондодан 2008 жылғы Олимпиялық ойындардың қола медалі иегері. [[Сәния Махамбетова]] самбо және дэюдо күрестері бойынша халықаралық және республикалық сайыстарда бірнеше рет жеңістерге жетті. '''[[Атырау (футбол клубы)|«Атырау» футбол командасы]]''' республика чемпионатының 2 дүркін қола жүлдегері (2001 және 2002 жылдар), 2009 жылы Қазақстан кубогының иегері. Қазақстан кубогының иегері.<ref>{{cite web|url=https://qfl.kz/ru/team/1/|title=OLIMPBET Премер лигасы Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> ''' [[Бейбарыс (шайбалы хоккей)|«Бейбарыс» хоккей клубы]] ''' 4 дүркін Қазақстан чемпионы (2010/2011, 2011/2012, 2015/2016 және 2018/2019).<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81|title=«Бейбарыс» хоккей клубы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''«Атырау» волейбол командасы ''' 2003 және 2006 жылғы еліміздің чемпионы, 4 рет Қазақстан кубогының иегері -2000, 2009, 2010, 2015 '''«Атырау Барыстары»''' баскетбол командасы Қазақстан біріншілігінің 2-рет алтын (2010/2011, 2015-2016), 7-дүркін күміс жүлдегері. (011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020.<ref>http: //www. bcbarsyatyrau.kz/</ref> Спорт нысандарынан Атырау қаласының орталық [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] бар. Қасында спорт комплексі және жүзу бассейні орналасқан. Денешынықтыру және сауықтыру орталығында (ФОК) әртүрлі спорт секциялары жұмыс жасайды. [[Атырау мұз айдыны]] сарайында хоккейден еліміздің біріншілігінің ойындары өтеді. Теннис орталығында үлкен теннис ойнауға арналған 4 ашық және 4 жабық алаң бар.<ref>{{cite web|url=https://24.kz/kz/archive/zha-aly-tar/t-uelsizdikke-25-zhyl/item/154229-khaly-araly-talap-a-saj-tennis-ortaly-y-ashyldy|title=Атырауда халықаралық талапқа сай теннис орталығы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |+ Спорт нысандары |- ! [[Атырау мұз айдыны|Мұз айдыны сарайы]] !! Атырау Теннис орталығы !! [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] !! Байдарка және каноэ спорты |- | [[Сурет:Атырау. Мұз айдыны сарайы.jpg|ортаға|200px]]|| [[File:Атырау Теннис орталығы.jpg|ортаға|250px]] || [[File:Munaishy stadium.jpg|ортаға|200px]] || [[File:Атыраудағы байдарка және каноэ спорты.jpg|ортаға|200px]] |} == Білім жүйесі == === Мектепке дейінгі мекемелер === Мектепке дейінгі мекемелердің құрамына мектепке дейінгі жастардағы балалардың күндізгі уақытта және тәулік бойы болатын жалпы типтегі (бала бақшалар, балалар яслиі, балалар үйі, мектепке дейінгі балалар үйі) мекемелері, ақыл-ой және дене бітімі дамуында ауытқулары бар арнайы мектепке дейінгі мекемелер, аурушаң балаларды салауаттандыруға арналған жазғы демалыс орындары кіреді. Атырау қаласы бойынша 46 балабақшада 13 863 бүлдіршіндер тәрбиеленуде.<ref>{{cite web|url=http://goroo-atyrau.kz/balabakshalar.html|title=Атырау қаласының білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Мектептегі білім === Атырау қаласының 61 мектебінде, оның ішінде Атырау облыстық дарынды балаларға араналған казақ-түрік лицейі, Атырау облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты, Ағышын тілін терең оқытатын техникалық гимназия, Атырау қалалық білім бөлімінің қалалық лицейі, Облыстық дарынды балаларға арналған мектеп-интернат, Үш тілде оқытатын дарынды балаларға арналған мамандандырылған №30 мектеп-гимназия, Облыстық ұлттық гимназия, №34 лингвистикалық мектеп-гимназия, Н.Тілендиев атындағы облыстық "Кіші өнер академиясы". Назарбаев Зияткерлік мектебі сияқты білім ордаларында 73 690 оқушы білім алуда.<ref>{{cite web|url=https://biznesinfo.kz/usefullinks/page/shkoly-atyrau-i-atyrauskoy-oblasti--adres--telefon|title=Атырау қалалық білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Жоғары оқу орындары === [[Сурет:Atyrau university.jpg|нобай|оңға|200px|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] '''[[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]''' —Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде өзіндік тарихы мен тәжірибесі бар халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілетті мамандар даярлайтын жоғары оқу орындарының бірі. Университет 1950 жылы 14 маусымда мұғалімдер институты ретінде ашылды. 1955 жылы мұғалімдер институты педагогикалық институтқа айналды. 1994 жылы педагогика институты Атырау университеті болып құрылды.<ref>{{cite web|url=https://asu.edu.kz/university/|title=Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Атырау мұнай және газ университеті|Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті]]''' —еліміздің мұнай-газ саласы мен Батыс Қазақстан облысының экономикасын, білімі мен ғылымын жетілдіруге үлкен үлес қосуда. Атырау Мұнай және газ университеті Батыс Қазақстанның Білім және ғылым орталығына айналуда және Қазақстанның мұнай-газ саласындағы шығармашыл жастар мен өнеркәсіптік кәсіпорындар ұжымдары арасында лайықты құрметке ие болды. Атырау Мұнай және газ университеті еліміздің мұнай-газ саласы үшін жоғары білікті мамандарды даярлау бойынша Қазақстан Республикасының жалғыз мамандандырылған жоғары оқу орны болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://aogu.edu.kz/|title=Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]]''' —2001 жылы құрылып, білім және ғылым министрлігі берген лицензия негізінде еңбек нарығында табысты жұмыс істейді. Институт -күндізгі және сырттай оқыту формалары бойынша қазақ және орыс тілдерінде 16 мамандық бойынша жоғары-кәсіптік мамандар (бакалавриат) даярлайтын жоғары оқу орны. Институт жоғары білікті кадрларды даярлау бойынша маңызды ғылыми және оқу орталығы болып саналады. Институт инновациялық бағдарламаларды сәтті іске асырағаны үшін 2004 жылы Еуропа кәсіпкер қауымдастығының «INSAM» алтын медалімен (Женева, 2005 ж), Халықаралық «Алтын Құйма» (CBS Consult, Мәскеу, 2007) марапатталды. <ref>{{cite web|url=https://aigi.kz/language/kk/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|Губкин атындағы мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы]]''' – 2022 жылдан бастап Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университетінің базасында ашылған.<ref>{{cite web|url=https://minobrnauki.gov.ru/press-center/news/nauka-i-obrazovanie/57365/|title=Қазақстанда Ресей мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Колледждері === *[[Атырау аграрлы-техникалық колледжі]] *Атырау балық өнеркәсібі колледжі<ref>{{cite web|url=https://edu-kz.com/kz/kolledzhder/atyraudagy-balyq-sharuashylygy-kolledzhi|title=Атырау балық өнеркәсібі колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[Сурет:Атырау. Қазақстан-Канада жоғарғы мұнай колледжі (APEC ).jpg|thumb|оңға|450px|Атырау. Жоғары мұнай колледжі<ref>{{cite web|url=https://ticketon.kz/kz/place/vysshij-kolledzh-apec-petrotechnic|title=Жоғары мұнай колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>]] *Атырау бизнес және құқық колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034596018|title=Атырау бизнес және құқық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау жоғарғы медицина колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034595563|title=Атырау жоғарғы медицина колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://college.aigi.kz/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау индустриалды колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/15|title=Атырау индустриалды колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау сервис колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/ru/college/view/5|title=Атырау сервис колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау энергетика және құрылыс колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/1|title=Атырау энергетика және құрылыс колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/atyrauskiy-politekhnicheskiy-kolledzh-im-salamata-mukasheva|title=С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)<ref>{{cite web|url=https://musiccollege.kz/|title=Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі (ПСК)<ref>{{cite web|url=https://psvk.edu.kz/%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B/|title=Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Жоғарғы мұнай колледжі (APEC)<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/vysshiy-kolledzh-apec-petrotechnic?ysclid=m3gzy0xxfx185332536|title=APEC PetroTechnic жоғары колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Қ.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж<ref>{{cite web|url=https://gumcollege.edu.kz/|title=.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Мұнай және газ технологиялық колледжі<ref>{{cite web|url=https://www.inatyrau.kz/catalog/index/237772/atyrauskij-tehnologiceskij-kolledz-nefti-i-gaza|title=Мұнай және газ технологиялық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *«Болашақ» кәсіби-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/18|title=Атырау Жоғары көпсалалы «Болашақ» колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау ісі == Гурьевте тұрған әскери бөлімде алғаш рет 15 орындық [[аурухана]] ашылған. 1901 жылы осы ауруханаға арналған 2 үй салынып, оның біреуі хирургиялық, біреуі басқа ауруларды емдеу орны боп белгіленген және 1 дәрігер, 2 фельдшер жұмыс жасаған. [[Сурет:Атырау. №2 қалалық емхана.jpg|thumb|right|300px|Атырау.1951 жылы салынған мұнайшылар ауруханасы]]Ұлы Отан соғысы жылдарында Атырау қаласына 2 [[госпиталь]] орналастырылды. 1967 жыл мен 1987 жылдың аралығында облыстық аурухананың, балалар ауруханасының, перзентхананың, облыстық онкологиялық және туберкулезді емдеу диспансерінің жаңа үйлері іске қосылды.<ref>{{кітап|авторы=Ғарифолла Шәңгереев, Өнербай Жанбала|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау медицинасының шежіресі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Арыс"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=308|сериясы= |isbn=978-601-291-007-0|тиражы=1000 }}</ref> Қазіргі кезде Атырау облыстық ауруханасы, балалар ауруханасы, №2 Атырау облыстық ауруханасы (Облыстық жұқпалы аурулар ауруханасы), Атырау қалалық медициналық жедел жәрдем станциясы, қалалық перзентхана, ЖИТС алдын алу және онымен күресу орталғы, балалар стоматологиясы, өкпе аурулар санаториясы, кардиология орталығы, көз аурулар ауруханасы, қан орталы, наркологиялық диспансері, онкологиялық диспансері, патологоанатомия бюросы, перинаталдық орталық, психиатриялық жүйке аурулар ауруханасы (Психикалық сауықтыру орталығы), тері-венерология диспансері, туберкулезге қарсы күрес диспансері, теміржол ауруханасы, орталық нерв жүйесі зақымдалған балаларға арналған сәбилер үйі т.б. дәрігерлік ұйымдар жұмыс жасайды. == БАҚ == === Газет-журналдары === [[File:Атырау газеті.jpg|оңға|200px]]'''[[Атырау (газет)|«Атырау» газеті]]''' —Қазақстанның батыс өлкесіндегі алғашқы ұлттық басылымдардың бірі. Оның негізін қалап, материалдық базасын жасақтап, алғашқы нөмірлерін шығарған 1923 ж. Гурьев уездік партия комитетінің бірінші хатшысы болған Төлепкерей Өтеулиев. Алғашқы саны «Ерік» деген атаумен 1923 жылы сәуір айында шықты. «Атырау» аймақтың тыныс-тіршілігін қалың оқырманға жеткізіп келе жатқан облыстық газет.<ref>Егемен Қазақстан. 02.11.2018</ref> [[File:Прикаспийская коммуна.jpg|оңға|200px]] '''[[Прикаспийская коммуна|Прикаспийская коммуна газеті]]''' —орыс тілінде шығатын облыстық қоғамдық-саяси газет. Газет 1920 жылдың 26 ақпан айынан бастап «Трудовая Правда» атымен шықты. Газет облыстың өзекті мәселелері туралы, нарықтық қатынастар, халық шаруашылығын дамыту тұрақты көрініс табуда.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000</ref> '''[[Ақ Жайық (газет)|«Ақ жайық» газеті]]''' —Атырау облысындағы кең тараған әрі тұңғыш тәуелсіз апталық басылым. Алғашқыда «Компаньон» (1991), кейін «Местное обозрение» (1992) аталып, шағын көлемде жарық көрген газет 1993 жылы мамыр айынан «Ақ жайық» аталды. Бұл - нарық жағдайына бейімделген, облыс, республика көлемінде өзін-өзі қаржыландыруға толық көшкен алғашқы газеттердің бірі.[[File:Ақ Жайық.jpg|оңға|200px]] Сонымен қатар "Мегаполис Атырау", "Мұнайлы Астана", "Алтын сақа", "Алтын аймақ" апталық газеттері және "Мерейлі мекен" журналы шығады. === Телеарналары === Атырау облыстық телерадиокомпаниясының хабар тарату саясаты [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК АҚ]] жүргізіп отырған саясатына толық сәйкес келеді. Ол ақпараттық және білім беру функцияларын орындай отырып, мемлекет пен қоғам арасындағы қатынастарды [[Сурет:Атырау телемұнарасы.jpg|thumb|оңға|300px|Атырау телемұнарасы]] үйлестіруге бағытталған. Телеарнаның басты міндеті - аймақтық деңгейде мемлекеттік саясатты жүргізу. Телеарнаның жалпы апталық көрсетілімі 119 сағатты құрайды. Оның ішінде мемлекеттік тілде - 80,30 сағат, немесе жалпы хабардың 68%. Меншікті бағдарламалар 45 сағатты құрайды немесе жалпы эфирдің 38% құрайды. "Atyray" телеарнасының хабар тарату антеннасы 180 метрлік мұнараның 153-і метрінде орналасқан. Жетістіктері: *Телевизияның «АПТА» ақпараттық-талдау бағдарламасы (авторы және жүргізушісі Н. Қосшиев) Халықаралық «Шабыт» фестивалінің арнайы дипломымен марапатталды; *Теледидарда алғаш рет «Өзен өз арнасыммен ағады» атты 7-сериялық телехикая түсірілді; *Ұлы Отан соғысының 60 жылдығына орай "Тағдыр-Судьба" телефильмі түсіріліп, ол [[Волгоград]] қаласында өткен ІV-Халықаралық "Мәңгілік алау" фестивалінде "Үздік авторлық жұмыс" номинациясында ІІ орын алды; *[[Астрахан]] қаласында өткен Халықаралық "Адам және теңіз" байқауында "белсенді азаматтық ұстанымы үшін" номинациясында "Каспий экологиясы: мәселелерді шешу жолдары" фильмі жеңіске жетті; *«Туған өлкем – Атырау» бағдарламасы республикалық "Шаңырақ" шығармашылық байқауында жеңіске жетті /Астана қ./; *«Аманат» циклдік бағдарламасы "Ең үздік тарихи-мәдени бағдарлама" номинациясы бойынша Қазақстан РТРК АҚ ұйымдастырған байқауда ІІ орын алды /Астана қ./ Сонымен қатар [[КТК (телеарна)|КТК]], НТВ, [[Хабар (телеарна)|Хабар]], [[24KZ]], [[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]], [[Qazsport]], Мир, [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]], 1-канал "Евразия", СТВ, [[Astana TV]], [[НТК (телеарна)|НТК]], 31 канал, Абай ТВ, [[Жетінші арна]], ТВЦ т.б.арналар жұмыс жасайды. === Радио === '''«Atyraý radiosy»'''—ның тарихы 1938 жылы Гурьев облысының құрылуынан бастау алады. 1938 жылдың 2-ші наурызында алғаш рет радио хабары [[Сурет:Атырау радиосы.jpg|оңға|200px]] эфирге шықты. Қазір ол 102.0 FM жиілігінде тәулігіне 17 сағат хабар таратып отыр. 80 жыл бұрын сол кездегі Гурьев халқына алғашқы жаңалық таратқан бұл медиа-мекеме бүгінде заман сұранысына сай жаңа технологиямен жабдықталған. Елдегі саяси-экономикалық, төтенше жағдайлар кезінде дереу үн қосып, халыққа жедел ақпарат таратып, қоғамда оң пікір қалыптасуына ықпал етіп отыр. Қазір кеңейтілген диапазонды 1000 киловаттық жаңа радиотаратқыш іске қосылып радиотолқынның таралу аймағы 60 шақырымға дейін кеңейді.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrauda-zhana-radiostudiya-men-zhana-radiotaratkysh-iske-kosyldy_a3542003/|title=Атырауда жаңа радиостудия мен жаңа радиотаратқыш іске қосылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> Сонымен қатар 101,0 [[Қазақ радиосы]], 101,6 Радио Дача, 102,8 [[Шалқар (радио)|Шалқар радиосы]], 103,6 [[Тандем радиосы]], 104,4 NS радиосы, 104,8 Lux FM, 105,2 Русское радио Азия, 105,7 Восток FM, 106,2 Дала FM, 106,8 Европа+ Казахстан, 107,2 [[Жұлдыз FM]], 107,7 Авторадио Казахстан т.б. жұмыс жасайды.<ref>{{cite web|url=https://vcfm.ru/vc/Asia/guryev.htm|title=Радиостанциялар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> ==Қаланың назар аударарлық орындары== *[[Иманғали мешіті]] *[[Успен соборы|Успен шіркеуі]] *[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] ескерткіші *[[Сұлтан Бейбарыс]] ескерткіші *[[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]] *[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова|Хиуаз Доспанова]] ескерткіші *[[Исатай]]-[[Махамбет]] ескерткіші == Атырау қаласының суреттері == <gallery mode=packed> Сурет:Atyrau street.jpg|Атыраудың көшелері Сурет:Atyrau rivers.jpg|[[Жайық өзені]] Сурет:New buildings of Atyrau.jpeg|Атыраудағы БТА банкінің ғимараты Сурет:Hotel Kazakhstan in Atyrau.jpg|«Қазақстан» қонақ үйі Сурет:Атырау қаласы Жаңа құрылыстар.jpg|Жаңа кварталдар </gallery> == Белгілі тұлғалар == * [[Болат Жамитұлы Өтемұратов]] - Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқарушысы * [[Темір Нұрбақытұлы Бекмамбетoв|Тимур Нұрбақытұлы Бекмамбетoв]] - кинорежиссер, клипмейкер , продюсер * [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов]]- Қазақстан патриоттары партиясының төрағасы * [[Аркадий Юрьевич Волож]] - Яндекс компаниясының бас директоры * [[Фариза Оңғарсынова]] - ақын, халық жазушысы, журналист == Бауырлас қалалары == * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтау]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Орал]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтөбе]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Russia}} [[Астрахан]], [[Ресей]] * {{flagicon|Russia}} [[Сыктывкар]], [[Ресей]] * {{flagicon|Israel}} [[Ашдод]], [[Израиль]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[Абердин]], [[Құрама Патшалық]] == Тағы қараңыз == * [[Атырау облысы]] * [[Атырау аграрлы техникалық колледжі]] * [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]] * [[Атырау мұнай және газ университеті]] * [[Атырау университеті]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Atyrau}} * [http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007025035/http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ |date=2014-10-07 }} * [http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php Atyrau City ақпараттық-танымдық торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824051746/http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php |date=2006-08-24 }} * [http://www.atr.kz Облыстық "Атырау" газеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302044452/http://www.atr.kz/ |date=2015-03-02 }} {{Қазақстан қалалары}} {{Атырау облысы}} {{Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Жайық өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Атырау]] [[Санат:Каспий теңізі кемежайлары]] [[Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері]] kdp3uzauabfce7sakqa7qjox78b8ed6 Алматы 0 2037 3652011 3623312 2026-09-08T09:34:18Z Asorev 125569 3652011 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алматы |сурет = {{Photomontage |photo1a = TV-Turm Almaty - 3.jpg |photo2a = Abai Theatre.jpg |photo2b = Акимат Алматы на Площади Республики. Июль, 2015 года.JPG |photo3a = KBTU, Almaty (cropped).jpg |photo3b = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg |photo4a = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 308 |foot_montage = '''Сағат тілімен:''' [[Алматы теледидар мұнарасы]], [[Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты]], [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], Орталық Алматы, [[ҚБТУ ғимараты]], [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театры]]. }} |әкімшілік күйі = [[Республикалық маңызы бар қала]] |елтаңба = Coat of arms of Almaty.svg |ту = Flag of Almaty.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 43|lat_min= 15|lat_sec= 0 |lon_deg= 76|lon_min= 54|lon_sec= 0 |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = |кестедегі облыс = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = [[Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі|8 аудан]] |әкімі = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] |құрылған уақыты = 1854 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Алмату, Верный, Заилийский, Алма-Ата |статус алуы = |жер аумағы = 683,5<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000349|title=Алматы қаласын дамытудың бас жоспары (негізгі ережелерді қоса алғанда). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 3 мамырдағы № 349 қаулысымен бекітілген|accessdate=2023-07-13}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 600&nbsp;— 2200 (орталық&nbsp;— 785) |уақыт белдеуі = +5:00 |климаты = [[Континенттік климат|Континенттік]] |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 2 300 876 <ref>{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}</ref> |санақ жылы = Наурыз 2025 |тығыздығы = 3366 |шоғырлануы = {{өсім}} 2,5 млн |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] — 63,23% <br> [[орыстар]] — 22,66% <br> [[ұйғырлар]] — 5,36% <br> [[корейлер]] — 1,76% <br> [[татарлар]] — 1,26% <br>[[әзербайжандар]] — 0,74% <br>[[өзбектер]] — 0,66% <br> [[хуэй халқы|дүнгендер]] — 0,62% <br> басқалары — 3,71% (2022)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = [[Ислам|мұсылмандар]] ([[сунниттер]])<br /> [[Христиандық|христиандар]] <br /> [[Католицизм|католиктер]] <br /> [[Яһудилік|яһудилер]] |этнохороним = алматылық, алматылықтар |телефон коды = 7272 |пошта индекстері = 050000—050063 |автомобиль коды = 02 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Almaty |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty?lang=kk Алматы қаласының әкімдігі] |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = en | add1n = Лақап аты | add1 = «Оңтүстік астана» | add2n = Марапаттары | add2 = {{s|{{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}}} }} {{мағына|Алматы (айрық)}} '''Алматы''' ([[1921 жыл]]ға дейін — ''[[Верный]]''; орта ғасырларда — ''Алмату'' (Алмалы)) — [[Қазақстан]]ның ең үлкен қаласы. Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауларының солтүстігінде, Іле Алатауының баурайында, Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан. Алматыда 1 897 143 адам тұрады (2019)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>. Алматының ЖІӨ [[2010 жыл]]ы 18.8 млрд АҚШ долларын, ал жан басына шаққанда 19 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларын]] құрап Қазақстанның [[ЖІӨ]] бестен бір бөлігін өндіреді.<ref>[http://www.rfca.gov.kz/430 Пятая часть ВВП Казахстана производится в Алматы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Almaty landsat.jpg|left|thumb|352x352px|Алматының ғарыштан көрінісі]]Қаланың аумағы — 682 шаршы километр. Іле бойы жазығының оңтүстігін ала [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау селімдерінің солтүстігінде орналасқан. Республика жерінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле Алатауының солтүстік беткей баурайында, теңіз деңгейінен 700-1000 метр жоғары [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен]] және [[Кіші Алматы]] өзендері аңғарларында орналасқан. == Тарихы ==<!-- Бұл тарау [[Алматы тарихы]] бетінен бағыттау үшін қолданылады --> [[Сурет:Апорт.JPG|thumb|Алматының ''апорты'']] [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының етегінде орналасқан әсем қаланы «бақша-қала» деп бекер атамаған. Көктем маусымында, оңтүстік алқаптардағы бау-бақшаларда алма, өрік, шие гүлдеген кезде қала ертегіге айналады. Алматы қаласының атауы алма сөзінен шыққан. Дәл осы жерде аты әлемге танымал апорт алмасы өседі. Кейбір деректерге сүйенсек, ескі замандарда осы жерде, яғни керуен жолы — [[Ұлы Жібек жолы|Жібек жолында]] Алматы сауда мекені орналасқан. ХІІІ ғасырда оны Шыңғысхан ордасы тас талқан етті. 1854 жылы ескі қала қалдықтарынан Верный қаласы пайда болды. Кеңес Одағы жылдары қала атауы Алма-Ата болып өзгертілді, 1929 жылдан 1997 жылға дейін Алма-Ата Қазақстан астанасы болған. 1993 жылы тәуелсіздік туралы Ата заң қабылданған сәттен бастап, бұрынғы Верный, одан кейінгі Алма-ата, сосын Алматы деп өзгертілді. Алматы теңіз деңгейінен 650-1200 метр биіктіктегі Іле Алатауының солтүстік бөктерінде орын алған. Қала жазықтықта орналасқан, үш жағын биік таулар мен жасыл массив қоршаған. Алматы — [[Еуразия]] континентінің орталығы. [[Қазақстан]] Республикасының оңтүстік-шығысында. Алматының баурайларын Іле Алатауының ұлттық паркі алып жатыр. Онда көптеген табиғи [[қорық]]тар орналасқан. Мұнда өмір сүретін сирек құстар мен аңдар Қазақстанның [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]] енгізілген. Олардың қатарына Алматының мемлекеттік елтаңбасын әшекейлеген [[Барыс (жануар)|барыс]] жатады. Тау баурайы дәнді дақылдар алқабы, бақша, [[темекі]] плантациялары мен жүзімдіктер, жидектер мен жеміс бақшаларына ұласады. Қала территориясының 8 мың га-дан астамын бақшалар, парктер, саябақтар мен бульварлар алады. Қала 170 шаршы км-ден астам алаңды құрайды. Ол кіші және үлкен Алматы өзендерінің алқабында орналасқан. Тау өзендері қаланы сумен қамсыздандырудың басты көзі болып саналады. Алматы [[1997 жыл]]ғы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес, [[Астана]] қаласына көшірілді. Алматы — елдің ғылыми, мәдени, тарихи, өндірістік және қаржы орталығы. [[1997 жыл]]ы қаланы одан әрі іскерлік әрі қаржы орталығы ретінде дамыту туралы шешім қабылданды. [[2006 жыл]]ы АӨҚО дамыту жөніндегі заңға қол қойылды. Басты қала құндылықтарының бірі — [[Көктөбе (төбе)|Көктөбе]]. Оңтүстігі қаламен шектесетін жоталы мекен. Ол 1070 метр биікте орналасқан. Көктөбенің басына шығу арқылы қаланың алақандағыдай көрінісін тамашалауға болады. Дәл осы жерде қаланың керемет түнгі көрінісінің куәсі бола аласыздар. 28 панфиловшылар паркі. Паркте атақты мемориал, естелік аллеясы мен мәңгі алау от бар. Зенков кафедралдық шіркеуі де осы паркте орналасқан. Қасиетті-Вознесенский православтық шіркеуін жергілікті [[сәулетші]] [[Зенков Андрей Павлович|А.Зенков]] бірде-бір шегесіз [[1940 жыл]]ы құрастырған. Ол әлемдегі ағаштан жасалған ерекше тоғыздықтың бірі болып саналады. Шіркеу [[1911 жыл]]ы болған Рихтер шкаласы бойынша 10 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген. [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]] — [[Республика алаңы (Алматы)|Республика алаңына]] көрік берген қайталанбас құрылыс. Аталған монументтің авторы — [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан|Шота Уәлиханов]]. Монументтің ұшында барысқа мінген алтын адам бейнесі бейнеленген. Ал монументтің айналасында қазақ даласының ежелгі тарихы толықтай қамтылған. [[Әбілхан Қастеев|А. Қастеев]] атындағы өнер музейі мен мемлекеттік орталық музей — республикамыздағы басты құндылықтардың бірі. Сонымен қатар қазақ халқының ұлттық инструменттерін топтастырған Ықылас атындағы ұлттық музей де ерекшелігімен көз тартады. Әлемге әйгілі [[Медеу]] мұз айдыны [[1972 жыл|1972]] жылы құрылған. Ол қаладан 15 км. қашықтықта орналасқан.<ref>[http://www.rfca.gov.kz/2325] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115527/http://www.rfca.gov.kz/2325|date=2012-01-11}}</ref> === Көне тарихы === * [[Сурет:The Golden Warrior from the Issyk kurgan.jpg|нобай|Алтын Адам]]Б.з.д. 10-9 ғғ. қола дәуірінде қазіргі қала аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болды. Бұған дәлел — ерте кездегі Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы болып саналады. Бұл жерлерде керамика, тастан жасалған қарулар, темір мен сүйектен жасалған бұйымдар табылған. * Б.з.д. 7 ғ.-б.з.д. сақ дәуірінде Алматы сақтардың, кейіннен үйсіндердің тұрғылықты жері болған. Осы кезеңнен көптеген қорғандар мен қоныстардың орындары қалған; олардың арасында ерекшеленетін «сақ патшаларының» қорғандары. Солардың ішіндегі ең танымалы — [[Есік обасы]], онда «[[Есік Алтын адамы|Алтын адам»]], Жалаулы қазынасы, Қарғалы диадемасы, жетісулық «көркемдік қоласы» — шамдар, құрбандық шалатын орын, қазан сияқты көне дәуір жәдігерлері табылған. Сақ және үйсін дәуірінде Алматы аумағы Қазақстан жерінде құрылған ертедегі мемлекеттердің орталығы болған. * Б.з. 8-10 ғғ. Алматы өміріндегі келесі кезең орта ғасыр кезеңі. Бұл қала мәдениетінің даму, отырықшылыққа көшу, жер өңдеу мен қолөнердің дамуы, Жетісу аумағында көптеген қалалық қоныстардың пайда болу кезеңі. Қазба жұмыстарының нәтижесінде керамика, темір және сүйек бұйымдар табылған. * 10-14 ғасырларда «Үлкен Алматы» аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланысына қатысты. Алматы сауда, қолөнер және ауылшаруашылық орталығының біріне айналды. Бұған дәлел — осы жерде табылған 13 ғасырдың 2 күміс дирхемі. Бұл дирхемде алғаш рет қаланың аты аталынады. * Алматының 2,5 мың жылдық тарихы бар. Қала тұрған жерді ежелден қазақ ұлтын құраған тайпалар мекен еткен [[Іле Алатауы]]ның етегінде [[Алмату]] қаласы туралы алғашқы жазба деректер Рашид ад-Диннің шығармаларында кездеседі. Бабыр Шыңғыс хан шапқыншылығынан қираған Алмалык,, Алмату қалалары туралы жазады. Мухаммед Хайдар Дулати және Шараф ад-Дин Йезди өз шығармаларында Алматуды атап кеткен. Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейінірек үйсін, орта ғасырларда дулат тайпалары өмір кешкен елді мекендер мен қалашықтар, [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] пен Алмату қалалары (екеуі екібасқа қала) болғандығын дәлелдеп отыр. Бұл қалалардың қираған құрылыстарын 1251-59 жылы фран­цуз королі IX Людвигтің елшісі және [[Қытай]] саяхатшысы Чжан Дэ өз көздерімен көргендіктерін жазған. Алмату қаласының аты жазылған күміс ақшалар, сақтардың 25 барыс бейнесімен безендірілген "[[Жетісу]] құрбандық табағы", ғажайып "Қарғалы тәтісі" бұл жердің мыңдаған жылдық тарихы бар өркениетті өлкенің орталығы болғандығын көрсетеді. === Орта ғасырлар === 15-18 ғғ. Ұлы Жібек жолының маңызының төмендеуімен қала да құлдырай бастады. Бұл кезеңде Алматы мен жалпы Қазақстанның тарихында оқиғалар орын алды. Мұнда маңызды этносаяси процестер, Жетісу мәдениетінің қалыптасуы жүрді. Алматы аумағына қатысы бар аудандарда қазақ мемлекеттігінің құрылуы басталды. Бұл жер жоңғар шапқыншылығының және өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ батырларының оқиғаларына бай. Бүкіл [[Жетісу]] жері [[Моғолстан]] мемлекетінің территориясында болды === Қазақ хандығы === 1560-1564 жылдары Жетісу жерінде [[Қазақ хандығы]] құрылды. Қазақ хандығының іргесі қаланған жер Алматы маңындағы [[Қозыбасы]] деген тау еді. Қазір бұл жер - [[Алматы облысы]], [[Самсы (ауыл)|Самсы теміржол бекеті]]. 1730 жылы Алматыдан 70 шаршы км қашықтықта орналасқан Аңырақай тауларында қазақ батырлары қазақ халқының жоңғарлармен Отан соғысындағы қиын кезеңдегі тарихта мәңгі қалған жеңіске жетті. Зерттеуші М. Тынышпаевтың дерегі бойынша Аңырақай шайқасы туралы дерек Пішпек және Әулиеата уезінің қазақтарының жадында жақсы сақталған. === Ресей отарлауы === [[Сурет:Первый городской голова, мэр Верного П.М. Зенков.jpg|thumb|left|Верныйдың алғашқы басшысы Зенков Павел Матвеевич|261x261 нүкте]] [[Сурет:Первый герб Алматы.gif|thumb|right|Алматы қаласының алғашқы елтаңбасы]] [[1854 жыл|1854]] жылғы ақпанның 4-інде Іле Алатауының баурайында Ресей империясының әскери қамалы Верныйдың негізі қалануымен қала тарихының жаңа кезеңі басталады. 1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Верный қамалының бір жағы Кіші Алматы өзенінің бойымен орналасқан, ағаштан құрылған бесбұрыш пішінінде салынды. Кейіннен ағаш кірпіш пен таспен ауыстырылды. [[1855 жыл|1855]] жылғы шілденің 1-інде Верный қаласына казактардың бірінші тобы көшіп келді. 1856 ж. орыс шаруалары да көшіп келе бастады. Олар қамал жанынан салынған Үлкен Алматы орталығына қоныстанды. Қоныс аударғандардың көбеюіне орай Кіші Алматы бекеті мен Татар (Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл жерге татар [[қолөнерші]]лері мен саудагерлері қоныстанды. [[1859 жыл|1859]] жылдың мамырында қоныс аударғандардың саны 5 мыңға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л.Александровский жетекшілік жүргізді, ал құрылысты басқарған әскери-инженер Ц.Гумницкий болды. [[1867 жыл|1867]] жылғы сәуірдің 11-інде Верный қамалының атауы өзгертіліп, Алматинск қаласы аталды. Бірақ сол жылы «Дала комиссиясының» баяндамасы бойынша қаланың аты Верный болып қайта өзгертілді. Верныйдың қала болуы сол кездегі реформаларға байланысты болды. Верный өзімен аттас Верный уезі мен Жетісу ауданының орталығына айналды. === КСРО құрамында === * 1921 ж. 5 ақпанында аудан комитетінің салтанатты жиынында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданды. [[Верный]] қаласы Алма-Ата деген жаңа атқа ие болды. Бұл шешім бойынша [[Жетісу]] Әскери-революциялық комитеті: «[[Қала]]ның революциялық орталық мәртебесін алуына байланысты Жетісу әкімшілік орталығының атауы Алма-Атаға өзгертілсін» деген бұйрық шығарды. * 1926 ж. 3 желтоқсанында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Түркістан-Сібір теміржолын салу жөнінде шешім қабылдады. * 1927 ж. 2 наурызында ҚазАССР-ң ОСК-і астананы [[Қызылорда]]дан Алматыға көшіруге шешім қабылдады. ІV-ші бүкілқазақстандық кеңестер съезі бұл шешімді мақұлдады. [[Үкімет]] орындарының көшуі салынып жатқан [[Түрксіб]] теміржолының бірінші поезында 1929 ж. мамырында басталды. * 1930 жылдың 28 сәуірінде «Айнабұлақ» станциясында соңғы балдақ соғылды. Осы арқылы Кеңестер Одағының екі ірі экономикалық ауданы Сібір мен Қазақстанды қосылды. 1-мамырда Түрксіб жолы ашылды. Алматыға Мәскеуден бірінші поезд келді. * 1930 жылы Алматы әуе жолы ашылды, сөйтіп Қазақстан астанасы [[Мәскеу]]мен әуе арқылы байланысқа ие болды. * 1930-1935 жылдары темірлі құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материадцардан салынған байланыс үйі, ішкі істер министрлігінің клубы,Түрксіб темір жолы басқармасы, "Ала­тау" кинотеатры, т.б. алғашқы ірі ғимараттар бой көтерді. Кішкене қалашықтың астанаға айналуы көптеген әкімшілік [[мекеме]]лердің, тұрғын үйлердің салынуын қажет етті. * 1926 жылы қала халқы 45 мың адамды құраған болатын, ал 1929 жылдың күзінде қала тұрғындарының саны 100 мың адамға жетті. Республиканың кеңестік халық комитеті 1929-1930 жылдарға арналған қала құрылысының жоспарын қабылдады. Тұрғын үй құрылысына 6,5 млн сом қаржы бөлінді, әкімшілік мекемелер құрылысына 2,9 млн сом, коммуналдық шаруашылыққа 2,2 млн сом қаржы бөлінді. Қаржы бірінші кезекте тұрғын үй және мектептер, денсаулық сақтау мекемелерінің құрылысына бірінші кезекте бөліне бастады. Қазақстанның астанасы Алматыға көшірілуіне байланысты 1936 жылы қаланың архитектуралық құрылысы жөнінде арнайы жоспар құрылды. Жоспардың басты мақсаты Алматы қаласын мәдени орталыққа айналдыру болды. Жоспар бойынша қалыптасқан тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі өзгерту және үлкейту көзделді. * 1941-1945 [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары қала көптеген өзгерістерге ұшырады. Бүкілодақтық тыл жұмыстарын ұйымдастыруда өнеркәсіптік және материалдық қорды концентрациялау үшін 45 мың шаршы м жер берілді, көшіріліп әкелінген 26 мың адамды қабылдау үшін жер бөлінді. Алматы қаласына майдан шегінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғарғы оқу орны, орта кәсіптік білім беру жүйесі, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары, 20-дан аса мәдени орталықтар көшірілді. [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Мәскеу]] киностудиялары [[Қазақфильм|Алматыға]] ауыстырылды. * Со­ғыс жылдары [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера жөне балет театры]] (1941), ал 1950 жылы [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|Қазақстан ғылым академиясының]] бас ғимараты мен [[Үкімет үйІ|Үкімет үйін]] салу қолға алынды. Тылдағы ерен еңбегі үшін 52 мың алматылық жоғары мемлекеттік марапаттарға ие болды, 48 адам [[Кеңес Одағының Батыры]] атағын алды. Алматыда үш атқыштар дивизиясы (олардың танымалы — [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28-гвардиялық панфиловшылар дивизиясы]]), екі атқыштар бригадасы және үш авиациялық полк құрылды. * 1949-1950 жылдары [[Санкт-Петербург|Ленинградтық]] Гипрогор жасаған жаңа жоба ҚазССР-і халық шаруашылығының дамуының 5 жылдық жоспарына негізделді. Жоспар бойынша қала аумағы оңтүстік-батыс бағытында үлкейтілу, орталық бөлігінде 3-4 қабатты үйлер салыну, жол құрылысы мен қатынасы, [[сел]]ге қарсы қорғау шаралары қолға алынды. * «Ленгипрогром» жоспарлағандай, 1962-1963 жылдары Алматы қаласы 1980 жылға дейін төрт жоспарланған аумақ және сел жүретін аумақтарға үлкен өзгерістер енгізілді. Тек 1966-1971 жылдар аралығында қалада 1400 шаршы м мемлекеттік және кооперативтік құрылыс тұрағы тапсырылды. Жыл сайын қалада 300 мың шаршы м баспана салынды. Құрылыс барысында [[Жер сілкіну|жер сілкінісіне]] шыдайтын көп қабатты үйлер салу ұйғарылды. Бұрынғы [[Верный]] қаласының тарихи жоспарланған жүйесі 1968 жылы қабылданған Алматы қаласының бас жоспарында негізделді. {| class="graytable" style="text-align:center" |+Бұрынғы Алматының суреттері<br /><span class="subcaption"></span> | width="25%" |[[Сурет:Дом губернатораВерный.jpg|150px]] | width="25%" |[[Сурет:Перекресток улиц Торговой и Фонтанной (Жибек Жолы и Тулебаева).jpg|180px]] | width="25%" |[[Сурет:Татарская мечеть г. Верный.jpg|180px]] | width="25%" |[[Сурет:На старом Алматинском базаре.jpg|180px]] |- |Губернатор үйі |Торговой және Фонтанной көшелерінің қиылысы (Жібек Жолы және Төлебаев көшелері) |Татар мешіті |Алматы базары |} === Қайта құру кезеңінде === Құрылыста түрлендіру мен сәйкестендіру архитектуралық тұрпаттың әр түрлі болуына себебін тигізді. [[Мектеп]], [[аурухана]], мәдени орталықтар, солардың қатарында Ленин атындағы сарай, «[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]<nowiki/>» қонақ үйі, [[Медеу]] спорттық кешені т.б. құрылыс нысандары салынды. Қалада демалыс орындарын құруға, қалалық көліктің дамуына көңіл бөлінді. 1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізілді. Алматы қаласын дамытудағы жаңа бас жоба 1998-2020 жылдар аралығын қамтиды. Басты мақсат экологиялық жағынан таза, қауіпсіз, әлеуметтік жағдайлары қолайлы орта құру. Негізгі архитектуралық-құрылыстық мақсат — Алматының «жасыл желекті қала» атын сақтау және одан әрі дамыту. Жоспар бойынша көп қабатты үйлер салу, өндіріс орындарын, қоғамдық көлік жүйесін дамыту, метрополитенді іске қосу көзделді. === Тәуелсіздік кезеңі === 1993 жылғы шешім бойынша қала атауы орыс тілінде Алма-Атадан Алматыға ауыстырылды. 1997 жылы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і Нұрсұлтан Назарбаевтың үкімімен ел [[астана]]сы Алматыдан Астанаға ауыстырылды. 1998 жылдың 1-шілдесінде Алматы қаласының мәртебесі туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң бойынша Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық болады. == Климат == Алматыда [[континенттік климат]] қалыптасқан. Климаттық жағдайы — желсіз тымық ауа-райы және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысумен ерекшеленеді. Ең ыстық айлары — шілде мен тамыз болса, ең суық айы — Қаңтар. Орташа жылдық температурасы шамамен 10°С кұрайды, қаңтардың орташа температурасы шамамен -4.7°С, ал шілдеде +23.8°С. Аяз қараша айында басталып, сәуірде аяқталады. Қатты аяз 67 күн болады — 19 желтоқсанда басталып, 23 ақпанда аяқталады. Ыстық күндер температурасы 30&nbsp;°C дейін — 36 күн болады. Жылы мезгілде шамамен 600-650 мм жауын-шашын жауады. {{Ауа райы | Ені = 70 | Жағдайы = | Жер_ілік = Алматы | Дерекнама = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат] | Қаң_ор =-4.7 | Қаң_ор_ж-ш =34 | Ақп_ор =-3.0 | Ақп_ор_ж-ш =49 | Нау_ор =3.4 | Нау_ор_ж-ш =75 | Сәу_ор =11.5 | Сәу_ор_ж-ш =107 | Мам_ор =16.6 | Мам_ор_ж-ш =106 | Мау_ор =21.6 | Мау_ор_ж-ш =57 | Шіл_ор =23.8 | Шіл_ор_ж-ш = 46 | Там_ор =23.0 | Там_ор_ж-ш = 30 | Қыр_ор =17.6 | Қыр_ор_ж-ш = 27 | Қаз_ор =9.9 | Қаз_ор_ж-ш = 60 | Қар_ор =2.7 | Қар_ор_ж-ш =56 | Жел_ор =-2.8 | Жел_ор_ж-ш =42 | Жыл_ор = 10 | Жыл_ор_ж-ш =684 | Қаң_ор_мин =-8.4 | Қаң_ор_макс =0.7 | Ақп_ор_мин =-6.9 | Ақп_ор_макс =2.2 | Нау_ор_мин =-1.1 | Нау_ор_макс =8.7 | Сәу_ор_мин =5.9 | Сәу_ор_макс =17.3 | Мам_ор_мин =11.0 | Мам_ор_макс =22.4 | Мау_ор_мин =15.8 | Мау_ор_макс =27.5 | Шіл_ор_мин =18.0 | Шіл_ор_макс =30.0 | Там_ор_мин =16.9 | Там_ор_макс =29.4 | Қыр_ор_мин =11.5 | Қыр_ор_макс =24.2 | Қаз_ор_мин =4.6 | Қаз_ор_макс =16.3 | Қар_ор_мин =-1.3 | Қар_ор_макс =8.2 | Жел_ор_мин =-6.4 | Жел_ор_макс =2.3 | Жыл_ор_мин = 5.0 | Жыл_ор_макс =15.8 | Қаң_а_мин =-30.1 | Қаң_а_макс =18.2 | Ақп_а_мин =-37.7 | Ақп_а_макс =19.0 | Нау_а_мин =-24.8 | Нау_а_макс =28.0 | Сәу_а_мин =-10.9 | Сәу_а_макс =33.2 | Мам_а_мин =-7.0 | Мам_а_макс =35.1 | Мау_а_мин =2.0 | Мау_а_макс =39.3 | Шіл_а_мин =7.3 | Шіл_а_макс = 43.4 | Там_а_мин =4.7 | Там_а_макс =40.5 | Қыр_а_мин =-3.0 | Қыр_а_макс = 38.1 | Қаз_а_мин =-11.9 | Қаз_а_макс =31.1 | Қар_а_мин =-34.1 | Қар_а_макс =25.4 | Жел_а_мин =-31.8 | Жел_а_макс =19.2 | Жыл_а_мин =-37.7 | Жыл_а_макс =43.4 }} == Әкімшілік бөлінуі == [[Сурет:Almaty districts.svg|thumb|250px|left|Алматы қаласының әкімшілік бөлінуі]] Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады:<br><span style="background-color:#FFB2B6">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[Алатау ауданы]]<br><span style="background-color:#FFE9B2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[Алмалы ауданы]]<br><span style="background-color:#FEFFCC">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[Әуезов ауданы]]<br><span style="background-color:#CCFFB2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]<br><span style="background-color:#CCE5FF">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[Медеу ауданы]]<br><span style="background-color:#CFCCFF">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[Наурызбай ауданы]]<br><span style="background-color:#FFBFFC">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[Түрксіб ауданы|Түрксiб ауданы]]<br><span style="background-color:#B2FFF1">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[Жетісу ауданы|Жетiсу ауданы]] == Билік == Алматының қалалық әкімдігінің басқармалары: * Қаржы * Мәдениет * Денсаулық сақтау * Сәулет және құрылыс * Бiлiм * Тілдерді дамыту, мұрағаттар және құжаттама * Дене шынықтыру және спорт * Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар * Кәсіпкерлік және өнеркәсіп * Табиғи монополиялар қызметін реттеу мен бәсекелестікті қорғау * Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау * Алматы қаласы табиғи ресурстар мен табиғатты пайдалануды реттеу === Қала басшылары === * Байұзаков Х. Б. — (1940—1941) * Абдықалықов М. — (1941—1942) * Шәріпов С. — (1942—1943) * Орехов П. Г. — (1943—1944) * Милованов К. А. — (1944—1947) * Айбасов Х. Х. — (1947—1950) * Іляшев Р. — (1950—1952) * Шәріпов И. Ш. — (1950—1954) * Мамонов Ф. А. — (1954—1956) * Әділов А. А. — (1956—1960) * Дуйсенов Е. Д. — (1960—1975) * Аухадиев К. М. — (1975—1978) * Жақыпов А. Х. — (1978—1980) * Койчуманов А. Ж. — (1981—1983) * [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Құлыбаев А.А.]] — (1983—1985) * [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Нұрқаділов З. К.]] — (1985—1994) * Кұлмаханов Ш. Қ. — (1994—1997) * [[Виктор Вячеславович Храпунов|Храпунов В. В.]] — (1997—2004) * [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Тасмағамбетов И. Н.]] — (2004—2008) * [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Есімов А. С.]] — (2008—2015.) * [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Байбек Б.Қ.]] — (2015—2019) *[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Сағынтаев Б.Ә.]] — (2019—31 қаңтар 2022) *[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]] (2022 жылғы 31 қаңтардан бастап)<ref>[https://stan.kz/erbolat-dosaev-almati-kalasinin-akimi-bolip-saylandi-359411/ Ерболат Досаев Алматы қаласының әкімі болып тағайындалды.stan.kz]</ref> == Халқы == Қала тұрғындарының жартысынан көбін қазақтар құрайды. Қазақтардан басқа орыстар, ұйғырлар, татарлар, украиндар және т.б. тұрады. Шетелдіктердің ішінде ең көбі түріктер. Бейресми деректер бойынша халық саны 2,5 миллионды, ал ресми дерек бойынша Алматыда 1,7 миллионды құрайды. {| class="wikitable sortable" |- ! Санақ болған жыл !! Халықтың саны |- | 1859 || 5000 |- | 1879 || 18 423 |- | 1913|| 40 000 |- | 1926 || 45 400 |- | 1939 || 222 000 |- | 1959 || 456 000 |- | 1970 || 665 000 |- | 1979 || 899 700 |- | 1982 || 1 000 000 |- | 1989 || 1 071 900 |- | 1999 || 1 129 400 |- | 2009 || 1 365 600 |- |2010||1 391 095<ref name='demoscope'/> |- |2011||1 414 017<ref name='demoscope'/> |- |2012||1 450 327<ref name='demoscope'>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> |- |2013||1 475 579<ref>[http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары бойынша халық саны, 2013 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731181449/http://www.stat.kz/digital/naselsenie/2012/2013/%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/02_2013_%D0%AD-14-05-%D0%9C.xls |date=2013-07-31 }}</ref> |- |2014||1 507 509 |- |2015||1 552 349<ref name="stat2015">{{cite news|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT094983|title=2015 жыл басынан 1 ақпанға дейінгі Қазақстан Республикасы халқы санының өзгеруі туралы|date=3 марта 2015|publisher=Статистика комитеті|accessdate=2015-03-10}}</ref> |- |2016||1 703 482 |- |2017||1 751 308<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны, 2017 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070741/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT258246 |date=2021-01-20 }}</ref> |- |2018||1 801 993 |- |2019||1 854 656<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 2019 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының нақтыланған саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120080029/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT303472 |date=2021-01-20 }}</ref> |- |2020 |1 914 856 |- |2021 |1 993 067 |- |2022 |2 050 268 |- |2023 |2 161 700 |- |2024 |2 280 300 |} == Экономикасы == [[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|right|''Самал'' ықшамауданы]] Алматы қаласын халықаралық деңгейдегі [[қаржы]] орталығына айналдыру үшін атқарылатын жұмыс көп, ол бәсекелестікті күшейту, бәсекелестік орта қалыптастыру. Жекелеген компаниялардан, жеке тұлғалардан бағалы қағаздар нарығын дамытуға қаржы көздерін тарту, Алматы қаласының қаржы орталығы болуы үшін инфроқұрылымын дамыту және жаңарту, халықтың қаржымен жұмыс жасау жөніндегі мәдениетін арттыру, қолайлы инвестициялық жағдай жасауды жалғастыру, қор нарығына жаңа эмитенттер тарту, қор нарығын дамыту үшін мемлекеттік үстемелеуді жалғастыру, бағалы қағаздар нарығын дамыту, Қазақстанда іскерлік белсенділікті арттыру және т.б. ауқымды істерді жүзеге асыру. Бұл түйткілді мәселелер [[Қазақстан]] Республикасы Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің 2011-ші жылға дейін жасаған стратегиялық жоспарында кеңінен айтылып кеткен. Үлкен жобаны іске асыру жолында ең үлкен мәселелердің қатарына елде белең алған [[жемқорлық]]пен күресті күшейту, [[сот]] жүйесінің ашықтығын, тәуелсіздігін арттыру жұмыстарын кеңейту, сапалы мамандарды дайындау секілді түйткілді мәселелерді шешуіміз керек. Ұлттық [[қор]] нарығын дамыту біздің еліміз үшін ішкі қаржыландыру көздерін табудың үлкен балама шешімі болмақ. 2010 жыл нәтижесі бойынша Алматы бюджеті 5 млрд АҚШ долларынан асқан.<ref>[http://www.almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana Алматы Қазақстанның 20% ЖІӨ өндіреді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224202406/http://almanews.kz/articles/almaty-proizvodit-20-vvp-kazakhstana |date=2011-12-24 }}</ref> 2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 10651833,5 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,5% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 7,1%, қызметтер көрсету – 86,2% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almaty/</ref> Тұтыну баға индексі 2024 жылғы қарашада 2023 желтоқсанмен салыстырғанда 108,2% құрады. Азық-түлік тауарларының бағасы 6%, азық-түлік емес тауарлардың – 5,9%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 12,2% өсті. 2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 7% қымбаттады. 2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 6532952,1 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7% көп. 2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 15149169,6 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,1% құрады. Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 5919,4 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,6% кеміді, оның ішінде экспорт – 1684,5 млн. АҚШ долларын (20,3% кем), импорт – 4234,9 млн. АҚШ долларын құрады (1,8% артық). == Өнеркәсібі == 2021 ж. мәліметі бойынша, қала аумағында 1749 өнеркәсіптік [[кәсіпорын]] тіркелген. 2019 жылы Алматының жалпы өңірлік өнімі 13 триллион 459 миллион теңге құрады. Бұл елдегі жалпы ішкі өнімнің 20,9 пайызын құрайды. Адам басына щаққанда 6 миллион 913 мың теңге құрайды.<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT438945|title=Жалпы ішкі өнім |publisher=Ұлттық статистика бюросы}}</ref> Бұл көрсеткіш бойынша Алматы қаласы ел аумағында Батыс Қазақстан облысынан кейін екінші орында. 2004 жылы қалада жалпы құны 169563,2 млн теңге өнеркәсіп өнімі өндірілген, бұл 2003 жылдың деңгейімен салыстырғанда 113,4% құрады, ал қаржылық емес сектор бойынша 168274,7 млн теңге - 113,4%. Өнеркәсіп өнімдерінің жалпы қала бойынша өсуін өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары қамтамасыз етеді. Осы сала бойынша өндірілген өнімнің көлемі есеп беру кезеңіне 156311,8 млн теңгеге жетті, физикалық көлемінің индексі 116,6% құрады, ал өндірілген өнімнің жалпы салмағынан үлесі 92,2% құрады. Тау-кен өнеркәсібінің үлесі - 0,1%, ал электр қуатын өндіру мен үйлестіру, газ және су үлесі −7,7%. Өңдеу өнеркәсібінде өнім үлесі ең көп салалар: * Азық-түлік өнеркәсібі - 38,0%; * Көлік жасау - 15,4%; * Целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп және баспа ісі - 10,3%; * Кен өнеркәсібі - 10,3%; * Құрылыс заттарын өндіру - 7,6% Жалпы қала бойынша өнімнің 63,7% азық-түлік саласына, целлюлозды-қағаздық өнеркәсіп пен баспа ісі, көлік жасау салаларына келеді. 2004 жылы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың саны 48750 адам болды. Орта айлық табыс 2003 жылмен салыстырғанда 19,9% өсіп, 36,1 мың теңгені құрады. 2004 жылы қаланың өнеркәсіп орындарында өндірістің дамуына, негізінен, жаңа құрал-жабдық, жаңа технологиялар алу үшін және өнімнің жаңа түрін өндіруге 15,0 млрд теңге [[инвестиция]] салынды. 2004 жылы [[полиграфия]]лық өнім, темірден, ағаштан және металлопластикадан жасалатын бұйымдар, сусындар өндіру, сүт өнімдері және т.б. бойынша 44 жаңа өндіріс енгізілді. 35 кәсіпорындарында жаңа технология бағыттары енгізілді және өнімнің жаңа идеялары меңгерілді. Осының барлығы 2004 жылы 2837 жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді. Қандай да болмасын кәсіпорынның ішкі немесе халықаралық нарығында жетістігін қамтамасыз етудегі негізгі әдіс ИСО 9000 және т.б. сапасындағы [[менеджмент]] жүйесін енгізу болып табылады. Бүгінгі күні 54 өнеркәсіптік кәсіпорындар өндіру жүйелеріне сапа менеджменті жүйесін енгізді. 2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 52 мың адамды құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almaty/</ref> == Сауда == 2004 жылғы тауар айналымы (қоғамдық тамақтандыруды санамағанда) 428,9 млрд теңгені құрады және 2003 жылға қарағанда 22,2% өсті. Сауда кәсіпорындарының тауар айналымы жалпы тауар айналымының 34,4%-ын (130,9 млрд теңге) құрады. Осы кәсіпорындардың физикалық көлемінің индексі оның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2% өсті. Тауар айналымының көп бөлігі орта және шағын кәсіпорындардың үлесіне тиеді. Жеке меншік кәсіпорындар арқылы сатылған тауар айналымы және киім, аралас, азық-түлік базарларындағы саудадан салық түрінде 419,9 млрд теңге (97,9%) алынды, заңды тұлға және шет ел мемлекеттері азаматтарының қызметінен — 8973,1 млн теңге (2,09%), мемлекеттік сауда кәсіпорындарынан — 47,2 млн теңге (0,01%) алынды. Есеп беру кезеңінде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарымен 6754,7 млн теңге көлемінде өнім өткізілген. Бұл салыстырмалы бағамен алғанда 25,0% артық, олардың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Олардың үлесі тиісінше 45,6 және 44,5%. Көтерме сауда айналымы 2004 жылы 522,7 млн теңгені құрады. Бұл қазіргі бағада 2003 жылмен салыстырғанда 23,3% артық. Шағын және орта кәсіпорындар үлесі тиісінше тауар айналымы сәйкесінше — 57,6 және 41,5%. 2005 жылдың 1 қаңтарына қарағандағы мәлімет бойынша, Алматы қаласында 5140 сауда, қоғамдық тамақтандыру және қамтамасыз ету кәсіпорындары бар: * Өнеркәсіп және азық-түлік тобы - 2922; * Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары - 1119; * Тұрмыстық қызмет көрсету - 1021; * Базарлар - 76. Сауда, қоғамдық тамақтандыру мен қамтамасыз ету салаларында барлығы 69484 адам жұмыс істейді. 2024 жылғы 1 желтоқсанға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 28275 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,5% болып қалыптасты.<ref>https://stat.gov.kz/region/almaty/</ref> 2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 471264 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 15,2% құрады. 2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 106,2% болып қалыптасты. 2024 жылғы II тоқсанда халықтың  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 316014 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,7% жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 2,7%. == Аймақтық қаржы орталығы == {|class="graytable" style="text-align:center" |+Қаланың көрікті орындары<br /><span class="subcaption"></span> |width="25%"|[[Сурет:Almaty 24.jpg|150px]] |width="25%"|[[Сурет:Almaty 33Financial District.jpg|180px]] |width="25%"|[[Сурет:Almaty park.jpg|180px]] |width="25%"|[[Сурет:Almaty 36.Nurly-tau.jpg|180px]] |- |''Есентай Тауэрс'' |Алматы қаржы орталығы |Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президент атындағы саябағы |''Нұрлы-Тау'' бизнес-орталығы |} Алматы қаласында Аймақтық қаржы орталығын құру жобасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевпен ұсынылған болатын және алғаш рет 2004 жылдың қараша айында Қазақстан қаржыгерлерінің Конгресінде жария етілді. 2005 жылы Қазақстан Үкіметімен [[Сингапур]] мен [[Тайланд]] қаржы орталықтарын құру мен дамытуға қатысқан «Boston Consulting Group Inc.» компаниясы шақырылды.Бұл компанияның басты мақсаты қаржы нарығын дамытуда артықшылықтар мен кемшіліктерді анықтап, құрылатын қаржы орталығында құқықтық, инфрақұрылымдық, басқару позициялары бойынша ұсыныстар әзірлеу болды. Бүгінгі күні [[эмитент]]тер, қатысушылар, сондай-ақ, арнайы сауда алаңында Қазақстанның барлық аймақтарынан дара инвесторлар тарту мақсатында Агенттік Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қарағанды және Солтүстік-Қазақстан облыстарында, Астана мен Алматы қалаларында презентация өткізді. Оның аясында облыс әкімдіктері мен Агенттік арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы [[меморандум]]ына қол қойылды. Осы келісімдерге сәйкес 2007 жылдың аяғына дейін әр аймақтан үштен кем емес эмитент тарту бойынша жұмыс жүргізілуде. Сонымен қатар, Агенттік ААҚО бірнеше шетел, [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Сингапур]], [[Германия]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], Балтық елдерінде, [[Ресей]], [[Украина]] және т.б. елдерінде тұсаукесерін өткізді. Осы сапарлардың басты қорытындысы өзара түсіністік пен ынтымақтастық туралы, атап айтқанда, [[Лондон]], Франкфурт, [[Гонконг]], [[Сеул]] және [[Варшава]] қор [[биржа]]ларымен меморандумға қол қою болып табылды. Қол қойылған құжаттар ұзақ мерзімді ынтымақтастық механизмін әзірлеуге, аталған елдердің қор биржаларымен ААҚО арасында байланыс орнату бойынша нақты іс-әрекетке дайындықты білдіреді. Қазіргі таңда ААҚО АСА [[листинг]]інде 14 эмитент бар — «Астана-Финанс» АҚ, «Астана-Недвижимость» АҚ, «Банк ЦентрКредит» АҚ, «Қазақстан Ипотекалық Компаниясы» АҚ, "Концерн «Цесна-Астық» ЖШС, «ЭКОТОН+» АҚ, «MAG» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Казкоммерцбанк» АҚ, Kazkommerts International B.V., АО «Kazcat», «Темiрбанк» АҚ, «АТФ-Банк» АҚ және «RESMI COMMERCE» ЖШС. Қор нарығына қойылған осы компаниялардың 55 құнды қағаздарынан 15 [[акция]], 40 [[облигация]]. Бүгінгі күні ААҚО сауда көлемі 40 млн АҚШ долларын құрады. Акцияның нарықтық капиталдануы 5,3 млрд АҚШ долларын, облигация - 3,6 млрд АҚШ долларын құрайды. Бүгінде ААҚО ҚРА экономиканың түрлі салаларының — қаржы, құрылыс, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және т.б. компанияларын АСА шығару бойынша келіссөздер жүргізуді жалғастыруда. == VII Қысқы Азия Ойындары == {{main|VII Қысқы Азия ойындары}} [[Сурет:Astana-Almaty 2011.jpg|thumb|''VII Қысқы Азия Ойындары''-ның елтаңбасы]] [[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындар]] немесе Азиада 2011 жылы 30 қаңтар мен 7 ақпан арасында Қазақстанның екі қалаларында (Алматы мен Астана) өтті. Жалпы алғанда, 7-қысқы Азия ойындарына Қазақстанда 17-ден астам ел қатысты, жарыстар спорттың 11-түрінен өткізілді және 59-дан астам медаль жиынтығы ойнатылды. Тек оңтүстік мегаполистің өзіне 60 мыңнан астам турист келгенін атап өту керек. Алматы қаласының нысандары Балуан Шолақ атындағы спорт және мәдениет сарайы, “Медеу” биік таулық спорт кешені, халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені, “[[Шымбұлақ]]” биік таулық база. Осы нысандар 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының жарыстарын жүргізуге қызмет етті. == Мәдениеті == '''Алматы''' — республикадағы ең сәулетті [[қала]]лардың бірі. Қала [[Сәулет|архитектурасында]] ұлттық ерекшеліктің элементтері, қала аумағының [[табиғат]] сұлулығы және құрылыс саласындағы [[ғылым]] мен техниканың жетістіктері [[жүйе]]лі түрде, жоғары талғампаздықпен үндестік тапқан. Алматыда әр [[ғимарат]] өзіндік ерекшеліктерімен, ұтымды инженерлік-архитектуралық шешімімен кезге түседі. Қаладағы Республикалық алаң кешені, [[Президент]] резиденциясы, Даңқ монументі, Республика сарайы, Қазақстан­ның ғылым академиясының және Ұлттық кітапхана ғимараттары, Қазақ драма театры, "[[Қазақстан]]", "[[Отырар]]", "Рахат-Палас", "Анкара", "[[Достық]]" қонақ үйлері, Студенттер сарайы, Спорт сарайы, [[Медеу]] спорт кешені, республикалық Орталық мұражай, т.б. көптеген мәдени, ғылыми және қала тұрғындарына арналып са­лынған ғимараттар бой көтерді. Алматы ірі ғылым, [[мәдениет]] және [[білім]] орталығы. Алғашқы жоғары оқу орны Алматыда [[1928]] жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты болды. * 1929 жылы Алматы зоотех- малдәрігерлік институты, * 1930 жылы Қа­зақ ауыл шаруашылығы институты, * 1931 жылы Қазақ медициналық институты, ал * 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл алғашқы ашылған жоғары оқу орындары қазақ интеллигенциясының жетілуіне зор ықпал жасады. Одан кейінгі жылдары Алматыда әр саладағы, әр бағыттағы ондаған жоғары оқу орындары ашылды. Кейбір институттардың ірі факультеттері жеке институт, универ­ситет және академия болып бөлек құрылды. Алматыда Қазақстан ҒА-сы құрылды (1946). Оның тұңғыш президенті болып академик Қ.Сәтпаев сайланды. Алматыда қазақ [[драма]] театры, орыс драма театры, балалар мен жасөспірімдер театры, опера және балет театры, ұйғыр және корей музыкалық театрлары, Қазақ мемлекеттік филармониясы, орталық кон­церт залы сияқты танымал мә­дени орталықтар бар. * 1990 жылдан Алматыда жыл сайын өткізілетін халықаралық "[[Азия дауысы|Азия даусы]]" музыка және ән фестивалі өнер мерекесіне айналдырылды. * 1994-96 жылдары Алматыда [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]], әл-Фарабидің, [[Райымбек]] батырдың, Жамбылдың, Ә.Молдағұлова мен М.Мәметованың ескерткіш-мүсіндері ашылды. == Театрлар == * [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]] * [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]] * [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю.Лермонотов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]] * [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ.Мүсірепов атындағы жасөспірімдер және балаларға арналған мемлекеттік академиялық қазақ театры]] * [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|Наталья Сац атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік академиялық орыс театры]] * [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]] * [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|Республикалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры]] * [[Республикалық академиялық неміс драма театры]] * «ARTиШОК» театры * [[Мемлекеттік қуыршақ театры|Республикалық қуыршақтар театры]] === Галерея === <gallery widths="215" heights="200" mode=packed> Абай театры2.jpg|Опера және балет театры Alma1095.JPG|Академиялық драма театры Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры 3б.jpg|Балалар мен жасөспірімдер театры Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры.jpg|Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры 6.jpg|Ұйғыр музыкалық комедия театры </gallery> == Мұражайлар == * [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]] * [[Республикалық кітап мұражайы]] * [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]] * [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]] * Алматы теміржол мұражайы == Дін == [[Сурет:Алматы қаласының Орталық мешіті.JPG|нобай|356x356 нүкте|Алматы қаласының Орталық мешіті]] [[Алматы орталық мешіті]] Алматыда 42 [[конфессия]]ны құрайтын барлығы 275 діни бірлестіктер мен топтар қызмет етеді. Бұл 1991-жылға қарағанда 10 есе артып, діни бірлестіктер қатары әлі де көбеюде. Олардың ішінде: [[Ислам]] — 38, Орыс православиелік шіркеуі — 14, көне салтшылдар — 2, Ахмадие — 2, Римдік-католиктік шіркеу — 5, [[Яһудилік|Иудейлік дін]] — 2, Лютерандық шіркеу — 5, Евангельдік мәсіхші-баптистер — 20-ға тарта, Жетінші күннің Адвентистері — 5, Елушілдер — 4, Пресвитериандар, Әдістемешілер және оған жақын бірлестіктер — 40-тан аса, Иегова Куәгерлері — 30-ға тарта, Жаңа апостолдық шіркеу — 2, Біртұтастық шіркеуі — 2, Буддизм — 2, Соңғы өсиет шіркеуі — 1, Харизматикалық бірлестіктер — 16, Иса Пайғамбар шіркеуі — 2, Бахаи — 2, Жаңа ұстаным Бірлестіктері (Кришна Танымы Қоғамы, Вайшнавалар, Шри Чинмоя және т.б.) — 4, Інжіл шіркеуі — 1, эзотерикалықтар (Ұлы Ақ Бауырластық) — 1, Армян-григориандық шіркеуі — 1, Трансцендентальдық медитация — 1, Саентологиялар — 1 және басқалары бар. Алматыда бірқатар ескі және жаңа республикалық діни орталықтар да қызмет етеді: Қазақстан мұсылмандарының діни Басқармасы, Орыс Православиелік шіркеуі Астана-Алматы қалалық епархиясының Епархиалық Басқармасы, Қазақстан Республикасы оңтүстік-шығыс аймағының Евангельдік Мәсіхші-Баптистер Бірлестігі, Жетінші күннің Адвентистері шіркеуінің оңтүстік юниондық конференциясы (Қазақстан және Орта Азия бойынша), Қазақстандық Мәсіхшілер Орталығы, «Жаңа өмір» Інжіл Орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ахмадиялық Мұсылман Жамағаты, сонымен қатар басқа да бірқатар аймақтық орталықтар. Ислам және Орыс Православиелік шіркеуі діни бірлестіктері ірі орталықтар болып есептеледі, өйткені қазақстандықтардың 95%-дан астамы аталмыш діндердің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Римдік-католиктік шіркеудің қызметі де белсенді жүргізілуде. Сондай-ақ протестанттық ұйымдар ішінен Евангельдік мәсіхші-баптистер бірлестігі, Пресвитериан, Харизматтар және Евангельдік мәсіхшілер, Жетінші күннің Адвентистері, Евангельдік-лютерандық шіркеу қызметтері де біршама қолдауға ие. Алматы қаласында түрлі дәстүрлі діндерден тыс басқа да жаңа діни бірлестіктер (Мысалы, Мун шіркеуі, Виссарион шіркеуі, Кришна санасы қоғамы, вишнуиттер және т.б.) қызметін атқарып жатыр. Алматы қаласында көптеген діни оқу орындары бар — Ислам мәдениетінің [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]], Орыс Православиелік шіркеуінің Алматы епархиалдық училищесі, Алматы пресвитериандық діни Академиясы, Қазақстандық пресвитериандық діни семинариясы, «Агапе» және «Жаңа өмір» інжіл колледждері, Жетінші күннің Адвентистері Заок Діни Академясының Алматыдағы бөлімшесі, барлығы 10-нан астам оқу орны. Алматы қаласында мынадай діни басылымдар жарық көреді: «Ислам Әлемі», «Шапағат Нұр», «Қазақстандағы Православие Нұры», «Веди», «Жаңа Өмір», «Хабаршы», «Шолом Алейхем» және т.б. Қалада 87 діни ғимарат пен құрылыс объектілері орналасқан. Олар діни дәстүрлерді ұстану мен жүзеге асыру үшін ашылған. Мысалы, қаланың Орталық Мешіті, Әулие Вознесендік Кафедралды соборы, (тарихи және мәдени ескерткіштер), Сұлтан-Қорғандағы мешіт ғимараты, Әулие-Қазан шіркеуі, Әулие Үштік католиктік храмының ғимараты, алуан түрлі мінәжат үйлері, «Менахем Үйі» — Хабад-Любавич Қазақстандық Еврей орталығы және т.б. Сонымен қатар барлық дін өкілдерінің соңғы сапарға аттандыру салттарын ұстанатын бірлестіктер бар. Діни бірлестіктердің қалыпты қызмет етуіне қалалық және аудандық әкімшіліктер тарапынан әрдайым көмек көрсетіледі: діни ғимараттардың құрылысына арнайы жер учаскелері бөлінеді, жергілікті бірлестіктерде қызмет ететін шет елдік өкілдердің білім деңгейін тексеру жүргізіледі, қайырымдылық шараларды ұйымдастыруда да бірқатар мәселелердің шешілуіне ықпал етіледі. == Транспорт == === [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] === Қазақстан Республикасы КСРО-дан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан аумағында көптеген орыс тіліндегі көшелер мен мектептер және тағыда басқа ұйым атаулары қазақ тіліні аударылды. Қазіргі таңда Алматы қаласында 1000 жуық көше бар. Ол көшелерді ''[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|келесі]]'' мақаладан қарауларыңызға болады немесе [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі|Алматы көшелері]] деген сілтемені басуыңызға болады. === Автобус, троллейбус, трамвай, такси=== Алматы қаласында [[жолаушы]]ларды және жүк тасымалдайтын қалалық бағыттарда 24 тасымалдаушы және өздері 2000 [[автобус]], 46 [[трамвай]]лар, 191 [[троллейбус]]тарды басқарумен «Алматыэлектротранс» МКК айналысады. Алматы қаласының бағыттық желісіне 131 бағдар қосылған, олардың ішінде 119 автобус, 10 троллейбустық және 2 трамвайлық бағдар, 1884 автобустар, 28 трамвайлар жұмыс істейді. 2009 жылы 4 бағдар ашылды: №1 троллейбустық парктің №16 бағдарына қозғалыс орнатылған және №15,18 және 122 автобустық бағыттар ашылды және 20 бағдардың қозғалыс сызбасында өзгерістер болды. 33 автобустық бағдарды қамтамасыз ету құқығына 2 байқау өткізілді және байқау нәтижесі бойынша 10 тасымалдаушыға 18 бағдарды қамтамасыз ету құқығына куәлік тапсырылды. Қалған бағдарлардағы үміткерлердің қызметі қанағаттанарлықсыз деп табылды және бұл бағдарларға жаңа байқау өткізілетін болады. Тасымалдаушылардың жылжымалы құрамын жаңарту мақсатында жеке қаржыларына 98 бірлікте жаңа автобустар және екінші нарықтан 72 автобус алынған, 170 автобустың барлығы Euro – II стандартқа сәйкес. Қалада таксомоторлы тасымалдаушылар 487 а/м 9 тасымалдаушы іске қосылған. Барлық таксилер радиобайланыспен жабдықталған, олардың ішінде 105 газбен жүреді. Биылғы жылы таксилердің жұмыстарын бірыңғайлау бойынша жұмыстар жалғастырылуда: қала бойынша жолаушыларды тасымалдайтын таксилерге бірыңғай тарифтер және бірыңғай түсті гаммалар бекітілді, таксилерге таксометрлер орнату және әрбір тасымалдаушыға логотиптер орнату бойынша дайындық жұмыстары жүргізілуде. Жолаушыларды тасымалдау жұмыстарына жүргізілген тексерудің нәтижесінде 2009 жылдың 9 айында 101,6% ға жоғарылаған, 2308 млн адамды құраған, оның ішінде: * автобуспен – 1678 млн жолаушы. * электрокөлікпен – 12 млн жолаушы. * таксимен – 486 млн жолаушы. Көліктердің жұмыстарын бақылаумен қамтамасыз ету үшін рейттік тексерулер жүргізіліп отырады. Жыл басынан бері барлығы 28 рейд жүргізілген, оның ішінде екі рейд БАҚ өкілдерінің қатысуымен жүргізілді және нәтижесі БАҚ жарияланды. Рейд барысында 4220 тәртіп бұзушылық анықталды: 4102 тәртіп бұзушылық жағдай жол қозғалысының Ережесін бұзғаны үшін, оның ішінде 24 жүргізуші мас күйінде [[көлік]] жүргізгені үшін, 33 [[салық]] заңнамасын бұзғаны үшін, 67 жолаушыларды және жүкті тасмалдау Ережесін бұзғаны үшін айыпталды. Жолаушыларды тасмалдау жүйесіне шұғыл ықпал ету мақсатында муниципалды [[автопарк]] жобасын басқару жүзеге асырылуда. Аталған жоба сауатты бәсекелестікті құруға және ұқыпсыздықты жоюға және әлсіз менеджментпен тасымалдаушылардың жағдайларын ашуға және сервистердің сапасыздығын тексеруге мүмкіндік береді. === Метрополитен === {{main|Алматы метросы}} Алматының метро құрылысы 1988 ж. басталған еді. Алайда Кеңес Одағының ыдырауынан метро құрылысы тоқтатылып, тек тәуелсіздік алғаннан кейін 2003 жылдан бастап метро құрылысына ақша бөле бастайды. 2011 ж. 1 желтоқсанда Алматы метросы салтанатты түрде ашылды. Бұл метрополитен техникалық және әрлендіру жағынан ТМД елдері арасынан ең үздік болып саналады. Ұзындығы 11,3 км. құрайтын алғашқы бағыт 9 бекеттен тұрады. Алматы метрополитені Қазақстандағы алғашқы, [[Орталық Азия]]да екінші ([[Ташкент]] метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен. === Жол желісі === [[Сурет:ALARaimbekRozybakiev.JPG|thumb|160px|[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек батыр даңғылымен]] Разыбақиев көшесінің қайта жөндеуден өткен көлік түйіні]] [[2007 жыл]]ы 10 жаңа транспорттық көлік түйіні салынды, сол сияқты ШААЖ (Шығыс Айналма Автокөлік Жолы) салына бастады. [[2008 жыл]]ы тағы да 3 түйін жол салынды және 2007 жылы басталған екі жолдың құрылысы аяқталды. 6-жолақты ұзындығы 64,85 км айналма жол - Үлкен Алматылық шеңберлі автокөлік жолын салу жоспарлануда. Осыған қоса 14 көпір, 8 қосмөлшерлі транспорттық көлік түйінін салу да жоспарланып отыр. Әлемдік дағдарыстың әсерінен [[2009 жыл]]дың тамызында Алматы қаласының әкімінің ұйғаруымен ҮАШЖ-ның құрылысы белгісіз уақытқа дейін тоқтатылды. Қазіргі таңда 28 көлік түйіні бар {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top;" | * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] -[[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]] * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Шаляпин көшесі (Алматы)|Шаляпин]] * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] * [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Жароков көшесі (Алматы)|Жарокова]] * [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - Есентай * [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] * [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов]] * [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]] * [[Сүйінбай даңғылы (Алматы)|Сүйінбай]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] * [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] * [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] -[[Жансүгіров атындағы көше (Алматы)|Жансүгіров]] * [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] - [[Бөкейханов атындағы көше (Алматы)|Бөкейханов]] || || * [[Күдерин атындағы көше (Алматы)|Күдерин]] - [[Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)|Рысқұлов]] * [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]] * [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - Мұқанов * [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]] - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]] - [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]] * [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]] * Боралдай - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] * [[Майлин атындағы көше (Алматы)|Майлин]] - [[Бекмаханов атындағы көше (Алматы)|Бекмаханов]] - [[Лавренев атындағы көше (Алматы)|Лавренев]] * [[Сейфуллин даңғылы (Алматы)|Сейфуллин]] - [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] * [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]] * [[Әл-Фараби атындағы даңғыл (Алматы)|Әл-Фараби]] - [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]] * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Жұбанов атындағы көше (Алматы)|Жұбанов]] * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - [[Торайғыров атындағы көше (Алматы)|Торайғыров]] * Күлжін трактісі - [[Халиуллин көшесі (Алматы)|Халиуллин]] * [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын]] - Мұстафин |} [[Сурет:ALMATY AIRPORT - panoramio.jpg|солға|нобай|364x364 нүкте|Almaty Airport]] === Әуежай === {{main|Халықаралық Алматы әуежайы}} Халықаралық Алматы әуежайы ({{lang-en|Almaty International Airport}}) Қазақстандағы ең үлкен әуежай. Ол Алматы Орталығынан 18 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Қазақстан бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 68% өтеді.<ref>Euromoney: ISI Intellinews http://www.euromoney.com/article.asp?ArticleID=1856080</ref> 2008 жылы әуежай 2.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім).<ref>[http://www.alaport.com/ Almaty International Airport] (official site)</ref> [[File:ALAvokzal-2.JPG|440x440px|thumb|[[Алматы-2]]]] === Теміржол === Алматыда екі темір жол вокзалы бар: [[Алматы-1]] және [[Алматы-2]]. Алматы-1 транзиттік вокзал. Ол Орталық Азиямен Ресейдің сібір облыстарын байланыстырады. Ал Алматы-2 қалалық вокзалы қаланың орталығында орналасқан. == Алматы суреттері == <gallery widths="215" heights="200" mode=packed> Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|[[Қазақстан қонақ үйі]] Сурет:Chimbulak 18.JPG|[[Шымбұлақ]] Сурет:IMG 8438park 1 presidenta rk.JPG|Түнгі көріністегі «Президент паркі» Сурет:Almaty landsat.jpg|Алматы ландшафты Сурет:Үлкен Алматы каналы.JPG|[[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы өзені]], қыс Сурет:AlmaAtaMedeu.jpg|[[Медеу]] мұз айдыны Сурет:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|Мәңгі даңқ алауы Сурет:Almaty-kazakhstan 3.jpg|Вознесенский Кафедралдық соборы Сурет:Almaty wallpaper.jpg|Алматының жалпы көрінісі Сурет:Seifullinstreet.jpg|Сейфуллин көшесі </gallery> == [[Бауырлас қала]]лары == * {{Ту|Сауд Арабиясы}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]] * {{Ту|Түркия}} [[Ыстанбұл]], [[Түркия]] * {{Ту|Франция}} [[Ренн]], [[Франция]] * {{Ту|Оңтүстік Корея}} [[Тэгу]], [[Корея Республикасы]] ([[26 қараша]] [[1990 жыл|1990]]) * {{Ту|АҚШ}} [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] * {{Ту|Ресей}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]] * {{Ту|Ресей}} [[Мәскеу]], [[Ресей]] * {{Ту|Беларусь}} [[Минск]], [[Беларусь]] * {{Ту|Украина}} [[Киев]], [[Украина]] * {{Ту|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]] * {{Ту|Қытай}} [[Үрімжі|Үрімші]], [[Қытай]] * {{Ту|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]] == Тағы қараңыз == * [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] * [[Алматы қаласының экологиясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Almaty}} * [http://www.mfa.kz/ Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }} * [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — Интерактивная карта Алматы с поиском и каталогом предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }} * [http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 Алматы қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831162238/http://www.almaty.kz/page.php?lang=3 |date=2010-08-31 }} * [http://www.abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217182309/http://abai.kz/content/almatyny-arzhy-ortaly-yna-ainaluy-ekonomika-au-ymdy-investitsiya-tartudy-o-taily-zholy |date=2010-12-17 }} * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225652/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} — [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] {{Алматы}}{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Қазақстан қалалары}} [[Санат:Алматы]] [[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]] [[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]] [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:Бұрынғы астаналар]] 86l0tc7og9w1dfte7xolqzwbjr7qrht Түркия 0 2590 3652024 3645500 2026-09-08T09:39:17Z Asorev 125569 3652024 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Түркия Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti}} |Атау септігі = Түркия |Елтаңба = Emblem of Turkey.svg |Байрақ = Flag of Turkey.svg |Ұраны = Yurtta Barış, Dünyada Barış<br />({{lang-kz|«Жұртта бейбіт, Дүниеде бейбіт»}}) |Әнұранның аты = İstiklâl Marşı |Аудио = |Картада = Turkey (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |lat_dir = N|lat_deg =39 |lat_min = 3 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg =34 |lon_min = 57 |lon_sec =0 |region = TR |CoordScale = 8000000 |Тілі = [[Түрік тілі]] |Мемлекеттік діні = [[Зайырлы мемлекет]] |Үкімет түрі = [[Президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[29 қазан]] [[1923 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = |Астанасы = [[Анкара]] |Ірі қалалары = [[Ыстанбұл]], Анкара, [[Измир]], [[Бурса]], [[Адана]], [[Газиантеп]], [[Анталия]], [[Кония]] |Басшы қызметі = [[Түркия президенті|Президенті]]<br />[[Түркия вице-президенті|Вице-президенті]]<br />[[Түркия ұлы ұлттық мәжілісі|Ұлттық мәжіліс спикері]] |Басшылары = [[Режеп Тайып Ердоған|Режеп Ердоған]]<br />[[Жевдет Йылмаз]]<br />[[Нуман Куртулмуш]] |Жер аумағы = 783 356 |Жер аумағы бойынша орны = 36 |Судың үлесі = 1,3 |Этнохороним = [[түріктер]], түркиялықтар |Жұрты = {{өсім}} 82 003 882<ref name="The Results of Address Based Population Registration System, 2018">{{cite web|url=http://www.tuik.gov.tr/Start.do;jsessionid=y1xhcJTNnwHwghhJn71hm0M1yxwbr6kLTVQNSfwQvL5bVpRh1h6c!298425837|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2018|publisher=Turkish Statistical Institute|access-date=8 March 2018}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 19 |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 105<ref name="Population density in Turkey">{{cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1591|title=Annual growth rate and population density of provinces by years, 2007–2015|publisher=Turkish Statistical Institute|access-date=10 November 2016}}</ref> |Тығыздық бойынша орны = 107 |ЖІӨ (АҚТ) = {{құлдырау}} $2,274&nbsp;трлн.<ref name=IMF-WEO>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=79&pr.y=14&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=186&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=10 April 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 13 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{құлдырау}} 27,391<ref name=IMF-WEO /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 45 |ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 706,237&nbsp;млрд.<ref name=IMF-WEO /> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 17 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 8,507<ref name=IMF-WEO /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 60 |АДИ = {{өсім}} 0,791<ref name=HDI>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Report |access-date=29 September 2018 }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 64 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = [[Turkish Airlines]] |Валютасы = [[Түрік лирасы]] ('''TRY''', [[ISO 4217|949 коды]]) |Интернет үйшігі = [[.tr]] |ISO = TR |Телефон коды = 90 |Уақыт белдеуі = [[UTC+03:00|UTC+3]] |Түсініктемелер = }} '''Түркия''' ({{lang-tr|Türkiye}}), ресми аталуы — '''Түркия Республикасы''' ({{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti}}) — [[Азия]] мен [[Еуропа]] құрлықтарында орналасқан мемлекет. Жер көлемі жағынан 37-орын алады (783,562 км²). Халық саны — 82 003 882 адам. Тәуелсіздігін 1923 жылы алған, астанасы — [[Анкара]] қаласы. [[Осман империясы]]ның ыдырауының нәтижесінде пайда болды. [[Кіші Азия]] түбегінде орналасқан, оны [[Қара теңіз|Қара]], [[Жерорта теңізі|Жерорта]], [[Эгей теңізі|Эгей]] мен [[Мәрмәр теңізі|Мәрмәр]] теңіздері жан-жақтан қоршайды. Шығысында [[Грузия]], [[Әзербайжан]], [[Иран]]мен және [[Армения]]мен, батысында [[Болгария]]мен, [[Грекия]]мен, оңтүстігінде [[Ирак]] және [[Сирия]]мен шекаралас. == Географиясы == [[Сурет:Tuerkei topo.jpg|200px|нобай|солға|Түркияның ғарыштан көрінісі]] [[Сурет:KackarDagi fromNorth hory.jpg|200px|нобай|солға|Тавр таулары]] Түркия — дүниенің екі бөлігінде орналасқан мемлекет: жерінің 97%-ы Азияда, қалған 3%-ы Еуропада жатыр. Батысы мен шығысы 1600 километрге, солтүстігі мен оңтүстігі 550 км-ге созылған. Жағалауын солтүстігінде [[Қара теңіз]], батысында [[Эгей теңізі]], оңтүстігінде [[Жерорта теңізі]] сулары шайып жатыр. [[Босфор бұғазы]] үстінде салынған көпір Азия мен Еуропа құрлықтарын жалғастырып тұр. Көпір 1973 жылғы 30 қазанда Түркия Республикасының 50 жылдық құрметіне ашылған. Ұзындығы 1074 метр, биіктігі 64 метр. Оның құрылысында түркиялықтармен қатар ағылшындар, немістер, жапондықтар еңбек етті. Босфор, [[Дарданелл бұғазы|Дарданелл]] бұғаздары мен Мәрмәр теңізі халықаралық маңызы бар су жолдары. Босфор, Дарданелл бұғаздары тек Азия мен Еуропа арасындағы шекара емес, сонымен қатар Қара теңізді Дүниежүзілік мұхитпен жалғастырып жатқан су жолы жүйесі. Түркияның «Анадолы» деп аталатын бөлігі Кіші Азия түбегінде, қалған бөлігі Еуропаның [[Балқан түбегі]]нде орналасқан. Босфор бұғазының жарлауытты жағалауларында Түркияның үлкен ірі портты [[Ыстанбұл]] қаласы орналасқан. Түркияның құрлықтағы шекарасының ұзындығы — 618 километр, шығысында [[Армения]], [[Грузия]], [[Әзербайжан]], [[Иран]]мен оңтүстігінде [[Ирак]], [[Сирия]]мен, батысында [[Грекия]], [[Болгария]]мен, солтүстігінде Қара теңіз арқылы [[Румыния]], [[Украина]], [[Ресей]]мен шектеседі. == Жер бедері == Түркияның Еуропадағы Шығыс Фракия немесе Румеслей деп аталатын бөлігі биіктігі 1000 метрдей үстіртті төбелі болып келеді. Азия бөлігін (Кіші Азия немесе Анадолы) түгелдей Кіші Азия таулы қыраты алып жатыр. Елде ойпатты жерлер аз, тек теңіз жағалаулары мен өзен атырауларында онша үлкен емес жерлерді қамтиды. Қара теңіз жағалауына қатарласа ұзындығы 1000 километрге созылған [[Понтий таулары]] алып жатыр. Понтий тауларының орташа биіктігі 2500 метр, шығысындағы Качкар тауының биіктігі 3931 метр. Жартасты болып келетін альпілік шатқал тармақтарын асып өтетін тау аңғарларының болмауы елді мекендердің қарым-қатынасын қиындатады. Түркияның оңтүстігінде [[Жерорта теңізі]] жағалауында [[Тавр таулары|Тавр]] күрделі тау жотасы орналасқан. Тавр таулары Батыс, Орталық және Шығыс Тавр жоталары болып бөлінеді. Ең биік жері — Бедағ (3086 метр) тауы. Тау жоталары арасында тұщы көлдерден Бейшехир, Эгридир, Сугла, ал тұзды көлдерден Аджиғөл, Ақшекер бар. Орталық Тавр тау жоталары Батыс Тавр тауларына қарағанда жер бедері альпілік және биік болып келеді. Көптеген тау жоталарының биіктігі 3000 метрден биік батысында Жерорта теңізіне жарасты болып құлай енеді. Мерсин тауының оңтүстігінде Адана аллювиальды ойпаты орналасқан. Елдің солтүстік шығысында Армениямен шекаралас ауданда Түркия Республикасының ең биік шыңы Үлкен Ағры тауы орналасқан. Ол сөнген жанартау, оның биіктігі — 5165 метр. Үлкен Ағры тауының қасында тағы бір сөнген жанартау 3925 метрлі Кіші Арғы орналасқан. Түркия аумағының көп жер бөлігі сейсмикалық аймаққа жатады. [[Эгей теңізі]] аумағы мен елдің шығысында жер сілкінулер жиі болып тұрады. == Пайдалы қазбалары == Түркия жерінде 100-ден астам түрлі пайдалы қазбалар кездеседі. Олар: [[хром]], [[мұнай]], [[тас көмір]] және т.б.. Елде [[темір]], [[қорғасын]], [[мырыш]], [[сынап]] кендері көп. Тұз көлінде көп тұз өндіріледі. Әлемдегі сынап қорының 25 пайызы Түркияға тиесілі. == Климаты == Түркия — континентік климат белдеуінде орналасқан тау елі. Ел орталығында климат шұғыл-континенттік. Қыста суық болады, ал жазда ыстық. Тек қана теңіз жағалауында климат субтропикалық болады. Жерорта мен Эгей теңіздерінде ауа райы өте ыстық болады. Осы аумақты Жерортатеңіздік климат белдеуі алып жатыр. Жаздың орташа температурасы +29–31С° құрайды. Қыста жауын-шашын көп жауады. Ауа температурасы +15С°. Ашық күн болмайды. Ауасы салқын болуы мүмкін. Қар өте сирек жауады. Жерорта теңізі жағалауында орташа температура +18С°. Эгей теңізінде ауа-райы салқын тек қана қыс айларында болады. Жазда өте ыстық. Орташа ылғалдылық 60% құрайды. Қара теңізде климат қоныржай-теңіздік. Мұнда көп жауын-шашын болады. Жазда ашық күн көп болады, ал қыста жиі-жиі жауын-шашын жауады. Оңтүстiк-шығысты Тропикалық климат белдеуі алып жатыр. Мұнда жауын-шашын өте аз жауады және жыл бойы ыстық болады. == Ішкі сулары == [[Сурет:Salda_Gölü_2.jpg|200px|нобай|[[Салда (көл)|Салда көлі]]]] Түркияның жер бедерінің әр түрлі болуына байланысты ішкі сулары да әркелкі таралған. Республика аумағында ішкі сулар бірнеше түрге бөлінеді. Олар: [[өзен]]дер, [[көл]]дер, [[жер асты суы]], [[мұздық]]тар және [[бөген]]дер мен [[канал]]дар. === Өзендері === Түркия аумағында ірілі-ұсақты көп өзен бар. Олардың ішінде бір ғана өзеннің ([[Қызылырмақ]]ұзындығы 1000 километрден асады. Басқа өзендер: [[Ефрат]], [[Сакария]], Мұрат, Қарасу, Тигр). Республиканың барлық өзендері [[Қара теңіз]]ге және [[Эгей теңізі]]не құяды. == Көл мен бөгендері == [[Сурет:Lakevanlandsat.jpeg|200px|нобай|солға|[[Ван көлі]]]] [[Сурет:Lake Tuz.jpg|200px|нобай|солға|[[Тұз көлі]]]] Түркияда көлдер және бөгеттердiң жиыны орналасқан. Елдiң 11% аумағын көл және батпақтар алып жатыр. Бұл көлдердiң көпшiлiгi Мәрмәр және Жерорта теңiздері, Орталық және Шығыс Анадолы өлкелерінде жайғасқан. Ірі көлдері Ван (ұзындығы 119 км, аумағы 3755 ш.ш.), Тұз (80км, 1665 ш.ш.), Эгридир (50км, 482 ш.ш.), Бейшехир (45км,650 ш.ш.) және т. б. == Өсімдіктері мен жануарлары == Түркияда өсімдіктердің 6 700 түрі бар. Үштен екі түрі тек қана осы жерде өседі. Қара теңіз жағасында қалың орман өсіп тұр. Осы жерде Армян емені, сәнді үйеңкі және шамшат өседі. Жерорта теңіз жағасында бұта көп және жерортатеңіздік қарағайлар өседі. Ал грек жаңғағы, бадам және емен сирек кездеседі. Эгей теңізі жағалауында мәңгі жасыл ағаштар өсіп тұр. Орталығында құрғақшылыққа төзімді бұталар мен ағаштар бар. Елде жануарлардың көп түрі бар. Тау ормандарында марал, кербұғы, елік, жабайы шошқа, қабылан мен аюлар кездеседі. Далада бауырымен жорғалаушылар тіршілік етеді. == Тарихы == [[Сурет:Troy1.jpg|нобай|оңға|334px|Аңызға айналған Троя қабырғалар]] XI ғасырдың соңында [[Кіші Азия]] түбегіне [[Орта Азия]]дан [[оғыздар]]дан тараған көшпенді [[Селжүктер|селжұқ тайпалары]] кірді. Сол кездегі ірі, қуатты [[Византия империясы]] да оларға тойтарыс бере алмады. [[1071 жыл|1071]] жылы Манцикерт (түрікше Маназкерт) маңындағы шайқаста [[Селжүктер|селжұқтар]] византиялықтарды күйретті. Нәтижесінде селжұқтар олардың Кіші Азиядағы, Сирия мен [[Палестина]]дағы иеліктерін тартып алды. Бірақ та Ирак, Иран, Сирия, Палестина, Кіші Азияны қамтыған [[Селжұқ әулеті|Селжұқ империясы]] біраздан кейін бірнеше бөлікке бөлінді. Оның Кіші Азиядағы бөлігі өзін Конья сұлтандығы деп жариялады, оның астанасы Конья (бұрынғы Иконий) қаласында болды. Крестшілердің жорықтарына, Кіші Азия мен Қиыр Шығыстың корольдіктеріне (Антиохия, Кіші Әрменстан, т.б.) тойтарыс бере алған Конья сұлтандығын 1318 жылда Хулагу хандығы құлатты. Соған дейін, XII ғасырдың басында, [[Шыңғысхан]]ның және оның ұрпақтарының шабуылдарынан құтылып, Хорасаннан, Сырдария жағасынан Сүлеймен шахтың басшылығымен оғыздардан тараған [[қайы]] тайпасы Арменияға, одан кейін, оның баласы Ертұғырыл бейдің кезінде Кіші Азияға көшіп кетті де, Конья сұлтаны [[Ала-ад-дин Кейқубат]] Византиямен соғыста көмектесті, сондықтан ол оғыз қайыларына Ангора([[Анкара]]) мен Брусса ([[Бурса]]) қалаларының арасындағы жерлерді берді. Ертұғырылдың баласы Осман бей Византиямен күресте оның Кіші Азиядағы көптеген жерлерін тартып алды. Содан кейін, 1299 жылы Осман Конья сұлтандығынан тәуелсіздігін жариялап, [[Осман империясы]]н құрды. [[Босфор бұғазы]] үстінде салынған көпір Азия мен Еуропа материктерін жалғастырып тұр. Көпір 1973 жылы қазан айының 30-да Түркия Республикасының 50 жылдық құрметіне ашылған. Ұзындығы 1074 м, биіктігі 64 м. Оның құрылысында түріктермен қатар ағылшындар, немістер, жапондықтар еңбек етті. Босфор бұғазының жарлауытты жағалауларында Түркияның үлкен ірі портты қаласы Ыстамбұл орналасқан. Ертеде Ыстамбұл Шығыс Рим империясының (Византияның) елордасы болған. Қала ол кезде [[Константинополь]] деп аталатын, 1453 жылы қаланы түріктер басып алып, жаңадан [[Ыстамбұл]] деп атаған. Генерал [[Мұстафа Кемал Ататүрік]]тің басқаруымен түрік халқының ұлт – азаттық көтерілісі нәтижесінде (1918 – 1923 ж.) 1923 жылы қазанның 29-да Түркия Республикасы құрылып, Түркия Республикасының тұңғыш президенті болып [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] сайланды. == Түркияның әкімшілік бөлінуі == {{Толық мақала|Түркияның әкімшілік бөлінуі}} Аудандар: * [[Эгей ауданы]] * [[Қара теңіз ауданы]] * [[Орталық Анатолия ауданы]] * [[Шығыс Анатолия ауданы]] * [[Мәрмәр ауданы]] * [[Жерорта теңіз ауданы]] * [[Оңтүстік-Шығыс Анатолия ауданы]] === Ірі қалалар === {| class="sortable wikitable" style="text-align:right;" |----- | align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Орыны''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Қала''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1990''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2000''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2007''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2008'''|| align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2009'''|| align="center" bgcolor="#98FB98"| '''Провинция''' |- |1 || align="left" | [[Ыстанбұл]] || 6 629 431 || 8 803 468 || 10 861 463 || 10 878 360 || 10 895 257 || align="left" | [[Ыстамбұл (ил)]] |- |2 || align="left" | [[Анкара]] || 2 583 963 || 3 203 362 || 3 842 737 || 3 894 182 || 3 945 627 || align="left" | [[Анкара (ил)]] |- |3 || align="left" | [[Измир]] || 1 758 780 || 2 232 265 || 2 644 531 || 2 672 126 || 2 699 721 || align="left" | [[Измир (ил)]] |- |4 || align="left" | [[Бурса]] || 834 576 || 1 194 687 || 1 537 040 || 1 589 530 || 1 642 020 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |5 || align="left" | [[Адана]] || 916 150 || 1 130 710 || 1 506 272 || 1 517 787 || 1 529 302 || align="left" | [[Адана (ил)]] |- |6 || align="left" | [[Газиантеп]] || 603 434 || 853 513 || 1 192 023 || 1 235 815 || 1 279 607 || align="left" | [[Газиантеп (ил)]] |- |7 || align="left" | [[Кония]]|| 513 346 || 742 690 || 973 791 || 980 973 || 988 155 || align="left" | [[Кония (ил)]] |- |8 || align="left" | [[Анталия]] || 378 208 || 603 190 || 877 945 || 911 497 || 945 049 || align="left" | [[Анталия (ил)]] |- |9 || align="left" | [[Кайсери]] || 425 776 || 536 392 || 775 594 || 781 119 || 786 644 || align="left" | [[Кайсери (ил)]] |- |10 || align="left" | [[Мерсин]] || 481 459 || 633 691 || 692 300 || 696 518 || 700 736 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |11|| align="left" | [[Ескишехир]] || 413 082 || 482 793 || 581 408 || 599 796 || 618 184 || align="left" | [[Ескишехир (ил)]] |- |12|| align="left" | [[Диярбакыр]] || 373 810 || 545 963 || 613 332 || 613 821 || 614 310 || align="left" | [[Диярбакыр (ил)]] |- |13 || align="left" | [[Денизли]] || 237 918 || 357 557 || 465 947 || 479 381 || 492 815 || align="left" | [[Денизли (ил)]] |- |14 || align="left" | [[Шанлыурфа]] || 276 528 || 385 588 || 472 238 || 468 993 || 465 748 || align="left" | [[Шанлыурфа (ил)]] |- |15 || align="left" | [[Самсун]] || 322 982 || 388 509 || 459 781 || 461 640 || 463 499 || align="left" | [[Самсун (ил)]] |- |16 || align="left" | [[Есенюрт]]|| 70 280 || 148 981 || 335 316 || 373 017 || 410 718 || align="left" | [[Стамбул (ил)]] |- |17 || align="left" | [[Малатия]]|| 270 412 || 381 081 || 419 212 || 411 181 || 403 150 || align="left" | [[Малатия (ил)]] |- |18 || align="left" | [[Адапазары]]|| 272 039 || 283 752 || 382 226 || 390 624 || 399 022 || align="left" | [[Сакария (ил)]] |- |19 || align="left" | [[Кахраманмараш]]|| 228 129 || 326 198 || 380 805 || 385 672 || 390 539 || align="left" | [[Кахраманмараш (ил)]] |- |20 || align="left" | [[Ерзерум]]|| 242 391 || 361 235 || 361 160 || 359 752 || 358 344 || align="left" | [[Ерзурум (ил)]] |- |21 || align="left" | [[Ван]] || 155 623 || 284 464 || 331 986 || 342 139 || 352 292 || align="left" | [[Ван (ил)]] |- |22 || align="left" | [[Елазығ]]|| 204 603 || 266 495 || 319 381 || 312 584 || 305 787 || align="left" | [[Елазығ (ил)]] |- |23 || align="left" | [[Батман (қала)|Батман]]|| 147 347 || 246 678 || 293 024 || 298 342 || 303 660 || align="left" | [[Батман (ил)]] |- |24 || align="left" | [[Султанбейли]]|| 82 298 || 175 700 || 272 758 || 282 026 || 291 294 || align="left" | [[Стамбул (ил)]] |- |25 || align="left" | [[Измит]] || 190 741 || 195 699 || 285 470 || 287 970 || 290 470 || align="left" | [[Коджаели (ил)]] |- |26 || align="left" | [[Сивас]] || 223 115 || 251 776 || 294 402 || 288 693 || 282 984 || align="left" | [[Сивас (ил)]] |- |27 || align="left" | [[Гебзе]]|| 159 116 || 253 487 || 270 614 || 274 271 || 277 928 || align="left" | [[Коджаели (ил)]] |- |28 || align="left" | [[Маниса]] || 158 928 || 214 949 || 281 890 || 278 967 || 276 044 || align="left" | [[Маниса (ил)]] |- |29 || align="left" | [[Балыкесир]] || 170 589 || 215 436 || 241 404 || 247 072 || 252 740 || align="left" | [[Балыкесир (ил)]] |- |30 || align="left" | [[Санджактепе]]|| 46 013 || 144 351 || 223 755 || 227 602 || 231 449 || align="left" | [[Стамбул (ил)]] |- |31 || align="left" | [[Тарсус]]|| 187 508 || 216 382 || 229 921 || 228 471 || 227 021 || align="left" | [[Мерсин (ил)]] |- |32 || align="left" | [[Трабзон]] || 161 886 || 214 949 || 230 693 || 220 860 || 211 027 || align="left" | [[Трабзон (ил)]] |- |33 || align="left" | [[Чорум]]|| 116 810 || 161 321 || 202 322 || 206 572 || 210 822 || align="left" | [[Чорум (ил)]] |- |34 || align="left" | [[Чорлу]]|| 74 681 || 141 525 || 190 792 || 200 577 || 210 362 || align="left" | [[Текирдағ (ил)]] |- |35 || align="left" | [[Каяпынар]]|| 10 958 || 68 150 || 166 905 || 185 626 || 204 347 || align="left" | [[Диярбакыр (ил)]] |- |36 || align="left" | [[Османие]] || 122 307 || 173 977 || 180 477 || 189 112 || 197 747 || align="left" | [[Османие (ил)]] |- |37 || align="left" | [[Адыяман]]|| 100 045 || 178 538 || 191 627 || 193 250 || 194 873 || align="left" | [[Адыяман (ил)]] |- |38 || align="left" | [[Күтахия]]|| 130 944 || 166 665 || 212 934 || 202 118 || 191 302 || align="left" | [[Күтахия (ил)]] |- |39 || align="left" | [[Кырыккале]]|| 185 431 || 205 078 || 193 526 || 192 341 || 191 156 || align="left" | [[Кырыккале (ил)]] |- |40 || align="left" | [[Антакия]] || 123 871 || 144 910 || 186 243 || 188 310 || 190 377 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |41 || align="left" | [[Бейликдүзү]]|| 15 202 || 97 985 || 186 789 || 185 633 || 184 477 || align="left" | [[Стамбул (ил)]] |- |42 || align="left" | [[Бүйүкчекмедже]]|| 54 475 || 97 615 || 144 666 || 163 140 || 181 614 || align="left" | [[Стамбул (ил)]] |- |43 || align="left" | [[Искендерун]] || 154 807 || 159 149 || 177 294 || 176 374 || 175 454 || align="left" | [[Хатай (ил)|Хатай]] |- |44 || align="left" | [[Айдын]] || 107 011 || 143 267 || 168 216 || 171 242 || 174 268 || align="left" | [[Айдын (ил)]] |- |45 || align="left" | [[Ушак]] || 105 270 || 137 001 || 172 709 || 173 053 || 173 397 || align="left" | [[Ушак (ил)]] |- |46 || align="left" | [[Арнавуткөй]]|| 42 749 || 98 930 || 141 143 || 156 333 || 171 523 || align="left" | [[Стамбул (ил)]] |- |47 || align="left" | [[Аксарай]]|| 90 698 || 129 949 || 153 570 || 161 323 || 169 076 || align="left" | [[Аксарай (ил)]] |- |48 || align="left" | [[Ыспарта]] || 112 117 || 148 496 || 184 735 || 175 815 || 166 895 || align="left" | [[Ыспарта (ил)]] |- |49 || align="left" | [[Афионкарахисар]] || 95 643 || 128 516 || 159 967 || 163 207 || 166 447 || align="left" | [[Афьонкарахисар (ил)]] |- |50 || align="left" | [[Инегөл]]|| 73 258 || 119 710 || 154 698 || 158 575 || 162 452 || align="left" | [[Бурса (ил)]] |- |} == Саясаты == [[Сурет:Recep Tayyip Erdogan in Ukraine.jpg|нобай|right|160px|[[Режеп Тайып Ердоған]] Президент]] 1923-2018 жылдар аралығында Түркия парламенттік өкілетті демократиялы ел болды. [[Президенттік республика|Президенттік жүйе]] 2017 жылы референдумда қабылданды; жаңа жүйе 2018 жылы өтетін президенттік сайлаудан бастап күшіне енді және президентке [[атқарушы билік]]ке толық бақылау береді, соның ішінде жарлықтар шығару, өзінің кабинетін тағайындау, бюджет құру, Парламентті тарату, мерзімінен бұрын сайлау тағайындау, шенеуніктер мен соттарды тағайындау. Премьер-министрдің лауазымы жойылып, оның өкілеттіктері (Министрлер Кабинетінің өкілеттіктерімен бірге) президентке берілді, ол мемлекет басшысы болып табылады және тікелей сайлау арқылы бес жылға сайланады. Режеп Тайып Ердоған — тікелей дауыс беру арқылы сайланған тұңғыш президент. Түркия Конституциясы елдің құқықтық базасын реттейді. Онда Мемлекеттік басқарудың негізгі қағидаттары баяндалады және Түркия біртұтас орталықтандырылған мемлекет ретінде жарияланады. Атқарушы билікті президент жүзеге асырады, ал заң шығарушы билік Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысы деп аталатын бір палаталы парламентке тиесілі. Сот билігі номиналды түрде атқарушы және заң шығарушы билікке тәуелсіз, бірақ 2007, 2010 және 2017 жылдардағы референдумдардан кейін күшіне енген конституциялық өзгерістер Президент пен билеуші партияға [[судья]]лар мен [[прокурор]]ларды тағайындау немесе қызметінен босату туралы кең өкілеттіктер берді. Конституциялық сотқа заңдар мен жарлықтардың Конституцияға сәйкестігі туралы шешім қабылдау тапсырылды. Мемлекеттік Кеңес әкімшілік істер бойынша соңғы сатыдағы трибунал, ал басқалары үшін Жоғарғы апелляциялық сот. [[Сурет:TBMM, August 2022.jpg|солға|нобай|300x300 нүкте|[[Анкара]]дағы Түркияның Ұлы Ұлттық Мәжілісі]] Екі жыныстың да жалпыға бірдей [[сайлау құқығы]] бүкіл Түркияда 1933 жылдан бастап және көптеген елдерден бұрын қолданылып келеді және 18 жасқа толған әрбір түрік азаматы дауыс беруге құқылы. Партиялық тізім бойынша 85 сайлау округінен пропорционалды өкілдік жүйесі бойынша төрт жылға сайланатын 600 парламент мүшелері бар. Конституциялық Сот антисекулярлық немесе [[сепаратизм|сепаратистік]] деп санайтын саяси партияларды мемлекеттік қаржыландырудан айыруы немесе олардың өмір сүруіне мүлде тыйым сала алады. Сайлау шегі — дауыстардың он пайызын құрайды. Ататүрік реформаларының жақтаушылары [[Исламизм|исламшылдар]]дан ерекшеленетін [[кемализм|кемалистер]] деп аталады, олар діннің заң шығарудағы, білім берудегі және қоғамдық өмірдегі рөліне қатысты екі түрлі пікірді білдіреді. Кемалистік көзқарас мемлекеттің экономикаға, білімге және басқа да мемлекеттік қызметтерге араласу қажеттілігін сақтай отырып, зайырлы [[конституция]]сы және батыстық мәдениеті бар [[демократия]] нысанын қолдайды. 1923 жылы [[республика]] ретінде құрылғаннан бері Түркия [[зайырлылық]]тың күшті дәстүрін қалыптастырды. Алайда, 1980-ші жылдардан бастап табыстардың теңсіздігі және таптардың айырмашылығы сияқты мәселелер исламизмнің пайда болуына алып келді, бұл қозғалыс үкіметтің саясатындағы дін үшін үлкен рөлді қолдайды және теория жүзінде билік, қауымдық ынтымақтастық және әлеуметтік әділеттілік міндеттерін қолдайды; дегенмен, іс жүзінде туындаған нәрсеге жиі дау туындайды. Режеп Тайып Ердоған мен АКП кезіндегі Түркия барған сайын [[Авторитаризм|авторитарлы]] ел ретінде сипатталады. === Заң === [[Сурет:PalaceOfJusticeIstanbul_(1).jpg|нобай|240px|Ыстамбұл Чағлаян әділет сарайы — Стамбулдың Шишли ауданындағы сот ғимараты.]] Түркияның сот жүйесі континенталды Еуропа жүйесімен толығымен біріктірілген. Мысалы, Түркияның Азаматтық кодексі негізінен Швейцарияның Азаматтық кодексі мен міндеттемелер кодексінің және Германияның Сауда кодексінің элементтерін қосу арқылы өзгертілді. Әкімшілік кодекстің француздық, ал Қылмыстық кодекстің итальяндық аналогымен ұқсастықтары бар.<ref name=mymerhaba.com>{{cite web|title=Turkish Legal System|url=http://www.mymerhaba.com/Turkish-Legal-System-in-Turkey-213.html|website=mymerhaba.com/|access-date=14 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140922212352/http://www.mymerhaba.com/Turkish-Legal-System-in-Turkey-213.html|archive-date=22 September 2014|url-status=dead}}</ref> Түркия билікті бөлу принципін қабылдады. Осы қағидаға сәйкес, сот билігін түрік ұлтының атынан тәуелсіз соттар жүзеге асырады. Соттардың тәуелсіздігі мен ұйымдастырылуы, судьялар мен прокурорлардың қызмет ету мерзімінің қауіпсіздігі, судьялар мен прокурорлардың кәсібі, судьялар мен мемлекеттік айыптаушылардың, әскери соттардың және олардың ұйымдарының қадағалауы, жоғары соттардың өкілеттіктері мен міндеттері Түркия Конституциясымен реттеледі.<ref name=uhdigm.adalet.gov.tr>{{cite web|title=The Judicial System of Turkey|url=http://www.uhdigm.adalet.gov.tr/THE_JUDICIAL_SYSTEM_OF_TURKEY_AND_ORGANISATION_OF_THE_MINISTRY_OF_JUSTICE.pdf|website=uhdigm.adalet.gov.tr/|publisher=Ministry of Justice|access-date=14 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211859/http://www.uhdigm.adalet.gov.tr/THE_JUDICIAL_SYSTEM_OF_TURKEY_AND_ORGANISATION_OF_THE_MINISTRY_OF_JUSTICE.pdf|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}</ref> Түркия Конституциясының 142-бабына сәйкес соттардың ұйымдастырылуы, міндеттері мен юрисдикциясы, олардың функциялары мен сот процедуралары заңмен реттеледі. Жоғарыда аталған түрік конституциясы мен онымен байланысты заңдарға сәйкес Түркиядағы сот жүйесін үш негізгі санат бойынша жіктеуге болады: сот, әкімшілік сот және әскери сот. Әр санатқа бірінші сатыдағы соттар мен жоғары соттар кіреді. Сонымен қатар, Юрисдикциялық даулар соты бір сот жүйесінің құзырына жататын дәрежеге жатқызуға болмайтын істер бойынша шешім шығарады.<ref name=uhdigm.adalet.gov.tr /> Түркиядағы құқық қорғау қызметін бірнеше департаменттер (мысалы, Бас қауіпсіздік басқармасы және Жандармерия бас қолбасшылығы) және мекемелер жүзеге асырады, олардың барлығы [[Түркия президенті]]нің немесе көбіне Ішкі істер министрінің басшылығымен әрекет етеді. Әділет министрлігі жариялаған сандарға сәйкес 2008 жылдың қараша айындағы түрік түрмелерінде 100000 адам бар, бұл 2000 жылдан екі есеге өскен.<ref>{{cite web|title=General Directorate of Judicial Records|url=http://www.adlisicil.adalet.gov.tr/resmiistatistik.html#|website=adlisicil.adalet.gov|access-date=25 November 2016|archive-date=26 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726172153/http://www.adlisicil.adalet.gov.tr/resmiistatistik.html|url-status=dead}}</ref> AKP мен Ердоған басқарған жылдары, атап айтқанда 2013 жылдан бастап, судьялар мен прокурорларды жоғарылатуға және олардың қоғамдық парызды орындауға саяси араласуына байланысты түрік сот жүйесінің тәуелсіздігі мен тұтастығына Түркияда және одан тыс жерлерде институттар, парламентшілер мен журналистер күмән туғызатын болды.<ref name=EU2015>{{cite web|url=http://www.ab.gov.tr/files/5%20Ekim/2015_turkey_report.pdf|title=European Commission: Turkey 2015 report|work=European Commission|date=10 November 2015|access-date=6 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818052601/http://www.ab.gov.tr/files/5%20Ekim/2015_turkey_report.pdf|archive-date=18 August 2016|url-status=dead}}</ref><ref name=EP2016>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+TA+P8-TA-2016-0133+0+DOC+PDF+V0//EN|title=European Parliament resolution of 14 April 2016 on the 2015 report on Turkey|work=European Parliament|date=14 April 2016|access-date=6 July 2016}}</ref><ref name=TI2016>{{cite web|url=http://www.transparency.org/news/pressrelease/turkeys_institutions_are_failing_to_comply_with_good_governance_principles|title=Turkey's institutions are failing to comply with good governance principles and combat corruption|work=Transparency International|date=7 April 2016|access-date=6 July 2016}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://europe.newsweek.com/zaman-newspaper-turkey-free-speech-477859|title=As ISIS attacks mount, Turkey steps up its war on free speech|magazine=Newsweek|date=6 July 2016|access-date=6 July 2016}}</ref> Түркияның Еуропалық Комиссиясының 2015 жылғы баяндамасында "сот жүйесінің тәуелсіздігі мен биліктің бөліну принципін құрметтеу бұзылып, судьялар мен прокурорлар қатты саяси қысымға ұшырады" делінген.<ref name=EU2015 /> === Шетелдік қатынастар === [[Сурет:EU and Turkey Locator Map.png|нобай|1950 жылы Еуропа Кеңесінің алғашқы мүшелерінің бірі болғаннан кейін, Түркия 1963 жылы ЕЭК-нің қауымдастырылған мүшесі болды, 1995 жылы ЕО Кеден одағына кірді және 2005 жылы [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]]пен толық мүшелік келіссөздерін бастады.]] Түркия [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (1945), [[Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы|ЭЫДҰ]] (1961), [[Ислам ынтымақтастық ұйымы|ИӘҰ]] (1969), [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] (1973), [[Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымы|ЭКО]] (1985), [[Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы|ҚТЭЫҰ]] (1992), [[D-8 Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымы|D-8]] (1997) және [[Үлкен жиырмалық]]тың негізін қалаушы мүшесі болып табылады (1999). Түркия 1951–1952, 1954–1955, 1961 және 2009–2010 жылдары [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]]нің мүшесі болды. 2012 жылы Түркия [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы|ШЫҰ]]-ның диалог бойынша серіктесі болды, ал 2013 жылы [[Азиядағы Ынтымақтастық Диалогы|АЫД]] мүшесі болды. Дәстүрлі батыстық бағытына сәйкес Еуропамен қарым-қатынас әрдайым түрік сыртқы саясатының орталық бөлігі болды. Түркия 1950 жылы Еуропа Кеңесінің алғашқы мүшелерінің бірі болды, 1959 жылы ЕЭК қауымдастық мүшелігіне (Еуропалық Одақтың негізін қалаушы) қатысуға өтініш берді және 1963 жылы қауымдастырылған мүше болды. Онжылдықтардағы саяси келіссөздерден кейін Түркия толық мүшелікке өтініш білдірді ЕЭК 1987 ж., [[Батыс Еуропалық Одақ]]тың қауымдастырылған мүшесі болды, 1992 ж. ЕО Кедендік одағына кірді және ЕО-мен 2005 ж. бастап ресми түрде қосылу туралы келіссөздер жүргізді. Түркияның кипрлық дауда [[Солтүстік Кипр]]ды қолдауы Түркияның ЕО-мен қарым-қатынасын қиындатады және елдің ЕО-ға кіруге өтінімі үшін басты кедергі болып қалады. Түркияның сыртқы саясатының басқа анықтаушы аспектісі елдің АҚШ-пен бұрыннан келе жатқан стратегиялық одақтастығы болды. 1947 жылғы [[Трумэн доктринасы]] Американың [[қырғи қабақ соғысы]] кезінде Түркия мен Грекияның қауіпсіздігіне кепілдік беру ниетін тұжырымдап, нәтижесінде АҚШ-тың ауқымды әскери және экономикалық қолдауы болды. 1948 жылы екі ел де Еуропа экономикасын қалпына келтіру бойынша [[Маршалл жоспары]]на және [[Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы|ЕЭЫДҰ]]-ға енгізілді. Қырғи қабақ соғыс кезінде Кеңес Одағы тарапынан туындаған ортақ қауіп Түркияның 1952 жылы НАТО-ға мүшелігіне әкеліп, АҚШ-пен тығыз екіжақты қатынастарды қамтамасыз етті. Кейіннен Түркия Америка Құрама Штаттарының саяси, экономикалық және дипломатиялық қолдауынан, оның ішінде Еуропалық Одаққа кіру сияқты маңызды мәселелерден пайда көрді. Қырғи қабақ соғыс аяқталғаннан кейін Түркияның геостратегиялық маңызы [[Таяу Шығыс]]қа, [[Кавказ]]ға және [[Балқан түбегі]]не жақын болуға бағытталды. [[Сурет:NATO Ministers of Defense and of Foreign Affairs meet at NATO headquarters in Brussels 2010.jpg|нобай|солға|[[Түрік қарулы күштері]] жалпы алғанда [[NATO]]-дағы АҚШ-тың Қарулы Күштерінен кейінгі екінші үлкен әскери күш болып табылады. Түркия бұл одаққа 1952 жылы қосылды.<ref name=ministryofforeign>{{cite web|title=Turkey's Relations with NATO|url=http://www.mfa.gov.tr/nato.en.mfa|website=mfa.gov.tr|access-date=12 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022051313/http://www.mfa.gov.tr/nato.en.mfa|archive-date=22 October 2014|url-status=dead}}</ref>]] 1991 жылы Түркия ортақ мәдени және тілдік мұрамен бөлісетін Кеңес Одағының [[Түркі тілді аумақтар|түркі мемлекеттері]]нің тәуелсіздігі Түркияға өзінің экономикалық және саяси қатынастарын [[Орталық Азия]]ға тереңдетуге мүмкіндік берді, бұл [[Әзірбайжан]]дағы [[Баку]]ден Түркиядағы [[Джейхан]] портына мұнай мен табиғи газдың миллиардтаған долларлық құбырын салуды аяқтауға мүмкіндік берді. Баку-Тбилиси-Джейхан құбыры Түркияның Каспий теңізі бассейнінен Еуропаға дейінгі энергетикалық құбырға айналу жөніндегі сыртқы саяси стратегиясының бір бөлігі болып табылады. Алайда 1993 жылы Түркия Бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде Әзірбайжанға (Кавказ аймағындағы түркі мемлекеті) қолдау көрсетіп, [[Армения]]мен өзінің құрлықтағы шекарасын жауып тастады және ол жабық күйінде қалып отыр. Армения өз кезегінде 2020 жылы Таулы Қарабақ соғыстан кейін Түркияға сауда санкцияларын енгізді. 2020 жылдың 31 желтоқсанынан бастап Түркияның қақтығыста Әзірбайжанды қолдауы салдарынан Түркиядан импорттауға тыйым салынды. AKP үкіметі кезінде Түркияның ықпалы Таяу Шығыстың бұрынғы Осман территорияларында және Балқанда "стратегиялық тереңдік" доктринасына негізделген ([[Ахмет Давутоғлу]] Түркияның аймақтық сыртқы саясат мәселелеріне көбірек қатысуын анықтау үшін ұсынған терминология), [[неоосманизм]] деп те аталады. 2010 жылғы желтоқсандағы [[Араб көктемі]]нен кейін AKP үкіметінің зардап шеккен елдердегі кейбір саяси оппозициялық топтарды қолдау жөніндегі таңдауы кейбір араб мемлекеттерімен шиеленіске әкелді, мысалы, [[Сирия азаматтық соғысы|Сирияда азаматтық соғыс]] басталғаннан бері Түркиямен көршілес Сирия және президент [[Мұхаммед Мурси]] биліктен тайдырылғаннан кейінгі [[Египет]]. [[Сурет:Participants at the 2015 G20 Summit (Presidencia de la Nación Argentina).jpg|нобай|оңға|2015 жылы G20 саммиті Түркияның Анталия қаласында өтті, [[Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы|ЭЫДҰ]]-ның құрылтайшысы (1961) және [[G20]] (1999).]] 2021 жылы Түркияның Сирияда да, Египетте де елшісі жоқ.<ref>{{cite web|url=http://www.turkishweekly.net/op-ed/3216/on-relations-between-turkey-and-egypt.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20141005012801/http://www.turkishweekly.net/op-ed/3216/on-relations-between-turkey-and-egypt.html|url-status=dead|archive-date=5 October 2014|title=On Relations between Turkey and Egypt|author=Yaşar Yakış|publisher=Turkish Weekly|date=29 September 2014|access-date=19 November 2014}}</ref> 2010 жылы Газадағы флотилия шабуылынан кейін [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастар үзілді, бірақ 2016 жылдың маусымында келісім жасалғаннан кейін қалыпқа келтірілді.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36639834|title=Israel and Turkey end rift over Gaza flotilla killings|publisher=BBC|date=27 June 2016|access-date=27 June 2016|work=BBC News}}</ref> Бұл саяси алауыздықтар жақында бай [[табиғи газ]] кен орындары табылған [[Левант|Шығыс Жерорта теңізі]]нде бірнеше одақтастарымен Түркияны қалдырды;<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/10/29/cyprus-energy-turkey-idUSL5N0SO3LK20141029|title=Greece, Egypt, Cyprus urge Turkey to quit gas search off island|newspaper=Reuters|date=29 October 2014|access-date=19 November 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/11/08/egypt-energy-cyprus-greece-idUSL6N0SY0FW20141108|title=Egypt, Greece, Cyprus pledge to boost energy cooperation|newspaper=Reuters|date=8 November 2014|access-date=19 November 2014}}</ref> бұрынғы сыртқы істер министрі (кейін премьер-министр) Ахмет Давутоғлұ өзінің «көршілермен нөлдік проблемалар»<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.tr/policy-of-zero-problems-with-our-neighbors.en.mfa|title=Policy of Zero Problems with our Neighbors|publisher=Turkish Ministry of Foreign Affairs|access-date=19 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022050726/http://www.mfa.gov.tr/policy-of-zero-problems-with-our-neighbors.en.mfa|archive-date=22 October 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://foreignpolicy.com/2013/08/22/how-turkey-went-from-zero-problems-to-zero-friends/|title=How Turkey Went From 'Zero Problems' to Zero Friends|author=Piotr Zalewsky|magazine=Foreign Policy|date=22 August 2013|access-date=19 November 2014}}</ref> сыртқы саясат доктринасында қойған бастапқы мақсаттарынан күрт айырмашылығы бар.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-30111043|title=Erdogan's 'New Turkey' drifts towards isolation|author=Mark Lowen|publisher=BBC|date=20 November 2014|access-date=22 November 2014|work=BBC News}}</ref> 2015 жылы Түркия, [[Сауд Арабиясы]] мен [[Катар]] Сирия президенті [[Башар әл-Асад]]қа қарсы «стратегиялық одақ» құрды.<ref>{{cite news |url=http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |title=Gulf allies and 'Army of Conquest' |author=Gareth Porter |newspaper=[[Al-Ahram Weekly]] |date=28 May 2015|author-link=Gareth Porter }}</ref> Алайда 2016 жылы Ресеймен жақындағаннан кейін Түркия Сириядағы қақтығысты шешуге қатысты ұстанымын қайта қарады.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-38449551|title=Syria conflict: Turkey and Russia 'agree ceasefire plan'|publisher=BBC|date=28 December 2016|work=BBC News}}</ref><ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2016/12/28/middleeast/syria-ceasefire-russia-turkey/|title=Turkey and Russia agree on draft Syria ceasefire, report says|publisher=CNN|date=28 December 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2016/12/29/middleeast/syria-ceasefire-russia-turkey-analysis/|title=How Russia and Turkey brokered peace in Syria – and sidelined the US|publisher=CNN|date=30 December 2016}}</ref> 2018 жылдың қаңтарында түрік әскерилері мен Түркия қолдаушы күштер, соның ішінде Еркін Сирия армиясы мен Ахрар аш-Шам,<ref>"[https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/02/syria-operation-olive-branch-kurdish-fighters-fsa-afrin-ypg.html Kurdish fighters join Turkey's Afrin operation]". ''Al-Monitor.'' 16 February 2018.</ref> Сирияға АҚШ-тың қолдауындағы YPG-ді Африн анклавынан ығыстыруға бағытталған интервенцияны бастады.<ref>"[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/recep-tayyip-erdogan-syria-kurdish-force-drown-turkey-us-sdp-ypg-pkk-a8160111.html Recep Tayyip Erdogan vows to 'drown' Syrian Kurdish force set up by US]". ''The Independent''. 15 January 2018.</ref><ref>"[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey/turkey-to-u-s-end-support-for-syrian-kurd-ypg-or-risk-confrontation-idUSKBN1FE297 Turkey to U.S.: End support for Syrian Kurd YPG or risk confrontation]". Reuters. 25 January 2018.</ref> 2020 жылы Түркия ГНА-ның өтініші бойынша Ливияға ашық түрде араласты.<ref>{{cite news |title=Will The Egyptian And Turkish Militaries Clash In Libya? |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2020/07/09/will-the-egyptian-and-turkish-militaries-clash-in-libya/ |work=Forbes |date=9 July 2020}}</ref> Түркияның [[Грекия]]мен және [[Кипр]]мен теңіз шекаралары және Жерорта теңізінің шығысында бұрғылау құқығы туралы талас бар.<ref>{{cite news |title=Cyprus: EU 'appeasement' of Turkey in exploration row will go nowhere |url=https://www.reuters.com/article/us-greece-turkey-eu-cyprus-idUSKCN25D1FZ |work=Reuters |date=17 August 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Turkey threatens Greece over disputed Mediterranean territorial claims |url=https://www.dw.com/en/turkey-threatens-greece-over-disputed-mediterranean-territorial-claims/a-54828554 |work=Deutsche Welle |date=5 September 2020}}</ref> Түркия [[Ливия]]дағы [[Триполи]]де орналасқан Ұлттық келісім үкіметін (GNA) мойындайды және қолдайды, оны 2014 жылдан бері азаматтық соғысқа ұшырады. == Қарулы күштері == ''Толық мақаласы: '''[[Түрік қарулы күштері]]''''' ''Тағы қараңыз: [[Түркияның қорғаныс өнеркәсібі]]'' [[Сурет:ANKA_TUSAS.jpg|thumb|TAI Anka — бұл Түрік аэроғарыш өнеркәсібі жасаған ұшқышсыз ұшу аппараттарының тобы.]] Түрік қарулы күштері құрлық, әскери-теңіз күштері мен әскери-әуе күштерінен тұрады. Жандармерия мен жағалау күзеті ішкі істер органдарының бөлігі ретінде бейбіт уақытта жұмыс істейді, дегенмен олар соғыс уақытында сәйкесінше Армия мен Әскери-теңіз күштерінің қолбасшылығына бағынады, бұл кезде олар ішкі құқық қорғау және әскери функцияларға ие.<ref name="TSK_Organisation">{{cite web|url=http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218082358/http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm|archive-date=18 February 2009|title=Turkish Armed Forces Defense Organization|author=Turkish General Staff|author-link=Turkish Armed Forces|publisher=Turkish Armed Forces|access-date=15 December 2006|year=2006}}</ref> Бас штабтың бастығын Президент тағайындайды. Министрлер кеңесі Парламент алдында ұлттық қауіпсіздік және қарулы күштердің елді қорғауға лайықты дайындығы мәселелеріне жауап береді. Алайда, соғыс жариялау және түрік қарулы күштерін шетелдерге орналастыру немесе шетелдік қарулы күштердің Түркияда орналасуына рұқсат беру тек парламентте. [[Сурет:TCG_Anadolu_(L-400).jpg|thumb|right|TCG Anadolu (L-400) амфибиялық шабуыл кемесі (LHD және V/STOL [[Ұшақ тасығыш|әуе кемесі]]) [[Ыстанбұл]]дағы Седеф кеме жасау зауытында. Қазір Түркия әскери-теңіз күштері TCG Trakya деп аталатын егіз кеменің құрылысын жоспарлап отыр.<ref name="SavunmaSanayiST-2">{{cite web|url=https://www.savunmasanayist.com/deniz-kuvvetlerinden-tcg-trakya-aciklamasi/|title=Deniz Kuvvetlerinden TCG Trakya açıklaması|author=Anıl Şahin|publisher=SavunmaSanayiST.com|date=14 February 2019}}</ref><ref name="DenizHaber1">{{cite web|url=https://www.denizhaber.com/guncel/tcg-trakya-ne-zaman-bitecek-h81915.html|title=TCG Trakya ne zaman bitecek?|author=Ahmet Doğan|publisher=DenizHaber.com|date=9 November 2019}}</ref>]] Түркияның жыл сайынғы ер азаматы, әйтпесе әскери қызметке құқығы жоқ, білімі мен жұмыс орнына байланысты үш аптадан бір жылға дейінгі мерзім ішінде қарулы күштерде қызмет етуге міндетті. Түркия ар-ожданға байланысты әскери қызметтен бас тартуды мойындамайды және әскери қызметке азаматтық балама ұсынбайды. Түркия НАТО-дағы ең үлкен әскери күшке АҚШ-тың Қарулы Күштерінен кейінгі екінші орында тұр, ол НАТО-ның 2011 жылғы бағалауы бойынша шамамен 495000 орналастырылатын күшке ие. Түркия — [[Бельгия]], [[Германия]], [[Италия]] және [[Нидерланд]]пен бірге одақтастықтың ядролық бөлісу саясатының бөлігі болып табылатын НАТО-ға мүше бес елдің бірі. Жалпы алғанда, [[Инджирлик әуе базасы]]нда 90 [[B61 ядролық бомба]] бар, олардың 40-ы ядролық қақтығыс жағдайында Түрік әуе күштерін пайдалануға бөлінген, бірақ оларды қолдану НАТО-ның мақұлдауын қажет етеді. Түркия Корея соғысынан кейін БҰҰ мен НАТО жанындағы халықаралық миссияларда, соның ішінде [[Сомали]], [[Югославия]] мен [[Африка Мүйізі]]ндегі бітімгершілік миссияларында күштерін сақтап келеді. Түркия [[Шығанақ соғысы|Бірінші Парсы шығанағы соғысы]]нда коалиция күштерін қолдады. Түркия қарулы күштері халықаралық қауіпсіздік күштеріне, Косово Күштеріне, Еурокорпустарға және ЕО әскери топтарына әскери персонал ұсынады. 1974 жылдан бастап Солтүстік Кипрде Түркияның 36000 әскері тұрады. Соңғы жылдары Түркия [[Ирак]]тың солтүстігіндегі [[Пешмерга]] күштері мен Сомали Қарулы Күштеріне қауіпсіздік пен дайындық кезінде көмектесті. [[Албания]], [[Ирак]], [[Катар]] және [[Сомали]]де түрік қарулы күштерінің шетелдегі әскери базалары бар.<ref>{{cite web|url=https://www.trtworld.com/turkey/turkey-to-open-it-s-largest-military-base-in-somalia-10967|title=Turkey to open its largest military base in Somalia|publisher=TRT World|date=30 September 2017}}</ref> == Экономикасы == {{Толық мақала|Түркия экономикасы}} [[Сурет:View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg|нобай|Түркияның ең ірі қаласы және қаржы орталығы — [[Ыстанбұл]]дың Еуропалық жағындағы [[Бешикташ]] ауданының [[Левент]] кварталындағы зәулім ғимараттар.]] Түркия — номиналды [[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі|ЖІӨ бойынша әлемде жиырмасыншы]] және [[Аларман қабілет тепетендігі|АҚТ]] бойынша [[ЖІӨ (АҚТ) бойынша елдер тізімі|он бірінші орын]]да тұрған, табысы орташадан жоғары экономикасы бар [[Жаңа индустриалды елдер|жаңа индустриялы ел]]. [[Дүниежүзілік банк]]тің бағалауы бойынша [[Аларман қабілет тепетендігі|АҚТ]] бойынша Түркияның жан басына шаққандағы ЖІӨ-і 2021 жылы 32278 долларды құрайды, ал 2018 жылы түріктердің шамамен 14,4% -ы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрген. Дүниежүзілік банктің мәліметтері бойынша Түркиядағы жұмыссыздық 2019 жылы 13,6% құрады, ал Түркиядағы орта тап халқы 1993 - 2010 жылдар аралығында 18% - дан 41% - ға дейін өсті. 2021 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Түркиядағы сыртқы резервтер 51 миллиард долларды құрайды. 1995 жылы [[Еуропа Одағы пен Түркия арасындағы Кеден одағы|ЕО–Түркия Кеден одағы]] тарифтік ставкаларды кеңінен ырықтандыруға әкелді және Түркияның сыртқы сауда саясатының маңызды тіректерінің бірін құрады. [[Түркиядағы автомобиль өнеркәсібі]] айтарлықтай ауқымды және 2015 жылы 1,3 миллионнан астам моторлы көлік шығарды, бұл әлемдегі [[Автокөлік шығаратын елдер тізімі|ең ірі 14-ші өндіруші]] болып табылады. Түрік [[верфь]]тері 10000 [[Дедвейт|двт]]-қа дейінгі химиялық және [[мұнай танкері|мұнай танкерлері]]н шығарумен қатар, олардың мега яхталары да өте танымал. [[Beko]] және [[Vestel]] сияқты түрік брендтері Еуропадағы тұрмыстық электроника мен [[тұрмыстық техника]]ның ең ірі өндірушілерінің бірі болып табылады және осы салаларға қатысты жаңа технологияларға зерттеулер мен әзірлемелерге қомақты қаражат салады. [[Сурет:Otokar Territo U IAA 2016 (1) Travelarz.JPG|нобай|[[TEMSA]], [[Otokar]] және [[BMC]] сияқты түрік автомобиль компаниялары әлемдегі ең ірі фургон, автобус және жүк көліктері өндірушілерінің бірі болып табылады.]] Түрік экономикасының басқа маңызды салалары — [[банк]], [[құрылыс]], [[тұрмыстық техника]], [[электроника]], тоқыма, [[мұнай]] өңдеу, мұнай-химия өнімдері, [[тамақ]], тау-кен, [[темір]] және [[болат]], [[машина жасау]]. Алайда, ауыл шаруашылығы жұмыспен қамтылғандардың төрттен бірін құраған. 2004 жылы жалпы қолда бар кірістің 46 пайызын кіріс алушылардың 20 пайызы алады деп есептеген, ал ең төменгі 20 пайызы 6 пайызын ғана алған. Тікелей шетелдік инвестициялар (ТШИ) 2012 жылы 8,3 миллиард долларды құрады, бұл көрсеткіш 2013 жылы 15 миллиард долларға дейін өседі деп күтілді. 2016 жылғы экономикалық дағдарыста AKP үкіметі кезінде 2002 жылдан бастап инвестицияға тартылған үлкен қарыздар тұрақты экономикалық өсуге салғаннан гөрі негізінен құрылыста жұмсалған болып шықты. Түркияның жалпы сыртқы қарызы 2017 жылдың желтоқсан айының соңында 453,2 миллиард долларға жетті. Түркияның жылдық есеп айырысу тапшылығы 2017 жылғы желтоқсанның аяғында 47,3 миллиард долларды құрады, бұл өткен жылғы көрсеткішпен салыстырғанда 33,1 миллиард долларды құрады. Carbon Tracker-дің айтуынша, 2020 жылы Түркияда көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларын салу үшін ақша ысырап болды. Халықаралық энергетикалық агенттіктің басшысы Фатих Бирол қазба отынына субсидиялар, мысалы денсаулық сақтау жүйесіне бағытталуы керек деді. Қазба отынын субсидиялар ХХІ ғасырдың алғашқы екі он жылдығында ЖІӨ-нің шамамен 0,2% құрады және таза энергия субсидиясынан асып түсті. 2018 жылы қазба отынын тұтынудың сыртқы шығындары ЖІӨ-нің 1,5% -на тең деп бағаланды. 2020 жылы [[Еуропа қайта құру және даму банкі]] көмірден әділ көшуді қолдауға ұсыныс жасады. === Туризм === [[Сурет:Marmaris harbor (aerial view), Muğla Province, southwest Turkey, Mediterranean.jpg|нобай|Түрік Ривьерасындағы [[Мармарис]]]] ХХІ ғасырда [[Түркиядағы туризм]] жыл сайын артты және экономиканың маңызды бөлігі болып табылады. Қазіргі уақытта Түркия мәдениет және туризм министрлігі Turkey Home (Түркия үйі) жобасы аясында түрік туризмін насихаттайды. Түркия соңғы жылдары Еуропадан, әсіресе Германия мен Ресейден келетін шетелдік туристердің ең жоғары пайызымен әлемдегі алғашқы ондыққа кіреді. 2019 жылы Түркия халықаралық туристік келушілер саны бойынша [[Туристік сапарлар бойынша елдердің тізімі|әлемде алтыншы орын]]ды иеленді, елге 51,2 миллион шетелдік турист келді. Түркияда [[Түркиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі|ЮНЕСКО-ның 17 Әлемдік мұрасы]] және [[Түркиядағы Әлемдік мұра нысандарының болжамды тізімі|51 Әлемдік мұра ескерткіші]] бар. Түркияда туристік сервис өте жақсы дамыған. Елде көп теңіздік курорттар мен көз тартарлық орындар бар. Ең әйгілі орындар. Олар: * [[Ыстанбұл]] — ({{lang-tr|Istanbul}}) - Ислам мен Византиялық мәдениет мұралары. * [[Каппадокия]] — ({{lang-tr|Kappadokya}}) -Түркияның ең ғажап жері. Каппадокия - бұл табиғи мұраларға бай өлке. * [[Эгей теңізі]] — ({{lang-tr|Ege denizi}}) - Антикалық мұралары және қираған көнегрекиялықтар мен римдік ескі қалалар. * [[Жерорта теңізі]] — ({{lang-tr|Ak deniz}}) - Теңіздік курорттар Түркияның оңтүстік жағасы. және т.б == Демография == Түркияның мекен-жайға негізделген халықты тіркеу жүйесінің мәліметтері бойынша, 2011 жылы елдегі халық саны 74,7 миллион адамды құрады, олардың төрттен үш бөлігі ірі және шағын қалаларда тұрды. 2011 жылғы есеп бойынша, халық саны жыл сайын 1,35 пайызға өсуде. Түркияның орташа квадрат метріне 97 адамнан келеді. 15-64 жас аралығындағы адамдар жалпы халықтың 67,4 пайызын құрайды; 0–14 аралығындағы жас тобы 25,3 пайызға сәйкес келеді; 65 жастан асқан қарт адамдар 7,3 пайызды құрайды. [[Түркия Республикасының Конституциясы|Түркия Конституциясы]]ның 66-бабы "түрік" сөзін "түрік мемлекетімен байланысты кез-келген адам" деп анықтайды; сондықтан "түрік" терминін Түркия [[Азаматтық|азаматы]] ретінде заңды қолдану [[Этникалық топ|этникалық]] анықтамадан өзгеше. Алайда ел азаматтарының шамамен 70-80 пайызы этникалық түріктер. Түркияда ең аз дегенде 47 этностың өкілі бар деп есептеледі. Халықтың этникалық құрамы туралы сенімді мәліметтер жоқ, өйткені түріктердің санақ көрсеткіштері этникалық статистиканы қамтымайды. [[Күрдтер]] - түрікке жатпайтын ең ірі этнос, бұл халықтың 12-25 пайызының арасында. Нақты сан дау тақырыбы болып қалады; Сервет Мутлудың айтуынша, «көбінесе бұл бағалаулар ғылыми фактілер мен эрудициялардан гөрі күрдшіл немесе түрікшіл жанашырлық пен көзқарасты көрсетеді». Мутлудың 1990 жылғы зерттеуінде күрдтер халықтың шамамен 12 пайызын құраса, Мехрдад Изади бұл көрсеткішті 25 пайызға орналастырды. [[Ағры]], [[Батман]], [[Бингөл]], [[Битлис]], [[Диярбакыр]], [[Елазығ]], [[Хаккяри]], [[Ығдыр]], [[Мардин]], [[Муш]], [[Сиирт]], [[Шырнак]], [[Тунджели]] және [[Ван]] провинцияларында күрдтер көпшілікті құрайды; [[Шанлыурфа провинциясы]]ндағы көпшілік (47%); және [[Карс провинциясы]]ндағы үлкен азшылық (20%). Сонымен қатар, ішкі көші-қонға байланысты күрдтердің диаспоралық қауымдастықтары Түркияның орталық және батысындағы барлық ірі қалаларда бар. Стамбулда шамамен үш миллион күрд бар, бұл оны әлемдегі ең үлкен күрд халқы тұратын қалаға айналдырады. Күрд емес азшылықтар халықтың шамамен 7–12 пайызын құрайды деп саналады. [[Лозанна бітім шарты|Лозанна келісімі]]нде мойындалған үш «мұсылман емес» азшылық топтары [[армяндар]], [[гректер]] және [[еврейлер]] болды. Басқа этникалық топтарға [[албандар]], [[арабтар]], [[ассириялықтар]], [[босниялықтар]], [[Адығтар|черкестер]], [[грузиндер]], [[лаздар]], [[помактар]] ​​және [[сығандар]] жатады. Сондай-ақ, Түркия [[меглино-румындар]]дан тұратын мұсылман қауымының отаны болып табылады. 2011 жылы [[Сирия азаматтық соғысы|Сирияда азаматтық соғыс]] басталғанға дейін [[Түркиядағы арабтар]]дың саны 1 миллионнан 2 миллионнан асқан. 2020 жылдың сәуіріндегі жағдай бойынша Түркияда 3,6 миллион сириялық босқындар бар, олар негізінен арабтар, олардың қатарында сириялық күрдтер, сириялық [[түрікмендер]] және Сирияның басқа да этникалық топтары бар. Олардың басым көпшілігі уақытша тұруға рұқсаты бар Түркияда тұрады. Түркия үкіметі [[Сирия ұлттық армиясы]]на қосылған босқындарға Түркия азаматтығын берді. == Қызықты мәліметтер == * Түркияның бастамасымен [[ЮНЕСКО]] Әлем Мәдени мұрасы тізіміне 1982 жылдан бері Ыстамбұлдың тарихи жерлері, Сафранболу қаласы, Хаттушаш Хэт астанасы, Немрут тауы, Ксантос Летон, Дивриги Ұлы мешіті мен емханасы, Троя ежелгі қаласы, Памуккале Хиераполис, Гөреме Ұлттық саябағы мен Каппадокия алынған болатын.<ref name="test">[http://www.trtalbanian.com/trtworld/kz/newsDetail.aspx?HaberKodu=44050f41-b3ee-4b3e-a719-bd05dacee0c5&title=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%B5%20-%20%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%20%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 Қайнар көз]</ref> * Ыстанбұл — бұл екі құрлықтың, Еуропа мен Азияның арасында орналасқан жалғыз қала. Мыңдаған жылдар бойы Ыстамбұл тарихтағы үш империяның астанасы болды. Олар: Рим, Византия және Осман империялары. Көптеген археологтар мен інжілшілтер Нұх пайғамбардың кемесi Шығыс Түркиядағы Арарат тауында қалған деп есептейді. Әлемдегі барлық орман жаңғағының 70%-ын Түркия өндіреді. Хазіреті Мария өмірінің соңғы жылдарын Түркияда өткізді. == Галерея == <gallery class="center" mode=packed> Сурет:Ataturk1930s.jpg|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] Сурет:Anit Kabir (6526103103).jpg|[[Анытқабір]] Сурет:Aya_Sophia_(7144824757).jpg|[[Айя София]] Сурет:ANKARA_KOCATEPE_CAMİİ.jpg|Анкара мешіті Сурет:Ethnography_Museum_of_Ankara.jpg|Этнография Сурет:DolmabahceMainGate.JPG|[[Долмабахче сарайы]] Сурет:TR_Izmir_asv2020-02_img31_Konak_Square.jpg|[[Измир]] Сурет:Pamukkale_30.jpg|[[Памуккале]] Сурет:Eskişehir-Aycan.jpg| Көше Сурет:Antalya falezler.jpg|[[Анталия]] Сурет:Alanya.jpg| [[Алания]] Сурет:Bluemosquefront.jpg|[[Ыстанбұл]] Сурет:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG|[[Диярбақыр]] Сурет:Turkishcoffee.jpg|Түрік кофе Сурет:Celsus-Bibliothek2.jpg|[[Эфес]] қаласы Сурет:Cappadocia March 2006.jpg|[[Каппадокия]] қаласы Сурет:Kappadokien002-01.jpg|Каппадокияның ландшафты Сурет:Bellini, Gentile - Sultan Mehmet II.jpg|[[II Мехмет|Сұлтан Мехмет II]] Сурет:Whirlingdervishes.JPG|Дәруіштер Сурет:İstanbul Üniversitesi.JPG|[[Ыстанбұл университеті]] </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Түркия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Азия елдері |Еуропа елдері |Орта Шығыс елдері |Жерорта теңізімен шектесетін елдер |Қара теңіз бойындағы елдер |G20 |Еуропа кеңесі |Түркі кеңесі |ТҮРКСОЙ |ГУАМ |Шанхай ынтымақтастық ұйымы |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |ЭЫҰ |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы |Ислам ынтымақтастық ұйымы }} [[Санат:Түркия|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] t3nlirpbfshx0zrklue25wfcwn3dsye Ақтөбе 0 3393 3652043 3604221 2026-09-08T09:49:10Z Asorev 125569 3652043 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Ақтөбе |сурет = Aktobe collage.png |әкімшілік күйі = облыс орталығы |елтаңба = Aktobe_seal_-_2.png |ту = Flag of Aktobe, Kazakhstan.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =50 |lat_min =18 |lat_sec = |lon_deg =57 |lon_min =10 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(400000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Ақтөбе облысы |кестедегі облыс = Ақтөбе облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 2 аудан ([[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы]] және [[Астана ауданы|Астана]]) |әкімі = [[Азамат Бауыржанұлы Бекет]] |құрылған уақыты = 1869 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1891 |жер аумағы = 297,39 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі =225 |климаты = континенталды |тұрғыны = 584 723 <ref>[https://stat.gov.kz/region/aktobe/ Халық саны (202ғ жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1966 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (81,39%)}}<br> {{nobr|[[орыстар]] (13,2%)}}<br>{{nobr|[[украиндар]] (1,88%)}}<br> {{nobr|[[татарлар]] (1,24%)}}<br> {{nobr|[[немістер]] (0,5%)}}<br> {{nobr|[[корейлер]] (0,22%)}}<br> {{nobr|басқалары (1,57%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = ақтөбелік, ақтөбеліктер |телефон коды = 7132 |пошта индексі = 030000 |пошта индекстері = 030000—030021 |автомобиль коды = 04 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Aktobe |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/aktobe-akt?lang=kk Ақтөбе қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |сайт тілі 2 = ru }} {{мағына|Ақтөбе (айрық)}} '''Ақтөбе''' ({{audio-nohelp|Kk-aktobe.ogg|тыңдау}}) — [[Батыс Қазақстан]]дағы [[қала]], [[Ақтөбе облысы]] мен Ақтөбе қалалық әкімшілігінің орталығы. Ақтөбе [[Қазақстанның батысында]], Ақтөбе облысының солтүстік бөлігінде орналасқан. Қала ауданы — 297,39 км². 1997 жылы қала әкімшілігінің құзырына бұрынғы Ақтөбе ауданының аумағы өтті. Құрамына Ақтөбе қаласы мен көршілес бес [[ауылдық округ]] енген жаңа әкімшілік-аумақтық құрылымның ауданы 2 338 км² тең болды. Қаланың ішімен [Елек өзені] мен оның тармақтары ағып өтеді, жақын маңда Ақтөбе және Сазды су қоймалары орналасқан. [[Еуразия]] құрлығының ішкі бөлігінде, [[мұхит]]тардан қашық орналасқандықтан қала климаты континенталды болып келеді. Ақтөбе [[Қазақстан қалалары]]ның арасында халық саны бойынша төртінші орында, Батыс Қазақстан өңірінің ең ірі қаласы. Халық саны — 497 381 адам (1 қазан 2019<ref name="stat.gov.kz">[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>). Ақтөбеде көптеген этностар өмір сүреді. [[Қазақтар]]>дан (76,3%) кейін саны жағынан ең көп этнос өкілдері [[орыстар]] (16,89%) болып табылады. Негізгі діни топтар — [[Ислам|мұсылмандар]] мен христиандар. Қала әкімшілігіне бағынышты бес ауылдық округте 51 508 адам өмір сүреді. Болашақта 1,3 млн адамды «сыйдыруға» тиіс қалыптасып жатқан Ақтөбе [[агломерация]]сының құрамына Ақтөбе маңындағы онға жуық елді-мекен кіреді. Қаланың негізі [[Ресей империясы]]ның қарулы жасағымен Ақтөбе бекінісі ретінде Елек өзенінің сол жағалауында, оң жағынан [[Қарғалы (Жайық алабындағы өзен)|Қарғалы]] өзені құятын тұсында қаланды. 1891 жылдың 25 наурызында Ақтөбе [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысының]] құрамындағы уездік қала мәртебесін иеленіп, орысша атауы ''Актюбинск'' болып өзгертілді. [[Ресей империясының азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] кезінде Ақтөбе Торғай өңірінің революциялық күштерінің орталығына айналды. Қала кезекпен ақтар мен большевиктердің қолына өтті. 1919 жылы қалада біржолата кеңес өкіметі орнады. 1921 жылдан бастап [[Ақтөбе губерниясы]]ның әкімшілік орталығы. 1928 жылы Ақтөбе губерниясы таратылғаннан кейін Ақтөбе округінің орталығы, 1932 жылдан бастап жаңадан құрылған Ақтөбе облысының әкімшілік орталығы. Бүкіл өңір тұрғындары секілді ақтөбеліктер [[1921-1922 жылдардағы ашаршылық|1920-шы]] және [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық|1930-шы жылдары]] орын алған ашаршылықтан жапа шекті. Ұлы Отан соғысы жылдары қалада бірнеше әскери жасақтар құрылып, жау басып алған аймақтардың кәсіпорындары Ақтөбеге көшірілді. 1991 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] ыдырағаннан бастап Ақтөбе тәуелсіз Қазақстан Республикасының құрамындағы Ақтөбе облысының орталығы. Қазіргі таңда химия, тамақ және жеңіл өнеркәсібі дамыған Ақтөбе қаласы Қазақстанның ірі индустрия және мәдениет орталықтарының бірі. == Атауы, рәміздері == [[Сурет:Aktobe (Kazakhstan), satellite image 2017-09-07.jpg|нобай|center|277px|Ақтөбенің спутниктен қарағанда көрінісі ([[2017 жыл|2017 ж.]])]] === Атауы === Қала атауының қазіргі жазылуы 1940 жылы [[кириллица]] негізінде жасалған әліпби қабылданған кезден бастап қолданыста. 1929— 1940 жылдары қала атауы [[Латын әліпбиі|латын әріптеріне]] негізделген қазақ әліпбиімен «Aqtɵbe» деп<ref>{{cite web|url=http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2014/07/АП-1934-7-9_15713-антивоенный-день.jpg|title=«Актюбинская правда» газетінің беті|format=JPEG|accessdate=2015-05-04}}</ref>, одан бұрын араб-парсы әріптерін қолданған әліпбимен «{{unicode|اقتوبە}}»‎ деп жазылған<ref>{{cite web|url=http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2014/04/Газета-Кедей-за-1929-года-арабский-алфавит.pdf|title=«Кедей/Kedej» газеті|date=1929|accessdate=2015-05-06}}</ref>. [[Қазақтар диаспорасы|Қытай және Таяу Шығыстағы қазақтар]]ға арнап шығарылатын басылымдарда қала атауының араб әріптерімен жазылатын нұсқасы әлі күнге шейін қолданылады<ref>{{мақала|тақырыбы=اقتوبە قالاسى مەن قىتايدىڭ قاراماي قالاسى اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ ورناعاندىعى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى|сілтеме=http://www.inform.kz/arb/article/2389941|баспасы=Қазинформ|жыл=27.06.2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kazakh.people.com.cn/155423/15159699.html|title=قازاقستان: اقتوبە قالاسىندا تۋىلعان جانكەشتى جارىلىس دەلوسىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ارىز بەرىلدى|date=2011.05.19|publisher=www.kazakh.people.com.cn|lang=kk|accessdate=2015-05-06}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.elarna.com/koru.php?turi=13&id=421753|title=اقتوبە پوليتسەيلەرى فاشيستەر بەلگىسىن سالعان ادامدى تاپتى|date=2015.05.05|publisher=www.elarna.com|lang=kk|accessdate=2015-05-06}}</ref>. 1891 жылы Ақтөбе бекінісі ''(Акъ-Тюбе)'' Ресей империясының уездік қалаларының біріне айналғаннан бастап 1999 жылға дейін қаланың орыс тіліндегі атауы «Актю́бинск» ''(Актюбинскъ)'' түрінде жазылып келді. 1999 жылдың 11 наурызында жарияланған Қазақстан Республикасының президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтің]] қаулысына сәйкес, қала атауының орысша транскрипциясы «Актобе́» болып өзгертілді<ref>{{cite web|url=http://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000082_|title=Жамбыл және Солтүстік Қазақстан облыстарындағы жекелеген әкімшілік-аумақтық бірлік атауларын қайта атау және Актюбинск қаласы атауының транскрипциясын өзгерту туралы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы 1999 жылғы 11 наурыз N 82|date=11 наурыз 1999|accessdate=2015-07-24}}</ref>. Бұл қаулы «[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z970000151_ Тiл туралы]» заңның «елді мекендердің… дәстүрлi, тарихи қалыптасқан қазақша атаулары басқа тiлдерде транслитерация ережелерiне сәйкес берiлуге тиiс» деген тұсына сәйкес келеді. Орыс тіліндегі жаңа атау [[Ресей]]дің мемлекеттік тіркеу, кадастр және картография Федаралдық қызметімен ресми түрде мойындалды<ref>[[:Сурет:Росреестр - О наименовании некоторых админ. единиц в Казахстане, Эстонии, Франции и Абхазии.gif|Росреестр о наименовании некоторых административных единиц в Казахстане, Эстонии, Франции и Абхазии]]</ref>. Қала атауы көне [[Түркі тілдері|түркі тіліндегі]] ''aq'' («ақ») және ''töpü'' («[[төбе]]») сөздерінен құралған. Бұл атау [[орыс тілі]]нде «белый холм» мағынасын білдіргендіктен, кейде Ақтөбені орысша «Город на белом холме»<ref>{{кітап|авторы=В. В. Мунтаниол|бөлімі=Мой город на белом холме|тақырыбы=Ты виноват уж тем, что немец|сілтеме=http://www.rusdeutsch-panorama.ru/article.php?mode=view&site_id=34&own_menu_id=57597|томы=2}}</ref> немесе «Беловершинск»<ref>{{мақала|тақырыбы=Изъ давней хроники Бѣловершинска|басылым=Актюбинский городской вѣстник|баспасы=Культура|жыл=17 желтоқсан 1913|нөмірі=5|беттері=5—8}}</ref> деп те атайды. «Ақтөбе» және осыған ұқсас елді мекен атаулары Қазақстаннан басқа елдерде де кең таралған ''(Ахтуба, Актюба, Ақтепа, Ақ Таппе, Ақдепе)'' . === Таңбасы === Ақтөбенің ең алғаш [[Елтаңба|таңбасы]] (авторы: С. Т. Симонов) 1968 жылдың 18 қараша күні бекітілді. 20 жыл өткен соң, 1988 жылдың 24 желтоқсанында халық депутаттарының қалалық Кеңесі суретші М. Ф. Луцинның жобасы бойынша жаңа таңбаны қабылдады. 1998 жылы алда келе жатқан Ақтөбе қаласының 130 жылдық мерейтойының қарсаңында қала әкімшілігі жаңа елтаңбаға сайыс жариялады. Құрамына ғалымдар, архитекторлар және бұқаралық ақпараттық құралдар өкілдері кірген жюри 50 жұмыстың арасынан үздік деп ақтөбелік суретші, [[Қазақстан Суретшілер Одағы|Қазақстан суретшілер Одағының]] мүшесі Сағынтай Әлімбетовтың эскизін таңдады. Таңба ресми түрде 1998 жылдың 24 шілде күні қалалық Мәслихаттың 23-сессиясында қабылданды. Ақтөбе елтаңбасы «мәңгіліктің нышаны» болып саналатын дөңгелек пішінінде жасалған. Қала атауы «тазалық» пен «қасиеттілікті» білдіретін ақ түспен жазылған, көк түсті ою-өрнек «табиғаттағы судың мәңгілік қозғалысын», қызыл түсті ою-өрнектер қызғалдақтарды білдіреді ([[қызғалдақ]] — Ақтөбенің бейресми символы<ref>{{мақала|авторы=Гүлсім Назарбаева|тақырыбы=С любовью из Актобе|сілтеме=http://www.avestnik.kz/obshchestvo/item/17915-s-lyubovyu-iz-aktobe|жыл=8 сәуір 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.meta.kz/317348-novaja-doroga-izbavit-voditelejj-ot-probok-i.html|title=Новая дорога избавит водителей от пробок и поможет снизить количество дорожных аварий|date=13 тамыз 2009|publisher=Meta.kz|accessdate=2015-05-04}}</ref>). Елтаңбаның нақ ортасында бүркіт басты, арыстан денелі, арқасында қанаты бар мақұлық (грифон) бейнеленген<ref>{{cite web|url=http://aktobe.gov.kz/ru/node/6111|title=Ответ акимата города|date=28.03.2013|publisher=Официальный сайт Акимата Актюбинской области|accessdate=2015-04-23}}</ref>. == Физикалық және географиялық сипаттама == === Географиялық орналасуы === Қаланың [[географиялық координаттар]]ы — {{coord|50|16|00|N|57|13|00|E|type:city(400000)_region:KZ|display=inline|yandex=1}}<ref>{{кітап|тақырыбы=Reference World Atlas|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=ESXyAAAAQBAJ|баспасы=Penguin|жыл=2013|pages=214|allpages=408|isbn=9781465421180}}</ref>. [[Уақыт белдеуі]] — [[UTC+5|UTC+05:00]]. Қала Ақтөбе облысының солтүстік бөлігінде, [[Жайық]] сағасы [[Елек]] өзенінің жағалауында, [[Қарғалы (Жайық алабындағы өзен)|Қарғалы]] өзені келіп құятын тұсында<ref>{{кітап|тақырыбы=Казахская ССР|ссылка=https://books.google.kz/books?id=EYg7AAAAMAAJ|жауапты=О. Р. Назаревский|баспасы=Государственное издательство географической литературы|жыл=1957|беттері=659|барлық беті=733}}</ref>, теңіз деңгейінен биіктігі 250—400 м жазықтық болып келетін Орал асты платосының орталық бөлігінде орналасқан{{sfn|Топонимика Казахстана|2010|беттер=79}}. === Азия мен Еуропа шекарасы === Қазіргі таңда [[Еуропа]] мен [[Азия]] арасындағы шекараны нақты белгілеу даулы мәселелердің бірі болып табылады. Бұл құрлықтардың шекарасын Жайық өзені арқылы жүргізетін болсақ, Ақтөбе Азияда орналасқан қала болып шығады. Бірақ географтардың арасында ең кең таралған пікір бойынша, Еуропа мен Азияның шекарасы [[Каспий теңізі]]нің солтүстік жағалауымен, [[Жем (өзен)|Жем]] өзенін бойлай және әрі қарай [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар]] таулары арқылы өтеді екен. Бұған пікірге сәйкес, Ақтөбе Еуропада орналасқан қалалардың қатарына жатады. Бірақ географиялық орналасуына қарамастан, бұрынғы Кеңестік Одақтың елдерін батыс географтары Еуропа мен Азиядан бөлек ерекше аймақ ретінде қарастырады. === Өзен-сулары === Қала [[Елек]] өзеніне [[Қарғалы (Жайық алабындағы өзен)|Қарғалы]] өзені құйып, оның аңғары 15 км дейін ұлғаятын жерінде орналасқан<ref>{{кітап|тақырыбы=Геоморфология Южного Урала и Мугоджар|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=vo4TAQAAMAAJ|баспасы=Государственное научно-техническое издательство литературы по геологии и охране недр|жыл=1974|беттері=66}}</ref>. Қаланың орталығымен Електің сол жақ тармағы Сазды өзені, солтүстік-батысымен Електің тағы бір тармағы — Жіңішке өзені ағып өтеді. Сазды өзені ірі сауда-саттық орындары орналасқан қала орталығынан ағып өтетіндіктен 2010 жылдан бастап өзен жағасын қалпына келтіру жұмыстары қолға алынды. Қаланың оңтүстік бөлігінде Тамды өзенінің төменгі тұсы орналасқан. Солтүстіктегі Заречный ауданының шетімен Қарғалының сол жақ тармағы Песчанка өзені ағып өтеді. Кірпішті ауданының батысымен Қарғалының оң жақ сағасы Бұтақ өзені ағып өтеді. Қаладан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км қашықтықта ақтөбеліктер «Ақтөбе теңізі» деп атап кеткен, 1988 жылы іске қосылған, сыйымдылығы 245 млн м³ болатын Ақтөбе су қоймасы орналасқан<ref>{{мақала|авторы=Альмира Әлішбаева|тақырыбы=Из-за весенней жары Каргалинское водохранилище не наполнилось даже наполовину|сілтеме=http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-news/51804-iz-za-vesenney-zhary-kargalinskoe-vodohranilishche-ne-napolnilos-dazhe-napolovinu.html|басылым=Диапазон|жыл=24.04.2013}}</ref>. Оңтүстік-батысқа қарай 8 км қашықтықта қала тұрғындарының дәстүрлі демалыс орнына айналған Сазды су қоймасы орналасқан (1967 жылы салынған)<ref>{{мақала|авторы=Государственная плановая коммиссия КазССР|тақырыбы=Народное хозяйство Казахстана, Выпуски 7-12|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=WZ87AAAAMAAJ|жыл=1969|беттері=47}}</ref>. Солтүстік-шығысқа қарай 60 км қашықтықта қала маңындағы ең үлкен қолдан жасалған су айдыны — сыйымдылығы 280 млн м³<ref>{{кітап|авторы=Государственная плановая коммиссия КазССР|тақырыбы=Народное хозяйство Казахстана|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=P_HsAAAAMAAJ|жыл=1980|беттері=34}}</ref> тең Қарғалы су қоймасы орналасқан (1975 жылы салынған)<ref>{{кітап|тақырыбы=Казахская ССР: 4-томная краткая энциклопедия|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=TtoKAQAAIAAJ|жауапты=М. К. Қозыбаев|баспасы=Главная редакция Казахской Советской энциклопедии|жыл=1988|том=2|беттері=63|барлық беті=607|isbn=9785898000028}}</ref>. === Климаты === Қала [[Еуразия]] құрлығының ішкі бөлігінде, [[мұхит]]тардан едәуір алшақтықта орналасқан, осының кесірінен қала [[климат]]ы шұғыл континенталды болып келеді. Ауа райының шұғыл континенталдығы [[Күндіз|күн]] мен [[түн]], [[қыс]] пен [[жаз]] арасындағы температураның айырмашылығында, [[Күн радиациясы]] мен [[құрғақшылық]]та көрініс табады. Қыс мезгілінде қаланың ауа райы [[Исландия]] үстіндегі терең [[циклон]] (испандық минимум) мен [[Моңғолия]] үстіндегі қуатты азиялық [[антициклон]]ның әсерінде болады. Бұның кесірінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа бағытталған үлкен бар градиенттері пайда болады. Ақтөбедегі орташа жиынтық Күн радиациясы тәулігіне 108 [[Калория|ккал]]-ға тең, Күн сәулесі көлемінің орташа жылдық көрсеткіші — 2316 сағат. Жазы ұзақ әрі ыстық. Жылына бес ай бойы күндізгі орташа температура 20 °С асып түседі. Қысы қоңыр салқын, жылымықтар болуы мүмкін. Ең қалың [[қар жамылғысы]] қараша айында байқалады (31 см). Ашық, бұлтты және жауын-шашынды күндердің жылдық саны — сәйкесінше 174, 148 және 43 күн. Орташа жылдық бұлттылық коэффициенті — 5,7 балл. [[Атмосфералық жауын-шашын]] ең көп түсетін ай — [[маусым]] (35 мм), ең аз түсетін ай — [[қыркүйек]] (19 мм). * Орташа жылдық температура — +5,3 C° * Орташа жылдық жел жылдамдығы — 2,4 м/с * Орташа жылдық ауа ылғалдылығы — 68 % {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақтөбенің |Дерекнама={{cite web|url=http://pogoda.ru.net/climate/35229.htm|title=«Погода и климат» сайтындағы Ақтөбенің ауа-райы туралы мәліметтер|accessdate=2015-05-02|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YE7nYJGL}} | Қаң_ор =-12.3 | Қаң_ор_ж-ш =25 | Ақп_ор=-11.9 | Ақп_ор_ж-ш=23 | Нау_ор=-5.4 | Нау_ор_ж-ш=26 | Сәу_ор=7.0 | Сәу_ор_ж-ш=31 | Мам_ор=14.9 | Мам_ор_ж-ш=34 | Мау_ор=20.9 | Мау_ор_ж-ш=35 | Шіл_ор=22.7 | Шіл_ор_ж-ш=29 | Там_ор=20.7 | Там_ор_ж-ш=27 | Қыр_ор=14.0 | Қыр_ор_ж-ш=19 | Қаз_ор=5.7 | Қаз_ор_ж-ш=27 | Қар_ор=-3.2 | Қар_ор_ж-ш=28 | Жел_ор=-9.7 | Жел_ор_ж-ш=29 | Жыл_ор=5.3 | Жыл_ор_ж-ш=333 | Қаң_ор_мин=-16.5 | Қаң_ор_макс=-8.1 | Ақп_ор_мин=-16.3 | Ақп_ор_макс=-7.1 | Нау_ор_мин=-9.8 | Нау_ор_макс=-0.4 | Сәу_ор_мин=1.4 | Сәу_ор_макс=13.3 | Мам_ор_мин=7.9 | Мам_ор_макс=22.0 | Мау_ор_мин=13.4 | Мау_ор_макс=28.2 | Шіл_ор_мин=15.6 | Шіл_ор_макс=29.9 | Там_ор_мин=13.5 | Там_ор_макс=28.3 | Қыр_ор_мин=7.4 | Қыр_ор_макс=21.7 | Қаз_ор_мин=0.6 | Қаз_ор_макс=12.1 | Қар_ор_мин=-6.5 | Қар_ор_макс=0.7 | Жел_ор_мин=-13.6 | Жел_ор_макс=-5.7 | Жыл_ор_мин=-0.2 | Жыл_ор_макс=11.2 | Қаң_а_макс=4.5 | Қаң_а_мин=-48.5 | Ақп_а_макс=5.3 | Ақп_а_мин=-45.0 | Нау_а_макс=23.6 | Нау_а_мин=-37.0 | Сәу_а_макс=30.9 | Сәу_а_мин=-18.9 | Мам_а_макс=39.0 | Мам_а_мин=-7.6 | Мау_а_макс=39.9 | Мау_а_мин=-0.9 | Шіл_а_макс=42.2 | Шіл_а_мин=4.1 | Там_а_макс=42.9 | Там_а_мин=0.7 | Қыр_а_макс=38.3 | Қыр_а_мин=-7.9 | Қаз_а_макс=29.7 | Қаз_а_мин=-26.3 | Қар_а_макс=17.0 | Қар_а_мин=-35.0 | Жел_а_макс=11.2 | Жел_а_мин=-41.5 | Жыл_а_макс=42.9 | Жыл_а_мин=-48.5 |}} === Экологиясы === Ақтөбе қаласы [[экология]]лық жағдайы нашар қалалардың бірі<ref>{{мақала|тақырыбы=Экологическая обстановка в Актобе оставляет желать лучшего|сілтеме=http://kub.kz/kazakhstan/4950-jekologicheskaja-obstanovka-v-aktobe-ostavljaet.html|баспасы=Kub.kz|жыл=28 ақпан 2010}}</ref>. Қала аумағындағы ауа құрамында [[Азот оксидтері|азот диоксиді]] мен [[формальдегид]]тің шамадан тыс мөлшері байқалған, ал хром қоспалары, ферроқорытпа зауыттары, Ақтөбе ТЭЦ секілді ірі өнеркәсіп мекемелері мен Кірпішті ауылының аймағында көрсеткіштер нормадан үш есе асып түскен екен<ref>{{мақала|тақырыбы=В Актобе впервые за 15 лет проводится комплексная оценка экологического состояния|сілтеме=http://news.gazeta.kz/news/v-aktobe-vpervye-za-15-let-provoditsya-kompleksnaya-ocenka-ehkologicheskogo-sostoyaniya-newsID220037.html|баспасы=Gazeta.kz|год=10 қыркүйек 2007}}</ref>. 2013 жылы сантарлық-эпидемиологиялық бақылау қала ауасын азот диоксиді, күкірт диоксиді, күкіртсутек және тағы да басқа заттарға тексергеннен кейін ауаны басты ластайтын себеп қаланың кәріз жүйесі екені анықталды<ref name="диапазон2013">{{мақала|авторы=Альмира Әлішбаева|тақырыбы=В Актобе будет вонять до 2020 года|сілтеме=http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-theme-of-thet-day/54877-v-aktobe-budet-vonyat-do-2020-goda.html|басылым=Диапазон|жыл=16.10.2013}}</ref>. Кәріз жүйесіндегі күкіртсутектің үлесі 2—16 % жетуі мүмкін, оған қоса ағын судың құрамында сульфидтер көп. Осының кесірінен түнде және таңғы мезгілде қаланың бірнеше ауданының тұрғындары жағымсыз иістен қорлық көріп жүр. 2013 жылы қаладағы автокөлітер саны 178 мыңға жетті. Бұл да қала ауасының ластануына өз үлесін қосады<ref name="форбс2014">{{мақала|тақырыбы=В воздухе Актобе обнаружено превышение ПДК по сероводороду|сілтеме=http://forbes.kz/news/2014/02/13/newsid_51087|баспасы=[[Forbes]] Қазақстан|жыл=13 ақпан 2014}}</ref>. Көп уақыт бойы қала маңымен ағып өтетін [[Елек]] өзені Алға химиялық зауытының [[бор (элемент)|бор]] қалдықтарымен және [[Ақтөбе хром қосындылары зауыты]]ның алты валентті хром қалдықтарымен ластанды, бұл өз кезегінде [[Жайық]] өзені мен [[Каспий теңізі]]нің ластануына әкеліп соқтырды. Сонымен қатар «Ақбұлақ» акционерлік қоғамы ескірген тазарту құрылғыларының кесірінен<ref>{{мақала|авторы=Ярослав Дробинин|тақырыбы=Илек загрязнён хромом и фекалиями, озёра Иргиза высохли|сілтеме=http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-economy/60969-ilek-zagryaznjon-hromom-i-fekaliyami-ozjora-irgiza-vysohli.html|басылым=Диапазон|жыл=28.05.2014}}</ref> Елек өзеніне жылына 10 млн м³ дұрыс тазартылмаған ағын су төгеді. Ағын судың белгіленген мөлшерден асқаны үшін «Ақбұлаққа» әкімшілік шаралар қолданылғанымен, жағдай оңалар емес<ref>{{мақала|тақырыбы=Ежегодно в приток Уралa Актобе сбрасывает 10 млн кубометров нечистот|ссылка=http://forbes.kz/news/2014/10/29/newsid_71545|баспасы=[[Forbes]] Казахстан|год=29 октября 2014}}</ref><ref>{{мақала|авторы=Михаил Гатауллин|тақырыбы=Актюбинцы сливают в Илек по 10 миллионов кубов фекалий|сілтеме=http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-city/66533-aktyubincy-slivayut-v-ilek-po-10-millionov-kubov-fekaliy.html|басылым=Диапазон|жыл=29.10.2014}}</ref>. == Тарихы == === Ежелгі замандарда === Бұл аймақта өмір сүрген ежелгі тайпалар [[мал шаруашылығы]]мен айналысып, Солтүстік Қазақстанның тайпаларына жақын болған. Тікбұрышты және доғал [[қорым]]дардың ендік бағытталуының мысалы ретінде Ақтөбе маңындағы Сынтас және Бесоба қорымдарын келтіруге болады{{sfn|История Казахской ССР|1977|беттер=246—248}}. Қала маңындағы [[дала]]да [[қола дәуірі]]не жататын сақина тәріздес тас дуалдар мен қорғандар табылған. Ақтөбеге жанындағы [[Қарғалы (Жайық алабындағы өзен)|Қарғалы]] өзенінің жағасында орта қола дәуіріне жататын бұйымдар табылған{{sfn|История Казахской ССР|1977|беттер=148—149}}. === Ақтөбе қаласының іргетасының қалануы === Тарихи деректерге көз салсақ, Ақтөбе төбесі мен Құрмыш төбесінің ортасында қала салу туралы мәселе 1867 жылы Орынбор губернаторының кеңсесінде көтерілгенге ұқсайды. Бұл жерде қала салуға осы өңірдегі барлық ру басылары қарсы шығады. Оның басты себебі — қала салғасын жерімізді тартып алады деген орыс патшалығына сенімсіздіктен туады. Елек бойында салынатын шаһардың қазақ өміріне, оның күнделікті тыныс-тіршілігіне өте пайдалы екендігін болжай білген Дербісәлі Беркімбаев осы жаңа істі қолдауға қадам жасайды. Сол мақсатта 1867 жылы сол өңірдегі ру басыларын Ойсылқара әулие басында үлкен асқа жинайды. Астан соң қала салу мәселесін талқыға ұсынып, барлығын тегіс тыңдап, соңында сөз алған ол «қала салып, қазақтарды шоғырландырмаса, болашағымыз болмай қалады» деп жиналғандарды сендіруге тырысады. Жер мәселесі қай кезде де қазақ үшін елдіктің тұғыры саналғандықтан бір жиналғанда жұртшылықты иландыру, бұрын болмаған жайға көндіру бір жағынан алғанда мүмкін де емес еді. Сондықтан алғашқы бас қосу оншалықты нәтиже берді деп айтуға болмайды. Келесі жиналыс 1868 жылдың жазында Қостөбенің қасында Бекқұлы әулиенің басында берілген астан соң өтеді. Мұнда да былтырғы әңгіме жалғасын табады. Өздерінің ауылдарында бұл мәселені жан-жақты талқылап, жергілікті халықтың алдынан өтіп, ризашылығын алып келген ру басшылары жиын соңында қала салуға келісімдерін береді. Бұдан кейін сол ру басылары Орынборға шақырылып, «қала салынсын» деген құжат қабылданады. Сонымен, Дербісәлі Беркімбаев 1869 жылы Ақтөбе қаласының іргетасын қалайды.<ref>[https://stat.gov.kz/region/aktobe/ Статистика]</ref> === Уездік қала дәрежесінде === 1891 жылдың 25 наурызында шыққан «Далалық облыстарды басқару туралы ережеге» сәйкес, Ақтөбе [[Қостанай]] секілді Ресей империясының [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысының]] [[уезд]]ік қалаларының бірі болып бекітілді{{sfn|Переселенцы-арендаторы Тургайской области|1897|беттер=1}}. Бастапқы уақытта тез дамымағанымен, Ақтөбе қаласы бірқалыпты өсу қарқынын сақтап, Қостанай секілді құлдырау мен халық санының азаюына душар болған жоқ. 1886 жылдың шілдесіне қарай қаладағы аулалардың саны 177 жетті, бірақ 1891—1892 жылғы ашаршылықтың кесірінен біраз тұрғын қаладан босып кетті. 1893 жылдан бастап халық саны қайтадан өсе бастады. 1895 жылы тұрғындар саны 2263 адамға жетті, оның 1041 [[Православие|православ христиандар]], 202 [[Ислам|мұсылман]] болды. 1896 жылы қалаға Кіші Ресейдің губернияларынан 100-ге таман отбасы көшіп келді{{sfn|Переселенцы-арендаторы Тургайской области|1897|беттер=17}}. 1902 жылы қала арқылы [[Орынбор]] мен [[Ташкент]] арасын жалғастырған Ташкент темір жолы өтіп, Ақтөбе экономикасының әрі қарай дамуына әсер етті. 1905—1907 жылдары қалада бірнеше рет қара халықтың наразылық шерулері мен ереуілдер ұйымдастырылды<ref name="БСЭ">{{кітап|бөлімі=[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/Актюбинск Актюбинск]|тақырыбы=Большая советская энциклопедия|орны=Мәскеу|баспасы=Советская энциклопедия|жыл=1969—1978}}</ref>. === Азаматтық соғыс кезінде === Ақтөбе [[Ресей империясының азамат соғысы|1918—1919 жылдардағы Азаматтық соғыс]] кезінде Торғай өлкесінің революциялық күштерінің орталығы болды. 1918 жылдың 8 (21) қаңтарында қалада Кеңес өкіметі орнады<ref name="БСЭ" />. Сол жылдың шілде айында [[Александр Васильевич Колчак|Колчак]] армиясының Түркістанға жолын жауып тастаған Ақтөбе фронты ашылды<ref>{{кітап|тақырыбы=Сельский календарь|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=x3gXAQAAIAAJ|баспасы=Государственное издательство сельскохозяйственной литературы|жыл=1969|беттері=111}}</ref>, бірақ 1919 жылдың сәуір айында Зиновьев пен Фрунзе қызылдарға кері шегінуге бұйрық беріп, аздан кейін қала ақтардың қоластына өтті<ref>{{кітап|авторы=Фёдор Тарасенко|бөлімі=[http://www.phoenix.kz/gl19.htm Гражданская война]|тақырыбы=Город. Годы. Люди. Жизнь|жыл=2001}}</ref>. 1919 жылдың 1 қыркүйегінде Всесвятский ауылы жағынан (қаланың оңтүстік-батысы) қызылдардың Оңтүстік армияның уақытша базасына айналған Ақтөбе қаласына шабуылы басталды. Қалаға зеңбіректерден оқ жаудырылды; аспанан қызылдардың аэропланы бомбалар лақтыра бастады. Үлкен дүрбелең басталды. Тұрғындар оңтүстік-батыс бағытында қаланы тастай жөнеліп еді, алайда тез арада жетіп үлгерген қызылдардың атты әскері қашқындардың бір бөлігін қоршап үлгерді. Тым-тырақай қашқан әскердің ешқандай қарсылық көрсетуге шамасы болмады{{sfn|Голодный поход Оренбургской арміи|1921|беттер=2}}. 2 қыркүйек күні Ақтөбе қызылдардың қоластына өтті<ref>{{кітап|авторы=А. Я. Сошников|тақырыбы=Советская кавалерия: военно-исторический очерк|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=-W0gAAAAMAAJ|баспасы=Военное издательство|жыл=1984|беттері=117|барлық беті=317}}</ref>. === Кеңес дәуірінде === [[Сурет:Aktobe 1930s (04).jpg|нобай|1930-шы жылдар, Карл Либкнехт көшесі]] [[Сурет:Aktobe 1942 (12).jpg|нобай|1942 жылдың мамыры, жұмысшы әйелдер тасымалдаушыға көмір лақтыруда]] 1920—1925 жылдары Ақтөбе қаласы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей КФСР]]-ның [[Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1920—1925)|Қырғыз АСКР]]-ы құрамында болды, 1925 жылы [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы (1925-1936)|Қазақ АКСР]]-ның қарамағына өтті, 1936 жылы Ресей КФСР-ның құрамынан бөлініп шыққан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-на қосылды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес дәуірінде]] Ақтөбе қаласы Ақтөбе губерниясы (1921—1928), Ақтөбе ауданы (1921—1922, 1928—1933, 1970—1997), Ақтөбе уезі (1922—1928<ref>Қала 1891 жылдан бастап Ақтөбе уезі 1921 жылы жойылғанға шейін оның орталығы болды. 1922 жылы бұл уез Ақтөбе губерниясының құрамында қалпына келтірілді.</ref>), Ақтөбе округы (1928—1930) және [[Ақтөбе облысы]] (1932 жылдан бастап) сияқты бірнеше әкімшілік-территориалды бірліктердің орталығы болды. [[Қазан төңкерісі]]нен кейін Ақтөбе қарқынды дами бастады{{sfn|Казахская ССР: экономико-географическая характеристика|1957|беттер=660}}. 1932 жылдың 10 наурызында қала Қазақ КСР-ның жаңадан құрылған Ақтөбе облысының орталығына айналды{{sfn|Топонимика Казахстана|2010|беттер=79}}. Осыдан кейін қалада ұзындығы 10,5&nbsp;км болатын алғашқы су құбыры жүргізілді, 25 су колонкасы орнатылды. Облыс орталығы ретіндегі алғашқы онжылдықта қалада 2 электр станциясы салынды, көшелерде 250 жарықтандыру құрылғысы орнатылды. Қаланы жасылдандыру жұмыстары атқарылды, жаяу жүргіншілерге арналған алғашқы жолдар пайда болды<ref name="актобе17">{{мақала|авторы=Айнұр Мақсатқызы|тақырыбы=17 аудан бар еді…|сілтеме=http://www.aktobegazeti.kz/?p=18089|басылымы=Ақтөбе}}</ref>. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Ақтөбеде 312-ші атқыштар дивизиясы] 101-ші ұлттық атқыштар бригадасы, 129-шы миномет полкы және тағы да басқа әскери жасақтар құрылды. 312-ші атқыштар дивизиясының 11 мың адамының 9,5 мыңы соғыс майданында қаза тапты. Дивизия командирі Александр Наумов «Ақтөбе қаласының құрметті азаматы» атағының бірінші иегері болды<ref name="exp1">{{мақала|авторы=Эрик Әубәкіров|тақырыбы=Город на белом холме|сілтеме=http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=95287|басылымы=«Экспресс К»|орны=Алматы|жыл=17.05.2014|нөмірі=84 (17923)}}</ref>. 29 ақтөбелік Кеңес Одағы батыры атанды{{sfn|Казахстан. Национальная энциклопедия|2004|беттер=156}}. Соғыс кезінде Кеңес Одағының жау басып алған қалаларынан көшірілген кейбір кәсіпорындар Ақтөбеге жөнелтілді. 1941 жылдың тамызында қалаға Запорожьеден ферроқорытпа зауытының жабдықтары келді. [[Мәскеу]]ден «Электросчетчик» кәсіпорынының, Мәскеу рентген зауытының, № 14 жүн тоқу фабрикасының және тағы да басқа кәсіпорындардың жабдықтары көшірілді<ref>{{кітап|тақырыбы=Вестник Академии наук Казахской ССР|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=L9LuAAAAIAAJ|баспасы=Изд-во Академии наук Казахской ССР|жыл=1981|беттері=52—54}}</ref>. 1940—1960 жылдары ферроқорытпа және хром қосындылары, рентген аппаратурасы және ауыл шаруашылық машиналары зауыттары; ет және сүт комбинаттары; трикотаж, жиһаз және тігін фабрикалары секілді ірі өнеркәсіп мекемелері ашылды. 1962 жылдың 3 мамырында орталығы Ақтөбе қаласында орналасқан, құрамына Ақтөбе, Орал және Гурьев облыстары кіретін Батыс Қазақстан өлкесі құрылды. 1964 жылдың 1 желтоқсанында Батыс Қазақстан өлкесі таратылды. 1977 жылы қала [[Батыс Қазақстан темір жолы]]ның орталығы боп тағайындалды. Кеңес дәуірінде көптеген кәсіпорындары бар индустриалды қалаға айналды, [[өнеркәсіп]] пен [[мәдениет]]тің аймақтық орталығы болды{{sfn|Казахская ССР: экономико-географическая характеристика|1957|беттер=659—662}}, және бүгінгі таңда да осындай болып қала береді{{sfn|Казахстан. Национальная энциклопедия|2004|беттер=156}}. === Тәуелсіз Қазақстан дәуірі === Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстандағы экономикалық белсенділік [[Қарағанды]] мен [[Шымкент]] сияқты өнеркәсіп орталықтарынан елдің батысындағы мұнайлы облыстардың орталықтарына (Ақтөбе, [[Ақтау]], [[Атырау]]) ауысты<ref>{{кітап|авторы=Marat Terterov|тақырыбы=Doing Business with Kazakhstan|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=0owlD6sY_FYC|баспасы=GMB Publishing Ltd|жыл=2004|сериясы=Doing Business With Series|pages=9|allpages=390|isbn=9781905050598}}</ref>. Қазақстанға депортацияланған халықтардың өкілдері мен республикаға 1970—1980-ші жылдары Кеңес Одағының басқа республикаларынан келген мамандардың эмиграциясының кесірінен 1990-шы жылдардың соңы мен 2000-шы жылдардың бастапқы кезеңінде қаладағы халық санының азаюы байқалды. 2000-шы жылдары қаладағы [[құрылыс]] саласында үлкен серпіліс орын алды: құрылыстың қарқыны бойынша Ақтөбе қаласы мен облысы ел ордасы [[Астана]]дан асып түсті. 2005 жылы 137,1 мың м² тұрғын үй енгізу жоспарланғанымен, жылдың қорытындысы бойынша 289 773 м² тұрғын үй тұрғызылғаны белгілі болды. Жеке құрылыс көрсеткіші жоспарланған мөлшерден бес есе асып түсті. Жалпы алғанда 2005 жылы 2004 жылға қарағанда 2,8 есе артық тұрғын үй қолданысқа берілген екен<ref>{{мақала|авторы=Светлана Пашкова|тақырыбы=Строительный бум по-актюбински|сілтеме=http://www.megapolis.kz/art/Stroitelniy_bum_poaktyubinski|басылым=Мегаполис|жыл=30.01.2006}}</ref>. 2007—2008 жылғы қаржылық дағдарыс пен оның артынан ұласқан Дүниежүзілік экономикалық дағдарыстың салдарынан Ақтөбедегі [[жылжымайтын мүлік]] пен жалға алу құны күрт төмендеп кетті. Қала ішіндегі жер телімдерінің бағасы 30 % кеміді. Қала тұрғындарының жалақы мөлшері төмендеді, кейбір кәсіпорындар [[медициналық сақтандыру]]ға бөлінетін қаражатты азайтты, тұрмыстық техника мен электроникаға сұраныс азайды. Ақтөбе әуежайындағы жолаушылар тасымалы 13 % бәсеңдеді, ұлттық валюта [[девальвация]]сының кесірінен қала автосалондарындағы автокөлік сатылуы кеміді<ref>{{мақала|авторы=Альмира Әлішбаева|тақырыбы=Кризис заставил жить по средствам|сілтеме=http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-theme-of-thet-day/4037-krizis-zastavil-zhit-po-sredstvam.html|издание=Диапазон|жыл=09.04.2009}}</ref>. 2010-шы жылдар Батыс Қазақстандағы діни экстремизмнің өршуімен сипатталады<ref>{{мақала|тақырыбы=Прокуратура ЗКО констатирует интернационализацию экстремизма в Западном Казахстане|сілтеме=http://newskaz.ru/society/20131125/5834909.html|басылым=Уральская Неделя|баспасы=ИА Новости-Казахстан|жыл=25.11.2013}}</ref>. 2011 жылдың 17 мамыр күні Ақтөбе қаласының 25 жасар тұрғыны Рахымжан Мақатов Ұлттық қауіпсіздік Комитетінің жергілікті Департаментінің алдында жарылыс ұйымдастырып, оның салдарынан өзі қайтыс болды, бірнеше адам жарақттанды. Бір айдан астам уақыт өткен соң, 26 маусым күні қалада тәртіп сақшылары мен қылмыстық іс бойынша күдіктілер арасында қарулы қақтығыс орын алды<ref>{{cite news|url=http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/07/26/13430|title=В Актюбинской области снова стреляют. Есть жертвы|publisher=КТК|accessdate=2014-12-15|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YEA5ncAE}}</ref>. Бұл оқиғаларды жұртшылық Темір ауданында бірнеше полиция қызметшілерін қасақана өлтірген діни экстремистердің тобымен байланыстырды. Аз уақыттан кейін қаланың шет ауданындарының бірінде құрылысы аяқталмаған үйдің ішіндегі жарылыстың салдарынан үш адам қаза тапты. Қаза тапқандардың біреуі Ақтөбе облысының Ішкі істер Департаментінің экстремизмге қарсы күресетін басқармасының жедел уәкілі болып шықты<ref>{{мақала|авторы=Алиса Маринец|тақырыбы=Новый взрыв в Актобе|сілтеме=http://www.megapolis.kz/art/Noviy_vzriv_v_Aktobe|издание=Мегаполис|жыл=01.08.2011}}</ref>. Қала халқының саны 2030 жылға дейін 625 мың адамға, 2040 жылы 1 млн адамға жетеді деп жоспарланып отыр. Бұған дейін қаланың аумағы 29 739 [[Гектар|га]]-дан 72 965 га-ға шейін ұлғаюы тиіс (2003 жылғы бас жоспар бойынша 42 847 га болуы керек еді). Жеке тұрғын үй құрылысы шектетіледі, жаңа бас жоспар бойынша қалада негізінен көпқабатты көп пәтерлі тұрғын үйлер тұрғызылатын болады<ref>{{cite web|url=http://akimataktobe.gov.kz/index.php/ru/novosti/item/773-v-aktobe-proshli-obshchestvennye-slushaniya-o-korrektirovke-generalnogo-plana-g-aktobe|title=В Актобе прошли общественные слушания о корректировке генерального плана г. Актобе|date=14 сәуір 2014|publisher=Ақтөбе әкімдігінің ресми сайты|accessdate=2015-04-23|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YEALSnNg}}</ref>. Ақтөбе «жаңа» және «ескі қала» болып бөлінетін Қазақстанның жалғыз қаласы. Осы бөліктердің арасын жалғау үшін қаланың Мәскеу ауданында сәйкес [[инфрақұрылым]]ы бар көпқабатты тұрғын үй массивтерін тұрғызып, қаланы біріктіретін орталыққа айналдыру жоспарланып отыр<ref>{{мақала|авторы=Сергей Железняк|тақырыбы=Построим Москва-сити|сілтеме=http://www.rikatv.kz/evrika/gorod/postroim-moskva-siti.html|басылым=Эврика|жыл=16 сәуір 2014|нөмірі=16}}</ref>. == Әкімшілік және территориалдық құрылымы == === Қала әкімдігі және жергілікті өзін-өзі басқару === Ақтөбе қаласының [[Әкімшілік|әкімдігі]] қала аумағы мен оның қарамағында орналасқан бес [[Ауылдық округі|ауылдық округтегі]] атқарушы өкімет қызметін атқарады. Қала әкімшілігінің күйі мен мәртебесі «Ақтөбе қаласы әкімінің аппараты» ережесімен реттеледі<ref name="ереже">{{cite web|url=http://akimataktobe.gov.kz/index.php/kz/qyrylym/akimdik/info-about-goverment-kaz/ereje|title=«Ақтөбе қаласы әкімінің аппараты» ММ ережесі|date=22 желтоқсан 2013|publisher=Ақтөбе қаласы әкімдігінің ресми сайты|accessdate=2015-04-13|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YEB3cPFb}}</ref>. Әкімшілікті 2001 жылдың 23 қаңтарында күшіне енген «Қазақстан Республикасындағы жергiлiктi мемлекеттiк басқару және өзін-өзі басқару» заңына сәйкес Ақтөбе облысының әкімі тағайындайтын қала әкімі басқарады<ref name="акимат">{{cite web|url=http://akimataktobe.gov.kz/index.php/ru/struktura/akim|title=Аким|date=18.12.2013|publisher=Ақтөбе қаласы әкімдігінің ресми сайты|accessdate=2015-03-07|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YEB8eAjp}}</ref>. Қала әкімі қызметін алғашқы боп [[Елеусін Наурызбайұлы Сағындықов]] 1996—2002 жылдары атқарды. Ақтөбенің 2023 жыл, 27 маусымнан бері әкімі — [[Азамат Бауыржанұлы Бекет]]. Ақтөбе қаласы [[Мәслихат]]ының [[депутат]]тары қала тұрғындарымен сайланатын жергілікті өкілдік орган қызметін атқарады. 1994 жылдың 24 наурызында Мәслихаттың I-шақырылымның 1-сессиясы өтті. Алғашқыда мәслихат 43 депутаттан тұрды, мәслихат хатшысы боп Пётр Георгиевич Лащенов сайланды. Кейінгі шақырылымдардардағы депутаттардың саны 23 дейін азайды. Соңғы V шақырылымның 1-сессиясы 2012 жылдың 20 қаңтарында өткізілді.<ref>{{cite web|url=http://www.maslihataktobe.kz/?page_id=2158|title=20 лет маслихатов|author=Шинтасова С. П.|date=2014|publisher=Ақтөбе қаласы мәслихатының ресми сайты|accessdate=2015-04-20|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YEBDVbMS}}</ref> === Қала бюджеті === 2015 жылы қала [[бюджет]]інің кіріс деңгейі 39,55 млрд [[Қазақстан теңгесі|теңге]] (213 млн [[АҚШ доллары]]<ref>1 АҚШ доллары = 185,8 теңге, 26.04.2015. Бұдан әрі қарай валюта бағамы көрсетілген жылға сәйкес келтіріледі.</ref>), шығын мөлшері 43,08&nbsp;млрд теңге (231,9&nbsp;млн доллар) деп белгіленген. Ақтөбе бюджетінің негізгі табыс көздеріне салық түсімдері (23,7&nbsp;млрд теңге), трансферт түсімдері (16,1&nbsp;млрд теңге), салықтық емес түсімдер (2,3&nbsp;млрд теңге) жәненегізгі капиталды сатудан түскен қаражаттар (2,1&nbsp;млрд теңге) жатады. Негізгі шығыс баптарына білім беру жүйесі (16,9&nbsp;млрд теңге), тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық (11,5&nbsp;млрд теңге), трансферттер (7,2&nbsp;млрд теңге), транспорт пен байланыс (5,5&nbsp;млрд теңге), қарыздарды өтеу (1,9&nbsp;млрд теңге), әлеуметтік көмек пен қамсыздандыру (1,37&nbsp;млрд теңге) жатады<ref name="бюджет актобе">{{cite web|url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/V14CA004170|title=2015—2017 жылдарға арналған Ақтөбе қаласының бюджеті туралы|date=23 желтоқсан 2014|publisher=Республикалық құқықтық ақпарат орталығы|description=Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық мәслихатының 2014 жылғы 23 желтоқсандағы № 282 шешімі. Ақтөбе облысының Әділет департаментінде 2015 жылғы 20 қаңтарда № 4170 болып тіркелді}}</ref>. Ақтөбе облысының ірі салық төлеушілерінің қатарына негізінен [[Мұнайгазды кешен|мұнай және газ]] өндіретін компаниялар кіреді, бірақ олардың арасында Ақтөбе қаласында негізделген бірнеше мекеме де бар: «[[Ақтөбе хром қосындылары зауыты]]» АҚ, «Анвар» ЖШС (супермаркеттер мен дүкендер желісі), «Кабиев и К» ЖШС (супер- және гипермаркеттер желісі) және т. б.<ref>{{мақала|тақырыбы=В Казахстане утвержден перечень крупных налогоплательщиков, подлежащих мониторингу|сілтеме=http://www.inform.kz/rus/article/2736803|баспасы=Қазинформ|жыл=15 қаңтар 2015|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YEBvPsKl}}</ref> === Қала аудандары === Қала Ақтөбе төбесінің етегінде орыналасып, темір жол станциясының маңында шоғырланған «Ескі қала» деп аталатын және солтүстік-батыста орналасқан, әкімшілік ғимараттар мен сауда орталықтары орналасқан [[Әбілқайыр хан даңғылы (Ақтөбе)|Әбілқайыр хан даңғылы]]ның бойында шоғырланған «Жаңа қала» деп аталатын екі негізгі ауданнан құралған<ref name="бсэ">{{кітап|авторы=О. Р. Назаревский|тақырыбы=Большая советская энциклопедия|бөлімі=Актюбинск|сілтеме=http://bse.chemport.ru/aktyubinsk.shtml|}}</ref>{{sfn|Paul Brummell|2008|p=279}}. Ескі қаланың аудандарына Құрмыш, Мәскеу (''Москва''), Татар слободасы (''Татарка'') және Оторвановка аудандары жатады. Қаланың ескі бөлігі негізінен бір қабатты жеке тұрғын үйлерден тұрады, арасында Ресей империясы заманында тұрғызылған ғимараттар кездеседі. Жаңа қаланың аудандарына Шанхай (''Шаңқай''), Сазды, Болашақ, Кең Дала аудандары мен мөлтек аудандар жатады. Аты аталған аудандардан бөлек Жилгородок (''Тұрғындар қалашығы''), Авиагородок, Сельмаш, Заречный, Қарғалы (''Жилянка''), Кірпішті (''Кирпичный''), Жаңақоныс (''Новый''), Ақжар, Бауырластар, 41-ші разъезд және т. б. аудандар бар. 2000-шы жылдардан бастап қала аумағында 30 астам жаңа аудан пайда болды<ref>{{мақала|автор=Альмира Әлішбаева|тақырыбы=Как не заблудиться в новых районах Актобе|сілтеме=http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-theme-of-thet-day/48995-kak-ne-zabluditsya-v-novyh-rayonah-aktobe.html|басылым=Диапазон|жыл=05.12.2012}}</ref>. 2012 жылдан бастап 5 мөлтек ауданнан құралған, тұрғындар саны болашақта 260 мың адамға жетуі мүмкін Нұр Ақтөбе (бұрынғы ''Актобе-Сити'') ауданының құрылысы жүріп жатыр<ref>{{мақала|авторы=Мейрамгүл Рахатқызы|тақырыбы==«Нұр-Ақтөбе» — болашақтың қаласы|сілтеме=http://www.aktobegazeti.kz/?p=20513|баспасы=Ақтөбе}}</ref>. == Халқы == Халқының ұлттық құрамы сан алуан. Қазақтардың үлестік құрамы&nbsp;— 76,30&nbsp;%. Біршама [[орыстар]] (16,89&nbsp;%), сонымен қатар [[украиндар]] (2,68&nbsp;%), [[татарлар]] (1,53&nbsp;%), [[немістер]] (0,60&nbsp;%), [[корейлер]] (0,28&nbsp;%), [[әзербайжандар]] (0,20&nbsp;%), [[өзбектер]] (0,17&nbsp;%), басқалар (1,35&nbsp;%) халықтар тұрады. (2015 жылдың 1 Қазаны бойынша).<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 2015 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |date=2020-09-18 }}</ref> Қала әкімшілігіне 367 220 саны бар Ақтөбе қаласынан басқан тағы да 5 селолық округтер кіреді. ([[Благодар ауылдық округі|Благодарның]], Қарғалы, Құрайлы, Новый, Сазды)<ref>[http://www.akimataktobe.kz/index.php?name=Pages&op=cat&id=94 Электронный акимат города Актобе. Сельские округа]</ref>) жалпы алғанда 22 ауданға ие, сол аудандардағы адам саны 48 368 адам (2012 жылдың 1 Қаңтары бойынша). Қала әкімшілігіне тәуелді территорияда барлығы 415 588 халық тұрады. Қазіргі уақытта халық саны бойынша Ақтөбе облысында бірінші орын алады және Қазақстандығы төртінші қала болып келеді ([[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]]-тен кейінгі). Халық санының жылдам өсуіне байланысты үкімет қаланың әлеуметтік-экономикалық даму жобасын әзірледі. Ақтөбе қаласының миллион халқы бар мәртебесін алу үшін бағытталған бас жобасын ретке келтіру жұмыстары жүріп жатыр.<ref>[http://www.nashaagasha.org/regions/aktobe-dobivaetsya-statusa-goroda-millionnika/ Актобе добивается статуса города-миллионника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927230846/http://www.nashaagasha.org/regions/aktobe-dobivaetsya-statusa-goroda-millionnika/ |date=2013-09-27 }}</ref>. Проекттіні жүзеге асыру [[2011]] жыл мен [[2040&nbsp;жыл]] аралығына есептеліп отыр. Ақтөбе қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1926!! 1939!!1959!! 1970!! 1979!! 1987!! 1989!! 1991!! 1999!! 2004!! 2005 |- |20 861 |48 749 |96 680 |149 914 |190 569 |248 000 |253 532 |265 300 |253 088 |249 759 |253 952 |} {| class="wikitable" |- ! 2006!!2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015!!2016 |- |258 014 |262 830 |268 644 |345 687 |348 956 |361 174 |367 391 |371 357 |377 752 |387 807 |397 572 |} == Галерея == <gallery mode=packed> Ақтөбе. мкр.Батыс-2 20220904 094047.jpg|мкр.Батыс-2 Ақтөбе. мкр.Батыс-2 20220904 094045.jpg|мкр.Батыс-2 Ақтөбе. мкр.Батыс-2 IMG 20220904 143343.jpg|мкр.Батыс-2 Ақтөбе. Ш.Уәлиханов көшесі. IMG 20220904 152754.jpg|Ш.Уәлиханов көшесі Ақтөбе. Ш.Уәлиханов көшесі. 20220904 152745.jpg|Ш.Уәлиханов көшесі Ақтөбе. Вокал маңы ауданы 20220904 072511.jpg|Вокзал маңы ауданы Ақтөбе. Темір жол вокзалы IMG 20220904 072542.jpg|Темір жол вокзалы </gallery> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер|3}} == Пайдаланылған әдебиет == * {{кітап|тақырыбы=История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней в пяти томыах|жауапты=А. Н. Нусупбеков (гл. ред.) и др.|орны=Алма-Ата|баспасы=Наука|жыл=1977|томы=1|барлық беті=579|ref=История Казахской ССР}} * {{кітап|тақырыбы=Топонимика Казахстана. Энциклопедический справочник|орны=Алма-Ата|баспасы=Аруна Ltd.|жыл=2010|барлық беті=816|isbn=9965-26-330-2|ref=Топонимика Казахстана}} * {{кітап|часть=[http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-1-tom?category=all&page=158 Актобе]|тақырыбы=Казахстан. Национальная энциклопедия|орны=Алматы|баспасы=«Қазақ энциклопедиясы»|жыл=2004|isbn=9965-9389-9-7|ref=Казахстан. Национальная энциклопедия|ref=Казахстан. Национальная энциклопедия}} * {{кітап|авторы=А. А. Кауфман|тақырыбы=Переселенцы-арендаторы Тургайской области (2-я часть)|сілтеме=http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2013/09/Кауфман-А.А.-Переселенцы-арендаторы-Тургайской-области.-ч.2-Отчета-по-командировке.-1897-жыл.pdf|орны=СПб|баспасы=Типография В. Безобразова и Комп.|жыл=1897|ref=Переселенцы-арендаторы Тургайской области}} * {{кітап|авторы=И. Еловскій|тақырыбы=Голодный поход Оренбургской арміи|сілтеме=http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2013/09/Еловский-И.-Голодный-поход-Оренбургской-армии-1921.pdf|орны=Пекин|баспасы=Типография Успенского монастыря при Русской Духовной миссии|жыл=1921|ref=Голодный поход Оренбургской арміи}} * {{кітап|тақырыбы=Энциклопедия «Актобе»|жауапты = Под ред. М. К. Тажибаева|орны= Актобе|баспасы= Отандастар-Полиграфия|жыл= 2002| барлық беті= 786| isbn= 5-628-02641-7| тиражы= 10000|ref=Энциклопедия «Актобе»}} * {{кітап|тақырыбы= Известные имена| жауапты = Сост. Е. Ж. Курманбеков| орны= Актобе|баспасы = ОАО «Полиграфия»| жыл= 1999| барлық беті= 270|isbn= 5-7667-9244-1| тираж= 2000|ref= Известные имена}} * {{кітап|авторы=Paul Brummell|тақырыбы=Kazakhstan: The Bradt Travel Guide|баспасы=Bradt Travel Guides|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=-2ZAp-TgaSMC|жыл=2008|allpages=408|isbn=9781841622347|ref=Paul Brummell}} * {{мақала|авторы=Мурзатаева М.|тақырыбы=Сравнительная характеристика климата Уральска и Актобе|сілтеме=http://library.wksu.kz/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=5066&Itemid=2&lang=ru|баспасы=ЗКГУ им. М. Утемисова|жыл=2014|ref=Мурзатаева М.}} * {{кітап|тақырыбы=Актюбинская область. Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 жыла|орны=Астана|жыл=2011|томы=1|ref=Итоги Национальной переписи. — Т. 1}} * {{кітап|тақырыбы=Актюбинская область. Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 жыла|сілтеме=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032653|орны=Астана|жыл=2011|томы=2|ref=Итоги Национальной переписи. — Т. 2}} * {{кітап|тақырыбы=Актюбинская область. Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 жыла|орны=Астана|жыл=2011|томы=3|ref=Итоги Национальной переписи. — Т. 3}} * {{кітап|авторы=Н. И. Журин|тақырыбы=Сверяя шаг по Ильичу (коренные преобразования в экономике и культуре Актюбинской области за жылы Советской власти)|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=mVo8AAAAMAAJ|баспасы=Казахстан|жыл=1969|барлық беті=206|ref=Н. И. Журин}} * {{кітап|авторы=Институт географии (Академия наук СССР)|тақырыбы=Казахская ССР: экономико-географическая характеристика|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=hSMzAAAAIAAJ|жауапты=Ред.: О. Р. Назаревский|баспасы=Государственное издательство географической литературы|жыл=1957|барлық беті=733|ref=Казахская ССР: экономико-географическая характеристика}} * {{кітап|авторы=Б. С. Каррыев, М. Б. Айдарханов, Е. К. Балафанов|тақырыбы=Всемирное Интервидение: Основы информационной культуры|сілтеме=http://www.unesco.kz/publications/ci/2006/ifap/world-intervision-rus.pdf|орны=Алма-Ата|баспасы=SIBIS|жыл=2006|барлық беті=403|isbn=9789965952821|ref=Всемирное Интервидение}} {{Ақтөбе облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Ақтөбе қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Ақтөбе|*]] 2m7tbermftish0bsfgx7nkhaffx24y4 Тараз 0 3398 3652045 3625435 2026-09-08T09:49:40Z Asorev 125569 3652045 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Тараз |сурет = {{Фотомонтаж |photo1b = Sofosbuvir-Taraz.jpg |photo2a = Targu22222562.jpg |photo2b = The gate (5662610295) (2).jpg |photo3a = View of Taraz.jpg |photo4a = Тараз қаласындағы "Ауыл Береке" базарына кіретін бас арка (өткізу пункті, қақпасы бар).jpg |photo4b = Tole Bi Street (5336104497).jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 320 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Seal Taraz.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42|lat_min = 53|lat_sec = |lon_deg = 71|lon_min = 22|lon_sec = |CoordAddon =type:city(330000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |ішкі бөлінісі = 2 аудан ([[Әулиеата ауданы|Әулиеата]], [[Жібек жолы ауданы|Жібек жолы]]) |әкімі = Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 568 |бұрынғы атаулары = ''Жамбыл, Мирзоян, Әулие-Ата'' |статус алуы = |жер аумағы = 139 |климаты = |тұрғыны = 427,256<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (68,47 %)<br /> [[орыстар]] (15,65 %)<br /> [[өзбектер]] (6,51 %)<br /> [[корейлер]] (1,82 %)<br /> [[түріктер]] (1,41 %)<br /> [[татарлар]] (1,39 %)<br /> [[қырғыздар]] (1,37 %)<br /> басқалары (3,38 %)<br /> (2022)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 7262 |пошта индексі = 080000 |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = Taraz |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/zhambyl-taraz?lang=kk Тараз қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru }} '''Тараз''' — [[Қазақстан]]дағы қала, [[Жамбыл облысы]]ның әкімшілік орталығы. XVIII ғасырда бұл қала '''Әулие-Ата''' деп аталған. 1936–1937 жылдар аралығында '''Мирзоян''' деп аталған. 1937–1997 жылдары '''Жамбыл''', 1997 жылғы 8 қаңтарда тарихи атауы — Тараз атауы қайтарылды. == Тарихы == Орта ғасырларда Тараз деген атауымен әйгілі болды. Қалаға ең бірінші келгендер [[Ферғана аңғары|Ферғана алқабы]]ның соғдылары болған. 1997 жылдан бастап қалаға тарихи атауы қайтарылды. 2002 жылы Тараз өзінің 2000 жылдық мерейтойын атап өтті. Орта ғасырларда Тараз [[Ұлы Жібек жолы]]ның бойында орналасқан қалалардың бірі еді. Әсіресе Қарахан дәулеті кезінде гүлденді. [[XIX ғасыр]]да Әулие Ата Қоқан қамалы еді. ХІХ ғасырдың 60-жылдарында [[Ресей империясы]]ның құрамына кірді. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] кезінде [[Жамбыл облысы]]ның орталығы болды,ал Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін де облыс орталығы ретінде қала берді Тараз қаласында [[Айша бибі кесенесі|Айша Бибі]], [[Бабаджа-қатын кесенесі|Бабажы-қатын]], [[Қарахан кесенесі|Қарахан]], [[Тектұрмас күмбезі|Тектұрмас]] кесенелері, [[Нәметбай мешіті]] және орта ғасырлық монша орналасқан. Қалаға көптеген отандық және шетелдік туристері осы кесенелерді көруге асығады. == Географиясы == === Климаты === <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Тараз |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/тараз/ Тараз ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 22.1 |Ақп_а_макс = 24.6 |Нау_а_макс = 30.3 |Сәу_а_макс = 33.2 |Мам_а_макс = 38.6 |Мау_а_макс = 42.3 |Шіл_а_макс = 44.5 |Там_а_макс = 43.5 |Қыр_а_макс = 40.6 |Қаз_а_макс = 34.6 |Қар_а_макс = 29.0 |Жел_а_макс = 22.7 |Жыл__а_макс = 44.5 |Қаң_а_мин = -26.2 |Ақп_а_мин = -28.2 |Нау_а_мин = -23.3 |Сәу_а_мин = -8.2 |Мам_а_мин = -5.2 |Мау_а_мин = 4.4 |Шіл_а_мин = 9.0 |Там_а_мин = 1.2 |Қыр_а_мин = -0.8 |Қаз_а_мин = -14.3 |Қар_а_мин = -29.9 |Жел_а_мин = -31.0 |Жыл__а_мин = -31.0 |Қаң_ор_макс = 2.2 |Ақп_ор_макс = 3.7 |Нау_ор_макс = 10.4 |Сәу_ор_макс = 18.7 |Мам_ор_макс = 24.6 |Мау_ор_макс = 30.6 |Шіл_ор_макс = 33.0 |Там_ор_макс = 31.7 |Қыр_ор_макс = 25.8 |Қаз_ор_макс = 17.6 |Қар_ор_макс = 9.9 |Жел_ор_макс = 4.1 |Жыл__ор_макс = 17.7 |Қаң_ор_мин = -8.4 |Ақп_ор_мин = -7.1 |Нау_ор_мин = -1.0 |Сәу_ор_мин = 5.4 |Мам_ор_мин = 10.3 |Мау_ор_мин = 14.9 |Шіл_ор_мин = 17.0 |Там_ор_мин = 15.2 |Қыр_ор_мин = 9.9 |Қаз_ор_мин = 4.1 |Қар_ор_мин = -1.4 |Жел_ор_мин = -6.5 |Жыл__ор_мин = 4.4 |Қаң_ор = -3.1 |Ақп_ор = -1.7 |Нау_ор = 4.7 |Сәу_ор = 12.1 |Мам_ор = 17.4 |Мау_ор = 22.8 |Шіл_ор = 25.0 |Там_ор = 23.5 |Қыр_ор = 17.8 |Қаз_ор = 10.9 |Қар_ор = 4.3 |Жел_ор = -1.2 |Жыл__ор = 11.0 |}} </div> == Халық саны == Қаланың халық саны: 357 663 адам (2019 жылғы<ref>{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |title= Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны |lang= kk}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>). Тараз қаласының халық санының 70% қазақтар. Қалада [[орыстар]], [[өзбектер]], [[корейлер]], [[татарлар]], [[түріктер]], [[немістер]], [[күрдтер]], [[дүнгендер]], [[қырғыздар]], [[гректер]], [[әзербайжандар]], [[ұйғырлар]], [[шешендер]] тұрады. Қалада «Достық үйі» бар. {| class="standard sortable" |+ 2010 жылғы 1 қаңтарына тұрғындары этникалық құрамы: |- ! Этникалық құрамдар !! Халық саны <br />[[1989]] жылы !! % |- | Қазақтар || 722 627 || 69,23 % |- | Орыстар || 141 829 || 13,59 % |- | Өзбектер || 24 986 || 2,39 % |- | Татарлар || 10 651 || 1,02 % |- | Немістер || 6 695 || 0,64 % |- | Басқалар || 137 055 || 13,13 % |} Тараз қаласы халқының әр жылдардағы саны:<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1897 !!1959 !!1970 !!1979 !!1989 !!1991 !!1999 !!2004 !!2005!! 2006 |- |11 722 |113 346 |187 164 |263 793 |306 715 |312 300 |330 125 |327 911 |332 204 |336 057 |} {| class="wikitable" |- ! 2007 ! 2008 ! 2009 ! 2010 ! 2011 ! 2012 ! 2013 ! 2014<ref name="KZ2014">{{Cite web|url= http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 |title= 2014 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны |lang= kk}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428181945/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 |date=2015-04-28 }}</ref> ! 2015 |- |338 454 |342 483 |320 634 |325 211 |327 411 |326 113 |343 275 |351 353 |356 983 |} {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (2009, 2021)<ref>{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/national/2021/ |title= 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары |lang= kk}}</ref> |- ! 2009 ! 2021 ! 2021 2009-ға пайызбен ! Ерлер 2009 ! Ерлер 2021 ! 2021 2009-ға пайызбен ! Әйелдер 2009 ! Әйелдер 2021 ! 2021 2009-ға пайызбен |- ||331925 ||{{өсім}}418368 ||126 ||154616 ||{{өсім}}200661 ||129,8 ||177309 ||{{өсім}}217707 ||122,8 |} == Әкімшілік бөлінісі == Тараз қаласы 26 шағын ауданнан тұрады:<ref name="Микрорайоны Тараза Flatfy.kz">{{Cite web|url=https://flatfy.kz/geo_list?geo_id=1876&geo_type=microdistrict&section_id=3 |title=Все микрорайоны Тараза |publisher=// Flatfy.kz|lang=|accessdate=2018-04-23}}</ref> Ақбұлақ, Қаратау, Жайлау, Салтанат, Талас, Самал, Алатау, Мыңбұлақ, Аса, Жансая, Астана, Бәйтерек, Қарасу, Арай, Көктем, Жасыл кілем, Тонкуруш, Барыскан, Бурыл және т.б. == Тараз басшыларының тізімі == ;Жамбыл (Тараз) қалалық партия комитетінің бірінші хатшылары # Федотов А. П. (қаңтар 1939 — наурыз 1940) # Әбділдин А. (сәуір 1940 — наурыз 1941) # Царев А. А. (сәуір 1941 — наурыз 1943) # Санников А. М. (сәуір 1943 — маусым 1946) # Федотов А. П. (қаңтар 1947 — мамыр 1951) # Прохоров Н. И. (маусым 1951 — наурыз 1955) # Кондратьев С. И. (қыркүйек 1955 — сәуір 1963) # Бобир Н. М. (мамыр 1963 — мамыр 1972) # Коротков В. Г. (маусым 1972 — сәуір 1975) # Банников В. Г. (сәуір 1975 — қазан 1983) # Додонов Ю. Е. (қазан 1983 — ақпан 1987) # Макаров С. Н. (наурыз 1987 — наурыз 1990) # Ахметова Л. А. (сәуір 1991 — тамыз 1991) ;Жамбыл (Тараз) қалалық атқару комитетінің төрағалары # Бученко П. В. (тамыз 1939 — қаңтар 1940) # Глухов В. Ф. (қаңтар 1940 — қыркүйек 1940) # Синицин В. В. (қыркүйек 1940 — қыркүйек 1941) # Бученко П. В. (мамыр 1942 — наурыз 1943) # Бармашев К. А. (наурыз 1943 — тамыз 1946) # Бабинцев Ф. А. (тамыз 1946 — наурыз 1950) # Галямин А. И. (наурыз 1950 — қаңтар 1952) # Ескелдиев С. (сәуір1952 — қазан 1952) # Құсайынов Т. (қазан 1952 — наурыз 1957) # Комратов А. (наурыз 1957 — қаңтар 1965) # Әбсеметов А. А. (қаңтар 1965 — желтоқсан 1969) # Төребеков Т. (наурыз 1970 — маусым 1983) # Шарафутдинов Щ. К. (маусым 1983 — мамыр 1987) # Сүлейменов К. К. (мамыр 1987 — қазан 1990) # Темірбеков Т. (қазан 1990 — ақпан 1992)   ;Тараз қаласының әкімдері # [[Алдияр Әлиасқарұлы Түсіпов]] (ақпан 1992 — қазан 1995) # [[Болат Әбжаппарұлы Жылқышиев]] (қазан 1995 — қаңтар 1998) # [[Сейіт Қайроллаұлы Сартбаев]] (қаңтар 1998 — ақпан 1999) # [[Болат Оспанұлы Сауранбаев]] (ақпан 1999 — сәуір 2005) # [[Ілияс Әлімұлы Тортаев]] (2005 — 2009) # [[Ертарғын Кәкімбекұлы Астаев]] (8 желтоқсан 2009 — қазан 2010) # [[Бекболат Серікбекұлы Орынбеков]] (қазан 2010 — 31 желтоқсан 2013) # [[Нұржан Сәбитұлы Календеров]] (31 желтоқсан 2013 — 2 наурыз 2017) # [[Рүстем Рысбайұлы Дәулет]] (2 наурыз 2017 — 23 сәуір 2018) # [[Ғалымжан Райлұлы Әбдірайымов]] (23 сәуір 2018 — 12 сәуір 2019) # [[Қайрат Әскербекұлы Досаев]] (24 сәуір 2019 — 22 қараша 2019) # [[Айтқазы Даулетқұлұлы Қарабалаев]] (3 желтоқсан 2019 — 19 наурыз 2021) # [[Ержан Жұматұлы Жылқыбаев]] (19 наурыз 2021 — 5 тамыз 2022) # [[Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков]] (5 қыркүйек 2022 жылдан бастап) == Табиғаты == Облыстың айтарлықтай аумағын Бетпақ-Дала және Мойынқұм алады, тек оңтүстік-батыс, оңтүстік және оңтүстік-шығыс шеті таулармен шектелген (Қаратау, Қырғыз және Шу-Іле Алатау таулары). Бедердің бұл ерекшелігі облыс климатына әртүрлілік ендіреді. Табиғи ландшафтардың флорасы мен фаунасы кең және әртүрлі. Облыста өсімдіктердің 3 мыңнан астам түрі бар. Аң аулайтын өңірдің жалпы алаңы 13,9 мың га құрайды, онда жануарлардың 40-тан астам түрі мекендейді. 27,8 мың га алаңды құрайтын балық шаруашылық қоры 74 су айдынынан тұрады, оның ішінде 73 су айдыны балық шаруашылығына жарамды. Ірі бөгендерден Тасөткел және Теріс-Ащыбұлақ бар. Балық аулау кәсібінде дөңмаңдай, ақмарқа, карп, сазан, көк серке, тыран балық, краль, торта балықтарын аулау кең таралған. Облыс аумағында 3 мемлекеттік табиғи (кешенді) қаумалы бар: * мемлекеттік (кешенді) қаумал «Берікқара шатқалы» 17,5 мың га алаңды алады, онда қызыл кітапқа енгізілген аса бағалы ағаш бұтасының және шөп өсімдігінің 50-ден астам түрін, ал жануарлардан – арқарды, үнді жайрасын, жұмақ шыбыншыны кездестіруге болады; * жалпы алаңы 3,07 мың га құрайтын мемлекеттік табиғи (кешенді) қаумал «Қарақоңыз шатқалы» (ботаникалық), Зайлы Алатаудың батыс сілемінде орналасқан. Алма, шие, алша, жүзім ағаштарының жемісті көшеттері үйеңкі орманның, боз қарағанның, тұт ағашының, түйе жаңғағының алаңдарымен ауыстырылады; * жалпы алаңы 1 миллион га құрайтын Андасай мемлекеттік (кешенді) қаумал (зоологиялық) Мойынқұм ауылынан батысқа Шу өзенінің жағасының бойында орналасқан. Өсімдік қабатында селеу шөбі, бетеге, қара сексеуіл, талдың ну бұтасы басымды. Жануарлар әлемінде арқарлар, құландар, джейрандар, еліктер, қабандар, қояндар, қырғауылдар, құрлар басым. == Өндірісі == Таразда қаратау тауларының бөктерінде Қаратау фосфор зауыты жұмыс істеп тұр. Бұл зауыт фосфор шығарудаң әлемде беделді орындардың бірінде. Облыста 3 зауыт ашылған болатын, солардың бірі «Жамбыл фосфор зауыты», «Химпром», «Жаңа Жамбал фосфор зауыты». Қалада темір құрастырушы зауыты, автожөндеу зауыты, «Автобөлшектер» зауыты т.б. зауыттар жұмыс істеп тұр.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Бұқаралық ақпарат құралдары == === Газеттері === * Жамбыл-Тараз — 1996 жылдан бері апта сайын шығатын саяси-қоғамдық газет. * Магнолия — 1995 жылдан бері апта сайын шығатын облыстық газет. * Новый регион — 1999 жылдан бері апта сайын шығатын ақпараттық-жарнамалық облыстық газет. * Знамя труда — 1919 жылдан бері шығарылып келе жатқан орыс тілді газет. === Телевизия === * «JAMBYL» — Жамбыл облысының өңірлік телеарнасы. * «77 TV» телеарнасы. === Ақпарттық агенттіктері === * «Эк-Спорт» (экономика-спорт) == Суреттері == <gallery mode=packed> Сурет:View of Taraz.jpg|Қаланың панорамасы Сурет:Aulie-Ata Mosque.jpg|«[[Һибатулла Тарази мешіті|Һибатулла Тарази]]<nowiki/>» атындағы Тараз қаласының орталық мешіті Сурет:Mausoleum of Aisha Bibi-closer!.jpg|[[Айша бибі кесенесі]] Сурет:TALAS RIVER.JPG|[[Талас өзені]] Сурет:Көне Тараз демалыс орталығы.jpg|Көне Тараз демалыс орталығы Сурет:Көне Тараз демалыс орнындағы глобус.jpg|Туған жерім-Қазақстан! </gallery> == Бауырлас қалалар == * [[Фресно]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] * [[Сиэтл]], [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] * [[Сиань]], [[Қытай]] * [[Тревизо]], [[Италия]] * Кобдо, [[Моңғолия]] * [[Кечкемет]], [[Мажарстан]] * [[Челябі]], [[Ресей]] * [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] * [[Талас (қала)|Талас]], [[Қырғызстан]] * [[Ош]], [[Қырғызстан]] ==Дереккөздер== <references/> == Тараз қаласының сайттары == *[http://www.taraz.kz Тараз қаласының сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111163508/http://taraz.kz/ |date=2016-01-11 }} *[http://www.e-taraz.kz Тараз қаласының ақпараттық сайты] *[http://www.gorodtaraz.kz Тараз қаласының ақпараттық порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605091753/http://www.gorodtaraz.kz/ |date=2010-06-05 }} == Тағы қараңыз == * [[Тараз қаласының құрметті азаматтары]] * [[Тараз (футбол клубы)]] {{Жамбыл облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Тараз қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Тараз]] [[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]] 3i76oqegkl17nf6acilwfxo4krx8nqz Қызылорда 0 3400 3652042 3606876 2026-09-08T09:48:43Z Asorev 125569 3652042 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қызылорда |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Кызылорда, ТЦ Жайна.jpg |photo1b = Кызылорда, ТЦ Жибек Жолы.jpg |photo2b = Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |photo3a = Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg |photo3b = Кызылорда, улица Байсеитовой.jpg |photo4a = Кызылорда, набережная Сырдарьи (2).jpg |spacing = 1.725 |position = center |color_border = white |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Kyzylorda city seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 44|lat_min= 51|lat_sec= |lon_deg= 65|lon_min= 31|lon_sec= |CoordAddon=type: |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қызылорда облысы |кестедегі облыс = Қызылорда облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Серік Қожаниязов |құрылған уақыты = 1820 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Ақмешіт, Перовск |статус алуы = |жер аумағы = 240 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континенталды, қуаң |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 278 581<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 94,23 %<br>[[орыстар]] 2,78 %<br>[[корейлер]] 1,70 %<br>басқалары 1,29 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = қызылордалық |телефон коды = 7242 |пошта индекстері = 120000 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Shymkent |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-kzo?lang=kk Қызылорда қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Қызылорда''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Қызылорда облысы]]ның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы (1938 жылдан). [[Сырдария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Тұрғын саны 278 581 адам (2023). 8 әкімшілік-аумақтық бірліктен тұрады: Қызылорда қаласы, [[Тасбөгет]], [[Белкөл]] кенттері, [[Қосшыңырау]], [[Қызылжарма]], [[Қызылөзек]], [[Ақсуат ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Ақсуат]], Ақжарма ауылдары. Қала теңіз деңгейінен 126–130 м биіктікте жатыр. Қала аумағы өзенді бойлай оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай төртбұрышты пішінде созылып жатыр. Жер аумағы 3683 га. Қаланың 17,0 га аумағы теміржол тораптарына, 165 га аумағы көліктік көшелерге, 19 га аумағы талдары жоқ қала бақтары мен демалыс орындарына, 51 га алқабы шөлді-шөлейітті орындар үлесіне тиеді. Геологиялық тұрғыдан Қызылорда аумағы [[Тұран]] эпигерциндік платформасы үстінде жатыр. Палеозойда қалыптасқан бұл жазықты кейде "Сыр ойысы" деп те атайды. Ойыстың шеткі иіндері палеозойлық қатты метаморфты жыныстарға толған. Ойыстың көлденең ені 400 км. Орталығында палеозойлық тау жыныстары 600-900 м тереңдікте жатыр. Кейіннен ойыс мезозой, одан кейін кайнозой жыныстарымен жабылған. Шөгінді қабат үшке бөлінеді. [[Сурет:Qyzylorda station.jpg|thumb|left|Қызылорда вокзалы]] Ең жоғарғы қабатының қалыңдығы 10-15 м. Бұл толығымен аллювийлі шөгінді жыныстар. Келесі құмды қабаттың қалыңдығы 50-80 м. Олар негізінен көтеріңкі немесе құмды төбелер бөліктерінде жатыр. Үшінші қабат палеогеннің аяғындағы (олигоцен) теңіз саздары мен құм тастарынан тұратын жасыл-сұр түсті жыныстардан тұрады. Қабат 50–80 м тереңдікте жатыр. Қала 1817 жылы Қамысқала атты елді мекеннің орнында салынған. Қоқан хандығының кезінде Ақмешіт бекінісі болып қаланды. 1853 жылғы тамызда басқыншы генерал В.А. Перовскийдің атымен бекініс '''Перовск''' форты аталды. 1867 жылы Перовскіге қала мәртебесі беріліп, уезд орталығына айналды. 1901–1906 жылдары Орынбор–Ташкент теміржолының салынуына байланысты қала халқы қарқынды өсті. Кеңес өкіметі Қазақстанда ең бірінші осы Перовскіде, 1917 жылғы 30 қазанда (12 қараша) орнады. 1922 жылы қаланың '''Ақмешіт''' аты қайтарылғанымен, 1925 жылғы сәуірде Қызылорда деп қайта өзгертіліп, [[Қазақ АКСР]]-інің астанасы мәртебесі берілді (1929 жылға дейін). Қалада 1926 жылғы 13 қаңтарда Қазақ драма театры (М.Әуезов атындағы Қазақтың мемлекеттік академия театры) ашылды. Денсаулық сақтау, білім беру орындары көбейді. 1938 жылы облыс орталығына айналды. XX ғасырдың 30-жылдары қалада электр станциясы, диірмен, наубайханалар, балық өңдеу, күріш, кірпіш зауыты жұмыс істеп тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары аяқ-киім фабрикасы, ет комбинаты, астық өнімдері комбинаты, сүт зауыты, целлюлоза-картон зауыты, тоқылмайтын маталар фабрикасы іске қосылды. 1956 жылы қала іргесіндегі Тасбөгет кенті жанынан су бөгеті салынды. 1974 жылы «Қызылордакүрішмаш» зауыты іске қосылды. Көптеген оқу орындары мен мәдениет ошақтары ашылды. 1996 жылы 8 қазанда ҚР Президентінің жарлығымен «Қызылорда арнайы экономикалық аймағы» (АЭА) құрылды. Оның бағдарламасы негізінде қалада жекешелендіру, акционерлендіру, инвестиция тарту секілді жұмыстар жүргізілді. Түрлі меншіктік жүйелер жасалып, шағын және орта бизнес кәсіпорындары мен мекемелері құрылды. Өнеркәсіп, сауда, байланыс қатынастары реттелді. Экономиканың жандануы мемлекет және қала бюджетіне түсетін қаржы сомасын арттырды. [[Сурет:Мечеть Айтбая, Кызылорда, 2009.jpg|thumb|250px| [[Айтбай мешіті|Айтбай мешіт]]і]] Қалада күріш машиналарын шығаратын «Қызылорда күрішмаш» АҚ, Құрылыс материалдары мен құралдар комбинаты, эксперименттік механикалық және тәжірибелік жөндеу-механикалық зауыттары, тоқылмайтын маталар, аяқ-киім фабрикалары, сонымен бірге астық өнімдері және азық-түлік, тағам бағытында [[«Береке-нан»]], [[«Балық»]], [[«Жайна»]], [[«Ісмер»]], [[«Қуат»]] АҚ-тары жұмыс істейді. Қалада [[«Айдан», «Аңсар», «Айжан», «Бабас», «Бастау және К», «Бейбарыс», «Сыр шарабы», «Темірхан», «Яксарт»]] және т.б. ӨК, АҚ-дар мен кәсіпорындар елге қызмет көрсетеді. Қаладағы көлік қатынасын «Маршрут», «Қатынас» АҚ-тары, [[«Жаңа талап»]] ӨК-і жүргізеді. Кейінгі жылдары қаланың архитектуралық келбеті жаңарып, тарихи орындар қайта жаңғыртылды. Жаңа әуежай, аквапарк, Сарқырама каналы, Жағажай, төрт жұлдызды [[«Самал»]] қонақүйі, «Еуразия» кешені салынды. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш, [[Қорқыт ата]], [[Абылай хан]], [[Амангелді Иманов]], [[Мұхтар Әуезов]] мүсіндері орнатылған. «Қызылорда таймс» (1994), «Ақмешіт ақшамы» (1997), «Новая Кызылорда» (1998) газеттері шығады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Білім беру және мәдениет саласы бойынша қалада 50-ден аса жалпы білім беретін мектеп, 5 колледж, 3 кәсіптік-техникалық мектеп, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, «Сейхун» академиясы, Экономика, экология және құқық университеті, Гуманитарлық университет бар. Аймақтық агроэкология ғылыми-зерттеу институты облыста ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Облыстық мемлекеттік архив, драма театры, «Сыр сұлуы» халық ән-би ансамблі, филармония, көркемөнерпаздар шығармашылық үйі, облыстық халық шығармашылығы мен білім беру және мәдени жұмыстардың ғылыми-әдістемелік орталығы т.б. бар. == Тарихы == [[Сурет:Korkyt-ata.jpg|thumb|left|Қорқыт ата кешені]] Қызылорда қаласының қалыптасу тарихы бұрынғы маңызын жоғалтпай, тек аты ғана бірнеше рет өзгергенімен (Ақмешіт – 1818 жылы, Перовск – 1853 жылы, қайтадан Ақмешіт – 1922 жылы, Қызылорда – 1925 жылы), әр кезеңде Сыр бойы атрабының әлеуметтік және мәдени орталығы болып қалыптасты. Ақмешіт 1818 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған. Оның ішіндегі ақ кірпіштен өрілген мешіттің түсіне сай бекініс Ақмешіт деп аталды. 1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Сыр қазақтарын қорғауды сылтауратып орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды қаладан қуып шығады. Қала Перовск аталып, 1867 жылы ол Сырдария уезінің орталығына айналады. Қалада 4 сыныптық мектеп, кірпіш зауыты, жел диірмені, ұста дүкендері жұмыс істей бастайды. 1905 жылы Орынбор – Ташкент теміржолы пайдалануға беріліп, қалада депо мен вокзал үйлері салынды. Ал 1917 жылы 30 қазанда Перовскіде Кеңес үкіметі орнады. Жаңа үкімет үшін болған ұрыста А.Першин, Н.Шумилов, Н.Селиверстов тағы басқа жауынгерлер ерлік үлгісін көрсетті. 1922-1925 жылдары қала қайтадан Ақмешіт атанып, 1925-1929 жылдары Қазақстанның астанасына айналды. 1925 жылы қалаға Қызылорда аты беріліп, онда С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров сияқты белгілі қаламгерлердің туындылары сахналанып, М.Әуезовтың “Еңлік-Кебек” спектаклі қойылды. Ал 1938 жылы Қызылорда облысы құрылды. 1960-70 жылдары қалада қатырмақағаз, аяқкиім, механикалық және күріш зауыттарымен қатар бірнеше фабрикалар іске қосылып, жаңадан салынған Гагарин, Титов елді-мекендері арқылы қала көлемі ұлғая түсті. Осы жылдары Қызылордада педагогикалық институт пен Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттарының филиалы және бірнеше арнаулы оқу орындары жұмыс істеп, көптеген жаңа мектеп ғимараттары салынды. 1980-90 жылдары қазіргі Абай даңғылы, Желтоқсан, А.Тоқмағамбетов көшелерінде сәнді үйлер, зәулім ғимараттар бой көтерді. Соңғы жылдары салынған Ақмешіт, Мерей шағынаудандары, “Оңтүстікмұнайгаз” фирмасының әкімшілік үйі, Диагностикалық орталық, облыстық аурухананың жаңа үйлері қала ажарын аша түсті. Шетелдік компаниялардың Сыр бойының табиғи байлығын игеруі тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсара түсуіне ықпал ете бастады. Ежелгі Сыр бойында өмір сүрген данышпан Қорқыт баба, [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]], [[Әйтеке би]], Жанқожа, Бұқарбай, Тоғанас батырлар мен [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Кеңес Одағының батырлары атанған 22 майдангер ерлеріміздің есімдері – ел мақтанышы. Мұстафа Шоқай, Темірбек Жүргенов, Ғани Мұратбаев сияқты қазақтың біртуар ұлдары мен даңғайыр диқан Ыбырай Жақаевтарды дүниеге әкелген де осы қасиетті Сыр топырағы. Олар — өлке тарихына енген, көше бойларындағы үйлерге жазылған биік тұлғалы қасиетті есімдер. Сонымен қатар, Қызылорда қаласының іргесінің қаланғанына 200 жылға жуықтаған кезеңде де оның заман өзгерістеріне толы тарихи оқиғалары, ежелгі дәуірлерден бүгінгі күнге дейін Арал өңірін, Сырдария жағасын мекендеген халықтардың археологиясы, этнографиясы, әлеуметтік-мәдени өмірі зерттеушілердің назарында болып келеді. Республиканың астанасына Ақмешіт қаласы ұсынылғанға, ең басты дәлел ретінде онда Орынборға қарағанда қазақтардың көп тұратыны тілге тиек етілді. [[Орынбор – Ташкент теміржолы]] республиканың жаңа астанасын [[Ресей]] орталығымен, Қазақстанның батыс, оңтүстік аудандарымен және Орта Азия республикаларымен байланыстыратын еді. Оның үстіне Ақмешіт болашағы үлкен үміт күттіретін суармалы егістің орталығына орналасты. Бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда республика басшылары С.Қожанов, С.Сәдуақасов астананы көшіру мәселесіне ұлттық мүддені көздеп келген деген деректер бар. “Қазақстан астанасы орыстың туы тігілген қалада емес, қаласы жоқтықтан қазақтың киіз ауылында болса да, қазақ жұртшылығына жуық болуы керек”, - деп жазды С.Қожанов “Ақжолдың” 1924 жылғы 17 желтоқсандағы санында. Қазақ астанасы болуға Орынбор қаласы шетте болғандықтан ғана жарамайды емес, қазақ қаласы болмағандықтан, қазақ ұлт мемлекетінің ұлтшылдығына орда болуына қисыны жоқтықтан жарамайды. Қазақ ұлт мемлекетшілдігіне әдемі қала, ыңғайлы үйлер керек емес, жаман да болса, өз ордасы болуы керек. Орынбордан көшпей, қазақ ұлтының ішкі тіршілігі оңдалып, қазақ еңбекшілерінің көпшілігінің қолына керекті шарлар іс жүзінде істелуі қиын”. Перовск станциясы [[теміржол]] жұмысшыларының бастамасы бойынша Қазақстан өкіметін Ақмешітке көшіру үшін үш күн ішінде “Қызыл паровоз” жөндеуден өткізіліп, [[Орынбор]]ға жіберілді. Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары және өкімет мүшелері бар пойыз Орынбордан республиканың жаңа астанасы Ақмешітке 1925 жылдың наурыз айының аяғында аттанды. Съезд делегаттарының ішінде мәдениет, өнер қайраткерлері [[Иса Байзақов]], Александр Затаевич, [[Әміре Қашаубаев]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Қажымұқан Мұңайтпасов]] болатын. Бұл съезге Қазақ Республикасының қарауына кірген Қарақалпақ Автономиялы облысының өкілдері бірінші рет қатысты. Қарақалпақ делегаттарының бірі Әбу Құдабаев Ақмешіт қаласына жақын Сырдария өзенінің батыс жағасындағы “Қызыл қайың” ауылында 1899 жылы туған. Ол бірқатар жылдар бойы Қарақалпақ облыстық партия комитетін басқарды. Кейінірек сталиндік қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбанына айналды. Құрамында Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары бар өкімет пойызын жол бойында Сексеуіл, Арал, Қазалы, Жосалы станцияларының жұртшылығы қарсы алып, көп адам жиналған митингтер ұйымдастырылды. Ақмешіт станциясында орасан зор митинг болып өтті. Оны Ташкенттен келген Сырдария облыстық партия комитетінің хатшысы Әбілқайыр Досов ашты. Өкімет делегациясын Қазақстанның жаңа астанасының жұмысшылары мен интеллигенциясы қызу құттықтады. Қала жастары атынан Әбділда Тәжібаев сөз сөйледі. Сонымен 1925 жылдың 15 сәуірінде Ақмешіт қаласында бүкіл [[Қазақстан]] еңбекшілері өкілдерінің басын қосқан Қазақ АССР Кеңестерінің V съезі салтанатпен ашылды. Бес күнге созылған съездің негізгі құжатының бірі қазақ халқының тарихи дұрыс атының қалпына келтірілуі еді. Яғни Кеңестердің бүкіл қазақтың V съезі “бұдан былайғы жерде “киргиз” деген атау “қазақ” деп аталсын” деп қаулы қабылдады. Сонымен бірге съезд “Киргиз Республикасын” “Қазақ Республикасы” деп атауға, ал оның астанасы Ақмешітті Қызылорда деп атауға қаулы алды. Қызылорданың Қазақстан астанасы деп аталуымен тарихтың жарқын беттері ашылды. Еліміз жаңа бір қоғамдық құрылыстың ғимаратын қалай бастады. Бұл кезде қаланың тұрғыны 22577-ге жетті. “Қызылқала” сөйтіп өмірге жаңаша қарқынмен қанат жая бастады. Дәл осы жылдары жарқыраған электр жарығы іске қосылды. Астана мәртебесіне қол жеткізген соң түрлі мекемелер мен өндіріс орындарының іргетасы қалана бастады. Біртіндеп кондитерлік фабрика, ет комбинаттары, сыра зауытымен бірге басқа да артелдердің қатары көбейді. Қызылорда астана болған жылдары орта оқу және арнаулы оқу орындары, өнеркәсіп және ауылшаруашылық мекемелерімен қоса, орталық ғылыми-зерттеу ғимараты жанынан қазақтың эпидемиология және гигиена институтының негізінде егу лабораториясы дүниеге келді. Сондай-ақ ең алғашқы рет қазақтың ғылыми-зерттеу, жер қыртысын зерттеу, қазақтың мал дәрігерлік-бактериологиялық және де басқа институттары өз жұмысын осы қалада бастаған болатын. ==Кәсіпорындары== ===«Қызылордакүрішмаш»=== '''«Қызылордакүрішмаш»''' – машина жасау кәсіпорны. 1981 ж. ауыл шаруашылық машиналарын жасауға бағытталған зауыт ретінде пайдалануға берілген. 1994 жылдан акционерлік қоғам. Астық жинайтын машиналар шығаруға мамандандырылған. Зауыт шығаратын әртүрлі жатка машиналары елімізде көпшілік сұранысқа ие. Зауыт ЖВ-4,1, ЖРТ-5-01. ЖРТ-5, ЖВУ-6, ЖВТ-6, ЖВП-10 жатқаларын жасауды игерген. Кәсіпорынның өндірістік қуаты – жылына 600 жатка. ===Қызылорда су тораптары=== '''Қызылорда су тораптары''', 1) Қызылорда су торабының оң жақ каналы, бастауын Сырдария өзені арнасында салынған бөгет (1957, Қызылорда қаласынан шығысқа қарай 12 км) маңынан алып, өзеннің оң жақ бойымен Қармақшы ауданына дейін созылады. Ұзындығы 80 км, ені 20, кейде 40 – 80 м. Тереңдігі 5 – 12 м. Су ағымы каналдың басында 48 м³/с. Канал бойында бірнеше бөгеттер, көпірлер бар. Сырдария өзенінің оң жақ бойындағы өңірдің ауыл шаруашылығын дамытуда бұл каналдың маңызы зор, оның суымен күріш, жем шөптік дақылдар егілетін 60 мыңға жуық га жер суарылады. 2) Қызылорда су торабының сол жақ каналы, республикада салынған (1950 – 60) ірі су құрылыстарының бірі. Бастауын Сырдария өз. арнасына салынған (1957) бөгеннен алады. Ұзындығы 140 км, ені 40 – 70 м, тереңд. 4,5 – 9 м. Су ағымы бас жағында 60 м³/с. Канал Сырдария, Қармақшы аудандарының шаруашылықтарына Сырдария суын жеткізеді. Суарылатын жер аумағы 50 мың га-дан астам. Канал жалпы ұзындығы 500 км-дей Жаңадария (Сырдарияның ескі арнасы) каналымен жалғасады. Оның суымен 600 – 700 мың га жайылым және шабындық суландырылады. ===Қызылорда энергиялық орталығы=== '''Қызылорда энергиялық орталығы''' – мемлекеттік коммуналдық қалалық кәсіпорын. 1963 ж. іске қосылған. Орталық Қызылорда қаласын жылумен және электр қуатымен қамтамасыз етеді. Кәсіпорынның жылу энергиясын өндіретін екі қазандығы бар. Жылу маусымы кезінде сағатына 22 МВт электр энергиясын өндіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Оқу орындары== ===Қызылорда мемлекеттік университеті=== '''Қызылорда мемлекеттік университеті''', Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті – Арал өңірі мен Қазақстанның оңтүстік-батыс аймақтары үшін түрлі саладағы білікті мамандар даярлайтын іргелі жоғары оқу орны. 1998 жылдың 24 наурызында Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университеті мен Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институтының бірігуі негізінде құрылған. ҚМУ-дың оқу және ғылыми жұмыстарын жоғары білікті оқытушылар ұжымы жүргізеді, олардың 49-ы ғылым докторы, 287-сі ғылым кандидаты. 12 мыңнан астам студент күндізгі, сырттай және кешкі бөлімдерде жаратылыстану және әлеумет, гуманитарлық сала, экономика, педагогика, өнер, мәдениет, спорт саласы, технология машиналар мен құралдар, мұнай-газ ісі, электр¬энергетика, азық-түлік өнімдері технологиясы, құрылыс, ауыл шаруашылығы, орман және балық шаруашылығы, т.б. салалар бойынша дәріс алады. Білім беру жүйесін дамыту, жаңа ақпараттық технологияларды енгізу арқылы оқу процесін жетілдіру, ғылым мен практиканы ұштастыру, оқытушылар мен студенттер шығармашылығын қалыптастыру – университет дамуының негізгі ұстанымдары болып саналады. ҚМУ қызметінің басым бағыттары Болонья декларациясының талаптарына сай келетін жоғары кәсіптік білім берудің жалпы еуропалық жүйесіне кіру, оқу процесін жүйелі ұйымдастыру, кәсіптік білім берудің көп сатылы жүйесін дамыту, бастауыш, орта және жоғары кәсіптік білім беруді ұйымдастыру мен жүргізуді ғылыми-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету болып табылады. 1993 жылы ҚМУ жанынан Қазақ-түрік лицейі, 1994 жылы жаңа үлгідегі мектеп-гимназия ашылды. Бұл оқу орындарында жоғары мектеп мамандары: ғылым кандидаттары, доценттер, жоғары санатты оқытушылар сабақ береді. Лицей мен мектеп-гимназияда шетел тілі және информатика пәндері бірінші сыныптан бастап тереңдетіліп оқылады. ҚМУ шетелдік жоғары оқу орындарымен байланыс орнату және оны дамыту жөніндегі шаралар кешенін төмендегі бағыттар бойынша жүргізеді: шетелдік оқу орындарымен тікелей келісім шарт бойынша байланыс; елшіліктер, түрлі халықар. қорлар және орталықтармен қатынас; оқытушылар құрамының шетелде тәжірибе алмасуы; шетелдерде мамандар даярлау; жолдама, шақыру арқылы шетел мамандарының, еріктілерінің қызметі; шетелдік қазақ жастарына білім беру; озық білім тәжірибелерін тарату; білім бағдарламаларын халықаралық стандарттармен сәйкестендіру; аспиранттар мен студенттерді шетелдерде оқыту. ҚМУ осы мақсатта АҚШ, Канада, Түркия, Оңтүстік Корея, Египет, Ресей, Белоруссия, Украина, Қырғызстан, т.б. алыс және таяу шетелдердегі ғылыми орталықтармен және жоғары оқу орындарымен тығыз байланыс орнатқан. Университет 1998 – 2002 жылдар аралығында Оңтүстік Альберта технология институтымен (SАІТ, Канада) бірлесе отырып Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландыратын (СИДА) «Қазақстанның жоғары оқу орындарына техникалық көмек көрсету» атты жобаны жүзеге асырды. Бұл жоба негізінде «Экономикадағы ақпараттық жүйелер», «Ақпараттарды өңдеудің автоматтандырылған жүйелері», «Бухгалтерлік есеп және аудит», «Экономика және менеджмент» мамандықтары бойынша оқу жоспарлары мен бағдарламалары жаңартылды. ҚМУ бірнеше жылдан бері Канаданың жетекші ауыл шаруашылық оқу орындарының бірі – Олдс колледжімен, Саскачеван университетімен Қазақстан – Канада – Қырғызстан арасындағы «Ауыл шаруашылық саласында кәсіби білім беруге ықпал ету, технологиялар ұсыну бағдарламасы», «Өндірістегі қолданбалы зерттеу мен сауда және индустриямен өзара байланыс бағдарламалары» атты үш жақты жобаны жүзеге асырып келеді. Аталмыш жобаны да Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландырады. Сондай-ақ, Түрік халықаралық ынтымақтастық басқармасымен (ТІСА) бірлесе отырып «Қазақ-түрік қолданбалы өнер орталығы» атты екі жақты жобаны іске асырып келеді. Жоба мақсаты халықар. стандарттарға сай сәндік-қолданбалы өнер – кілем тоқу, зергерлік бұйымдар саласы бойынша жоғары білімді мамандар даярлау. Жоба шеңберінде университетте арнаулы кілем цехы іске қосылып, «Кәсіби білім беру» мамандығы негізінде қолдан кілем тоқу ісі бойынша мамандар даярланады. ҚМУ шетел тілдерін Франция, Түркия, Корея, Египеттен ерікті оқытушылар қатыстыру арқылы оқытуды тәжірибеге енгізген. Университетте Корей Республикасы Елшілігі жанындағы Корей ағарту орталығы мен Корей халықар. ынтымақтастық агенттігінің (КОІСА) бірлескен бөлімі ашылды. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті, Мәскеу мемлекеттік инженерлік университеті, Қазан, Киев мемл университеттері, Кенги университеті, Чан-Янг университеті (Сеул, Корея), Сүлеймен Демирель ун-тімен (Түркия), MASHAV халықаралық байланыс орталығымен (Израиль) білім және ғылым мәселелері бойынша тығыз байланыс орнатылған. Сондай-ақ ҚМУ Қоғамдық-технология колледжбен (Миннеаполис, Миннесота штаты, АҚШ) бірлескен Интернеткурсын өткізіп келеді, университеттің «Аударма ісі» мамандығы студенттері аталған колледжде білім алу құқығын бірнеше мәрте иеленді. ҚМУ халықаралық университеттер ассоциациясы мен экономика және бизнес пәндері бойынша ресурстық желінің мүшесі бола отырып экономика, бизнес пәндері бойынша оқулықтармен көмек беретін CARANA Корпорациясының EdNET жобасы аясында «Еуразия» қорының (USAІD) грантын иеленді. Университеттің оқытушылар құрамы Орталық Еуропа университетінің Ресурс Орталығы мен (Будапешт, Венгрия), ТМД, Таяу Шығыс елдерінің жоғары оқу орындары оқытушыларына арналған оқыту әдістемелері бойынша өтетін семинарларға ұдайы қатысады. Университет жанында шетелдерде білім алу мәселелері бойынша Сорос – Қазақстан қорының бөлімшесі жұмыс істейді. Аталмыш бөлімше арқылы студентттер білім және ғылым саласы бойынша кеңес алу, ақпараттық құралдармен танысу, АҚШ жоғары оқу орындарына тапсыруға қажет TOEFL, GMAT, GRE тесттеріне дайындалу, ІREX, ACCELS, USІS, Сорос қорларының стипендиялық бағдарламалары бойынша ақпарат алу мүмкіндігіне ие болды. ҚМУ жанында мұражай және көрме залы жұмыс істейді. Мұражайда университеттің өнері мен мәдениетінен сыр шертетін 1 көрме залы, 2 этнография залы, 1 техника залы, ун-т тарихын баяндайтын 6 экспозиц. зал бар. Мұражай қорында 3960 экспонат сақтаулы. Ун-т кітапханасы Қызылорда облысы оқу орындары кітапханаларының әдістемелік орталық болып табылады. Қазіргі уақытта кітапхананың жалпы қорында 2 млн дана басылым бар. Онда сирек кездесетін (5000 дана), ағылшын тіліндегі түпнұсқа әдебиеттер (1300 дана), электронды оқулықтар (300 дана) және миллионға жуық арнайы техн. әдебиеттер жинақталған. Оқырмандарға екі электронды зал қызмет көрсетеді. Кітапханада оқырмандар конференциясы, тақырыптық көрмелер, жаңа әдебиеттер көрмесі, өнер адамдарымен кездесулер өткізіледі. ҚМУ-дың жоғары сайланбалы өкілетті басқару органы – ғылыми кеңес болып табылады. Оның міндеті – университеттің келешегін, негізгі бағыттары мен ғылыми, экономикалық және әлеуметтік даму стратегиясын анықтау. Университет ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: құрылыс материалдары мен құрылыс өндірісінің технологиялары; аймақтың минералдық байлықтарын қайта өңдеудің физика-химия негіздері; ауыл шаруашылық дақылдарын өндіру және қайта өңдеу, сақтау технологияларының проблемалары; Қорқыт ата мұрасы және ежелгі түркі өркениеті; Арал өңірінің экологиясы; Қызылорда облыстық экономикасының проблемалары; машина-трактор агрегаттарын пайдалану тиімділігін көтеру жолдары; жерасты болат магистралды құбыржелілерінің төзімділігі; суармалы егіс ал¬қаптарының экол.-мелиоративтік жағдайы; Арал теңіз табанын игеру, т.б. Университет жанынан Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт ата мұраларын зерттеу орталығы құрылған. 2003 ж. осы орталық негізінде «Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт мұраларын зерттеудің көкейкесті мәселелері» тақырыбында халықар. ғылыми-теория конференция өткізілді. Қазіргі уақытта ҚМУ археологтары Оғыз мемлекетінің астанасы Жанкент қаласының орнын зерттеу үстінде. Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы көне қалалар мен Арал т-нің табанына жасалған ғылыми экспедициялар барысында құнды археологиялық материалдар жиналды. Университет ғалымдары бірқатар мемлекет ғылыми-технология бағдарламаларды орындауға қатысуда. ҚМУ студенттерінің қоғамдық қызметі Жастар ісі жөніндегі комитет арқылы жүзеге асырылады. Халықаралық, республика байқаулардың бірнеше дүркін жеңімпаздары «Дидар» этнография-фольклорлық ансамблі, гандболдан Азия елдері және республика чемпионаттарының жүлдегері «Сейхун – Кам» қыздар командасы, республика және облыс байқаулардың бірнеше мәрте жеңімпаздары «Час пик», «Қазақтың қазағы», «Сәтті сағат», «Қорқыт құрамасы» көңілді тапқыштар клубы мен КВН командалары, «Ақиқат» дебат клубы – университет мақтанышы. ҚМУ студенттері арасында, сондай-ақ, республика «Шабыт», «Жас толқын» фестивальдарының лауреаттары, республика пәндік олимпиада жеңімпаздары мол. Студенттер өмірінде «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы және "Студенттер кәсіподақ комитетінің" алатын орны ерекше. Бұдан бөлек университет студенттері көптеген ұйымдар мүшелері болып, университеттің қоғамдық өміріне етене араласып, бос уақытын қызықты өткізуіне болады. Атап өтетін болсақ, "Әскери патриоттық клуб", "Нәзік" қыздар кеңесі, "Ұлағат Ұландары" ЖҚБ, "Қазақстан Студенттер Альянсы", "Жас Отан" жастар қанаты, "Студенттер Кәсіподақ Комитеті", "Грация" би тобы, "Қыран" еріктілер жасағы, "Ақиқат" дебат клубы сияқты көптеген ұйымдар жұмыс жасауда. ҚМУ қазіргі уақытта білім берудің жаңа технологиялары кеңінен қолданылатын, материалдық-технология базасы бай, оқу мен тәрбие тұтастығын қамтамасыз ететін бакалавриат, магистратура, аспирантурасы бар білім мен ғылымның ошағы болып табылады. ===Қызылорда гуманитарлық университеті=== '''Қызылорда гуманитарлық университеті''' – экономика және педагогика мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. 2000 жылы құрылған. 17 кәсіптік мамандық бойынша жоғары білімді мамандар даярлайды. Оқу орны заман талаптарына сай ғимаратқа орналасқан. Оның жалпы ауданы 4070,0 шаршы метр. Онда кітапхана, 120 орынды оқу бөлмелері мен жаттығу спортзалдары, 100 орынды асхана, медициналық бөлме, баспахана, шеберхана, әкімшілік басқару кабинеттері, кафедралар, дәрісханалар, зертханалар орналасқан. Университеттің профессор-оқытушылар құрамында штат бойынша 63 оқытушы, оның ішінде 2 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты бар. Заманауи білім сапасын, студенттердің жан-жақты білім алуына мүмкіндік жасайды. ===Қызылорда инженерлік-экономикалық институты=== ''Қызылорда инженерлік-экономикалық институты'' – оқу-әдістемелік мекеме. 1998 жылы құрылған. Институт 8 мамандық бойынша (экономика, есеп және аудит, қаржы, мемлекеттік және жергілікті басқару, экология, есептеу техникасы және бағдарламамен қамсыздандыру, электроэнергетика, тасымалдау мен жол қозғалысын ұйымдастыру және көлікті пайдалану). Институтта 4 кафедра жұмыс істейді. Онда 84 оқытушы-профессор еңбек етеді. 2004 жылы институт жанынан колледж ашылды. Онда студенттер 5 түрлі мамандық бойынша білім алады. ===Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті=== '''Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті''' – жоғары оқу орны. 1997 ж. мамырда құрылған. Университетте 4 факультет, 12 кафедрада 18 мамандық бойынша кәсіби мамандар даярланады. 99 оқытушы, 7 ғылым докторы 37 ғылым кандидаты және өндірісте мол тәжірибе жинақтаған мамандар сабақ береді. Университетте ҚР Білім және ғылым министрлігі Философия және саясаттану институтының зерттеу бөлімі жұмыс істейді. Университет оқытушыларынан 2 докторлық, 8 кандидаттық, 14 магистрлік диссертация жұмыстары қорғалды. 2003 жылдан бері университет жанындағы «Қызмет» колледжі жұмыс істейді. Колледжде 11 мамандық бойынша арнаулы орта мамандар даярланады. ===Қызылорда гуманитарлық заң колледжі=== '''Қызылорда гуманитарлық заң колледжі''' – орта кәсіптік оқу орны. 2001 жылы құрылған. Экономика, заң, педагогика салалары бойынша мамандар даярлайды. Колледжде 1 ғылым докторы, 7 ғылым кандидаты, жоғары білімді мамандар дәріс береді. Университетте құқықтану, экономика бөлімдерінде 8 мамандық бойынша мамандар даярлаумен қатар жеке адамдардың сапалы білім алу мүддесін қанағаттандыруға және еңбек нарығындағы бәсекелестікке қабілетті болуына дайындайды. Салауатты өмірді қолдау мақсатында жұмыс жүргізетін [[«Жас заңгерлер»]] КТК командасы, [[«Әділет»]] дебат клубы, [[«Салауаттылық орталығы»]] бар. Колледжді 2001 жылдан саясаттану ғылымдарының докторы, профессор [[М.Мұхамедов]] басқарып келеді. ===Қызылорда медицина колледжі=== '''Қызылорда медицина колледжі''' – арнаулы орта медициналық білім беретін оқу орны. 1928 жылы Қазақстан денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығымен «Қазақ акушер техникумы» болып ашылған. 1933 жылы «Фельдшерлік мектеп», ал 1954 жылы «Медицина училищесі» деп аталған. 1996 жылы қазіргі атауымен аталған. 1933-40 жылдары оқу орнында 320-дай оқушы білім алды. Колледж емдеу, акушерлік, стоматология, фармацевтика, медбике мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. ===Қызылорда музыка колледжі=== '''Қызылорда музыка колледжі''', Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы – арнаулы орта білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1977 ж. ашылып, 1999 жылға дейін М. Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің құрамында болды. 1999 жылы жеке бөлініп шықты. Қолледжде аспапта орындау, жеке ән салу, хорға дирижерлік ету, хореография өнер мамандықтары бойынша білім беріледі. Колледжде әр жылдары Е.Көшербаев, Т.Қалауов, Е.Сақтапбергенов басшылық етті, қазіргі директоры К.Ш. Ботабаев (Қазақстан білім беру ісінің озық қызметкері). «Super Star» мегапроектісінің жеңімпазы А.Кішкенбаев, «Жас қанат» байқауының жүлдегерлері Р.Садықов пен М.Сейітмұратов, т.б. осы оқу орнының түлектері. ==Мәдениеті== ===Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры=== '''Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры''', Н. Бекежанов атындағы – кәсіпқой сахналық мекеме. 1955 жылы Еңбекшіқазақ (Алматы облысы) және Қаратал аудандары (бұрынғы Талдықорған облысы) жергілікті театры негізінде ұйымдастырылған. Театр шымылдығы Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясымен ашылды. 1960 жылы театр Қызылорда қаласына көшіріліп, 1970 ж. Н. Бекежанов есімі берілді. 1997 жылдан Н. Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ музыка драма театры болып өзгертілді. Театрдың ірге көтеріп қалыптасуына актерлер: Б.Балғынбаев, Ш.Мәденов, Х.Саурықов, Ш.Бәкірова, К.Көпбаева Қ.Көпбаев, С.[[Сағынбек Рақышев|Рақышев]], Т.Айнақұлов Р.Тәшібаева, А.Манасбаева, Ж.Бағысова, Ә.Кәнетов, С.Шотықов, т.б. көп үлес қосты. Тұңғыш режиссері Ж. Әбілтаев (Қазақстанның еңб. сің. арт.) болды. Театрдың бас режиссерлері болып әр жылдары: Мен Дон Ук, Андриасян Р. С., М. Байсеркенұлы, [[Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов|Оразымбетов]] Е. С. (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткерлері), Әмір-Темір Хүсейін (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткері) және Т. Өтебаев, суретшілері болып Ә. Әбдірахманов, Ж. Әбіров, С. Пірмаханов [(Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1967)], т.б. қызмет істеген. Театр ұжымы М. Әуезов пен Л. С. Соболевтің «Абай», М. Әуезовтің «Қаракөз», «Қара қыпшақ Қобыланды», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», Қ. Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында», «Жат елде», Т. Ахтановтың «Махаббат мұңы», «Әке мен бала», С. Жүнісовтің «Тұтқындар», «Қызым саған айтам», О. Бодықовтың «Нартай», Қ. Мұқашевтің «Парторг» пьесаларын, сондай-ақ У.Шекспирдің «Король Лир», Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат», К.Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметкер», Н. В. Гогольдің «Үйлену», Ш. Айтматовтың «Ана – Жер-Ана», М. Кәрімнің «Айгүл елінде», т.б. спектакльдерді сахнаға шығарды. Театр балалар мен бүлдіршіндер үшін «Екі дос немесе делдал қарға», «Ақылды Ақшақар» ертегілерін және «Қандыөзек»(нашақор жайлы новелла) спектаклін сахналады. «Нартай бүлдіршіндері» атты қуыршақ театры жұмыс істейді. Шығармашылық жетістіктері үшін театр Бүкілодақтық венгр драматургиясы (1978), неміс драматургиясы (1980), КСРО халықтары драматургиясы (1982) фестивальдарының лауреаты болды. ===Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті=== '''Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті''', – облыс әкімшілігінің ауыл шаруашылығы саласындағы атқарушы органы. Облыс құрылғанда (1938) ҚазКСР Егіншілік комитеті жанындағы Қызылорда облысының жер бөлімі ретінде ұйымдастырылды. 1947 – 52 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1953 – 62 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық минститунің ауыл шаруашылық басқармасы, 1962 – 65 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру мен дайындау министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру басқармасы, 1965 – 89 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1986 – 89 ж. ҚазКСР Мемагроөнеркәсібінің облыстық агроөнеркәсіп комитеті, 1989 – 93 ж. облыстық агроөнеркәсіп бірлестігі, 1993 – 98 ж. облыстық Ауыл шаруашылық басқармасының, 1998 – 2001 ж. облыстық ауыл шаруашылық басқармасы болып аталып келді. 2005 жылдан қазіргі атымен аталады. Департаменттің негізгі міндеті – ауыл шаруашылық саласында халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, өндірісті шикізатпен, нарықтық қатынастардың даму жағдайында аграрлық сектордың экспорттық мүмкіндігін арттыруға бағытталған бірыңғай мемлекеттік саясатты жүзеге асыру болып табылады. ===Қызылорда қаласындағы жастар саябағы=== [[Сурет:Park of the Kyzylorda.jpeg|thumb|right| Демалыс паркі]] '''Қызылорда қаласындағы жастар саябағы''', Н.Ә. Назарбаев атындағы,Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекетік университетінің 5-ғимараты маңында, Сырдария өзені жағасында орналасқан. Аумағы 6 га. Қаланың көрікті жерінде орналасқан бұл жастар саябағы Қызылорда қалысының бас жоспарына енді. Қызылорда университетінің жаратылыстану факультеті мамандарының тәжірибелік-машықтық дәрістері осында өтеді. Саябаққа университеттің ғылыми кеңесінің 17.5.2006 жылғы шешімі бойынша ҚР президенті Н.Ә. Назарбаевтың есімі берілді. ===Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві=== '''Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві''' – ғылыми-құжаттық мекеме. 1928 ж. ұйымдастырылған. Алғашқы кезде округтік, 1931 ж. қалалық архив болды, 1938 жылдан қазіргі атауымен аталып келеді. Архивте облыстық, уездік-қалалық кеңестер мен атқару комитеттерінің 1917 жылдан бергі тарихи құжаттары жинақталған. Облыс өңіріндегі азамат соғысының барысы, алғашқы ұжымшарлар мен кеңшарлардың, МТС, тұңғыш мұғалімдер одағының, «Қосшы» одағының құрылуы, жергілікті өнеркәсіптің, балық шаруашылығының дамуы, күріш өсіру технологиясын меңгеру, атақты күрішшілер Ы.Жақаев, М.С. Кимнің еңбектері, мал шаруашылығын дамыту, оқу ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет басқармаларының, Қызылорда қаласы астана болып тұрған кездегі (1925 – 29) оқу орындарының құжаттары сақталған. Ғылыми анықтамалық әдебиеті 800-ден, құжат саны 136 мыңнан асады. Құрамында 2 бөлімшесі, 7 аудан архиві бар. ===[[Қызылорда облыстық филармониясы]]=== '''Қызылорда облыстық филармониясы''' – концерттік-сахналық мәдени мекеме. 1972 ж. құрылған. Оның алғашқы директоры Т.Қалауов болды. Филармонияны әр жылдары Д.Дүй¬сенбаев (1976 – 80), К. Асанбаев (1980 – 85), Қ. Мұхамедияров (1985 – 86), Б. Шөкенов (1986 – 89), Ш. Әбдібаев (1989 – 90), М. Әбдікәрімов (1990 – 2001), С. Ибрашев (2001 – 03), М. Ахметов (2003 – 05) басқарды. Оның құрамына «Сыр күмбезі» (жетекш. А. Тұяқбаев), «Ақ толқын» (жетекш. Қ. Сақтағанов), «Бәйшешек» (жетекш. Қ. Байғабылов), «Сыр маржаны» (жетекш. Ү. Ахметова), «Сыр самалы» (жетекш. С. Бердіхожаев) ансамбльдері және «Сыр әзілі» ойын-сауық отауы (жетекш. Б. Есенов) мен «Томирис» бишілер тобы (жетекш. Г. Мырзабаева) кірген. «Томирис» тобы «Шабыт» Халықар. фестивалінің лауреаты болды (2005). Қазіргі уақытта филармонияда Ш. Қалдаяқов атындағы халықар. ән байқауының лауреаттары Қ. Ысқақов, Э. Қанатбаева, Р. Бағланова атындағы аумақтық әншілер байқауының лауреаты Р. Ысқақова, республика «Жас қанат» байқауының дипломанты Г. Әлиханова, т.б. жұмыс істейді. ===Қызылорда облыстық радиосы=== '''Қызылорда облыстық радиосы''', 1928 жылдың 14 қарашасында құрылған. Қызылорда облысында 1938 ж. радионүктелердің саны 2 мыңға жуық, 90-жылдары ол көрсеткіш 188 мыңға жетті. 60-жылдардың басында радиохабарын таратуға Ә.Мырзахметов, Н.Оспанов, Ә.Шабақов, Т.Елемесов, А.Тоқмағамбетов, Ж.Шөкенов, Д.[[Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров|Айдаров]], т.б. басшылық етті. 1958 – 63 ж. облыс радиохабарларын таратуда 20 – 30 адам жұмыс істеді. Материалдар үш тілде: қазақша – 70%, орысша – 20%, корей тілінде – 10%. Алғашында жетісіне 1 рет 1, 2 сағаттан, кейіннен күнде әуе толқынына шығатын болды. 1964 ж. облысы радио еліміз күрішшілерінің Бүкілодақтық үндесуінің бастамашысы бола тұра, Қызылорданы Шымкентпен, Көкшетаумен, Талдықорғанмен, Қарақалпақстанмен байланыстыратын тұрақты радио көпірге айналды. 1967 ж. Одақ көлемінде алғаш өткізілген радиоқызметкерлердің бірінші аймақтық кеңесінде Қызылорда радио журналистерінің жұмыс тәжірибесі кеңінен талқыланып, республика көлемінде таратылды. Сонымен қатар магнитті пленкаларды электронды монтаждау әдісі елімізде алғаш рет Қызылорда радиосында қолданылды. 2004 жылғы желтоқсан айынан бастап әуе толқынына шығуды тоқтатты. ===Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі=== '''Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – ғылыми-мәдени мекеме. 1939 ж. негізі қаланған. Алғашқы экспозициясы 1890 – 96 ж. салынған шіркеу үйінде болды. 1980 ж. жеке ғимаратқа көшірілді. Мұражай 14 залдан тұрады. 2000 – 02 ж. мұражайда «Өлке кеңес үкіметі кезінде», «Сыр бойындағы астана», «Қызылорда облысы екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында», «Тәуелсіз Қазақстан», «Этнография», «Мәдениет және өнер» залдары ашылды. Облыс географиясына, археологиясына арналған залдар да өлке тарихынан, өнеркәсібі мен ежелгі мәдениетінен мол мағлұмат береді. Мұражай қорында 42920 жәдігер бар, оның 5 мыңнан астамы көрмеге қойылған. Ондағы ең құнды жәдігерлер: батыр киетін дулыға, сауыт (1853), зеңбірек ұңғылары, ақша коллекциясы (Ұлы Жібек жолы сауда айналымындағы). == Галерея == <gallery mode=packed> Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg|Вокзал маңы ауданы Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |Вокзал маңы ауданы Кызылорда IMG 20220625 132141.jpg|Қызылорда Кызылорда Микрорайон IMG 20220625 132213.jpg|Мөлтек аудан Кызылорда Торговый дом IMG 20220625 132223.jpg|Сауда үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылорда облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Бұрынғы астаналар]] [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Қызылорда]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] abgjdl964yz7qp4hp5h4bf805lf7i7z Павлодар 0 3403 3652035 3571556 2026-09-08T09:46:10Z Asorev 125569 3652035 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Павлодар |сурет ={{Photomontage |photo1a = |photo2a = |photo2b = |photo3a = |photo3b = |photo4a = |photo4b = |photo5a = Республика_Казахстан,_г._Павлодар._Вид_на_центральный_собор,_КазТрансОйл,_КДЦ_им._Естая.JPG |photo5b = |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 266 |foot_montage = }} Жоғарыдан төмен, солдан оңға қарай: Ертіс өзенінің жағалауы, ҚР Мемлекеттік рәміздері алаңы, Мұнара сағаты, Абай ескерткіші, Мәшһүр Жүсіп атындағы мешіті, Қаз қонағыдағы мамонттардың мүсіндері, Тарихи-өлкетану мұражайы, Панорама, Ertis Promenade сахнасы |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Павлодар таңбасы.png |ту = Flag of Pavlodar.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 18|lat_sec= |lon_deg= 76|lon_min= 57|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Павлодар облысы |кестедегі облыс = Павлодар облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Хасар Айтпекұлы Хабылбеков |құрылған уақыты = 9 ғасырдың басы (Имакия)<br />1720 (форпост) |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1861 |жер аумағы = 633,3 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 367,7 мың |санақ жылы = 2023<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 49,35 % <br /> [[орыстар]] 39,88 % <br /> [[украиндар]] 3,52 % <br /> [[немістер]] 2,09 % <br /> [[татарлар]] 1,95 % <br /> [[белорустар]] 0,45 % <br /> [[ингуштар]] 0,34 % <br />басқалары 2,42 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = павлодарлық |телефон коды = 7182 |пошта индекстері = 140000 — 140017 |автомобиль коды = S, 14 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Pavlodar |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-pvl?lang=kk Павлодар қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Павлодар''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік-шығысындағы қала ([[1861 жыл|1861]] жылдан), өзімен аттас облыс орталығы ([[1938 жыл|1938]] жылдан), ірі [[Темір жол стансасы|темір жол станциясы]], [[өзен айлағы]] және әуе порты. Павлодар қаласы [[Ертіс|Ертіс өзенінің]] жағасында орналасқан. Қаланың климаты орташа, күрт континенталды. Облыс орталығының ауданы 633 шаршы км құрайды, 01.05.2023 ж. халық саны 367,7 мың адам. Қала аумағының құрамына [[Кенжекөл ауылдық округі]], Атамекен кенті, Павлодар, Мойылды, Жетекші ауылдары кіреді. Павлодар-тарихи терең бай көп этностық қала. Қимақ қағанаты кезінде, қазіргі қала аумағында қағанат билеушісінің жазғы резиденциясы болған ортағасырлық Имакия қаласы орналасқан. 1720 жылы Алтын Орда мен Қазақ хандығы кезеңіндегі тарихи дамуды байланыстыра отырып, қаланың орнында форпост пайда болады. 1838 жылы форпост станицаға айналды, ал, 1861 жылы сәуірде Павлодар атаумен штаттан тыс қала мәртебесін алды. 1868 жылы қала уездік мәртебеге ие болды, 1938 жылы Павлодар облысының орталығына айналады. Қала республиканың негізгі өнеркәсіптік аймақтарының бірі. Үлкен табиғи-ресурстық қор, дамыған өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымның болуы, жоғары ғылыми-техникалық әлеует, дамыған банк саласы, шағын және орта бизнестің серпінді дамуы, жоғары дәрежелі мамандардың болуы, Орталық Азия мен Сібір арасындағы рөлді байланыстыратын қазіргі заманғы көлік-коммуникациялық инфрақұрылым әр түрлі елдер мен континенттердің өнеркәсіпшілері мен кәсіпкерлерінің назарын аударады. == Жергілікті билік органдары == * Жергілікті атқарушы орган – әкім басқаратын Павлодар қаласының әкімдігі, оны қызметке жергілікті өкілді орган – Павлодар қалалық мәслихатының келісімімен облыс әкімі тағайындайды. Павлодар қаласы әкімдігінің ресми интернет ресурсы: https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-pvl?lang=kk Павлодар қалалық мәслихатының ресми интернет ресурсы: https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-pavlodar-pvl?lang=kk == Ресми символы == [[Сурет:Павлодар таңбасы.png|нобай|321x321 нүкте|Ресми символы]] Павлодар қаласының ресми символы Павлодар қалалық мәслихатының 2015 жылғы 22 қазандағы «Павлодар қаласы елтаңбасының эскизін бекіту туралы» шешімімен бекітілген мемлекеттік рәміздердің түс гаммасында орындалған дөңгелек пішінді болып табылады. Ортасында Ертіс өзенінің символдық толқындарымен жуылатын «Павлодар» деген жазу орналасқан. Елтаңбаның жоғарғы жағында «Шаңырақ» орналасқан, киіз үйдің негізгі элементтерінің бірі, одан индустриялық қаланың сұлбасына энергия мен дамуды бейнелейтін күн сәулесі әртүрлі жаққа тарайды. Елтаңбаның негізіне қаланың өнеркәсібін бейнелейтін тегершік элементі қолданылады. Елтаңба жиектерінде сабақтастықты, дәстүр мен мәдениетті бейнелейтін ұлттық ою-өрнекпен көмкерілген. [[Сурет:Памятник Баян Батыру.jpg|нобай|320x320 нүкте|Баян батыр ескерткіші|солға]] == Тарих == * Павлодар-тарихи терең бай көп этностық қала. Қимақ қағанаты кезінде, қазіргі қала аумағында қағанат билеушісінің жазғы резиденциясы болған ортағасырлық Имакия қаласы орналасқан. 1720 қаланың орнында форпост пайда болды, 1838 жылы форпост станцияға айналды, ал 1861 жылы сәуірде Павлодар атаумен штаттан тыс қала мәртебесін алды. 1868 жылы қала уездік мәртебеге ие болды, 1938 жылы Павлодар облысының орталығына айналады. Кеңес өкіметіне дейін Павлодар негізінен ауыл шаруашылығы шикізаттарын өңдейтін, [[техника]]мен нашар жабдықталған кішігірім кәсіпорындардан тұратын өнеркәсіп пен сауда орталығы ғана болды. Мәдени-ағарту мекемелерінен небары 6 бастауыш мектеп, 1 қоғамдық кітапхана мен клуб жұмыс істеді. Қаланың ірі өнеркәсіп орталығына айналуына [[1938 жыл|1938]] жылы өзімен аттас облыстың құрылуы және [[1953 жыл|1953]] жылы [[Оңтүстік Сібір темір жол магистралі]]нің салынуы үлкен әсер етті. ==Халқы== Павлодар қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1897 !!1959 !!1970 !!1979 !!1989 !!1991 !!1999 !!2004 !!2005!! 2006 |- |7738 |90 096 |187 070 |272 895 |330 748 |342 500 |300 503 |286 538 |291 408 |295 696 |} {| class="wikitable" |- ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015 !! 2016 |- |300 226 |303 955 |317 289 |320 362 |322 037 |322 305 |325 465 |329 839 |332 771 |335 185 |} Тұрғындар саны — 333 479 адам (1 қаңтар 2012 ж. бойынша), бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 360 502 адам (1 қаңтар 2020 жылғы санақ бойынша). {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||300503||{{өсім}}317289 ||{{өсім}}333190 ||105 ||143917 ||{{өсім}}153842 ||106,9 ||173372 ||{{өсім}}179348 ||103,4 |} Ұлттық құрамы (1 қаңтар 2020 ж. бойынша): *[[Қазақтар]] — 172 010 адам. (47,71 %) *[[Орыстар]] — 148 207 адам. (41,11 %) *[[Украиндар|Украиндықтар]] — 13 695 адам. (3,8 %) *[[Немістер]] — 7 762 адам. (2,15 %) *[[Татарлар]] — 7 111 адам. (2,04 %) *Басқалары — 11 717 адам. (1,65 %) *Барлығы — 360 502 адам. (100,00 %) == Экономика == Павлодарда 8 жүйе құраушы кәсіпорын жұмыс істейді: «[[Қазақстаналюминий]]» АҚ, «Қазақстан электролиз зауыты» АҚ, «[[Павлодар мұнай-химия зауыты]]» ЖШС, «ПавлодарЭнерго» АҚ, «[[Қазэнергокабель]]» АҚ, «Каустик» АҚ (химия зауыты), «[[KSP Steel]]» ЖШС ПФ, «Кастинг» ЖШС ПФ. Сондай-ақ, экспортқа бағдарланған болат және жіксіз құбырлар шығаратын металлургиялық кәсіпорындар, мұнай өңдеу, кокс шығару, электр, электрондық және оптикалық жабдықтар өндіру жөніндегі кәсіпорындар, өңдеу өнеркәсібі кәсіпорындары жұмыс істейді. Қаланың солтүстік бөлігінде инвестициялық жобаларды дамыту үшін «Павлодар» АЭА инфрақұрылымының толық кешені бар қазіргі заманғы инвестициялық алаң құрылды. == Өнеркәсібі == Павлодардың қазіргі өнеркәсібінің қалыптасуына шетелдік және республикалық маңызы бар машина жасау мен [[Металдар|металл]] өңдеу, [[түсті металлургия]], [[мұнай өңдеу]], [[химия өнеркәсібі]], [[энергетика]], құрылыс материалдары салалары күшті ықпал етуде. Өнеркәсіп кәсіпорындары тиісінше бірнеше акционерлік қоғамдар мен серіктестіктерге біріккен. Электр қуатын өндіру саласында құрамында Екібастұз көміріне негізделген қуатты 3 [[ЖЭС]] және [[ЖЭО]] жұмыс істейді. Машина жасау мен металл өңдеу саласы трактор, арнаулы құрал-саймандар, кеме және автомобиль жөндеу зауыттарынан, түсті металлургия Торғай бокситі негізінде жұмыс істейтін алюминий зауытынан, мұнай өңдеу өнеркәсібі [[Омбы]] қаласынан ([[Ресей]]) тартылған ұзындығы 400 км мұнай құбыры негізінде жұмыс істейтін [[Павлодар мұнай-химия зауыты|мұнай-химия зауытынан]], химия өнеркәсібі 1965 жылдан бастап тұз байланатын көлдер негізінде тыңайтқыштар шығаратын [[Павлодар химия зауыты|химия зауытынан]], құрылыс материалдары өнеркәсібі бірнеше құрылыс басқармалары мен комбинаттарынан тұратын “Павлодаржилстрой” тресінен, кірпіш, асфальт-бетон шығаратын кәсіпорындарынан, тамақ өнеркәсібі ет, сүт, ұн-жарма, нан, арақ-шарап, сыра, сусындар және балық кәсіпорындарынан, жеңіл өнеркәсіп саласы екі тігін фабрикасынан және хром зауытынан тұрады. Сырттан әкелінетін шикізат негізінде жиһаз фабрикасы мен картон-рубероид зауыты жұмыс істейді. == Мәдениет және спорт == Павлодар қаласының барлық тұрғындары үшін ерекше мақтаныш және сүйікті демалыс орны [[Ертіс өзені]]нің жағалауы болып табылады, ол жағалау бойы 6 километрге созылды. Павлодар жағалауы табиғи рельефті ескере отырып, террассалық принцип бойынша салынған, соның арқасында барлық жерлерден өзен мен Ертіс өзенінің жайылмаға көркем көрінісі ашылады. Қаланың қазіргі келбетіне дәстүрлі сәулет стилінің элементтері енеді. [[Мәшһүр Жүсіп мешіті]] пен Благовещенский кафедралды соборы, ал Бас Поштадағы [[мұнаралы сағат]] осы күнге дейін қаланың визит карточкасы болып саналады. [[Сурет:Pavlodar Theatre Ayimautov.JPG|thumb|Ж. Аймауытов атындағы облыстық қазақ музыкалы драма театры|320x320 нүкте]] [[Сурет:Здание центрального почтамта. Апрель, 2012.jpg|thumb|Бас Поштадағы мұнаралы сағат]] Павлодар қаласының мәдени өмірі де бай және сан түрлі. Қалада 7 мәдениет сарайы мен үйлері, 2 драма театры ([[А. П. Чехов атындағы Павлодар облыстық драма театры]], [[Ж. Аймауытов атындағы Павлодар облыстық қазақ музыкалық драма театры]]), 13 кітапхана, 9 мұражай бар, олардың ішінде Павлодар Ертіс өңірінің тарихи маржаны — [[Г.Потанин атындағы тарихи-өлкетану мұражайы]], [[Бұқар жырау атындағы әдебиет мұражайы]], Н. Шафердің жеке коллекциясы негізінде құрылған Қазақстандағы жалғыз мұражай-үйі, онда 25 мың музыкалық пластиналар жинақталған. 2019 жылы Павлодарда елімізде теңдесі жоқ «Ertis» жаратылыстану ғылымдарының мультимедиялық мұражайы ашылды. Сондай-ақ, қалада И. Байзақов атындағы облыстағы жалғыз [[филармония]] орналасқан, оған Р. Омаров атындағы Қазақ халық аспаптар оркестрі, симфониялық оркестр, джаз оркестрі, камералық хор, халық аспаптар ансамблі және т. б. кіреді. Апта сайын жазғы кезеңде қала тұрғындары мен қала қонақтарының сүйікті орнына айналған  open air «Ertis promenade» фестивалі өтуде. Бұл үшін Орталық жағалаудағы төменгі қабатта әр түрлі мәдени-бұқаралық іс-шаралар өткізілетін сахна орнатылған, қазақстандық және шетелдік эстрада жұлдыздары өнер көрсетеді. Павлодар мен спорттық өмірімен де белгілі. Қалада 4 стадион, 12 бассейн, олардың ішінде облыстағы жалғыз 50 метрлік «Ertis Olympic» олимпиадалық бассейні, 142 спорт залы, 3 шаңғы базасы бар. Павлодар қаласының солтүстік бөлігінде «Sport city» спорт қалашығының құрылысы басталды, 2019 жылы толық өлшемді жабық футбол манежі пайдалануға берілді, Мұз аренасының құрылысы аяқталуда. Павлодарлықтар өз жерлестерінің жетістіктерін мақтан тұтады, олар қала атынан түрлі жарыстарда, республикалық және халықаралық деңгейде өнер көрсетіп, чемпион және жүлдегер атануда. Павлодар қаласының спорттық мақтанышы – «Ертіс» футбол командасы Қазақстан чемпионатының бес дүркін иегері. * Қала аумағындағы Ертістің жарлы келген оң жағалауында Еуразиядағы “[[Қаздар қонысы]]” (“Гусиный перелет”) деп аталатын гиппарион фаунасының орны сақталған. Бұл жерден палеонтологтар [[Гиппариондар|гиппарион]]ның, [[Мүйізтұмсықтар|мүйізтұмсық]]тың, [[елік]]тің, [[керік]]тің, cемсер тісті жолбарыстың, т.б. аңдардың сүйектерін тапқан. == Оқу орындары == Мұнда мемлекеттік '''3''' жоғарғы оқу орны бар: * [[Торайғыров университеті|С.Торайғыров атындағы Павлодар Мемлекеттік Университеті]] * [[Павлодар педагогикалық университеті|Павлодар Мемлекеттік Педагогикалық Университеті]] * Павлодар Инновациялық Еуразиялық Университет * Қала мен облыс экономикасының көпшілік салаларына орта білікті кәсіптік мамандар даярлау жұмыстарымен 17 кәсіптік-техника мектеп пен 10 колледж айналысады. * Жалпы білім беретін 43 [[мектеп]] бар. * 6 [[лицей]]. * Мектепке дейінгі бірнеше [[Ясли – балабақша|балалар бақшасы]] бар. == Туризм == Қаланың туристік әлеуеті 1913 жылы ашылған Мойылды шипажайымен ерекшеленеді. Шипажай Мойылды көлінің жанында орналасқан, ол жергілікті тұрғындар мен жақын өңірлердің арасында танымал. Сондай-ақ, 1928 жылы ашылған неогенды жануарлардың ең ірі жерлеу орны болып табылатын «Қаз қонақ» табиғаттың бірегей палеонтологиялық ескерткіші болып табылады. 2019 жылы белгілі ескерткіш орналасқан жерде ашық аспан астындағы мұражай ашылды, миллиондаған жыл бұрын мекендеген жануарлардың көлемді мүсіндері орнатылды. Қаланың тарихи бөлігі де назар аудартады, онда XIX-XX ғасырдың ғимараттары сақталған, бүгінде жергілікті маңызы бар сәулет және тарих ескерткіштері болып табылады. Олардың ішінде 1899 жылы салынған Г. Потанин атындағы Тарихи-өлкетану музейі, 1897 жылы салынған Бұқар Жырау атындағы Әдебиет және өнер музейі, 1905 жылы салынған «Ақ-мешіт» мешіттін ғимараты т.б. ==Денсаулық сақтау мекемелері== Денсаулық сақтау мекемелерінен: * 13 [[аурухана]] мен [[диспансер]]; * 4 емхана; * 3 фельдш.-акушерлік амбулатория бар; * 9 фельдшерлық пункт; * 23 отбасылық-дәрігерлік амбулатория бар. <ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref> == Бауырлас қалалары == * {{flagicon|Turkey}} Қайсері, [[Түркия]] * {{flagicon|Poland}} [[Быгдощ]], [[Польша]] * {{flagicon|Russia}} [[Омбы]], [[Ресей]] * {{flagicon|Russia}} [[Жаңасібір|Новосібір]], [[Ресей]] * {{flagicon|Bulgaria}} [[Бургас]], [[Болгария]] == Ономастика сұрақтары == Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік жариялағаннан кейін елімізде даңқты тарихи тұлғалардың, қазақ мемлекетінің қалыптасуына елеулі үлес қосқан мемлекет қайраткерлерінің есімдерін халық жадында жаңғыртуға, сондай-ақ әртүрлі этностар өкілдеріне қазақ халқының тарихи қайраткерлерін жақынырақ тануға және қазақстандық қоғамда өзара келісімді нығайтуға бағытталған идеологиялық ескірген атауларды қайта атау бойынша жұмыстар дәйекті түрде жүргізілді. Павлодар қаласының атын өзгерту мәселесі жиі талқыланады. Бірқатар қоғамдық бірлестіктер, бастамашыл топтар қаланы Кереку, Кимак, Сарыарқа және т. б. деп қайта атау туралы әртүрлі пікір білдірді. 2020 жылы Павлодар қаласын Ертіс қаласы деп қайта атау туралы мәселені қарастыру туралы ұсыныс түсті. Соңғы талқыланған нұсқалардың қатарында Ертіс-Баян және Ертісті. Қазіргі уақытта атауды өзгерту мәселесі ресми түрде қаралмайды. Айта кету керек, 1962 жылы Павлодар билігі Павлодар қаласының атауын Хрющевоград деп өзгертуге бастамашы болды. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Дінмұхамед Қонаевтың араласуынан кейінгі бастама сәтсіз болды. Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық құрылтайда сөйлеген сөзінде "Бұл шаруа кешенді және дәйекті түрде бір орталықтан атқарылуға тиіс. Ономастика бұл –  ата-бабаларымызға байланысты я белгілі тұлғалардың туысқандарының ісі емес. Бұл – мемлекеттің шаруасы. Осы саладағы барлық рәсімдерді іс жүзінде реттеу маңызды. Онда аймақтардың ерекшелігімен қатар, жалпыұлттық басымдықтар да ескерілуі керек" - деп айтты. == Павлодар қаласының суреттері == <gallery mode=packed> Сурет:KazTransOil Pavlodar headquater building.jpg|ҚазМұнайГаз-дың ғимараты Сурет:Pavlodar Friendship House.JPG|Достық үйі Сурет:Pavlodar train station. Main hall building.JPG|Павлодар темір жол вокзалы Сурет:Pavlodar Tsentralny stadium 2009 May 20 001.JPG|Орталық стадион Сурет:Merchant Bizhan' mosque. Pavlodar, Kazakhstan. May 20, 2009.jpg|Жөнделген Павлодардың ескі мешіті Сурет:Irtysh river view. Pavlodar, June 1, 2009.JPG|[[Ертіс өзені]], көпірден қарағандағы көрінісі Сурет:Республика Казахстан, г. Павлодар. Вид на ГДЦ им. Естая.JPG|link=|Естай ат. МС </gallery> == Сыртқы сілтемелер == * [http://pavlodar-online.kz/core/modules/gomap/ Павлодар картасы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Павлодар облысы]] * [[Павлодар ауданы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Павлодар облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Павлодар қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Павлодар]] [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] 1bkz9llhbnc7rt6oleki7uwo393stcr Исландия 0 3998 3652068 3645181 2026-09-08T10:03:44Z Asorev 125569 3652068 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Исландия |Шынайы атауы = {{lang-is|Ísland}} |Атау септігі = Исландия |Елтаңба = Coat of arms of Iceland.svg |Байрақ = Flag of Iceland.svg{{!}}border |Ұраны = |Әнұранның аты = Lofsöngur |Аудио = Lofsöngur.ogg |Картада = Island (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |lat_dir = N|lat_deg = 64|lat_min = 49|lat_sec = 50 |lon_dir = W|lon_deg = 17|lon_min = 59|lon_sec = 12 |region = IS |CoordScale = |Тілі = [[Исланд тілі]] |Мемлекеттік діні = [[лютерандтық]] |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[930 жыл]] |Тәуелсіздік күні = [[1 желтоқсан]] [[1918 жыл]]([[Исландия Корольдігі|Данияның жеке униясы]])<br>[[17 маусым]] [[1944 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Дания]]дан |Астанасы = [[Рейкьявик]] |Ірі қалалары = Рейкьявик, [[Коупавогюр]], [[Хабнарфьордюр]], [[Акюрейри]] |Басшы қызметі = [[Исландия президенті|Президенті]]<br />[[Исландия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Гвюдни Йоуханнессон]]<br />[[Катрин Якобсдоуттир]] |Жер аумағы = 102 775<ref name="ruv20150226">{{cite web|url=http://www.ruv.is/frett/island-er-minna-en-talid-var|title=Ísland er minna en talið var|publisher=RÚV|date=26 February 2015|accessdate=10 March 2015|language=is}}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 106 |Судың үлесі = 2,7 |Этнохороним = исландиялық, исландиялықтар |Жұрты = 399,189<ref>https://www.skra.is/</ref> |Халық саны бойынша орны = 171 |Сарап жылы = |Санақ бойынша халық саны = 171 |Санақ жылы = 2024 |Халық тығыздығы = 3,87 |Тығыздық бойынша орны = 240 |ЖІӨ (АҚТ) = 27,078 млрд.<ref>https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=176,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2023 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 152 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 69,833<ref>https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=176,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1</ref> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 15 |ЖІӨ (номинал) = 30,570 млрд.<ref>https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=176,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1</ref> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2023 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 109 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 78,836<ref>https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=176,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1</ref> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 8 |АДИ = {{өсім}} 0,959<ref>https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf</ref> |АДИ жылдық есебі = 2023 |АДИ бойынша орны = 3-ші |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Исланд кронасы]] |Интернет үйшігі = [[.is]] |ISO = |Телефон коды = 354 |Уақыт белдеуі = +0 |Түсініктемелер = }} '''Исландия''' ({{lang-is|Ísland}} {{IPA|[ˈislant]}}) — [[Солтүстік Еуропа]]да орналасқан арал ел. [[Гренландия]] аралының шығысында және [[Норвегия]] мен [[Норвег теңізі]]нің батысында жайғасқан. Елордасы [[Рейкьявик]] аралдың оңтүстік-батысында орналасады. == Сөз төркіні == Аралдың атауының аудармасы&nbsp;— ''мұзды жер''. == Географиясы == [[Солтүстік Америка]] мен [[Еуропа]] арасындағы ұлы мұхитта орналасқан аралдық қос елдің бірі&nbsp;— Исландия геологиялық тұрғыдан алғанда әлемдегі ең жас елдердің бірі. Ғалымдардың пікірінше, Исландия Жер тарихының төрттік дәуірінде су асты ([[Атлант мұхиты]]) [[жанартау]]ларының атқылауынан пайда болып, жаһандық мұз басу кезеңінде қатып, аралға айналған мемлекет. <center> <gallery perrow="5" widths="175" mode=packed> File:Iceland satellite.jpg|Исландияның ғарыштан көрінісі File:Iceland2008-Sudureyri.JPG|Сюдюрейри File:Norðfjörður .JPG|Нескёйпстадюр File:Videy 085.jpg|Видэй аралы File:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|Эйяфьядлайёкюдль жанартауының атқылауы (2010) File:An iceberg in Jokulsarlon.jpg|Ёкюльсаурлоун </gallery> </center> Исландияның жағалау шекарасы 5 мың км жуықтайды. Елдің солтүстік және солтүстік-батыс аудандары таулы болып келсе, оңтүстік бөлігін құмды алқаптар алып жатыр. Исландияның бүкіл жерін дерлік мұз жамылғысы басып жатыр. Ел бойынша жердің {{formatnum:11900}} км² аумағы мұз жамылғысымен жастанған. Мұндай мұзтаулар елдің солтүстік бөлігінде орасан көп. Оның ірілері&nbsp;— Ватнайекүдл, Хофсиекүдл және Лаунгиекүдл. Ал елдің биік нүктесі&nbsp;— Хваннадалсхнукүр (2119 m). Елдің төрт шекарасын да мұхит қоршап тұрғанымен қоса, Исландияда өзендер мен көлдердің ірі жүйесі бар. Елдің ірі көлдері&nbsp;— Тингвадлаватн мен Тоурисватн. Алайда теңіз деңгейімен салыстырғандағы әлем бойынша ең төмен орналасқан британдық көршісімен қатар қойғанда Исландия әлдеқайда биікке қоныс тепкен. === Ахуалы === Исландия өзінің аралдық көршісі&nbsp;— [[Британ аралдары]] секілді жауын-шашынның көптігімен ерекшеленеді. Дегенмен аралдың атауы мен [[мұздық]]тардың көптігін алға салып, Исландияны арктикалық ел екен деп ойласақ, үлкен қатеге ұрынамыз. Өйткені Солтүстік-Атлант ағысы ([[Голфстрим]]) әкелетін жылы желдер лебі Исландияның ауа райын бірқалыпты етіп отырады. Бұл аймақта [[қаңтар]]дың орташа температурасы бар болғаны −1&nbsp;°C болса, [[шілде]]нің орташа температурасы +11&nbsp;°C. Басқаша айтқанда, елдің жазы аптап емес те, қысы табан тоңдырмастай. Қоңыржай климаттың туристер үшін жайлылығы басым болғанымен, ауыл шаруашылығы үшін аяқтан шалатын жайт екені рас. Осыдан да бола, Исландия ауыл шаруашылығы дамуы жөнінен артта қалған елдер санатына жатқызылады. === Өсімдіктер дүниесі === Ел жерінің ¼ ғана өсімдік жамылғысы жауып жатыр. Оның өзінің үлкен бөлігін мүк пен аласа шөптер алады. Ал ағашты өсімдіктер мекеннің 1% ғана иеленеді. Рас, жауын-шашынның молдығы өсімдік өсуіне басқалай әсер етуі қажет. Яғни былайғы жұрт Исландияны жасыл алқапты, шыңғылды ел деп ойлауы мүмкін. Бірақ мұз жамылғылары мен асқан ылғалдылық, кей мекеннің батпақты не құнарсыз топырақты болып келуі&nbsp;— Исландияның өсімдік жамылғысының тым жұқалығына септігін тиігізіп отыр. === Хайуанаттар дүниесі === Елдің фаунасы да бай емес. Мекеннің ең тұрғылықты жануары&nbsp;— [[ақ түлкі]] (песец) саналады. Ал [[18 ғ.]] бері Исландияға жерсіндірілген тышқанның бірнеше түрі мен 80-ге жуықтайтын құстар түрі, солтүстік бұғы-маралдар аймақтың жаңа тұрғындары іспеттес. Бірақ бұлардың бәрі де елдермен салыстырғанда азшылықты құрайды. Тек қана Исландияның мұхит жағалауында балықтар түрлері ғана көп. Исландия теңіз жануарларына кенде емес. Тіпті жағалауда [[итбалық]]тың екі бірдей түрі мен [[кит]]тердің бірнеше түрі мекен етеді. == Әкімшілік бөлінісуі == == Жұрты == == Тарихы == Исландияны халық 870 жыл шамасында қоныстана бастаған. Қоныстанушылар, негізінен, норвегтер, сондай-ақ, ирландиялықтар , шотландтар, тағы басқалары Скандинавия халықтары болды. Қоныстанушылар аралды "Мұз елі" деп атады. 980 ж. исландиялықтар [[Гренландия (арал)|Гренландия аралы]]<nowiki/>н ашып, 1000 жылда Америкаға жетті. 10-ғ. бастап аралда алғашқы мемлекеттер құрыла бастады., 1000ж. христиан діні қабылданды. 1262-64 ж. елді норвег ақсүйектері басып алды. 1380 ж. Исландия Даниямен уния (бірлестік) құрды. Елді ауру жаулап, халық саны азайып кетті. 16-ғ.-да ел Дания мемлекетіне бағынды. 1830 жылдан бастап елде шағын өндірістік кәсіп орындар құрыла бастады. 1857 жылы Исландияда Ұлттық құрылтай жиналысы құрылып, автономия берілуін талап етті. Дания бірқатар жеңілдік жасауға мүмкіндік берді. Сөйтіп бір ғасыр өтіп Исландия мемлекеті толықтай құрылды. Исландия геологиялық тұрғыдан алғанда өте жас елдердің бірі. Алайда өзге еуропалық мемлекеттер секілді тәуелсіздікке ерте қол жеткізген. Тарихтан Исландияның [[1387]]—[[1390]] жж. [[Дания]]ға бағынышты болғаны белгілі. ==Дереккөздер== ==Қазақстан энциклопедиясы== == Саясат жайғасы == [[Сурет:Reykjavik althing.jpg|thumb|right|Рейкьявиктағы парламент ғимараты]] Исландия&nbsp;— республикалық мемлекет. Конституциясы [[1944]]&nbsp;ж. қабылданған. Ел басшысы&nbsp;— президент әр төрт жыл сайын бүкілхалықтық ашық және жабық сайлау нәтижесінде сайланып отырады. Дегенмен президенттің уысына атқарушы билік түгелдей беріле қоймаған. Заң бойынша атқарушы билік үкімет пен оның басшысы&nbsp;— Премьер-министрдің қолында. Парламент (жергілікті тілде ''алтинг'' аталады) депутаттары да (жалпы саны&nbsp;— 63) бүкілхалықтық сайлау нәтижесінде 4 жылға сайланады. Ал елдегі ең екпінді партия&nbsp;— «Тәуелсіздік партиясы». [[2003]]&nbsp;ж. соңғы алтинг депутаттары сайлауында аталмыш партия атынан «бәйгеге» түскен үміткерлер 22 орынды (33,7 %) жеңіп алған болатын. Исландиядағы өзге партиялар қатарында Прогрессивтік партия және социалистік-демократиялық альянс бар == Экономикасы == Исландия экономикасы соңғы жылдары ауытқымалы күй кешті. Айталық [[1996]]—[[2001]] жылдар аралығында елдің жылдық экономикалық өсімі 3—5% құраса, [[2002]] ж. бұл сан күрт төмендеп, 0,2% әрең ілікті. Ал ІЖӨ 0,6% аспай қалды. Алайда араға жыл салып, яғни [[2003]]&nbsp;ж. экономикалық өсім қайта көтеріліп, елдегі инфляция 5%-дан 2%-ға дейін қысқарды. Исландия озық елдер тізбегінде [[2005]]&nbsp;ж. 16 орында тұрса, [[2006]]&nbsp;ж. мәлімет бойынша оның тағы екі саты жоғарылағаны анықталды. Осы өрлеу нәтижесінде ғана Исландия алып алтылық қатарынан табылды. === Өнеркәсібі === Елде аздаған сұр тас көмір өндірісін есепке алмағанда, тау-кен өндірісі жоқтың қасы. Оның есесіне [[екінші дүниежүзілік соғыс]]тан соң өңдеуші өнеркәсіп саласы қолға алына бастады. 1960 жж. бастап, импортталған шикі алюминий өңделіп, құрылысқа қажетті дайын алюминий өнімі экспорттала бастады. Исландияда жеңіл өнеркәсіп саласы да соңғы жылдары алға қойылып келеді. Аяқ киім, металл өнімдері, құрылыс материалдары, электр құралдары және түрлі тұтыну тауарлары шығарыла бастады. === Энергетикасы === Исландия энергетика саласы жағынан озық. Республикаға энергияның су көзі тән. Мемлекеттің гидроэнергетикалық мүмкіндігі жылына 80 млрд kW-сағ. бағаланады. Қазіргі таңда республикада 6 энергия өндіретін су көзі бар. === Тасымалдау === [[Сурет:Icelandic-Road-Sign.JPG|thumb|Исландиядағы жол белгісі]] Исландияда автокөлік жолы мен су жолы жақсы дамығанымен, темір жол мүлдем жоқ. Есесіне автожолдың ұзындығы {{formatnum:12955}} км құрайды. Өйткені республикада көлік саны тым жоғары. Ресми емес мәліметтер бойынша, Исландияда жан басына шаққанда, екі адамға 1 көліктен келеді екен. Ал елдің сауда кемелерінің жалпы тауар сыйымдылығы 192 мың тоннаны құрайды. Елде тасымалмен 3 компания айналысады. === Балық шаруашылығы === Исландия экономикасының негізгі тірегі — балық шаруашылығы болады. Бұл сала жалпы халықтың 12% жұмыспен қамтып отыр, сонымен қатар, елдің сыртқа шығаратын тауарларының 70% құрайды. Оның ішіндегі негізгі тұщы су балықтары — [[нәлім]] (треска) мен [[майшабақ]]. Алайда соңғы жылдардағы балық түсімінің азаюына байланысты Исландияда [[мойва]] және [[сайра]] деп аталатын балықтар да ауланып, сыртқа шығарыла бастаған. Бұған қоса Исландия халқы кит аулаумен де айналысады. Рас, [[1989]]&nbsp;ж. халықаралық жануарларды қорғау қауымдастықтарының араласуымен кит аулауға елде мораторий жарияланғанымен, 1990 жж. ортасына қарай ел басшылығы мораторийді қайта алып тастады. === Ауыл шаруашылығы === Ел халқының 5 пайызы ғана ауыл шаруашылық саласында қызмет етеді. Республикадағы жалпы ауыл шаруашылық фермаларының саны 6 мыңды құраса, оның 80 пайызы&nbsp;— жеке қожалықтар. Исландияның мал шаруашылығындағы негізгі нысанасы&nbsp;— қой шаруашылығы. Оның басты себебі: қой еті — Исландиядағы негізгі ет тағамына жатады. === Саудасы === Сондай-ақ, сыртқы саудада балық өнімінен кейінгі орынды жерасты пайдалы қазбалары алады. Оның ішінде Исландия сыртқа [[алюминий]], [[диатомит]], [[феррокремний]] шығарады. Сыртқы саудада негізгі байланыс құратын елдері: [[Германия]]&nbsp;— 18%, [[Құрама Патшалық]]&nbsp;— 17,5%, [[Нидерланд]]&nbsp;— 11%, [[АҚШ]]&nbsp;— 11%, [[Испания]]&nbsp;— 5%, [[Дания]]&nbsp;— 5%, [[Португалия]]&nbsp;— 4%, [[Норвегия]]&nbsp;— 4%. Ал импорт жөніне тоқталғанда, Исландия мұнай өнімдері мен азық-түлік, машиналар тасымалдайды. Импорт байланысын жүргізетін елдер мен оның пайыздары төмендегідей: [[АҚШ]]&nbsp;— 11%, [[Германия]]&nbsp;— 11%, [[Дания]]&nbsp;— 8,5%, [[Норвегия]]&nbsp;— 8,5%, [[Құрама Патшалық]]&nbsp;— 7,5%, [[Нидерланд]]&nbsp;— 6%, [[Ісүіш]]&nbsp;— 6%. ==Жалпылама== Исландия Республикасы - Солтүстік Еуропада [[Атлант мұхиты]]<nowiki/>нда Исландия аралында орналасқан мемлекет. Жер көлемі - 103000км². Халқы 272000 адам (1999 жылғы санақ бойынша). Тұрғындарының 99%-ы исландиялықтар. Ресми тілі - исланд тілі. Тұрғындарының көпшілігі христиан дінінің протестант-лютерандық тармағын ұстанады. Астанасы - Рейкьявик қаласы. Ел аумағында әкімшілік тұрғыдан 8 аймаққа , 23 ауданға (сисла) бөлінеді. Исландия - парламенттік Республика. 1944 ж. қабылданған Конституция бойынша мемлекет басшысы президент 4 жылға ашық сайлау арқылы сайланады (1996 жылдан - О.Р. Гримссон). Заң шығару билігін президент пен бір палаталы парламент (Альтинг) жүзеге асырады. Ұлттық мерекесі 17 маусым- Тәуелсіздік күні (1944). Ұлттық ақша бірлігі. == Мәдениет және қоғам == == Әлеуметтік саласы == == Қарулы күштері == == Түсініктемелер == ==Дереккөздер== ==Қазақстан ұлттық энциклопедиясы== == Тағы қараңыз == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.dmk.kz/?act=readarticle&id=3099 Мұз жамылған мығым ел немесе Исландия экономикасының құпиясы не?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927174639/http://www.dmk.kz/?act=readarticle&id=3099 |date=2007-09-27 }} {{Навигациялық блок |тақырып = Исландия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Солтүстік кеңес |Еуропа кеңесі |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы }} [[Санат:Исландия|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] {{stub}} sty6b4ermc2kbi53dpsd7nijjockltk Ислам 0 4300 3652019 3621036 2026-09-08T09:37:29Z Asorev 125569 3652019 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} [[Сурет:Kaaba at night.jpg|thumb|[[Қағба]] - Ислам дінінде [[Құбыла]], бүгінгі күнгі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Мекке]] қаласында орналасқан. Әлемнің әр елінен жиналған [[мұсылман]]дар [[Аллаһ|Алла]]ға [[бірлік|бірігіп]] құлшылық етуде]] [[Сурет:Mescidi nebevi.JPG|thumb|[[Медине]] қаласындағы Мұхаммед пайғамбардың (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) мешіті]] '''Ислам''' ({{lang-ar|الاسلام}}) — әлемдік [[монотеизм|монотеисттік]]-[[Ыбырайымдық діндер|ибраһимдық]] дін. [[Христиандық]]тан кейін дүниеде ең көп таралған дін. «Ислам» сөзі «бейбітшілік», ([[Аллаһ|Алла]]ның заңдарына)<ref name="EoI-Islam">{{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier}}</ref> «мойынсыну, бағыну» болып табылады. Ал [[шариғат]] [[терминология]]сында «ислам» — толық мойынсыну, Алланың алдында [[Ислам негіздері|парыздарды]] орындау, одан басқа құдайларға табынбау болып есептеледі. Ислам дінін ұстанушы жан мұсылман деп аталады. Исламның ортақ тұлғасы — [[Мұхаммед]] [[Расул|пайғамбар]]. Мұсылмандардың негізгі діни кітабы — [[Құран]] Кәрім ({{lang-ar|القرآن الكريم}}) — классикалық әдеби [[араб тілі]]нде ({{lang-ar|الفصحى}}) Алла тарапынан түсірілген деп сеніледі. Исламдық көзқарас бойынша, жаратушы Алла әрдайым адамзат баласын тура жолға салып тұру үшін әр түрлі [[Ислам пайғамбарлары|пайғамбарлар]] жіберіп отырған. Олардың ішінде [[Ибраһим|Ибраһим (Авраам)]], [[Мұса пайғамбар|Мұса (Моисей)]], [[Иса Мәсих|Иса (Иисус)]] т.б. бар.<ref>{{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online}}</ref>. Мұсылмандардың сенімі бойынша соңғы пайғамбар — Алланың елшісі [[Мұхаммед]] {{Салауат}}. == Исламның негіздері == [[Муслим ибн әл-Хәджадж|Имам Муслим]] хадистер жинағында [[Омар ибн әл-Хаттап|Омар ибн әл-Хаттабтан]] жеткен хадисте Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} Исламның үш мәртебесін айтып, олардың негіздерін атайды<ref>«[[Сахих Муслим]]», 1-ші хадис</ref> === Иман === {{Иман негіздері}} '''Иман''' ({{lang-ar|الإيمان}}) — мұсылмандықтың ең үлкен дәрежесі. Иман алты негізден құралып, көбінесе адамның ішкі қасиеттерін реттейді: # Аллаға иман келтіру # Періштелерге иман келтіру # Қасиетті кітаптарға ([[Құран]], [[Інжіл]], [[Тәурат]], [[Забур]]) иман келтіру # Пайғамбарларға иман келтіру # Ақырет күніне иман келтіру # Тағдыр мен қазаға иман келтіру Иман сөзі — араб тіліндегі «ә-мә-нә ({{lang-ar|آمن}})» етістігінен шығып, ифғал ({{lang-ar|إفعال}}) бабында қолданылған масдар ({{lang-ar|مصدر}} — түбір сөз) болып саналады. Ал жалпы иман ұғымы — бір адамның сөйлеген сөзін қуаттау, айтқанын қабыл ету, шын көңілімен қабыл ету, күмәнға жол берместен нақты, жүрекпен, шын ықыласпен сену деген мағыналарды береді. Иман еткен кісі «мумин ({{lang-ar|مؤمن}})», иман етілген нәрселерге де «муминун би… ({{lang-ar|مؤمن بـ}})» дейді. ==== Аллаһқа сену ==== {{main|Аллаһ}} '''Алла́''' ({{lang-ar|الله}}‎‎) — «ләфз әл-джәләлә» (ұлықтық сөзі), бiр ғана құдай бар екенін бiлдiретiн араб сөзi. «Алла» сөзі кейбір ғалымдардың пайымдауынша арабтың «иләһ (құдай)» сөзіне «ال» артиклін жалғау арқылы пайда болған. Бұл есім Алланың ең әуелгісі және ең ұлысы саналады. «Алла» есімін тек қана Аллаға қолдануға болады. Әдеттегіде «Алла» сөзімен қоса «Тағала» немесе «Субханаһу уә Тағала» деген оның ұлықтығын білдіретін сөздер қолданылады<ref>[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&word=%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87&cat_group=1&lang_name=%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A&type_word=2&dspl=0 معنى الله في قاموس المعاني — AlMaany.com]{{ref-ar}}</ref>. Мұсылмандардың сенiмi бойынша, Алла — бүкіл әлемнің жаратушысы және билеушісі. Алладан басқа ешкім бұндай күш иесі емес. Алланың болуы ғалам үшiн өте керек нәрсе, оның жоқтығы мүмкiн емес. Аллаға тең ешкім жоқ, және бұны дініне қарамастан адамзаттың көпшілігі мойындайды. Алла сөзінің зор маңызы бар. Барлық өте жақсы аттар және сипаттардың иесi, ол жалғыз. Алла мәңгi, ол туылмаған және тумайды да. Оның ойына адамның ақылымен жету мүмкiн емес. Бірақта Оны Құранда жазылған, Сүннеттен жеткен сипаттармен сипаттауға болады. Алланың Жаратушы, барлығын бақылаушы екенін Құран Кәрімдегі мына аяттар баяндайды: {{quotation|Ей, Адам баласы, сендерді бір адамнан жаратып, оған оның өзінен жұбайын жаратқан, және олардан көптеген ер адамдар мен әйел адамдарды таратқан Алладан қорқыңдар! Оның атымен бір-біріңнен сұрайтын Алладан қорқыңдар және туыстық қарым-қатынасты бұзудан қорқыңдар. Шын мәнінде Аллаһ сендерді бақылаушы|[[Ниса сүресі]], 1-ші аят}} Алланың [[таухид]]і (бірқұдайшылық) мынадай бөліктерден құралған: # Алланың бүкіл әлемнің Жаратушысы, Ризықтандырушысы және Басқарушысы екеніне, өлтіретін де, тірілтетін де тек қана Алла екеніне, қиындықта көмектесіп, дұға-тілекті орындайтын тек қана Алла екеніне, Одан басқаның бұл істерге күші мен құдіреті жетпейтініне сену; # Барлық құлшылықты тек қана Аллаға арнау; өз-өзіңді төмен санау, бағыныштылық, махаббат, иілу және сәжде ету, құрбан шалу мен ант ішуді ешбір серігі жоқ Аллаға арнау; # Алла Тағаланың Кітабында және Пайғамбарының Сүннетінде келген есім-сипаттарын мойындап, Оны барлық кемшілік атаулыдан, жаратылыстарға ұқсаудан пәктеу;<ref>«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 6-шы бет. ISBN 5-94824-071-1</ref> ===== "Алла" сөзінің ислам шариғатындағы түсіндірмеcі ===== [[Сурет:Allah in Stone in Rohtas.jpg|thumb|right|[[Пәкістан]]дағы тасқа қашалған Алла сөзі]] «Алла» сөзі Алла Тағаланың барлық көркем есімдерін жинақтаушы есім. [[Арабтар]] бұл сөзбен құлшылық етілетінді, яғни сол құлшылыққа лайықтыны атайды. Құранда айтылған: {{quotation|Ол аспанда да, жерде де Құдай. Ол Хикмет Иесі, Білуші.|[[Зухруф сүресі]], 84-ші аят}} Яғни жерде де, аспанда да оған құлшылық қылынады. «Алла» сөзінің мағынасы: Жаратылыстар махаббатпен, ұлықтаумен және бағыныштылқпен құлшылық қылатын Құдай. Барлық көркем сипаттар жиналған Құдай, Кәміл, Ұлық және Көркем. Барлық жаратылыстарды білімімен қамтыған Білуші, күшінен ештеңе айра алмайтын Құдіретті<ref>[http://www.alagidah.com/vb/showthread.php?t=2068 بيان معنى اسم (الله) جل جلاله — AlAgidah.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529051514/http://www.alagidah.com/vb/showthread.php?t=2068 |date=2010-05-29 }}{{ref-ar}}</ref>. ===== Аллаһқа серік қосу (ширк) ===== [[Сурет:Flag of Jihad.svg|thumb|right|[[Шаһада|«Лә иләһә илл-Аллаһ»]] куәлігі жазылған байрақ]] {{main|Ширк}} Араб тілінде «'''ширк'''» ({{lang-ar|شِرْكٌ}}) сөзі «екі затты тең қылу» деген мағына береді. Ал шариғатта бұл терминнің жалпы және жалқы мағынасы бар: * Ширктің жалпы мағынасы: Алланың жеке өзіне тән болған сипатын немесе айырмашылығын басқаға телу. Бұндай ширктің үш түрі болады: *# Біреуді Алланың жаратушылық-раббылық сипатына теңеу, немесе осы сипаттармен Алладан басқаны сипаттау; *# Тек Аллаға ғана тиесілі болған есім-сипаттарды басқа біреу де иеленеді деп есептеу; *# Алла Тағалаға құлшылықта серік қосу, яғни құлшылықтың кез келген түрін Алладан басқаға арнау<ref name="kuliev">«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 20-шы бет. ISBN 5-94824-071-1</ref>; * Ширктің жалқы мағынасы деп Алладан басқадан Оған дұға еткендей дұға қылу, Одан қалай шапағат тілесең солай шапағат тілеу, Оған қалай үміт етсең солай үміт ету, Оны қалай жақсы көрсең басқаны солай жақсы көру. Құран мен Сүннетте ширк туралы айтылса негізінен осы түсініледі<ref name="kuliev"/>. Басқа жағынан алсақ ширк екі түрге бөлінеді: үлкен және кіші ширк. * '''Үлкен ширк''' ({{lang-ar|الشرك الأكبر}}) деп Алладан басқаға құлшылық ету, басқаны Аллаға теңеуді атайды. Үлкен ширк адамды Исламнан шығарып, оның тозақта запталуына себеп болады; * '''Кіші ширк''' ({{lang-ar|الشرك الأصغر}}) деп үлкен ширкке апаратын істерді немесе Құран мен Сүннетте «ширк» деп аталған, бірақ дәрежесі үлкен ширкке жетпейтін нәрселерді атайды<ref>«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 21-ші бет. ISBN 5-94824-071-1</ref>. Ислами сенім ([[ақида]]) бойынша Аллаға серік қосудың зардабы өте ауыр, тіпті сол ширкте қайтыс болған адам мәңгі-бақи тозақта қалады деп есептелінеді. Құранда айтады: {{quotation|«Шын мәнінде Алла Оған серік қосқанды кешірмейді, одан басқасының (немесе: одан кішінің) барлығын кешіреді, егер қаласа» |[[Ниса сүресі]], 48-ші аят}} ===== Алланың көркем-есімдері ===== {{main|Алланың есімдері}} Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}}айтқан: {{quotation|Шын мәнінде Аллада 99 есім бар — бірсіз жүз. Кімде-кім оларды санап шықса жәннәтқа кіреді|«[[Сахих әл-Бұхари]]»: «Таухид кітабы»; «[[Сахих Муслим]]»: «Зікір, дұға және тәубе бабы»; «[[Муснад Ахмад ибн Ханбал]]»: «Әбу Һурайрадан келген есім-сипат хадистері»; «[[Сунан әт-Тирмизи]]»: «Пайғамбардан келген дұғалар бабы»; «[[Сунан Ибн Маджаһ]]»: «Дұға бабы»}} Алланың көркем есімдеріне сену мұсылманның жанына және оның Жаратушыға деген ғибадатына үлкен әсер етеді. Аллаға жан-тәнімен құлшылық қылудағы мән-мағынаны табу — бұл әсердің бір нәтижесі болып табылады<ref name="kuliev">«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 25-ші бет. ISBN 5-94824-071-1</ref>. Сонымен қатар Аллаһқа сену, Оның есім-сипаттарына сену — адам баласына Алладан қорқыныш сезімін ұялататын ең үлкен факторлардың бірі, себебі адам Жаратушысын көбірек таныған сайын, Одан қорқынышы көбейе береді<ref name="kuliev"/>. ==== Қасиетті кітаптарға сену ==== Арабтың «китаб» ({{lang-ar|كتاب}}) сөзі «жазу» мағынасын беретін «китаба» ({{lang-ar|كتابة}}) сөзінен шыққан. «Жазба», «жазуы бар бет» мағынасын береді. Ал «қасиетті кітаптар» деп Аллаһтың елшілеріне түсірілген Аллаһтың сөздері жазылған кітаптар мен парақтарды атайды. Бұл кітаптар жазылған күйде ([[Тәурат]] сияқты) немесе түскеннен кейін жазылған аян түрінде түсіріледі. Ислам дінінде Алладан келген кітаптарға сену иманның шарты болып есептеледі. Кітаптарға сенбеген адамның иманы жоқ деп саналады. Алла кітапта айтады: {{quotation|«Кімде кім Аллаға, Оның періштелеріне, Оның кітаптарына, Оның елшілері мен Ақырет күніне иман келтірмесе, ол үлкен адасуда!» |(Ниса сүресі, 136-шы аят)}} Исламда [[қасиетті кітаптар]] деп мыналар аталады: * Алла тарапынан Ибраһим мен Мұсаға түскен парақтар ({{lang-ar|صُحُف}}) * [[Тәурат]] кітабы ({{lang-ar|توراة}}) — Мұса пайғамбарға түсірілген, Исраил ұрпағының ең ұлы кітабы * [[Забур]] кітабы ({{lang-ar|زبور}}) — Дәуд пайғамбарға түсірілген кітап * [[Інжіл]] кітабы ({{lang-ar|إنجيل}}) — Мәриям ұлы Иса пайғамбарға түсірілген кітап. Кейбір ғалымдар Інжіл Тәураттан тек Исраил ұрпақтары таласқа түскен кейбір жерлерінде ғана өзгеше деп санайды. * [[Құран]] Кәрім кітабы — Мұхаммед пайғамбарға {{Салауат}} түсірілген Аллаһтың ақырғы кітабы<ref>«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 38-41-ші беттер. ISBN 5-94824-071-1</ref> Ислами сенім бойынша Тәурат, Інжіл секілді кітаптар Аллаһ тарапынан түскенімен, адамдар оларға әртүрлі өзгертулер енгізіп, олардың мағынасын өзгерткен. Ал Құран болса өзгертулерден сақталған боп саналады. Аллаһ айтады: {{quotation|«Шын мәнінде Біз зікірді түсірдік, және шын мәнінде Біз оны сақтаймыз» |[[Хижр сүресі]], 8-ші аят}} ==== Періштелерге сену ==== Арабтың «'''[[періште]]'''» (жекеше: мәләк {{lang-ar|ملك}}, көпше түрде: мәләикә {{lang-ar|ملائكة}}) сөзі «жолдау» (улук {{lang-ar|ألوك}}) сөзінен шыққан. Періштелер Ислам дінінде Аллаһқа толығымен бағынышты, Оның кез келген әмірін орындайтын, елшілерге аян жеткізетін жаратылыстар. Құран Кәрімде періштелер жайлы былай делінген: {{quotation|«Олар Үстеріндегі Раббыларынан қорқады және бұйырылған нәрсені орындайды» |[[Нахл сүресі]], 50-ші аят)}} Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} періштелер туралы: {{quotation|«Періштелер нұрдан жаратылған, жындар оттан жаратылған, ал Адам — сендерге баяндалған заттан жаратылған»|«Сахих Муслим» (2996)}} [[Әл-Байһақи|Имам әл-Байһақи]] періштелерге сену деген: # олардың бар екеніне сену, # олардың мәртебесін мойындап, олардың адамдар мен жындар секілді Аллаһтың құлдары екеніне сену # олардың ішінде Алла елші қылып жіберетін, Алланың тағын (арш) көтеретін, жәннәт пен тозақы бақылайтын және т.б. періштелер бар екеніне сену. Осының барлығы Құранда келген<ref>[http://ar.wikisource.org/wiki/%D9%85%D8%AE%D8%AA%D8%B5%D8%B1_%D8%B4%D8%B9%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86 «Мухтасар шуғаб әл-иман»] — әл-Байһақи</ref>. Періштелерге сиыну, олардан көмек сұрау мүлдем тиым салынған нәрсе. Алла айтады: {{quotation|«Ол сендерге періштелер мен пайғамбарларды құдай қылуды әмір етпейді. Сендер мұсылман болғаннан кейін Ол сендерге күпір істеуге бұйыра ма?» |[[Әли Имран сүресі]], 80-ші аят}} Ислам дінінде төмендегідей періштелердің аттары аталады: * [[Жәбірейіл]] ({{lang-ar|جبريل}}): Пайғамбарларға уахи мен қасиетті кітаптарды әкелуші ең үлкен періштелердің бірі<ref name="malak">Бақара сүресі, 97-98 аяттар</ref>. * Микәил ({{lang-ar|ميكائيل}})<ref name="malak"/> * [[Исрафил]] ({{lang-ar|إسرافيل}}) — Исрафилдың (а.с.) қызметі Сұрды (сырнай) үрлеу<ref>«Сахих Муслим», 770-ші хадис</ref>. * [[Малик (періште)|Малик]] — жәннәттің қамқоршысы<ref>Зухруф сүресі, 77-ші аят</ref> * Мәләк ул-мәут ({{lang-ar|ملك الموت}}) — тіршілік атаулының жанын алатын періште. * Киромән катибин — әрбір адамның бұл дүниеде істеген ісін айна қатесіз жазып отыратын екі періштеге берілген есім. * Мункәр мен Накир ({{lang-ar|منكر و ناكر}}) — бұл екі періште дүниеде дәм тұзы бітіп, қабірге барған адамнан сұрақ алу қызметін атқарады<ref>«Сахих әл-Бұхари» 1374; «Сахих Муслим» 2870</ref>. * Хәмәлә ул-арш — Алланың жаратқан нәрселерінің ең үлкені Аршты тасушы 8 періштеге берілген есім. * Ридуан ({{lang-ar|رضوان}}) — жұмақ қамқоршысы<ref>«Әл-бидая уән-ниһая», 1/53; [[Ибн Кәсир]]</ref> ==== Пайғамбарлар мен елшілерге сену ==== {{main|Ислам пайғамбарлары}} {{Ислам пайғамбарлары}} Арабтың «нәбий» (пайғамбар {{lang-ar|نبيّ}}) сөзі «нәбә» (хабар {{lang-ar|نبأ}}) сөзінен шыққан. Ислам дінінде иман негіздерінің төртіншісі — Алла тарапынан жер бетіне жіберілген пайғамбарларға иман келтіру. Алла Құранда оларды «расул» (елші) және «нәбий» (пайғамбар) деп атаған. Ислам дініндегі ең соңғы пайғамбар Мұхаммед {{Салауат}} болып есептеледі. [[Ақида|Ислами сенім]] бойынша одан кейін пайғамбарлар жіберілмейді<ref>«Сахих Муслим» (523)</ref>. ===== Пайғамбарлар мен елшілердің саны ===== Алла жіберген елшілердің саны туралы [[Әбу Умама]]дан келген хадисте айтылған: {{quotation|Бірде бір адам Пайғамбардан {{Салауат}}: «Адам пайғамбар болған ба?», — деп сұраған. Пайғамбар: «Йә», — деп жауап берген. «Ол мен Нұхтың арасында қанша уақыт өтті», — деп қайта сұрақ қойды. Пайғамбар айтты: «Он ғасыр», — деп жауап берген. «Йә Аллаһтың елшісі, қанша елші (расул) болды», — деп қайтадан сұрақ қойды. Пайғамбар: «Үш жүз он бес», — деп жауап берді.|Ибн Хиббан (2085); әт-Табарани («әл-Аусат» 1/24) және («әл-Кабир» 8/139); әл-Хаким (2/262); [[Мұхаммед Насыруддин әл-Албани|шейх әл-Албани]] сахих хадис деген: «Силсилә әс-сахиха» (2668)}} Ал пайғамбарлардың саны туралы кейбір хадистерде олардың саны 124 мың болғаны айтылған. Бірақ кей [[Мухаддис|хадис ғалымдары]] оларды [[Даиф хадис|әлсіз]] санаған<ref>«Силсилә әд-даифа» (6090)</ref> ===== «Расул» мен «нәбийдің» айрмашылығы ===== Исламда «нәбий» мен «расул» ұғымдарының арасында айырмашылық бар. Шейх әл-Ислам [[Ибн Таймийа]] айтады: {{quotation|«Әрбір елші — пайғамбар, бірақ әрбір пайғамбар елші емес»|«Маджмуғ әл-Фатауа», 10/290}} Мұсылман ғалымдарының пікірінше пайғамбар мен елшінің айырмашылығы — елшілер қауымға жаңа шариғат әкеліп, оларға кітаптар берілген, ал пайғамбарлар болса өздерінің алдындағы Кітапқа шақырып, алдыңғы елшінің шариғатын бекіткен<ref>«Тафсир әл-Әлуси» (5/449); «Тафсир әл-Байдауи» (4/57)</ref>. ===== Құранда аты аталған пайғамбарлар ===== Көптеген пайғамбарлардың есімдері Құранда аталған. Мысалға: {{quotation|«Шын мәнінде Біз саған Нұхқа және одан кейінгі пайғамбарларға уахи еткендей [[уахи]] еттік. Және Біз Ибраһимге, Исмаилге, Исхаққа, Яқубқа, [[Израиль ұрпақтары|(Израильдің) ұрпақтарына]], Исаға, Әйюбқа, Юнусқа, Һарун мен Сүлейменге уахи еттік. Және біз Дәуітке Забурды бердік. Және Біз бұрын саған айтылған және айтылмаған расулдар (елшілер) жібердік. Және Алла Мұсамен сөйлесті»|[[Ниса сүресі]], 163-164 аяттар}} {{quotation|«Айтыңдар: „Аллаға иман келтірдік, бізге түсірілгенге және Ибраһимге, Исмаилге, Исхаққа, Яқубқа, (Израиль) ұрпақтарына түсірілгенге, Мұса мен Исаға берілгенге және пайғамбарларға Раббылары бергенге иман келтірдік. Біз олардың арасын бөлмейміз және Оған ғана бағынамыз“»|[[Бақара сүресі]], 136-шы аят}} {|class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: center;" width="98%" |+[[Құран|Қасиетті Құранда]] есімідері келтірілген пайғамбарлар !width="23%"| Есімі !width="11%"| [[Пайғамбар]] !width="11%"| [[Елші]] !width="11%"| Басшы !width="11%"| Кітап !width="11%"| Жіберілген адамдары |- ! [[Адам ата|Адам]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="Google Books">{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=15 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref> |||| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Басшы әрі патриарх || ||Адам ғ.с. балалары |- ! [[Идрис пайғамбар|Идрис]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=45 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref><ref name="Cite quran|19|56|s=ns">{{Cite quran|19|56|s=ns}}</ref> || || || || |- ! [[Нұх пайғамбар|Нұх]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=49 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref><ref name="6:89">{{Cite quran|6|89|s=ns}}</ref> || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Елші<ref>{{Cite quran|26|107|s=ns}}</ref> || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Патриарх || || Нұх адамдары<ref>{{Cite quran|26|105|s=ns}}</ref> |- ! [[Һұд пайғамбар|Һұд]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="6:89" /><ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=63 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref> || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Елші<ref name="Cite quran|26|162|s=ns">{{Cite quran|26|162|s=ns}}</ref>|| || || Ад адамдары <ref>{{Cite quran|7|65|s=ns}}</ref> |- ! [[Салих]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="6:89" /><ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=74 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref> || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Елші<ref name="Cite quran|26|162|s=ns"/>|| || || Талмуд адамдары<ref>{{Cite quran|7|73|s=ns}}</ref> |- ! [[Ибраһим]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=83 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref><ref>{{Cite quran|19|41|s=ns}}</ref> || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Елші || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Басшы<ref name="Cite quran|2|124|s=ns">{{Cite quran|2|124|s=ns}}</ref>|| Жазулар <ref>{{Cite quran|87|19|s=ns}}</ref> || Ибраһим адамдары<ref>{{Cite quran|22|43|s=ns}}</ref> |- ! [[Лұт]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="6:89" /><ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=118 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref> || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Елші<ref name="Cite quran|26|162|s=ns"/> ||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Патриарх || || Содом және Гоморра адамдары<ref>{{Cite quran|26|160|s=ns}}</ref> |- ! [[Исмаил]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=109 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref><ref name="19:54">{{Cite quran|19|54|s=ns}}</ref> || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Елші<ref name="19:54"/> ||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Басшы әрі патриарх || || [[Арабтар]] |- ! [[Исхақ пайғамбар|Исхақ]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="Isaac">{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=112 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref><ref name="19:49">{{Cite quran|19|49|s=ns}}</ref> ||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Басшы әрі патриарх<ref name="21:73">{{Cite quran|21|73|s=ns}}</ref> || || Каннан адамдары |- ! [[Яқуб пайғамбар|Яқуб]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="Isaac"/>||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Басшы әрі патриарх<ref name="21:73"/> || || [[Израиль|Израильдің 12 баласы]] |- ! [[Юсуф пайғамбар|Юсуф]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="6:89" /><ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=127 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref> |||| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Басшы || ||Коптілер |- ! [[Әйюб]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="6:89" /><ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=157 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref> ||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Патриарх || ||Аюб адамдары |- ! [[Шұғайб]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="6:89" /><ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=146 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref> || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Елші<ref name="Cite quran|26|162|s=ns"/> || || || Мәдян елі <ref>{{Cite quran|7|85|s=ns}}</ref> |- ! [[Мұса пайғамбар|Мұса]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=173 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref><ref name="19:51">{{Cite quran|19|51|s=ns}}</ref> || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Елші || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Басшы || [[Тәурат]] (Тора)<ref name="Q5336">{{Cite quran|53|36|s=ns}}</ref> || Израиль ұрпақтары және Коптілер<ref name="Cite quran|43|46|s=ns">{{Cite quran|43|46|s=ns}}</ref> |- ! [[Һарұн]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=238 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref><ref>{{Cite quran|19|53|s=ns}}</ref> ||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Патриарх || || Израиль ұрпақтары және Коптілер<ref name="Cite quran|43|46|s=ns"/> |- ! [[Дәуіт пайғамбар|Дәуіт]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="6:89" /><ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=259 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref> |||| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Басшы ([[Израиль патшалығы]]) || [[Забур]] (Псалмдер)<ref>{{Cite quran|17|55|s=ns}}</ref> || Израиль |- ! [[Сүлеймен]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="6:89" /><ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=266 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref> ||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Басшы ([[Израиль патшалығы]]) || || Израиль |- ! [[Ілияс пайғамбар|Ілияс]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="6:89" /><ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=243 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref> || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Елші<ref>{{Cite quran|37|123|s=ns}}</ref> || || || Ілияс пайғамбар адамдары<ref>{{Cite quran|37|124|s=ns}}</ref> |- ! [[Әл-Йаса]] (Елисей) (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="6:89" /><ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=248 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref> || || || || Израиль ұрпақтары |- ! [[Юнус пайғамбар|Юнус]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="Google Books"/><ref name="6:89" /> || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Елші<ref name="Cite quran|37|139|s=ns">{{Cite quran|37|139|s=ns}}</ref> || || || Йона адамдары<ref>{{Cite quran|10|98|s=ns}}</ref> |- ! [[Зул-Кифл]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="6:89" /><ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=250 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref> || || || || |- ! [[Зәкәрия]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="6:89" /><ref name="Zechariah">{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=291 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref> |||| || || Израиль ұрпақтары |- ! [[Йахйа пайғамбар|Йахйа]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref name="Zechariah"/><ref>{{Cite quran|3|39|s=ns}}</ref> || || || || Израиль ұрпақтары |- ! [[Иса]] (عليه السلام) | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=297 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref><ref>{{Cite quran|19|30|s=ns}}</ref> || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Елші || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Басшы || [[Інжіл]] || Израиль ұрпақтары<ref>{{Cite quran|61|6|s=ns}}</ref> |- ! [[Мұхаммад]] {{Салауат}} | [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Пайғамбар<ref>{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&printsec=frontcover&dq=prophets+in+quran#v=onepage&q&f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=321 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}</ref><ref name="33:40">{{Cite quran|33|40|s=ns}}</ref> || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Елші || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] <br /> Басшы<ref name="Cite quran|2|124|s=ns"/> ||[[Құран]]|| Күллі Адамзат |} ===== Мықты рухы бар пайғамбарлар ===== Құранда айтылған: {{quotation|«Мықты рухы бар елшілер қалай сабыр етсе солай сабыр қыл!» |[[Ахқаф сүресі]], 35-ші аят}} Бұл пайғамбарларға Нұх, Ибраһим, Мұса. Иса және ақырғы және ең жақсы пайғамбар Мұхаммед кіреді {{Салауат}}<ref>«Кашф әл-Астар» (3/114), «Маджма әз-Зәуәид» (8/255), «Мустадрак әл-Хаким» (2/546)</ref>. ==== Қиямет күніне сену ==== {{main|Қиямет}} '''Ақырет күніне''' иман ету иман негіздерінің бірі. Бұған адамдардың [[Қабір азабы|қабірде сыналуына]], олардың қайта тірілетеніне, адамдардың Аллаһ алдында есеп беретініне және т.б. қияметтің оқиғаларына сену кіреді. Исламда оған сену — парыз деп есептеледі. Құранда Аллаға иман етумен байланысты айтылған аяттарда ақырет күніне ({{lang-ar|يوم الآخر}}) иман ету де бірге айтылады. «Ақырет» сөзі - соңғы деген ұғымды білдіріп, дүние тіршілігінің соңғы уақытын, біткенін білдіретін діни термин. ===== Ақыреттің белгілері ===== Ақыреттің белгілеріне болып өткен немесе болашақта болуы тиіс Құран мен Сүннетте айтылған оқиғалар жатады: * Мұхаммедтің {{Салауат}} пайғамбарлығы Ақыреттің белгісі болып есептеледі<ref>«Сахих әл-Бұхари» (6504), «Сахих Муслим» (2951)</ref>; * «Қамар» сүресінде баяндалған айдың қақ айырылуы; * [[Хиджаз]]дан шыққан жалын (бұл жалын шынымен һижри 654-ші жылы шығып, алауы Шам өлкесіне шейін көрінген<ref>«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 62-ші бет. ISBN 5-94824-071-1</ref>); * Күң әйелдің өз қожайынын тууы; * Аяқ киімі жоқ, жалаңаш, кедей қой бағатын адамдардың үй салып жарысуы; * 30 шақты өтірік пайғамбарлардың пайда болуы<ref>«Сахих әл-Бұхари» (3609)</ref>; * [[Евфрат]]тағы су деңгейі түсіп, оның орнында алтын таудың пайда болуы; Ең ұлы белгілер: * Түтіннің шығуы; * [[Дәжжәл]]дің келуі; * Жерден жануардың шығуы; * Күннің батыстан шығу; * Иса пайғамбардың түсуі; * Йәджудж бен Маджудждің шығуы; * Шығыста, батыста және Араб түбегіндегі жердің опырылуы; * Қағбаның қирауы; * Құранның аспанға көтерілуі; * [[Мәһди]]дің келуі; * [[Йемен]]нен шығатын от<ref>«Сахих Муслим» (2901)</ref>; ===== Ақырет күнінің сипаты ===== Пайғамбардан {{Салауат}} келген хадиске сәйкес Исрафил періште Сұрға үрлегеннен кейін Алла қалағандардан басқа аспан мен жердегі барлық жаратылыс жан тапсырады. 40 күн, ай немесе жылдан соң Сұрға қайта үріліп, аспаннан жаңбыр жауады. Адамдар көкөніс сияқты өлгеннен кейін сақталып қалатын құйыршықтағы сүйектен өсіп шығады. Ал ең бірінші боп жерден шығатын адам — Мұхаммед пайғамбар болады<ref>«Сахих әл-Бұхари» (4935), «Сахих Муслим» (2955), «Сахих әл-Бұхари» (3414), «Сахих Муслим» (2373) және т.б.</ref>. ==== Тағдырдың жақсылығы мен жамандығына сену ==== {{main|Тағдыр мен қаза}} Иман шарттарының алтыншысы — '''тағдырға''' иман. Тағдыр — араб тіліндегі «қадар» сөзінен шығып «өлшеу, бір нәрсені белгілі бір өлшем бойынша жарату, белгілеу» ұғымдарын білдіреді. Ал діни терминологиядағы мағынасы ‑ әлем жаратылғаннан бастап, болмыста болатын бүтін құбылыстар мен жаратылыстардың қашан болатындығын, мезгілін, орнын, мекенін, ерекшеліктері мен сипатын Аллаһ Тағаланың ежелден яғни әу бастағы ілімімен белгіленіп, өлшеніп қоюымен байланысты. Әһлі Сүннет уәл-жамағат ғалымдары адам кез келген істі өз қалауымен жасайды, оны ешкім мәжбүрлемейді, бірақ оның қалауы Аллаһтың қалауына тәуелді және тек Аллаһтың рұқсатымен іске асады дейді<ref>«Предопределение Аллаха», [[Мұхаммед әл-Усәймин]]; [[Эльмир Кулиев]]тің аудармасы{{ref-ru}}</ref> Тағдыр 4 дәрежеден құралған<ref>«Үш негіз және оның дәлелдері» кітабының түсіндірмесі (аудио), Әбу Йахйа Арсен Джалилов әл-Қрыми</ref>: # Алланың барлық зат туралы білімі; # Алланың барлық жаратылыстың тағдырын «Ләух әл-махфузда» жазып қоюы; # Алланың осы болатын нәрселердің орын алуына рұқсат беруі; # Алланың осы ісерді жаратуы, себебі Алла кез келген нәрсенің Жаратушысы; === Ислам === [[Сурет:Mosque.jpg|thumb|right|[[Дамаск]]тегі [[Умәйя әулеті|Умәуи]] мешітінде намаз оқып жатқан мұсылмандар]] {{main|Ислам негіздері}} Ислам дінінің екінші мәртебесі — '''Ислам'''. Бес негізден құралып, көбінесе адамның сыртқы қасиеттері мен істерін реттейді: # Екі куәлікті (шаһадат) «Лә иләһә илл-Аллаһ Мухаммад расулу-Ллаһ» айту # Бес уақыт парыз [[намаз]]ды орындау # [[Рамазан]] айында [[ораза]] тұту # Мал-мүлкі белгілі мөлшерден асқан адамға одан [[зекет]] беру # Өмірінде бір рет [[қажылық]]қа бару ==== «Лә иләһә илл-Аллаһ» куәлігінің шарттары ==== {{main|Шаһада}} «Лә иләһә илл-Аллаһ (Алладан басқа құлшылыққа лайықты нәрсе жоқ)» куәлігінің талап ететін бірнеше шарттары бар<ref>«Фатх әл-мәджид», Әбдуррахман ибн Хасан, 190-шы бет</ref>: # Білімсіздікті жоятын білім; # Күманды жоятын нық сенім; # Жоққа шығарудың терісі болған қабылдау; # Бағынбаудың терісі бағыныштылық; # Ширктің терісі [[ықылас]]; # Екіжүзділіктің терісі шыншылдық; # Жек көрудің терісі махаббат; # Аллаһтан басқа құлшылық объектілерін жоққа шығарып, олардан аластау; Яғни мұсылман осы куәліктің мағынасын біліп, одан күмәнданбай, жоққа шығармай, оған бағынып, ықыласты шын көңілмен, шыншыл болып, осыны жүрегімен жақсы көріп, сонымен қоса Аллаһтан басқа пұттар мен құдайшықтарды жоққа шығарса ғана Исламының шарты дұрыс болып, Алланың мейіріміне жетуге мүмкіндік алады. ==== «Мухаммад расулу-Ллаһ» куәлігінің шарттары ==== Мұхаммед пайғамбардың {{Салауат}} елшілігін мойындаудың да бірнеше шарттары бар: # Пайғамбардан айтқан заттарға күмансыз сену; # Пайғамбар әмір еткен нәрселерге бағыну; # Пайғамбар тиым салған нәрселерден сақтану; # Ешбір адамның сөзін оныкінен артық қоймау; # Дінге ол бұйырмаған нәрселерді кіргізбеу, мейлі ол сөз, іс немесе сенім тұрғысынан болсын; # Пайғамбарға қатысты тек қана ол рұқсат берген нәрселерді орындау (мыс.: оның есімі аталғанда салауат айту) # Пайғамбарды Аллаға ғана тиесілі болған нәрселерге ие деп санамау, одан тілек тілемеу, көмек сұрамау және т.б. # Пайғамбардың сөздерін құрметтеп, оның хадистеріне құрметпен қарау;<ref>[http://www.ibnothaimeen.com/publish/cat_index_291.shtml «Шарх әл-арбаин ән-Нәуәуия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224074808/http://www.ibnothaimeen.com/publish/cat_index_291.shtml |date=2012-12-24 }} — Мұхаммед ибн Салих әл-Усәймин</ref> ==== Намаз ==== {{main|Намаз}} '''Соләт''' ({{lang-ar|صلاة}}) — араб тілінде «дұға» мағынасын береді. [[Шариғат]]та: Тәкбирден («Аллаһу әкбар» сөзі) басталып, тәслиммен («әс-сәләму ғалейкум» сөзі) аяқталатын белгілі амалдар мен сөздер жиынтығы. Намаз екі куәліктен кейінгі Исламның ең маңызды тірегі. Алла Тағала намазды Мұхаммед пайғамбарға {{Салауат}} Миғраж түнінде жеті аспанның үстінен парыз еткен<ref name="fiqh">[http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/parts/Feqh_Meesr/ar_feqh_almeesr_from_quran_and_sunnah_b.pdf «Әл-фиқһ әл-муяссар фи дау әл-Китаб уәс-Сунна»; «Патша Фаһдтың Медине қаласындағы Құран Шәрифті басып шығаруға арналған комбинаты», 2004]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==== Ораза ==== {{main|Ораза}} '''Саум''' ({{lang-ar|صوم}}) — тілдік мағынасы: «бір нәрседен ұстану». Шариғатта: оразаға ниет етіп таң намазының уақытынан бастап күн батқанға шейін ішіп-жеуден, басқа да оразаны бұзатын нәрселерден тыйылу. Оразаның екі негізі бар<ref name="fiqh"/>: * Таң намазының уақытынан күн батқанға шейін ораза бұзатын нәрселерден сақтану; * Бұл оразамен Аллаһқа құлшылықты ниет ету; ==== Зекет ==== {{main|Зекет}} '''Зәкәт''' ({{lang-ar|زكاة}}) — тілдік мағынасы: «артық зат», «өсу (егіннің)». Шариғатта: белгілі адамдардың тобының белгілі мөлшерге жеткен дүние-мүлкінен алынатын ақысы. Бұл Алланың құлының жаны үшін тазарыну саналды. Және зекет беру мұсылман жамағатының арасын жақындастырудың, махаббат пен бірліктің себебі<ref name="fiqh"/>. ==== Қажылық ==== {{main|Қажылық}} '''Хажж''' ({{lang-ar|حجّ}}) — тілдік мағынасы: «ниеттену, мақсат, қалау, жөнелу». Шариғатта: [[Сүннет]]ке сәйкес белгіленген жерде белгілі уақытта діни рәсімдерді орындау. Қажылық Ислам дінінің тірегі саналады, және мұсылман ғалымдары қажылықты өмірінде бір рет орындау парыз екеніне бір ауыздан келіскен<ref name="fiqh"/>. === Ихсан === {{main|Ихсан}} Ислам дінінің үшінші мәртебесі — '''ихсан''' ({{lang-ar|الإحسان}}). Ихсанда бір негіз бар: * Аллаға Оны көріп тұрғандай құлшылық қылу, ал егер олай істей алмасаң, Аллаһ сені көріп тұрғандай құлшылық қылу. Бұл парыздар мұсылманның мойнына бойжеткеннен бастап жүктеледі. == Ислам шариғаты және фиқһы == [[Сурет:Muslim Constitution Religion ar.png|thumb|right|Ислами, исламды ресми дін деп мойындаған және зайырлы мұсылман мемлекеттері]] {{main|Шариғат}} '''Ислам шариғаты''' — ол адамның Алламен, басқа адамдармен, қауыммен және қоршаған ортамен қарым-қатынасын, рұқсат етілген және тиым салынған нәрселерді реттейтін [[Құран]], [[Сүннет]] және [[сәләфтар]]дың (шииттерде — [[Әһл әл-Байт|Әһлі-бейттің]]) сөздерімен, ғалымдардың [[иджтиһад]]ымен міндетті болған заңдар жинағы. Бұл заңдардың ең маңыздысы — Исламның бес парызы<ref>Encyclopaedia Britannica — Sharïah</ref>. === Шариғаттағы амал түрлері === {{Col-begin}} {{Col-3}} Шариғат амалдары сегізге бөлінеді<ref>«Ислам ғылымхалы»; Мұхитдин Исаұлы, Қайрат Жолдыбайұлы</ref>: # Парыз # Уәжіп # Сүннет # Мұстахаб # Мубах # Харам # Мәкрүһ # Муфсид Осы сегіздің алғашқы бесеуін орындауы, соңғы үшеуінен бойын аулақ ұстауы, яғни жасамауы – мұсылманның міндеті. ==== Парыз ==== {{main|Парыз}} '''Парыз''' – анық, бұлтартпас дәлелдермен әмір етілген діни іс-әрекеттер мен міндеттер. Мәселен, дәрет алу, намаз оқу, ораза ұстау, зекет беру. Парыз өз ішінде «айн» және «кифая» болып екіге бөлінеді: * «Айн парыз». Әрбір мұсылманға тікелей жүктеліп, өтеуге борышты парыздар. Мұсылман бұл парыздарды жеке өзі орындауға тиіс. Біреудің парызын басқа біреу өтей алмайды. Намаз бен ораза секілді. * «Кифая парыз»: жалпы мұсылманға парыз бола тұрса да, кейбір мұсылмандардың іске асыруы арқылы барша мұсылманның мойнынан түсетін парыздар. Алайда, ешкім орындамаса, барлық қоғам жауапты. ==== Уәжіп ==== {{main|Уәжіп}} '''Уәжіп''' – орындалуы дәл парыз секілді талап етілмеген, бірақ қуатты дәлелдермен анықталған іс-әрекет пен амалдар. Мысалы, құрбан шалу, үтір және айт намазын оқу, т.б. {{Col-3}} ==== Сүннет ==== {{main|Сүннет}} '''Сүннет''' – парыз бен уәжіптен бөлек, Мұхаммед пайғамбардың <small>(Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын)</small> жасаған және «жасаңдар» деген әрі жасалуына ризалығын білдірген іс-әрекеттер. Сүннет үшке бөлінеді: # Муәккәд сүннет (бекітілген сүннет) # Ғайру муәккәд сүннет (бекітілмеген сүннет) # Зәуәид сүннет (артық сүннет) ==== Мұстахаб ==== {{main|Мұстахаб}} '''Мұстахаб''' – таңдаулы, ең көркем амал. Діни терминде Мұхаммед пайғамбардың {{Салауат}} кейде жасап, кейде жасамаған іс-әрекеттері. Сәске намазы секілді кейбір нәпіл намаз бен оразалар осыған жатады. Сонымен қатар таң намазын айналаға жарық түскенде оқу, жаздың шілдесінде бесін намазын салқын түскенге дейін кешіктіріп оқу, ақшам намазын кірісімен оқу – мұстахап. Мұның үкімін жасағанға – сауап, жасамағанға күнә жоқ. Ибн Абидин мәндуб, мұстахаб, нәпіл терминдерінің бір мағына беретінін айтқан<ref>Ибн Абидин, «Радд әл-Мухтар». Египет. т. 1, 115.</ref>. {{Col-3}} ==== Мубах ==== '''Мубах''' — жасалуы мен жасалмауында діни жағынан ешқандай тосқауыл болмаған, яғни жауапкердің еркіндегі іс-әрекеттер. Мәселен, тамақ ішу, ұйықтау, т.б. ==== Харам ==== {{main|Харам}} '''Харам''' — жасалуы мен пайдалануы Исламдық тұрғыдан қатаң тыйым салынған нәрселер. Ішімдік ішу, құмар ойындар ойнау, зина жасау, адам өлтіру, ғайбаттау, жала жабу, т.б. іс-әрекеттер осыған жатады. ==== Мәкрүһ ==== {{main|Мәкрүһ}} '''Мәкрүһ''' — сөздікте жағымсыз, ұнамсыз, жек көрілген нәрсе деген мағынаны білдіреді. Діни терминге салсақ, дін тұрғысынан ұнамсыз, жаман іс-әрекет. Дәрет пен ғұсыл алғанда суды ысырап ету секілді іс-әрекеттер осы мәкрүһке жатады. Мәкрүһ екіге бөлінеді: # Харамға жақын мәкрүһ (Тахримән мәкрүһ). Мысалға: дәрет алғанда суды ысырап ету, т.б. # Халалға жақын мәкрүһ (Тәнзиһән мәкрүһ). Мысалға: мұрынды оң қолмен шаю, т.б. ==== Муфсид ==== '''Муфсид''' — басталған ғибадатты бұзатын нәрсе. Муфсидтің әдейі жасалуы күнә тудырады. Қателесіп жасаса, күнә мен азап жоқ. Намазда өз-өзін ұстай алмай күлу секілді іс-әрекеттер осыған жатады. {{Col-3}} {{Col-end}} === Ислам шариғаттының негіздері === ==== Құран ==== {{main|Құран|Құран тарихы|Құран оқылуы}} {{Құран Кәрім}} [[Сурет:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|right|Осман нұсқасының тағы бір суреті]] '''Құран''' — [[Фатиха сүресі|«Фатиха»]] сүресінен басталып, «Нас» сүресінен бітетін, оған сенушілер үшін ақырғы пайғамбар Аллаһтың елшісі Мұхаммедке {{Салауат}} түсірілген Алланың сөзі деп есептеледі. Құранда 114 [[сүре]], 6236 [[аят]] бар. Құран әдеби араб тілінде түсіріліп, Ислам шариғатының негізі боп табылады. Алла Тағала Құранды өзгертулер мен қосымшалардан сақтауға уәде берген. Оның ішінде наным-сенім, ғибадат, адамдардың ара-қатынасы және т.б. мәселелердің үкімдері жалпы және жекеше түрде баяндалған. Ең алғашқы түсірілген уахи болып Құранның [[Аләқ сүресі]] саналады, ал елшіліктің ең алғашқы аяты деп [[Муддәссир сүресі]]нің бастапқы аяттары саналады. Сондықтан кейбір ғалымдар Мұхаммед {{Салауат}} «Алақ» сүресінің түсуімен пайғамбар, «Муддассир» сүресінің түсуімен елші болды деп санайды. {{Тағы қараңыз|Аяттардың түсу себептері}} [[Аяттардың түсу себептері|Түсу себебіне]] байланысты Құран аяттары екіге бөлінеді: # Аллаһ тарапынан ешбір себепсіз түсірілген аяттар; # Белгілі бір оқиғаға байланысты немесе басқа да себебтемен түсірілген аяттар; {{Тағы қараңыз|Құран тарихы|Меккелік сүре|Мединелік сүре}} Құран үзік-үзік болып 23 жыл бойы түсірілген. Бұл уақыттың көп бөлігін Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} Меккеде өткізген. Сондықтан ғалымдар аяттарды «меккелік» және «мединелік» деп екіге бөледі: # '''[[Меккелік сүре|Меккелік аяттар]]''' — меккелік Исламға қарсы мұшриктерге арналғандықтан қатал стилді және қысқа да нұсқа болып келеді. Сонымен қатар меккелік аяттар көбінесе таухид, иман, Ақырет күніне сену мәселелерін қозғайды; # '''[[Мединелік сүре|Мединелік аяттар]]''' — бұл кезде мұсылмандар көбейгесін көбінесе жұмсақ түрде, мұсылмандарға қатысты шариғат үкімдерін баяндайды. Сонымен қатар джиһад заңдастырылғандықтан және мұнафықтардың екіжүзділігі көрінгендіктен джиһад пен екіжүзділер туралы аяттар түсе баятады<ref>[http://www.ibnothaimeen.com/all/index/osool_fi_altafseer_001.pdf «Усуль фит-тафсир»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816065917/http://www.ibnothaimeen.com/all/index/osool_fi_altafseer_001.pdf |date=2012-08-16 }} — [[Мұхаммед әл-Усәймин]]</ref> ==== Сүннет ==== {{main|Сүннет}} Қасиетті Құран Мұхаммед пайғамбарға {{Салауат}} еруге, оған бағынуға бұйырады, сондықтан Сүннет Ислам шариғатының екінші негізі болып саналады. '''Сүннет''' деп пайғамбардың кез келген сөзін, ісін немесе бір нәрсені іштей қолдауын атайды. Бастапқыда Мұхаммед пайғамбар өзінен хадистер жазуды құптамаған. Мысалға мына сөздері: {{quotation|«Менің атымнан Құраннан басқа ештеңе жазбаңдар. Ал егер біреу менің атымнан Құраннан басқа бірдеңе жазса — өшірсін»<ref>«Сахих Муслим», 3004</ref>|}} Алайда артынан Абдуллаһ ибн Амр деген сахаба осы туралы сұрағанда ол аузына меңзеп: {{quotation|«Жаз! Оның Қолында жаным болғанмен ант етемін, бұл жерден ақиқаттан басқа ештеңе шықпайды», — деп айтады|[[Ахмад ибн Ханбал|Ахмад]] 2/62, [[Әбу Дәуд]] 3646, [[Әд-Дарими]] 1/125. Сахих хадис: «әс-Сильсиля әс-сахиха» 1532}} Және Хафиз әс-Сахауи «Фатх әл-муғис» кітабында айтқандай Ислам ғалымдары Сүннетті жазуға бір ауыздан рұқсат берген. {{Тағы қараңыз|Құраншылар}} Соңғы кездері Сүннетті өзгеріске ұшыраған деп, тек Құранға еріп, шариғатты тек содан алу керек деген «құраншылар» қозғалысы пайда болды. Оларға жауап ретінде Сүннетті мойындайтын мұсылмандар Құранның өзінде келген пайғамбарға еруге үгіттейтін аяттарды алып келеді. Мысалға: {{quotation|«Шын мәнінде ол өз қалауымен сөйлемейді · Бұл тек қана түсіріліп жатқан уахи» |[[Нәжм сүресі]], 3-4 аяттар}} {{quotation|«Сендерге елші не берсе соны алыңдар да, ол неден қайтарса содан тыйылыңдар!» |[[Хашр сүресі]], 7-ші аят}} Сонымен қатар пайғамбардан мынадай хадис жеткен: {{quotation|«Адамға меннен бір хадис жеткенде ол: „Біз бен сендердің арамызда Алланың Кітабы бар! Оның ішінде рұқсат болған нәрсені халал санаймыз, тиым салынған нәрсені харам санаймыз“, — деп айтуы мүмкін. Алайда шын мәнінде Алланың елшісі харам қылған нәрсе Алланың өзі харам қылған сияқты!»|[[Имам әт-Тирмизи]] (2664), [[Ибн Маджаһ]] (12). Хадис сахих: «Мишкат әл-масабих», 163}} ===== Сүннет кітаптары ===== {{main|Хадис жинақтары}} Танымал хадис жинақтары: * Имам [[Мұхаммед әл-Бұхари]]дің [[сахих әл-Бұхари|«Сахих»]] жинағы; * [[Имам Муслим]] ибн Хаджжадждің [[Сахих Муслим|«Сахих»]] жинағы; * Имам [[Әбу Дәуд]]тің [[Сунан Әбу Дәуд|«Сунан»]] жинағы; * [[Имам әт-Тирмизи]]дің [[Жамиғ әт-Тирмизи|«Сунан»]] жинағы; * Имам [[ән-Нәсәи]]дің [[Сунан ән-Нәсәи|«Сунан»]] жинағы; * Имам [[Ибн Маджаһ]]тың [[Сунан Ибн Маджаһ|«Сунан»]] жинағы; * Имам Мұхаммед ибн Исмаил әл-Бұхаридің «Адаб әл-муфрад» кітабы; * Имам [[әл-Хаким ән-Найсабури|әл-Хакимнің]] «Мустадрак» кітабы; * Имам Мұхаммед ибн Абдуллаһ әл-Хатыб әт-Тибризидің «Мишкат әл-масабих» жинағы; * Шейх [[Мұхаммед Насыруддин әл-Албани]]дің «Сахих әл-джамиғ әс-сағир» жинағы; * Имам [[Ахмад ибн Ханбал]]дың «Муснады»; * Имам [[ән-Нәуәуи]]дің «Рияд әс-салихин» жинағы; * Шейх [[Муқбиль ибн Һади]]дің «әл-Джәмиғ әс-сахих мимма ләйса фи сахихайн» жинағы; ==== Ижмағ ==== {{main|Ижмағ}} '''Ижмағ''' ({{lang-ar|إجماع}}) — Пайғамбардан {{Салауат}} кейінгі заманда мұсылман ғалымдарының бір үкімге бір ауыздан келісуі. Ижмағқа [[сахаба]]лардың пайғамбарлық заманда істеген істері жатпайды, себебі сахабалардың ол кезде істеген амалдары өздігінен шариғи дәлел болып саналады. Егер ғалымдар бір үкімге ижмағ қылса, ешкімге оны бұзуға немесе жоққа шығаруға рұқсат етілмеген<ref>[http://www.ibnothaimeen.com/all/books/printer_17746.shtml «Ижмағ», Ибн әл-Усәймин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130104010740/http://www.ibnothaimeen.com/all/books/printer_17746.shtml |date=2013-01-04 }}</ref><ref>[[s:ar:مجموع الفتاوى/المجلد العشرون/سئل عن معنى إجماع العلماء|«Маджмуғ әл-фатауа» — «Ғұламалардың ижмағы туралы сұралғанда»]]</ref>, себебі Пайғамбар {{Салауат}} айтқан: {{quotation|«Менің үмметім адасуда жиналмайды»|[[Имам әт-Тирмизи]] (2167), [[Әбу Дәуд]] (4235), [[Ибн Маджаһ]] (3590)}} Ижмағтың екі түрі болады: # «Ижмағ қатғий» — үмметтің анық келісімімен болған ижмағ. Мысалға: намаздың парыз екеніне ижмағ, зинаның харам екеніне ижмағ, т.б. # «Ижмағ занний» — бір нәрсеге ерумен, немесе еш нәрсе айтпай, бақылаумен болған ижмағ. Яғни бір ғалымның айтқан нәрсесіне басқа ғалымдардың ештеңе айтпай еруі, немесе оған қарсы шықпауы. Бұл ижмағ түрін бекітуде, яғни дәлел ретінде қабылдауда мұсылман ғалымдарында келіспеушілік болған. Шейх әл-Ислам [[Ибн Таймийа]] айтады: {{quotation|«Ижмағ — ол [[Сәләфия|сәләфтардың]] бір нәрсеге бірігуі, тіпті егер олардан кейін келіспеушіліктер көбейіп, үммет бөлініп кетсе де»|«Шарх әл-ақида әл-уасития», [[Мұхаммед әл-Усәймин]], 2/328. «Ибн әл-Джәузи» баспа үйі}} ==== Қияс ==== {{main|Қияс}} '''Қияс''' — Ислам фиқһында кең таралған ұқсастық бойынша ([[аналогия]]) үкім шығару әдісі. Мұсылман ғалымдарының арасында қияс Құран, Сүннет және ижмағтан кейінгі орын алады. Алайда қиястың рұқсат етілген және тыйым салынған түрлері бар. Тыйым салынған түрлеріне біреудің Құран мен Сүннеттен дәлелі болып тұрып қияс арқылы үкім шығаруы жатады. [[Абдуллаһ ибн Масғұд|Ибн Масғұд]] айтқан: {{quotation|«Дін мәселелерінде қиясқа негізделетін болсаңдар, көптеген харам нәрсені халал қылып, халал нәрселерді харам қылып аласыңдар»<ref>[http://www.waqfeya.com/book.php?bid=963 «Әл-фақиһ уәл-мутафақиһ»] — Хатыб әл-Бағдади</ref>|}} {{quotation|«Аллаһ айтты (Ібіліске): Саған мен әмір еткенде сәжде жасауға не кедергі болды? — деп. Ол жауап берді: Мен одан жақсырақпын! Сен мені оттан, ал оны балшықтан жараттың»|7:12}} [[Әл-Хасан әл-Басри]] мен [[Мұхаммед ибн Сирин]] осы аятқа сүйеніп ең бірінші боп тыйым салынған қиясты Ібіліс қолданған деп санаған<ref>«Тәфсир әт-Табари», 5/438</ref>. ==== Ижтиһад ==== {{main|Иджтиһад}} '''Ижтиһад''': шариғи үкім шығарудағы ғалымның ізденіс қылып, еңбек етуі. Ижтиһад жасаудағы [[муджтаһид]]тің шарттары<ref>«әл-Усуль мин илм әл-усуль», [[Мұхаммед әл-Усәймин]]</ref>: * Ижтиһадқа қажетті Құран, Сүннет және т.б. шариғат негіздерінен дәлелдерді білуі; * [[Иснад]], [[хадис]] тізбегінегі адамдар секілді хадистердің [[Хадис санаттары|сахих немесе әлсіздігіне]] байланысты үкімдерді білуі; * Үкімі жойылған немесе ижмағқа қайшы нәрселермен үкім шығармау үшін [[Насх|насих пен мансухты]] (яғни үкімін жоюшы және үкімі жойылған аят пен хадистер) білуі, ижмағты білуі қажет; * Дәлелдерден анықтаушы және жеке дәлелдерді айыра білуі; * Тілден және [[фиқһ негіздері]]нен «жалпы және жеке» деген сияқты сөздік ишараттардың мағынасын білуі; * Дәлелдерден үкімдер шығаруға қабілеті болуы керек; == Фиқһ == {{main|Фиқһ|Фиқһ негіздері}} {{Фиқһ негіздері}} '''Фиқһ''' ({{lang-ar|فقه}}) — тілдік мағынасы «түсіну». Бұл мағынада «фиқһ» сөзі Құранда бірнеше жерде қолданылады. Мысалға: {{quotation|Қазақша: «…бірақ сендер олардың мадақтарын '''түсінбейсіңдер'''…»<br />[[Араб тілі]]нде: «…و لكن لا '''تفقهون''' تسبيحهم…»|[[Исра сүресі]], 44-ші аят}} Шариғат терминологиясында «фиқһ»: шариғаттың амалға қатысты үкімдерін дәлелдер арқылы білу. Кейде сол үкімдердің өзін «фиқһ» деп те атайды. Фиқһтың негіздері: # [[Құран Кәрім]] # [[Сүннет]] # [[Ижмағ]] # [[Қияс]] Фиқһта мукәллаф (балиғат жасына жеткен) мұсылмандардың амалдары жалпы және толықтай қарастырылып, адамның Жаратушысымен, өзімен және басқа адамдармен болған қатынасын реттейді. Фиқһ мукәллаф адамның сөздерін, амалдарын, келісімдерін, мүлкін жұмсауын қамтиды. Фиқһ екіге бөлінеді: # Ғибадаттың үкімдері: намаз, ораза, қажылық сияқты ғибадаттардың үкімдері. # Қарым-қатынас үкімдері: келісімдер, мал-мүлікті жұмсау, қылмыс пен жаза, кепіл беру, және тағы да басқа адамдар арасындағы қарым-қатынастың үкімдері. Фиқһты білудің әсері Аллаһтың құлының салихалылығында, оның амалдарының дұрысталуында, әдебінің түзелуінде білінеді. Ал егер мұсылман дұрысталса — жамағат та дұрысталып, оның нәтижесі осы дүниедегі бақытты өмір мен Аллаһтың Ақыреттегі ризалығы болмақ<ref>[http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/parts/Feqh_Meesr/ar_feqh_almeesr_from_quran_and_sunnah_a.pdf «Әл-фиқһ әл-муяссар фи дау әл-Китаб уәс-Сунна» — Кіріспе; «Патша Фаһдтың Медине қаласындағы Құран Шәрифті басып шығаруға арналған комбинаты», 2004]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Мұхаммед пайғамбар <small>(Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын)</small> айтқан: {{quotation|«Аллаһ кімге жақсылық қаласа дінді түсінетін (фақиһ) қылады»|«Сахих әл-Бұхари» (71); «Сахих Муслим» (1037)}} === Фиқһ мазһабтары === {{Infobox Muslim scholars}} {{main|Мазһабтар}} [[Фиқһ]] мазһабтарының ішінде бір ғалымның ойлары мен шариғи мәселелерге көзқарастары болып, бірақ оны тарататын, нақтылайтын шәкірттер болмағасын толықтай дамымаған, бізге көп үкімдері жетпеген жеке мазһабтар бар. Сонымен қатар негізін салған [[муджтаһид]]-ғалымдардың көзқарастары шәкірттері арқылы дамуын тауып, кең таралған көпшілік-жамағи мазһабтар бар. Бұл мазһабтар негізін қалаған имамдардың атымен аталып осы күнге шейін жеткен. Бұл мазһабтардың қатарына пайда болу реті бойынша: ханафи мазһабы, малики мазһабы, шафиғи мазһабы және ханбали мазһабы жатады. Оған қоса кейде заһири мазһабы да қосылады. Міне осы мазһабтар [[Әһл әс-Сунна|«Әһлі-Сүннет»]] мазһабтары деп аталады. Әһлі-Сүннет мазһабтарынан бөлек [[Шииттер|шиғалардың]] «джафари» және «[[Зәйдилік|зәйди»]] мазһабтары, [[Харижилік|харижиттердің]] «ибади» мазһабы бар. ==== Ханафи мазһабы ==== [[Сурет:Muslims schools.png|thumb|right|Мазһабтар таралған аймақтардың картасы]] {{main|Ханафи мазһабы}} '''Ханафи мазһабы''' — [[Имам Ағзам Әбу Ханифа]]ға телінетін Әһлі-Сүннет фиқһ мектебі. Қалаушысының есіміне сәйкес «ханафи мазһабы» деп аталады. Шын аты Нуғман ибн Сәбит болған Әбу Ханифа һижраның 80 жылы ([[699]] ж.) [[Куфа]] қаласында дүниеге келіп, һижраның 150 ж. ([[767]] ж.) сол жерде қайтыс болады. Ханафи мазһабына кіретін ғалымдар Әбу Ханифаны ''«Имам Ағзам»'' (ұлы имам) деп атайды.<ref name="tarih2"/> Кейбір тарих ғалымдары Әбу Ханифаны сахабаларды көрген табиғиндерден деп есептейді, себебі ол сахаба Малик ибн Әнәстан хадистер риуаят еткен. Бірақ басқа тарихшылар оны табиғиндердің ізбасарларынан деп санайды. Имам Әбу Ханифа Исламның көптеген мәселелерін білген ғалым болғанымен, оның негізгі еңбегі фиқһ саласында болған. [[Абдуллаһ ибн әл-Мубарак]] ол туралы айтқан: {{quotation|«Мен оған фиқһте тең келетін ешкімді білмеймін!»<ref name="tahzib">«Тәһзиб әл-кәмәл», Имам әл-Миззи; «Тәһзиб әт-тәһзиб», Ибн Хаджар әл-Асқалани</ref>|}} [[Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи|Әш-Шафиғи]] ол туралы: {{quotation|«Фиқһте барлық адам Әбу Ханифаның арқасында өмір сүреді»<ref name="tahzib"/>|}} ==== Малики мазһабы ==== {{main|Малики мазһабы}} '''Малики мазһабы''' — Имам [[Малик ибн Әнәс]]қа телінетін Әһлі-Сүннет фиқһ мектебі. Оның негізін қалаған Мәлик ибн Әнәс һижри 96-шы жылы ([[711]] ж.) [[Медине]] қаласында дүниеге келіп, 179-шы жылы ([[795]] ж.) қайтыс болған. Имам Мәлик [[Йемен]]нен көшіп келген Хумайр патшалық аулетінен шыққан. Оның отбасы шариғи біліммен танымал болып, оның өзі де «Имам дар әл-Һижра („дар әл-һижра“ — Медине қаласы)» деген атақты алған. Имам Малик [[хадис]]терге үлкен көңіл бөліп, өзінен кейін «Муатта» хадистер жинағын қалдырған<ref>[http://www.islamhouse.com/p/68826 Малик ибн Анас — Islamhouse.com]</ref>. ==== Шафиғи мазһабы ==== {{main|Шафиғи мазһабы}} '''Шафиғи мазһабының''' негізін салушы — [[Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи]]. Һижра жыл санауы бойынша 150 жылы [[Палестина]]дағы [[Газа]] қаласында дүниеге келген. Жеті жасында Құранды жаттап бітірген Мұхаммед ибн Идрис, 15 жасында [[пәтуа]] беруге рұқсат алады. Имам әш-Шафиғи атақты ғалымдар: Имам Маликтен, Суфйан ибн Уяйнадан, Имам Мұхаммед әш-Шайбаниден білім алған. Өзінің қысқа ғұмырында әш-Шафиғи Меккеде, Йеменде, Иракта, Мысырда білім алып, сол жерлерде сабақ берумен айналысты. Имам әш-Шафиғи ең бірінші болып «усуль әл-фиқһ» ғылымын енгізіп, сол жайлы «Рисалә» кітабын жазады. Имам [[Ахмад ибн Ханбал]] оны өз ұстазы санап, оны Аллаһтын дінді жаңартуға жіберген «муджәддиді» санаған. Һижра жыл санауы бойынша 204 жылы дүниеден озды. ==== Ханбали мазһабы ==== {{main|Ханбали мазһабы}} Мазһабтың негізін салушы — [[Ахмад ибн Ханбал|Имам Ахмад ибн Мұхаммед ибн Ханбал әш-Шәйбани]]. Һижра жыл санауы бойынша 164-ші жылы ([[778]] ж.) [[Мерв]] қаласында дүние келіп, һижри жыл санауы бойынша 241-ші жылы ([[855]] ж.) қайтыс болды. Жастайынан әкесінен жетім қалған Имам Ахмад шариғат пәндеріне, оның ішінде хадис іліміне көп көңіл беріп, ұлы мухадди атанады. Ол Әбу Ханифаның атақты шәкірті Имам [[Әбу Юсуф]]тан, Имам әш-Шафиғиден, Уәкиғ ибн әл-Джаррахтан білім алған. Тіпті оның ұстаздары болған [[Әбу Дәуд]], [[Имам Муслим]], Имам әл-Бұхарилер одан хадис риуаят ететін болған<ref name="ahmad">[http://www.islamhouse.com/p/68832 Имам Ахмад — Islamhouse.com]</ref>. Имам Ахмад билікке келген [[Мутазилиттер|мутазилиттік]] сенімді ұстанатын халифтерден көп қысым көреді. Ұзақ уақыт түрмеде қамалып, азапталса да Ислами сенімнен бас тартпаған ол әлі күнге шейін ең атақты діни авторитеттердің бірі саналады. Имам Ахмад шариғаттағы дәлелдерді Құран мен Сүннеттен алуға шақырып, имамдардың сөздеріне соқыр еруге тыйым салған. Ол айтқан: {{quotation|«Менің пәтуаларыма, Маликтің, әш-Шафиғидің, әл-Әузағи мен әс-Сәуридің пәтуаларына соқыр ермеңдер. Пәтуаларыңды олар пәтуа алған жерден алыңдар!»<ref name="ahmad"/>|}} [[Ибн әл-Джәузи]] Имам Ахмадтың мынадай сөзін жеткізген: {{quotation|«Кімде-кім Аллаһтың Елшісінің, оған Аллаһтың салауаты мен сәлемі болсын, сахих хадисін қабылдамаса, ол құрудың алдында тұр!»<ref name="ahmad"/>|}} ==== Басқа мазһабтар ==== Аталған төрт мазһабтан бөлек ерушілер саны аз және аз елдерде таралған мазһабтар бар. ===== Джафари мазһабы (шиғалар мазһабы) ===== {{main|Шиғалық мазһабтар}} Бұл мазһабтың бастаушысы деп шиғалар [[Джафар әс-Садиқ]]ты санайды. Ол һижри 80-148 ([[702]]-[[765]]) жылдары [[Медине]]де өмір сүрген. Әһлі-Сүннет ғалымдары арасында ол білімді саналып, Имам [[Әбу Ханифа]] мен [[Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи]] оның мәжілістеріне қатысқан. Он екі имамды мойындайтын шиитттерде ол алтыншы имам саналады. Джафари мазһабын ұстанушылар сахабалардың ешбір ижмағын мойындамайды, тек сол сахабалардың қатарында [[Әли ибн Әбу Талиб]] болмаса. Сонымен қатар олар Әли ұрпағынан шыққан имамдарды күналар мен қателерден сақталған шариғат көзі санайды. Олар ижтиһад құқығына тек қана «имамдар» ие, басқаларына ижтиһад жасағанда олардың пікірлеріне қайшы келуге болмайды деп есептейді<ref name="shia"/><ref name="shia1"/>. ===== Заһири мазһабы ===== {{main|Заһири мазһабы}} Имам [[Дәуд ибн Әли]] әл-Асфаһани әз-Заһири ([[815]]-[[883]]) қалаған мазһаб. Бұл мазһабтағы шариғат негіздері Әһлі-Сүннет мазһабтарына ұқсас. Мазһабтың «заһири» аталу себебі олар үкім шығаруда аят-хадистердің сыртқы мағынасын ғана алуды қолданады. Заһири мазһабының атақты ғалымдарының бірі — Имам [[Ибн Хазм]] әл-Андалуси. Заһири мазһабы Испанияда кең таралғанмен, ол жақтағы халифаттың құлауымен толығымен жойылып кетіп, тек жазба еңбектері жеткен<ref>«Эволюция фикха», Билал Филипс</ref>. ===== Зәйди мазһабы (шиғалар мазһабы) ===== {{main|Зәйдилік}} Зәйди мазһабының үкімдері Әһлі-Сүннет мазһабтарының, оның ішінде ханафи мазһабының үкімдеріне ұқсас болып келеді, себебі бұл мазһабтың негізін салушы саналатын [[Зәйд ибн Әли]] «Зәйн әл-абидин» ибн әл-Хусәйн ибн [[Әли ибн Әбу Талиб]] (һижри 80-122 жж.) [[Ирак]]тың Әбу Ханифа білім алған ғалымдарынан білім алуы. Бұл мазһабта Құранмен қоса Сүннет те шариғаттың көзі саналады және хадистер тек қана Әһлі-Бәйтпен шектелмейді, басқа сахабалардан да алынады. ===== Ибади мазһабы (харижилік мазһаб) ===== {{main|Ибади мазһабы}} Ибади мазһабының негізін қалаушысы Джәбир ибн Зәйд әл-Азди. Бұл мазһаб Әһлі-Сүннет мазһабтарына көптеген мәселелерде ұқсас болғанымен, кейбір үкімдерінде оларға қайшы келеді<ref>ﺍﻟﻤﺪﺧﻞ ﻟﺪﺭﺍﺳﺔ ﺍﻟﻔﻘﻪ ﺍﻹﺳﻼﻣﻲ ﻭﻧﻈﺮﻳﺎﺗﻪ ﺍﻟﻌﺎﻣﺔ. ﺩﻛﺘﻮﺭ ﺭﻣﻀﺎﻥ ﻋﻠﻲ ﺍﻟﺸﺮﻧﺒﺎﺻﻲ، ﺩﻛﺘﻮﺭ ﺟﺎﺑﺮ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﻬﺎﺩﻱ ﺳﺎﻟﻢ ﺍﻟﺸﺎﻓﻌﻲ. ﺍﻟﻤﺬﻫﺐ ﺍﻷﺑﺎﺿﻲ ﻭﺍﻟﻤﺬﻫﺐ ﺍﻟﻈﺎﻫﺮﻱ: ﺻﻔﺤﺔ 259-263</ref> Ибади мазһабы [[Оман]] сұлтандығында көп тараған. ===== Әузағи мазһабы ===== {{main|Әузағи мазһабы}} [[Әл-Әузағи|Әбу Амр Әбдуррахман ибн Амр әл-Әузағи]] ([[707]]-[[774]]) негізін қалаған Әһлі-Сүннет мазһабы. Әл-Әузағи өз кезінің ұлы ғалымы болған адам. Оның мазһабы Шам өлкесінде, содан кейін [[Андалусия]]да таралған. Бірақ Шамда шафиғи мазһабы, Андалуста малики мазһабы таралуымен бұл мазһаб әлсіреп, уақыт өте жойылып кеткен. ===== Ләйс ибн Сағд мазһабы ===== {{main|Ләйс ибн Сағд мазһабы}} [[Мысыр]]лық ғұлама [[Ләйс ибн Сағд]]тың да Әһлі-Сүннет мазһабы саналған мектебі болған, бірақ уақыт өте жойылып кеткен. == Жиһад == {{main|Жиһад}} «'''Джиһад'''» сөзі «күрес, күш жұмсау, соғыс» мағыналарын береді. «Қазіргі заманның араб тілінің сөздігіндегі» «джиһад» сөзінің анықтамасы: «Келісімге отырмаған кәпірлермен соғыс немесе Аллаһтың жолындағы соғыс. Дінді немесе отанды қорғау үшін соғысу»<ref>[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&word=جهاد&cat_group=1&lang_name=عربي&type_word=2&dspl=0 جهاد — AlMaany.com]</ref>. Бірақ бұл сөз тек жаулармен соғысу мағынасында ғана емес, нәпсімен, [[шайтан]]мен күресу мағынасында да жұмсалады. Имам [[Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия]] айтады: {{quotation|«Джиһад екі түрлі болады: жаумен және өз нәпсіңмен, әрі жауға қарсы джиһадтан гөрі өз нәпсіңе қарсы джиһад әлдеқайда артық. Шын мәнінде, кімде-кім өзіне бұйырылғанды орындап, тыйым салынғаннан аулақ болу үшін өз нәпсісіне қарсы джиһад жасай алмаса, онда ол жауға да қарсы джиһад жасай алмайды. Алайда, дұшпанның тағы бір үшінші түрі бар, әрі онымен шайқаспаған адам, жауға да, өз нәпсісіне де қарсы жиһад жасай алмайды. Ол – шайтан. Оған қарсы джиһад жасау – жаумен де, өз нәпсімен де джиһад жасаудың негізі болып табылады. Аллаһ Тағала былай дейді: ''«Расында, шайтан – сендердің жауларың, ендеше оған жау ретінде қараңдар. Ол өз тобын Тозақ тұрғындары болуға шақырады»'' (Фатыр сүресі, 6-аят). Шайтанға жау ретінде қарау бұйрығы – оған қарсы джиһад жасап, онымен шайқасуда барлық күш-жігеріңді сарп етудің маңыздылығын көрсетеді. Өйткені шайтан – Аллаһ Тағаланың құлдарымен соғысуын тоқтатпайтын, әрі әлсіремейтін жау!»|«Зәәд әл-мәғад» 3/6; Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия}} Сондай-ақ Ибн әл-Қаийм қылышпен жасалатын жиһадтан гөрі дәлел мен түсіндірумен жасалатын джиһадты артық санаған, және бұл джиһадты пайғамбарлар мен олардың артынан ілескен имамдар жасайды деген. Бұған мына аят дәлел болады: {{quotation|«Егер Біз қаласақ, әрбір мекенге сақтандыратын ескертуші жіберер едік. Сондықтан, кәпірлерге бағынба да, оларға қарсы Құран арқылы ұлы жиһад жаса!» |[[Фурқан сүресі]], 51-52-аятта)}} == Ислам күнтізбесі == [[Сурет:Lunar libration with phase Oct 2007 (continuous loop).gif|thumb|right|Мұсылмандар күнтізбесі [[Ай]] фазаларына негізделген]] {{main|Ислам күнтізбесі}} '''Ислам күнтізбесі''' [[һижра]]дан, яғни Аллаһ Елшісінің {{Салауат}} [[Мекке]]ден [[Медине]]ге жер аударған күнінен басталады. Һижра есебін пайғамбарымыз Мұхаммед (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) дүниеден өткен уақытанан кейін 5 жыл өткенде, [[637]] жылы халиф [[Омар ибн әл-Хаттаб]] ([[634]] — [[644]]) жасаған. Нақты жылдан 11 күн кем болғандықтан, Ислам күнтізбесіндегі жылдың басы жылжи береді. һижраның Күн қозғалысына қатысы жоқ. Ол тек Айға негізделген. == Ислами әдеп == '''Ислами әдеп''' деп шариғаттан бастау алатын жақсы іс саналатын амалдар мен сөздер жиынтығын атайды. Мысалға: «әс-сәләму ғалейкум» деп амандасу, оған «уә ғалейкум әс-сәләм» деп жауа қайту, ас ішуді «бисми-Лләһпен» бастау, тамақты оң қолмен ішу, тамақтан кейін «[[әл-хамду ли-Лләһ]]» деу, ер балаларды сүндетке отырғызу, қажетілікті өтегеннен кейін тазалану, адам қайтыс болғандағы рәсімдер, оған жаназасын оқу; бұған әртүрлі дұғалар да жатады: үйден шыққандағы дұға, мешітке кіргендегі дұға, әжетханаға кіргендегі дұға; сонымен қатар басқалардың әуретіне қарамау да әдепке жатады. === Киім әдебі === {{main|Исламдағы киім әдебі}} {{Ислам мәдениеті|state=autocollapse}} Мұсылманға тәкәппарлыққа әкелетін киім киюге тыйым салынған. Сол сияқты, қоршаған қауымнан өзгеше киімді киюге тыйым салынған. Адамдардан өзгешелену үшін киім киюге болмайды, мейлі ол киім қымбат болсын, арзан болсын, басқа адамдардыкіне ұқсаса да, ұқсамаса да, себебі бұл тәкәппарлыққа апарады<ref>«Нәйл әл-аутар» (2/94), Имам әш-Шәукани</ref>. Оған қоса мұсылманнаң киімі кәпірлердің киіміне ұқсамауы керек, денеге жабысып тұрмауы керек және мөлдір болмауы керек. ==== Әйел киім үлгісі ==== {{main|Хиджаб}} [[Сурет:Hijab world2.png|300px|thumb|left|Әлемдегі хиджабтың жағдайы:<br />Қызыл: рұқсат етілмеген (мемлекеттік мекемелер/оқу орындары)<br />Сары: кейбір әйелдер киеді<br />Ақшыл жасыл: әйелдердің біразы киеді<br />Орташа жасыл: әйелдердің көбісі киеді<br />Қою жасыл: заң бойынша міндеттелген]] '''Хиджаб''' — әйелдің бүкіл денесі мен әшекейлерін бөтен ер кісілердің көзінен жасыратын араб елдерінің ұлттық киімі. Хиджаб араб елдеріндегі климатқа қатысты болып, діни киім ретінде де дінге сенушілерден талап етілген. Құранда хиджаб туралы сөз жоқ, тек Пайғамбардың отбасына және олардың момын әйелдеріне жамылып жүру талабы қойылған.<ref name="hijab">[http://www.al-hanifiya.kz/tarbie-kitap/125-hidjab «Хиджаб немесе адамгершілік құндылықтарын қорғау»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208140807/http://www.al-hanifiya.kz/tarbie-kitap/125-hidjab |date=2013-02-08 }}</ref>. ===== Хиджаб шарттары ===== * Жамылғыш әйел кісінің ішкі киімдері мен дене мүшелері сыртынан көрініп тұратындай жұқа болмауы тиіс; * Жамылғышты әйел кісі басынан бастап жамылғаны жөн, осылай жамылу Құранда Алла Тағала бұйырған «жилбабын жамылсын!» яғни «жамылғышты әйелдер басынан бастап жамылсын!» — деген бұйрыққа сай келеді; * Жамылғыштың матасы сыртынан қарағанда көз тартатын, яғни адамдарды өзіне қарататындай, немесе қызықтыратындай түсте болмауы керек; ===== Хиджаб киюге Құран мен Сүннеттен дәлелдер ===== [[Сурет:Woman walking in Afghanistan.jpg|150px|thumb|right|Хиджабтың бетті толықтай жабатын түрін (бурқа) киген [[Ауғанстан]]дық әйел]] {{quotation|«Әй, пайғамбар! Жұбайларыңа, қыздарыңа және мүмін әйелдерге айт! (Үйлерінен шығатын болса) үстеріне жилбәбін (яғни жамылғысын) жапсын! Бұл оларды жеңіл (күң емес, жезөкше емес, азат әрі пәк әйел екендігін) тануға, оларға бөтен еркектердің тиіспеуіне жақын!» |[[Ахзаб сүресі]], 59-шы аят}} {{quotation|«Әй, Мұхаммед! Мүміндерге айт! Бөгде әйелдерге қараудан көздерін төмен түсірсін және ұятты жерлерін харамнан сақтасын! Осы олар үшін ең таза жол. Расында Аллаһ олардың не істейтіндерінен Хабардар. Мүмін әйелдерге де айт! Бөтен еркектерден көздерін төмен түсірсін! Әрі ұятты жерлерін харамнан сақтасын! Олар тек өздігінен көрініп тұрғаннан басқа әшекейлерін көрсетпесін! Және орамалдарын басына салып, онымен омырауларын жапсын! Әрі олар әшекейлерін көрсетпесін! Тек күйеулеріне, немесе әкелеріне, немесе күйеулерінің әкелеріне (яғни қайын аталарына), немесе ұлдарына, немесе күйеулерінің (басқа әйелдерден туған) ұлдарына, немесе аға-інілеріне, немесе аға-інілерінің ұлдарына, немесе әпке-сіңлілерінің ұлдарына, немесе мұсылман әйелдерге, немесе құлдарына, немесе әйел керек қылмайтын еркектерге, немесе әйелдердің ұятты жерлерін білмейтін жас балаларға көрсетсе онда оған рұқсат. Өздерінің жасырған әшекейлері біліну үшін аяқтарымен жерді тепсініп жүрмесін! Әй мүміндер! Табыста болуларың үшін барлығың Аллаһқа тәуба етіңдер!» |[[Нұр сүресі]], 30-31 аяттар}} [[Айша]] (Аллаһ одан разы болсын) айтқан: {{quotation|«Әуелгі муһажир әйелдерді Аллаһ мейіріміне бөлесін! Олар «Және орамалдарын басына салып, онымен омырауларын жапсын!» - деген Нұр сүресінің 31-ші аяты түскенде сырт киімдерін жыртып, оны орамал етіп бастарына салып алды»|«Сахих әл-Бұхари»}} ==== Ер адамның киім үлгісі ==== Ер адамдардың әуреті кіндігінен бастап тізелеріне шейін, яғни бұл жерлерді киіммен жауып, бөгде адамдарға көрсетуге болмайды<ref>[http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/single2/ar_Conditions_for_Prayer_and_elements.pdf «Намаздың шарттары, оның рүкіндері мен уәжіптері», Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб]{{ref-ar}}</ref>. Күң әйелдердің де әуретінің шегі осы. === Тамақтану әдебі === Сүннеттен келген тамақ жеудің бірнеше әдебі бар<ref>[http://www.islamhouse.com/p/68862 Культура употребления пищи в Исламе — Islamhouse.com]{{ref-ru}}</ref>: * Ас ішуді «бисми-Лләһ» деп бастау; * Асты оң қолмен ішу; * Мүмкіндігінше тамақты отырып ішу; * Ыстық тамақты суытып ішу; * Өз алдыңдағы тамақты ғана ішу; * Кедей-кепшіктермен немесе көршімен бөлісу; * Ас әкелінген ыдыс пен саусақтарды тазалап, қалдық қалдырмау; * Тамақ жеуде шектен шықпау; * Осы берілген ризық үшін Аллаһқа шүкіршілік қылу; === Ауыз қуысының гигиенасы === {{main|Мисуак}} [[Сурет:Мисуак.jpg|thumb|right|Мисуак]] Тамақ ішкеннен кейін ауыз қуысын қалдықтардан тазалау үшін және жағымсыз иіс кетіру үшін мұсылмандар Арак ағашының (Salvadora Persica) тамырын қолданады. Бұл амал Мұхаммед пайғамбардың {{Салауат}} Сүннетінен саналады<ref name="fiqh"/>. Ол айтқан: {{quotation|«Сиуак – бұл ауыз қуысының таза болуы және Алла Тағаланың (сіздерге) разылығы»|[[Сахих әл-Бұхари]] 2/40; [[Ахмад ибн Ханбал|Ахмад]] 6/47; [[Ән-Нәсәи]] 1/10}} {{quotation|«Егер Үмметіме қиындық қылмағанда, оларға әрбір намаз алдында сиуак қолдануға әмір етер едім»|«[[Сахих әл-Бұхари]]» 887; «[[Сахих Муслим]]» 252}} Мисуак дәрет алған кезде, ұйқыдан тұрғанда, ауыздың иісі бұзылғанда, Құран оқырда, намаз алдында қолданылады. [[Айша]] ананың айтуы бойынша, Пайғамбар {{Салауат}} үйге кіре салысымен мисуак қолданатын болған<ref>«Сахих Муслим», 253</ref>. === Мұсылман мейрамдары === {{main|Мұсылман мейрамдары}} [[Сурет:OldmapofMecca.jpg|thumb|right|Құрбан айт мерекесі [[қажылық]] кезінде өтеді]] Исламда мейрам ретінде екі айт — Ораза айты мен Құрбан айт, [[Арафат]] күні және Ташриқтың үш күні бекітілген. Пайғамбар Мединелік адамдар бір мейрамды тойлағанын көргенде былай деген: {{quotation|«Шын мәнінде Аллаһ оларды екі жақсырақ күндермен ауыстырды: құрбан шалатын күнмен және ауыз ашатын күнмен»<ref>Әбу Дәуд (1134), ән-Нәсәи (1556), Ахмад (3/178), Әбдурраззақ (15566)</ref>|}} Ол тағы да: {{quotation|«Ей мұсылмандар! Арафат күні, құрбандық шалу күні мен Ташриқтың үш күні — біздің айтымыз»<ref>Әбу Дәуд (2419), әт-Тирмизи (773), ән-Нәсәи (5/252)</ref>|}} ==== Ораза айт ==== [[Сурет:Ramadan Dinner 2005-11-07.jpg|thumb|right|Ауызашар (ифтар)]] {{main|Ораза айт}} Рамазан айындағы оразаның аяқталғаннан кейінгі [[Шәууәл]] айының бірінші күні Ораза айт ({{lang-ar|عيد الفطر}} — 'ид әл-фитр) деп аталады. Бұл күні мұсылмандар мешітте жиналып жамағатпен Айт намазын оқиды. Ораза ұстауға тыйым салынған күн<ref>[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&word=عيد+الفطر&cat_group=1&lang_name=عربي&type_word=2&dspl=0 عيد الفطر — AlMaany.com]{{ref-ar}}</ref>. ==== Құрбан айт ==== {{main|Құрбан айт}} Құрбан айт ({{lang-ar|عيد الأضحى}} — 'ид әл-адха) [[Зул-Хиджа]] айының оныншы жұлдызы. Қажылықтың аяқталуына байланысты мұсылмандар [[Айт]] намазын оқып, құрбандық шалатын күн. Бұл күні ораза ұстауға болмайды<ref>[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&word=عيد+الأضحى&cat_group=1&lang_name=عربي&type_word=2&dspl=0 عيد الأضحى — AlMaany.com]{{ref-ar}}</ref>. ==== Мәулид ==== {{main|Мәулид}} '''Мәулид''' ({{lang-ar|مولد}}) — араб тілінде «туған күн, туған жер» мағынасын білдіреді<ref>[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&word=مولد&cat_group=1&lang_name=عربي&type_word=2&dspl=0 مولد — AlMaany.com]{{ref-ar}}</ref>. Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} мен оның сахабалары тойламағанмен, мәулид кейбір мұсылман елдерінде Пайғамбардың өмірбаянын оқумен, оған арнап өлең жазуменен аталып өтіледі. Мәулидті һижри VII ғасырда Сирияның Ирбиль мекенінің әмірі Мұзаффар әд-Диннің бұйрығымен тарихта алғашқы рет атап өткен<ref>«Хусн әл-мақасид фи ағмал әл-мәулид»; Имам әс-Суйути</ref>. Кейбір мұсылмандар бұл амалды Ислам дініне қатысы жоқ бидғат пен Иса пайғамбардың туған күнін тойлайтын христиандарға еліктеу деп санайды, себебі бұл амал Құран мен Сүннетте әмір етілмеген, соған қоса алғашқы мұсылмандар оны істемегені белгілі<ref>[http://toislam.ws/books-manhaj/223-maulidbook «Мәулид — ең қауіпті бидғат және неге оны ханафилер атамайды»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325044801/http://www.toislam.ws/books-manhaj/223-maulidbook |date=2013-03-25 }}{{ref-ru}}</ref>. === Тағамдағы халал мен харам === Исламдағы тамақатанудағы халал мен харам түсініктері тек қана сыртқы тазалықты емес, сонымен қоса адамның ішкі дүниесінің саулығының кепілі болып саналады. Бұған мына хадис мысал бола алады: {{quotation|Расында, Аллаһ Тағала — Пәк, және ол пәк болған нәрседен басқаны қабыл етпейді. Расында, Аллаһ пайғамбарларға нені жүктеген болса, иман келтіргендерге де соны жүктеді. Аллаһ Тағала былай деді: '''„Иә, пайғамбарлар! Таза нәрселерден жеңдер де, таза амалдар жасаңдар“''' (23: 51). Ұлы Аллаһ сондай-ақ былай деді: '''„Иә, иман келтіргендер! Ризықтандырғанымыздың жақсысынан жеңдер“''' (2: 172). [[Әбу Һурайра]], оған Аллаһтың ризашылығы болсын былай деді: «Осыдан кейін Пайғамбар, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, шашы жалбырап, үстін шаң басқан адам жайлы ескертті: „Ол адам ұзақ уақыт бойы сапарда жүріп, кейін қолын көкке көтеріп: «Иә Раббым, иә Раббым!» — дейді. Бірақ оның жегені — харам, ішкені — харам және оның кигені — харам, сонда оның дұғасы қалайша қабыл болмақ?!»|«Сахих Муслим», 1015}} Хафиз [[Ибн Кәсир]] былай деген: {{quotation|«Рұқсат етілген нәрселермен тамақтану дұғалар мен ғибадаттардың қабыл болуының себебі болады, ал тыйым салынған нәрселермен тамақтану дұғалар мен ғибадаттардың қабыл болмауына апарып соқтырады»|Тәфсир Ибн Кәсир 1/280}} Исламда жеуге харам болған нәрселер<ref name="hanif">[http://www.al-hanifiya.kz/fikh-kitap/43-tagamdagy-halalmen-haram «Тағамдағы халал мен харам» — Al-Hanifiya.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208140822/http://www.al-hanifiya.kz/fikh-kitap/43-tagamdagy-halalmen-haram |date=2013-02-08 }}</ref>: * Өлексе (бұған тірі жануардан кесіп алған зат та жатады). Теңіз өлексесі халал саналады; * Доңыз-шошқа еті; * Қан; * кез келген мас қылатын ішімдіктер; * Сойдақ тістері бар жыртқыш жануарлар (жолбарыс, қасқыр, аю, арыстан), тек қорқау (гиена) ғана халал; * Тырнақты құстар (мыс.: бүркіт, қаршыға, сұңқар) * Үй есегі, жабайысы халал; * Қашыр ({{lang-ru|мул}}) * Шегірткеден басқа барлық құрт-құмырсқа мен жәндіктер; * Ғалымдар маймыл етін бір ауыздан харам санаған; * Кейбір ғалымдар пілді де харам санаған; * Өлтіруге бұйырылған нәрселер харам: шаян, жылан, кішкентай кесіртке (үлкен кесіртке – варан халал), кезқұйрық, тышқан, қабаған ит, және т.б. * Өлтіруге тыйым салынған нәрселер харам: бал ара, құмырсқа, бәбісек, сауысқан құрбақа; * Нәжіспен қоректенген жануар тазармайынша харам; * Сатуға тыйым салынған жануарлар харам: ит, мысық; * Денсаулыққа зиян нәрселер харам; * Нәжіс нәрселер харам саналады; Бұл нәрселер анық харам болғанымен, егер адам аштықтан өлетін жағдайға жетсе өмірін сақтау үшін жеуге ғалымдар рұқсат берген, себебі мұсылман өз өмірін сақтауға тырысу керек. Харам деген аят немесе хадис келмеген жанкарлар мен құстардың еті халал саналады. Еті халал болған жануардың етін тек бірнеше шарттан кейін жеуге болады<ref name="hanif"/>: * Оны сойған адам мұсылман, христиан немесе яһуди болуы шарт, басқа діндердің сойған етті жануар әу баста халал болса да жеуге тыйым салынған; * Бауыздаушы адамның ақыл-есі дұрыс болуы шарт; * Жануар тек Аллаһ үшін бауыздалуы шарт. Егер мұсылман малды бір пұт немесе «әулие» үшін сойса — ол харам саналады; * Бауыздар алдында «Бисми-Лләһ» деп айту; ==== Исламның алкогольді ішімдікке көзқарасы ==== [[Алкоголь]]ді мас қылатын ішімдіктер кез келген мөлшерде харам боп саналады. Мұхаммед пайғамбар айтқан: {{quotation|«Мас қылатынның бәрі - шарап, ал шараптың бәрі - харам!»|«Сахих Муслим» (2002)}} Бірақ егер бір нәрсенің құрамына алкоголь қосылып (мыс.: дәрілер, шоколад өнімдері) оның мөлшері мардымсыз және бұл өнімді көп мөлшерде қолданғанда мас қылмайтын болса — бұл тағамды не дәрілік препараттарды қолдануға рұқсат етілген<ref name="hanif"/>. ==== Исламның темекі өнімдеріне көзқарасы ==== Мұхаммед пайғамбардың кезінде темекі болмағасын Құран мен Сүннетте темекіні анық харам дейтін аят-хадистер жоқ. Бірақ мұсылман ғалымдары оны бірнеше себеппен харам санайды<ref>[http://www.islamhouse.com/p/67956 Курение — Islamhouse.com]{{ref-ru}}</ref>: * Денсаулыққа зияндығы; * Ақша ысырабы; * Темекінің ішіндегі заттар наркотик секілді әсер еткесін одан тәуелділік пайда болады; == Ислам және қоршаған орта == Ислам шариғаты құлшылық, наным-сенім мәселелерін ғана реттемей соған қоса мұсылмандардың өз жанұясымен, көршілерімен, туысқандарымен, ата-анасымен, билік басындағы адамдармен, қызметшілермен, басқа дін өкілдерімен болатын қарым-қатынасты реттейді. Тіпті жан-жануарларға деген қарым-қатынас, сауда-саттық принциптері шариғат назарынан тыс қалмаған. === Ислам және отбасы === {{main|Ислам және отбасы}} Исламда неке қиюдағы мақсат тек қана табиғи қажеттіліктерді өтеумен шектелмей, сонымен қоса жақсы отбасы мен салауатты қауым құруды мақсат етеді<ref>[http://toislam.ws/books-fikh/204-brakirazvod «Брак и развод в Ислам» — Шейх Мұхаммед әл-Усәймин]{{ref-ru}}</ref>. Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} мұсылмандарды үйленіп, отбасы құруға шақырып, бұл істің зинадан сақтап, тақуалыққа апаратынын айтқан. Ал үйленуге халі жетпейтін жастарға ораза ұстауды насихат еткен, себебі бұл тыйым салынған заттардан тыяды<ref>«Облегенный фикх» — Мұхаммед ибн Ғаним әс-Садлән, 185-ші бет; «Мұсылман» баспа үйі, Алматы 2008 ISBN 978-601-7051-06-8</ref>. Шариғат бойынша мұсылман ерге мұсылман немесе кітап иелерінен (яһуди мен христиан) әйелдерге үйленуге рұқсат етілген. Ал мұсылман әйелдерге кез келген кәпірге үйлену, мейлі ол христиан, атеист, индуист болса да қатаң тыйым салынған, себебі Ислам бойынша күйеуі әйеліне қамқоршы саналады, әйелі оған бағынуы тиіс, ал иман келтірген әйелдерге басқа діндік адамның қамқоршы болуы мүмкін емес. Бұндай неке харам саналады<ref>«Облегенный фикх» — Мұхаммед ибн Ғаним әс-Садлән, 202-ші бет; «Мұсылман» баспа үйі, Алматы 2008 ISBN 978-601-7051-06-8</ref> Неке қию парыз болмағанымен, егер адамның жыныстық қатынасқа деген құлшынысы себебінен харамға түсу қаупі болса, ол міндетті түрде үйленуі қажет. Шариғат бойынша ер адамға төрт әйелге шейін алуға рұқсат етілген, бірақ оларға әділдік ете алмаса бір әйелмен шектелген жөн. Үйленер алдында болашақ жұбайлар бір-бірін оңаша емес (Шайтанның азғыруынан сақтану үшін үйленбеген ер мен әйелге оңаша қалу — харам), әйел адамның қамқоршысың қарамағында көріп, тақуалығын, Исламды ұстану деңгейін білу керек. Оның үстіне болашақ жұбай туралы сенуге лайықты адамдардан сұрауға болады, және бұл өсек саналмайды. Көпшіліктің арасында таралған нанымға қарамастан, Исламда әйел адамды, не ер адамды мәжбүрлеп неке қидыртуға болмайды. Некенің шарты болып екі жақтың келісімі саналады. Неке заңды болу үшін әйел адамның қамқоршысы (уәли — әкесі, атасы, ағасы, көкесі немесе жақын тумалары) келісім беру керек. Уәлидің келісімінсіз қиылған неке заңсыз саналады<ref>«Облегенный фикх» — Мұхаммед ибн Ғаним әс-Садлән, 188-ші бет; «Мұсылман» баспа үйі, Алматы 2008 ISBN 978-601-7051-06-8</ref>. ==== Баланың дүниеге келуіне байланысты шаралар (ақиқа) ==== {{main|Ақиқа}} '''Ақиқа''' ({{lang-ar|عقيقة}}) — араб тілінде «кесу, қию» мағынасын беретін «иқ» ({{lang-ar|عقّ}}) сөзінен шыққан және негізінде жаңа туған нәрестенің шашына қолданылады. Шариғатта: нәресте туғаннан кейін оның шашы қиылғанда мал сойып, құрбан шалу. Және бұл баланың ата-анасындағы ақысы саналады<ref name="fiqh"/>. Бірнеше хадистерге сәйкес ақиқа бекітілген сүннет саналады. Мысалы: {{quotation|«Әрбір бала ақиқасымен кепілге алынған, оған жетісінде мал сойылады, есімі қойылып, шашы қиылады»| [[Ахмад ибн Ханбал|Ахмад]] 5/7,8,12; [[Әбу Дәуд]] 2837; [[Имам әт-Тирмизи]] 1522; [[Ән-Нәсәи]] 7/166; Әл-Хаким, хафиз әз-Зәһәби және [[Мұхаммед Насыруддин әл-Албани|шейх әл-Албани]] сахих деген}} Ақиқаны бала туған соң жеті күннен бастап балиғат жасына жеткенге шейін орындауға болады. Сүннет бойынша ер балаға екі қой, қыз балаға бір қой сойылу керек. Және осы күні балаға ат қойылу керек. Есім таңдағанда жақсы мағыналысын таңдап, жаман мағына беретіндерімен атауға болмайды. Ибн Омардан келген хадиске<ref>«Сахих Муслим» 3/1682</ref> сәйкес ең жақсы аттар: Абдуллаһ ({{lang-ar|عبد الله}}) пен Абдуррахман ({{lang-ar|عبد الرحمان}}). Сүннет бойынша баланың ата-анасы ақиқа күні қиылған шашты өлшеп, сол мөлшердегі күміспен садақа ету керек. Пайғамбар {{Салауат}} немересі Хасанға ақиқа жасағанда айтқан: {{quotation|«Йә, Фатима, оның шашын қи да сол мөлшердегі күміспен садақа бер»| [[Ахмад ибн Ханбал|Ахмад]] 6/390,392; [[Малик ибн Әнәс|Имам Малик]] «Муаттада» (309-шы бет); [[Имам әт-Тирмизи]] 1519; және басқалар}} [[Имам әт-Тирмизи]] келтірген хасан хадсте<ref>Әт-Тирмизи (1514); Шейх әл-Албани хасан деген («Сахих әт-Тирмизи», 1224)</ref> Пайғамбардың {{Салауат}} Хасан ибн Әли туғанда оның оң құлағына азан айтып, сол құлағына қамат айтқан<ref name="fiqh"/>. === Ислам және мұсылман еместер === {{main|Ислам және басқа діндер}} [[Ақида|Ислами сенім]] бойынша Исламнан басқа діндер тура жолға жетелеп, адамның [[жұмақ]]қа кіруіне себеп бола алмайды. [[Иудаизм|Яһудилер]] мен [[Христиандық|христиандардың]] шариғаттары әу баста Аллаһтан тұскен тура жол болғанымен, [[Мұса пайғамбар]]дан кейінгі яһудилер және [[Иса пайғамбар]]дан кейінгі христиандар діндеріне көп жаңалық пен адасу кіргізіп, таза шариғаттарынан түк қалмаған деп саналады. Сондықтан Ислам туралы естіген әрбір яһуди мен христианға мұсылман болу парыз, Исламға қарсы болғандары Аллаһтан келген аянды өтірікке шығарғаны үшін мәңгі азапқа ұшырайды. Аллаһ Құранда айтады: {{quotation|«Кімде-кім Исламнан басқа дін қаласа, одан қабылданбайды да ол Ақыретте қасірет шеккендерден болады» |Әли Имран сүресі 85-ші аят}} Мұсылмандар басқа діндегілермен қарым-қатынаста екі аятқа негізделеді: {{quotation|«Аллаһ сендермен дін үшін соғыспаған, үйлеріңнен қумағандармен жақсы болуға, оларға әділдік қылуға тыйым салмайды. Шан мәнінде Аллаһ әділдерді жақсы көреді» |Мумтахана сүресі, 8-ші аят}} {{quotation|«Сендерге өздеріңнің діндерің, маған өзімнің дінім» |Кәфирун сүресі}} ==== Ислам және христиандар ==== {{main|Ислам және христиандық}} Христиандар мұсылмандарға басқа діндерден гөрі жақынырақ саналады, себебі Құранда айтылған: {{quotation|«Ақиқатта сен иман келтіргендердің ең қатал жауы яһудилер мен мушриктер (Аллаһқа серік қосушылар) екенін табасың. Және сен оларға махаббатымен ең жақындар „Біз — христианбыз“ дегендер екенін табасың, себебі олардың арасында дін қызметкерлері мен монахтар бар және олар тәкаппарлық етпейді» |Мәида сүресі, 82-ші аят}} Бірақ Құранда олардың ішінде Исламға жау болып келетіндері туралы айтылған: {{quotation|«Яһудилер мен христиандар олардың дініне ермейінше саған разы болмайды. Айт: „Шын мәнінде Аллаһтың тура жолы — тура жол“» |Бақара сүресі, 120-шы аят}} Мұсылмандарға олармен қатынас ұстау рұқсат етілген, бірақ оларды бауырлар сияқты жақсы көру, соғыста оларға көмектесу харам. Ислам дініне қарсы христиандармен немесе басқа кәпірлермен бірігіп соғысу, оларға көмектесу діннен шығаратын күпір саналады<ref>«Науақид әл-Ислам», Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб</ref>. Христиандар Құдайдың ұлы санайтын [[Иса пайғамбар]]ды мұсылмандар яһудилерге жіберілген Аллаһтың елшісі санайды. Құранда Иса пайғамбардың кейбір кереметтері, оның аспанға көтерілуі баяндалған. Шариғат басқа пайғамбарларға құрмет етуді әмір еткен секілді Иса пайғамбарға да құрмет көрсетуді бұйырады, оны сөгуге, өтірікке шығаруға болмайды. Исламда Иса мен оның анасы Мәриям Аллаһтың керемет белгілері саналады, бірақ оларды құдай немесе жаратушы санатына көтергендер кәпір саналады. ==== Ислам және яһудилер ==== {{main|Ислам және яһудилік}} Ислам яһудилермен жақсы қатынасты ұстауға тыйым салмағанмен, олардың әртүрлі қулықтары мен сатқындықтары үшін [[Арабия түбегі|Араб түбегіндегі]] яһудилермен соғысқан. Мұхаммед пайғамбардың ажалының бір себебі болған уды яһуди әйел асына араластырған. Аллаһ Құранда айтады: {{quotation|«Ақиқатта сен иман келтіргендердің ең қатал жауы яһудилер мен мушриктер (Аллаһқа серік қосушылар) екенін табасың. Және сен оларға махаббатымен ең жақындар „Біз — христианбыз“ дегендер екенін табасың, себебі олардың арасында дін қызметкерлері мен монахтар бар және олар тәкаппарлық етпейді» |Мәида сүресі, 82-ші аят}} ==== Ислам және басқа діндер ==== [[Индуизм]], [[буддизм]], [[конфуцийшілдік]] және басқа да діндер Исламға [[Түрлі діндерде уағыздалатын моральдық құндылықтар|«зұлымдық жасамау, тағдырға сену, әке-шешеге құрмет көрсету»]] мәселелерінде ұқсағанымен, олардың өкілдері шариғат бойынша көпқұдайшы-мушриктер ретінде саналады, себебі индуизм сенімі бойынша олардың пұттары «бір құдайдың әртүрлі көріністері» саналғанмен, шариғат бойынша бұл ширк — Аллаһтан басқаға құлшылық саналады. Сонымен қатар олар Ақырет күнін, Аллаһтың алдындағы есепті жоққа шығарып, кейбіреулері [[реинкарнация]]ға сеніп, жанның мәңгі-бақи бір денеден бір денеге көшуіне сенеді. Ал буддизм діні әу баста атеисттік сипаттағы құдайды мойындамайтын дін болғанымен, уақыт өте [[Будда]]ның өзі құдайға айналды. [[Конфуций]] ілімі мен [[синтоизм]] де тау-тастарды пұт қылып, ата-баба әруақтарына сиынуды дұрыс санайды. Шариғат бойынша бұл діндегілердің сойған еті харам және бұларға ұқсап-бағуға, мейрамдарын тойлауға, бұлардың жолын дұрыс санап, оларды сүюге тыйым салынған. == Құлшылық орындары == [[Сурет:Aqt425.JPG|thumb|200px|[[Ақтөбе]] қаласындағы Нұр-Ғасыр мешіті]] {{main|Мешіт}} '''Мешіт''' ({{lang-ar|مسجد}} — араб тілінен «сәжде қылатын жер», «құлшылық қылатын жер» деген мағына береді. Ең бірінші салынған мешіт ғимараты болып Медине қаласына жақын жерде Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} қалаған Құба ({{lang-ar|قباء}}) мешіті саналады. «Мешіт» деп тек қана арнайы салынған ғимараттарды атамайды, сондай-ақ кез келген намаз оқып, Аллаһқа құлшылық қылатын жер «мешіт» аталады<ref>[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&word=مسجد&cat_group=1&lang_name=عربي&type_word=2&dspl=0 مسجد — AlMaany.com]</ref>. == Мұсылман елдері және демографиясы == [[Сурет:World Muslim Population Pew Forum.png|thumb|right|Ислам дінінің таралу картасы]] Әлемде 1.62 миллиард өздерін мұсылман санайтын адамдар бар. Олар әлем халқының 20% құрайды. Мұсылман елдері негізінен Таяу Шығыс, Солтүстік Африка, Оңтүстік-Оңтүстік-Шығыс Азия және Орта Азия Аумағында орналасқан. Сонымен қатар негізгі халқы мұсылман болмағанмен, халықтың біршама бөлігін мұсылмандар құрайтын Еуропа мен Азиядағы бірнеше мемлекет бар. Мысалға Қытайдағы мұсылмандардың саны Сирия мұсылмандарынан көп, ал Ұлыбританиядағы мұсылмандар саны Ливандағы мұсылмандардан көп. Осыны дәлелдейтін зерттеуді 2010-шы жылы Pew Research Center өткізіп, 2011ж. қаңтар айында жариялады<ref name="pewmuslim1">[http://features.pewforum.org/muslim-population/ "Muslim Population by Country". The Future of the Global Muslim Population. Pew Research Center.]{{ref-en}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |- valign=top ! Мемлекет/аймақ<ref name="pewmuslim1"/> ! Мұсылмандар саны<br />2010 Pew Report<ref name="pewmuslim1"/> ! Мұсылман халқының пайызы (%)<br />2010 Pew Report<ref name="pewmuslim1"/> ! Әлем мұсылмандарының пайызы (%) <br />2010 Pew Report<ref name="pewmuslim1"/> ! Мұсылман дар саны<br />Басқа қайнарлар ! Мұсылман халқының пайызы (%)<br />Басқа қайнарлар |- |{{sort|Ауғанстан|[[Ауғанстан]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|018|29,047,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|003|99.8}} |style="text-align:center;"|{{sort|018|1.8}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Албания|[[Албания]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|060|2,601,000}} |style="background:#FF9966; text-align:center;"|{{sort|039|82.1}} |style="text-align:center;"|{{sort|060|0.2}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|38.8%-85%<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html|title=Albania|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2010-06-05}}</ref><ref>{{cite web|title=Religious Freedom-Albania|url=http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Albania/rbodies.html|publisher=The Religious Freedom Page|accessdate=27 January 2012}}</ref> |- |{{sort|Алжир|[[Алжир]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|014|34,780,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|018|98.2}} |style="text-align:center;"|{{sort|014|2.1}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Әзірбайжан|[[Әзірбайжан]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|035|8,795,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|014|98.4}} |style="text-align:center;"|{{sort|035|0.5}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Бахрейн|[[Бахрейн]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|089|655,000}} |style="background:#FF9966; text-align:center;"|{{sort|040|81.2}} |style="text-align:center;"|{{sort|089|< 0.1}} |style="text-align:center;"|866,888<ref name="cenbah">[http://www.census2010.gov.bh/results/General.pdf General Tables Census of Bahrain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908145249/http://www.census2010.gov.bh/results/General.pdf |date=2015-09-08 }}</ref> |style="text-align:center;"|70.2%<ref name="cenbah"/> |- |{{sort|Бангладеш|[[Бангладеш]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|008|148,607,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|033|90.4}} |style="text-align:center;"|{{sort|008|9.2}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Бруней|[[Бруней]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|107|211,000}} |style="background:#FFCC66; text-align:center;"|{{sort|050|51.9}} |style="text-align:center;"|{{sort|107|< 0.1}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|67%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html The Word Factbook - Brunei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213743/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html |date=2007-06-12 }}</ref> |- |{{sort|Комор аралдары|[[Комор аралдары]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|088|679,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|017|98.3}} |style="text-align:center;"|{{sort|088|< 0.1}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Кипр|[[Кипр]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|109|200,000}} |style="background:#FFCC33; text-align:center;"|{{sort|064|22.7}} |style="text-align:center;"|{{sort|109|< 0.1}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Джибути|[[Джибути]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|082|853,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|021|97.0}} |style="text-align:center;"|{{sort|082|0.1}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Египет|[[Египет]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|009|80,024,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|027|94.7}} |style="text-align:center;"|{{sort|009|4.9}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|91%<ref>[http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_per_mus-religion-islam-percentage-muslim Religion Statistics > Islam > Percentage Muslim (most recent) by country]</ref> |- |{{sort|Эритрея|[[Эритрея]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|067|1,909,000}} |style="background:#FFCC33; text-align:center;"|{{sort|055|36.5}} |style="text-align:center;"|{{sort|067|0.1}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|50%<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/country,,USDOS,,ERI,,4ae86143a,0.html 2009 Report on International Religious Freedom - Eritrea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017010300/http://www.unhcr.org/refworld/country,,USDOS,,ERI,,4ae86143a,0.html |date=2012-10-17 }}</ref> |- |{{sort|Эфиопия|[[Эфиопия]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|019|28,721,000}} |style="background:#FFCC33; text-align:center;"|{{sort|057|33.8}} |style="text-align:center;"|{{sort|019|1.8}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Үндістан|[[Үндістан]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|007|177,286,000}} |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|{{sort|072|14.6}} |style="text-align:center;"|{{sort|007|10.9}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|14.6<ref>[http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-by-2030-muslims-will-make-up-16-pc-of-indias-population/20110128.htm By 2030, Muslims will make up 16 pc of India's population]</ref> |- |{{sort|Индонезия|[[Индонезия]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|005|204,847,000}} |style="background:#FF9966; text-align:center;"|{{sort|035|88.1}} |style="text-align:center;"|{{sort|005|12.7}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Иран|[[Иран]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|011|74,819,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|004|99.6}} |style="text-align:center;"|{{sort|011|4.6}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Ирак|[[Ирак]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|016|31,108,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|009|98.9}} |style="text-align:center;"|{{sort|016|1.9}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Израиль|[[Израиль]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|073|1,287,000}} |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|{{sort|067|17.7}} |style="text-align:center;"|{{sort|073|0.1}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Иордания|[[Иордания]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|040|6,397,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|010|98.8}} |style="text-align:center;"|{{sort|040|0.4}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Қытай|[[Қытай]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|023|23,308,000}} |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|{{sort|118|1.8}} |style="text-align:center;"|{{sort|023|1.4}} |style="text-align:center;"|50,000,000 - 100,000,000<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4cf2d0a85c.html 2010 Report on International Religious Freedom - China (includes Tibet, Hong Kong, Macau)]</ref><ref>http://books.google.ca/books?id=zp6wcpZQkO0C&pg=PA22&lpg=PA22&dq=100+million+muslims+in+china&source=bl&ots=k5BD6zJquh&sig=Z_P9FkEdPxxOlZ1k836EpmOzWEE&hl=en&sa=X&ei=UyB4UN7qEeGfyAG_soHQBQ&ved=0CG4QuwUwCQ#v=onepage&q=100%20million%20muslims%20in%20china&f=false</ref> |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Қазақстан|[[Қазақстан]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|034|8,887,000}} |style="background:#FFCC66; text-align:center;"|{{sort|048|56.4}} |style="text-align:center;"|{{sort|034|0.5}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|70.2%<ref name="2009 Census">{{cite web |url=http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx|title=The results of the national population census in 2009|date=12 қараша 2010|publisher=Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan|accessdate=21 January 2010}}</ref> |- |{{sort|Косово|[[Косово]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|065|2,104,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|031|91.7}} |style="text-align:center;"|{{sort|065|0.1}} |style="text-align:center;"|1,584,000<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html|title=Kosovo|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2009-07-24}}</ref> |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Кувейт|[[Кувейт]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|059|2,636,000}} |style="background:#FF9966; text-align:center;"|{{sort|037|86.4}} |style="text-align:center;"|{{sort|059|0.2}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Қырғызстан|[[Қырғызстан]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|044|4,927,000}} |style="background:#FF9966; text-align:center;"|{{sort|034|88.8}} |style="text-align:center;"|{{sort|044|0.3}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Ливан|[[Ливан]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|063|2,542,000}} |style="background:#FFCC66; text-align:center;"|{{sort|046|59.7}} |style="text-align:center;"|{{sort|063|0.2}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Ливия|[[Ливия]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|041|6,325,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|022|96.6}} |style="text-align:center;"|{{sort|041|0.4}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Малайзия|[[Малайзия]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|025|17,139,000}} |style="background:#FFCC66; text-align:center;"|{{sort|045|61.4}} |style="text-align:center;"|{{sort|025|1.1}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Мали|[[Мали]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|030|12,316,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|030|92.4}} |style="text-align:center;"|{{sort|030|0.8}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Мавритания|[[Мавритания]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|056|3,338,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|006|99.2}} |style="text-align:center;"|{{sort|056|0.2}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Марокко|[[Марокко]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|015|32,381,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|001|99.9}} |style="text-align:center;"|{{sort|015|2.0}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|99%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html The World Factbook - Morocco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |date=2018-12-26 }}</ref> |- |{{sort|Нигер|[[Нигер]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|027|15,627,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|016|98.3}} |style="text-align:center;"|{{sort|027|1.0}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Нигер|[[Нигерия]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|010|75,728,000}} |style="background:#FFCC33; text-align:center;"|{{sort|051|47.9}} |style="text-align:center;"|{{sort|010|4.7}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Оман|[[Оман]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|062|2,547,000}} |style="background:#FF9966; text-align:center;"|{{sort|036|87.7}} |style="text-align:center;"|{{sort|062|0.2}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Пәкістан|[[Пәкістан]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|006|178,097,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|024|96.4}} |style="text-align:center;"|{{sort|006|11.0}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Палестина аймағы|[[Палестина]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|048|4,298,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|019|97.5}} |style="text-align:center;"|{{sort|048|0.3}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|99.3% ([[Gaza Strip]]),<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gz.html|title=Gaza Strip|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2010-06-05}}</ref> 75% ([[West Bank]])<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/we.html|title=West Bank|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2010-06-05}}</ref> |- |{{sort|Филиппиндер|[[Филиппиндер]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|046|4,737,000}} |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|{{sort|094|5.1}} |style="text-align:center;"|{{sort|046|0.3}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Қатар|[[Қатар]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|075|1,168,000}} |style="background:#FF9966; text-align:center;"|{{sort|041|77.5}} |style="text-align:center;"|{{sort|075|0.1}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Ресей|[[Ресей]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|026|16,379,000}} |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|{{sort|078|11.7}} |style="text-align:center;"|{{sort|026|1.0}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|15%<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/country,,USCIRF,,RUS,,48556984c,0.html USCIRF Annual Report 2006 - The Russian Federation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017100835/http://www.unhcr.org/refworld/country,,USCIRF,,RUS,,48556984c,0.html |date=2012-10-17 }}</ref> |- |{{sort|Сауд Арабиясы|[[Сауд Арабиясы]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|021|25,493,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|020|97.1}} |style="text-align:center;"|{{sort|021|1.6}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Сербия|[[Сербия]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|102|280,000}} |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|{{sort|107|3.7}} |style="text-align:center;"|{{sort|102|< 0.1}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Сингапур|[[Сингапур]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|085|721,000}} |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|{{sort|071|14.9}} |style="text-align:center;"|{{sort|085|< 0.1}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Сомали|[[Сомали]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|033|9,231,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|002|98.6}} |style="text-align:center;"|{{sort|033|0.6}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|99.9%<ref>Mohamed Diriye Abdullahi, Culture and Customs of Somalia, page 55</ref><ref>Harm De Blij, Why Geography Matters: More Than Ever page 202</ref><ref>Yoel Natan, Moon-o-theism, Volume I of II page 299</ref><ref>Christopher Daniels, Somali Piracy and Terrorism in the Horn of Africa, page 111</ref><ref>Shaul Shay, Somalia Between Jihad and Restoration page 107</ref> |- |{{sort|Шри-Ланка|[[Шри-Ланка]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|069|1,725,000}} |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|{{sort|082|8.5}} |style="text-align:center;"|{{sort|069|0.1}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Судан|[[Судан]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|017|30,855,000}} |style="background:#FF9966; text-align:center;"|{{sort|044|71.4}}<big><nowiki>*</nowiki></big> |style="text-align:center;"|{{sort|017|1.9}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|97.0%<ref>{{cite web |url=http://www.qca.org.uk/libraryAssets/media/qca-05-1751-11320_sudan.pdf |title=Number of Muslim in Sudan |publisher=qca.org.uk |accessdate=2012-06-20}}</ref> |- |{{sort|Сирия|[[Сирия]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|024|20,895,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|029|92.8}} |style="text-align:center;"|{{sort|024|1.3}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Тәжікстан|[[Тәжікстан]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|038|7,006,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|008|99.0}} |style="text-align:center;"|{{sort|038|0.4}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Тунис|[[Тунис]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|031|10,349,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|003|99.8}} |style="text-align:center;"|{{sort|031|0.6}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Түркия|[[Түркия]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|012|74,660,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|012|98.6}} |style="text-align:center;"|{{sort|012|4.6}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Түркіменстан|[[Түркіменстан]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|045|4,830,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|028|93.3}} |style="text-align:center;"|{{sort|045|0.3}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Украина|[[Украина]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|100|393,000}} |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|{{sort|137|0.9}} |style="text-align:center;"|{{sort|100|< 0.1}} |style="text-align:center;"|2,000,000<ref>[http://www.islamyat.org/islam-v-ukraine/islam-v-ukraine.html Ислам в Украине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205004134/http://www.islamyat.org/islam-v-ukraine/islam-v-ukraine.html |date=2011-12-05 }}</ref> |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Б.А.Ә.|[[БАӘ]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|055|3,577,000}} |style="background:#FF9966; text-align:center;"|{{sort|042|76.0}} |style="text-align:center;"|{{sort|055|0.2}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Өзбекстан|[[Өзбекстан]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|020|26,833,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|023|96.5}} |style="text-align:center;"|{{sort|020|1.7}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Батыс Сахара|[[Батыс Сахара]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|091|528,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|005|99.6}} |style="text-align:center;"|{{sort|091|< 0.1}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Йемен|[[Йемен]]}} |style="text-align:right;"|{{sort|022|24,023,000}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|007|99.0}} |style="text-align:center;"|{{sort|022|1.5}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Zj|'''[[Оңтүстік-Шығыс Азия]]'''}} |style="text-align:right;"|{{sort|002|'''1,005,507,000'''}} |style="background:#FFCC33; text-align:center;"|{{sort|060|'''24.8'''}} |style="text-align:center;"|{{sort|002|'''62.1'''}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Zk|'''[[Таяу Шығыс]]-[[Африка|Солтүстік Африка]]'''}} |style="text-align:right;"|{{sort|003|'''321,869,000'''}} |style="background:#CC6633; text-align:center;"|{{sort|032|'''91.2'''}} |style="text-align:center;"|{{sort|003|'''19.9'''}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Zl|'''[[Африка]]'''}} |style="text-align:right;"|{{sort|004|'''242,544,000'''}} |style="background:#FFCC33; text-align:center;"|{{sort|059|'''29.6'''}} |style="text-align:center;"|{{sort|004|'''15.0'''}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Zm|'''[[Еуропа]]'''}} |style="text-align:right;"|{{sort|013|'''44,138,000'''}} |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|{{sort|088|'''6.0'''}} |style="text-align:center;"|{{sort|013|'''2.7'''}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Zn|'''[[Америка]]'''}} |style="text-align:right;"|{{sort|043|'''5,256,000'''}} |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|{{sort|146|'''0.6'''}} |style="text-align:center;"|{{sort|043|'''0.3'''}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{sort|Zo|'''[[Әлем]]'''}} |style="text-align:right;"|{{sort|001|'''1,619,314,000'''}} |style="background:#FFCC33; text-align:center;"|{{sort|062|'''23.4'''}} |style="text-align:center;"|{{sort|001|'''100.0'''}} |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |} <big><nowiki>*</nowiki></big> [[Оңтүстік Судан]] да кіреді. == Ислам ағымдары == {{main|Ислам ағымдары}} Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} айтқан: {{quotation|«Шын мәнінде меннен кейін өмір сүргендерің көптеген қайшылықтар (ихтиләф) көреді, сондықтан менің және тұра жолмен жүретін әділетті халифалардың Сүннетін ұстаныңдар. Бұны азу тістеріңмен ұстаныңдар және бидғаттан сақтаныңдар, себебі әрбір бидғат — адасу»|Әбу Дәуд (4607), әт-Тирмизи (2676), Ибн Маджаһ (42)}} Тағы да: {{quotation|'''«[[Яһудилік|Яһудилер]] 71 ағымға, [[Христиандық|христиандар]] 72 ағымға бөлінген. Менің үмметім 73 ағымға бөлінеді — біреуінен басқасының барлығы тозақта»''' Сахабалар сұрады: «Олар кім?» деп. Бұған ол:''' «Мен және менің сахабаларым болған нәрсені ұстанғандар»''' деп жауап берді. Басқа нұсқасында: '''«Жамағат»''' деп жауап берген.|Ахмад (4/102), Әбу Дәуд (2/503), әт-Тирмизи (3/367), [[әд-Дарими]] (2/241), [[әл-Хаким]] (1/128). Хадистің екі нұсқасы да сахих.}} Пайғамбардың өлімінен кейін осы [[хадис]]терде айтылғандай мұсылман үмметі көптеген тармақтар мен ағымдарға бөлініп кетті. Олардың пайда болуына билік үшін күрес (шииттер мен харижилер). Кейбір ағымдардың Исламнан алыстағаны соншалықты, олар жеке, Исламнан бөлек дінге айналып кетті ([[баһаи]]лар). [[Сурет:Islam by country.png|thumb|right|Суннитер(жасыл), шииттер(қызыл) мен ибадиттердің(көк) таралу картасы]] === Әһлі-Сүннет (сүнниттер) === {{main|Әһл әс-Сунна}} Әлем бойынша өздерін мұсылман санайтын адамдардың басым көпшілігі (90%-ға жуық) өздерін Әһлі-Сүннетке ([[Әһл әс-сунна]] — сүннетті ұстанушылар) жатқызады. Сүннетті ұстанушылар [[Мысыр]], [[Сауд Арабиясы]], [[Сирия]], [[БАӘ]], [[Қатар]], [[Түркия]], [[Алжир]], [[Ливия]], [[Марокко]], [[Мавритания]], [[Судан]], [[Сомали]], [[Палестина]], [[Иордания]], [[Пәкістан]], [[Ауғанстан]], [[Малайзия]], [[Индонезия]], [[Бангладеш]], [[Орта Азия]] елдерінде, [[Татарстан]], [[Башқұртстан]], [[Солтүстік Кавказ]] елдерінде мұсылмандардың көпшілігін құрайды. [[Ирак]]та, [[Әзірбайжан]]да, [[Ливан]]да, [[Бахрейн]]де мұсылмандардың айтарлықтай бөлігі сүнниттер. ==== Сәләфилер ==== {{main|Сәләфия}} '''Сәләфия''' ({{lang-ar|سَلَفِيَّة‎}}) — Ислам дінінің негізі боп табылатын Құран мен Сүннетті [[сәләфтар|«әс-сәләф әс-салих»]] ({{lang-ar|السلف الصالحون}}‎), яғни Мұхаммед пайғамбардың {{салауат}} [[сахабалар]]ы, олардың ізбасарлары мен Ислам үмметінің имамдары қалай түсінсе солай түсіну деген. Сәләфия қозғалысының ең атақты өкілдері Шейх әл-Ислам [[Ибн Таймийа]], [[Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия]], хафиз [[Ибн Кәсир]], хафиз [[әз-Зәһәби]], [[Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб]] және т.б. ғалымдар "сәләфия" ағымының өркендеуіне зор үлес қосқан. «Сәләф» (араб.: سَلَفٌ‎) сөзі тілдік жағынан Ибн Манзур айтқандай: "алдыңғы өткен халық" деген мағына береді<ref>[http://kk.wikipedia.org/wiki/Сәләфия Сәләфия — Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет]</ref>. ==== Сопылар ==== [[Сурет:Dhikr Rifa-iyya.jpg|thumb|left|Рифаи тариқатының зікірі]] {{main|Сопылық}} '''Тасаууф-сопылық''' ({{lang-ar|تصوّف}}) — [[Басра]]лық Абдуль-Уахид ибн Зәйд бастау салған ілім. Бастапқыда [[нәпсі]]ні тазалау, дүниеден безу мақсатында құрылған, сенімдері Құран мен Сүннетке сай келген бірлестік болғанымен, артынан сопылар көптеген мәселелерде шектен шығып, кей мұсылман ғалымдарының пайымдауынша Әһлі-Сүннеттен бөлек ағымға айналып кетті. Сопылардың көзқарастарының ішінде Үнді философтарының «уахдәт әл-уджуд» сенімі (яғни Аллаһ пен жаратылыстардың арасында шек жоқ, барлығы Аллаһтың ішінде араласқан деген пікір), тақуалар мен әулиелерге табыну, олардан шапағат тілеу, шариғатты екіге бөлу және оның «тылсым» бөлігін тек белгілі бір топ ұстанады деп сену; Аллаһқа деген құлшылықты тозақтан қорқу мен жәннәтты үміт етуге емес, тек қана Оған болған махаббатқа негіздеу және т.б. пікірлер мен көзқарастар<ref>[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=64404 التصوّف — islamweb.net]{{ref-ar}}</ref>. ==== Ашғария ==== {{main|Ашғари мазһабы}} '''Ашғария''' ({{lang-ar|أشاعرة}}) —[[Әл-Ашғари|Әбул-Хасан әл-Ашғари]] негізін қалаған [[философия]] мектебі. Бастапқыда мутазила жолын ұстанған ол, артынан бұл пікірлерден бас тартады. Ашғари пәлсапасы Құран мен Сүннетте келген Аллаһтың «келу, түсу, разы болу, көтерілу» және т.б. сипаттарын Аллаһты «жаратылыстарға ұқсатпау» мақсатында жоққа шығарады. Олар Аллаһтың жеті сипатын («Өмір, Құдырет, Білім, Қалау Есту, Көру және Сөйлеу») мойындап, қалған есім-сипаттардың мағынасын өзгертіп, «тәуиль» жасайды. Ашғари және матуриди мазһабтары иман мәселесінде мурджияларың көзқарасын ұстанады<ref>[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=65287 أشاعرة — islamweb.net]{{ref-ar}}</ref>. ==== Матуридия ==== {{main|Матуриди мазһабы}} '''Матуридия''' ({{lang-ar|ماتريدية}}) — Әбу Мансур Мұхаммед [[әл-Матуриди]] негізін қалаған діни мектеп. Қазақстан мұсылмандарының көп бөлігінің ақидада ұстанатын мектебі. Матуридилер өздерінің сенімдерін Имам [[Әбу Ханифа]]ның сенімдері санап, өздерін Әбу Ханифаға еретіндер санайды. [[Ханафи мазһабы]]нын ұстанатын мұсылмандардың көп бөлігі әл-Матуридидің ізбасарлары боп табылады. Матуриди сенімі Ашғари сеніміне ұқсас болғандықтан, бұл пәлсапа мектептерін көбінесе бірге атайды<ref>[http://www.islamweb.net/media/print.php?id=42232 ماتريدة — islamweb.net]{{ref-ar}}</ref>. === Мутазилалар === {{main|Мутазилиттер}} '''Мутазила''' ({{lang-ar|معتزلة}})— [[Басра]]лық [[Уасыл ибн Ата]] және [[Амр ибн Убайд]] негізін қалаған ағым. Бұл адам иман мәселесіндегі таластан кейін [[әл-Хасан әл-Басри]]дің мәжілісінен шығып кеткен. Мутазилиттер адамның ақылын нақылдан (яғни Құран мен Сүннеттен) артық қойып, көзқарастары сол ақылға негізелген. Мутазилиттер хауариждерге күнә жасаған мұсылман мәселесінде ұқсап, ондай адамды мұсылман санамайды, тозақта мәңгі азапталады деп есептейді. Мутазила ағымы батапқыда бір сенімде негізделгенмен, соңынан көптеген мазһабтарға бөлініп кетті. Бір кездері [[халифат]]тағы билікті басып алған олар көп ұзамай бұл мансабынан айырылып, біртіндеп жойылып кетті. Бірақ қазіргі күнге дейін Ислам әлемінде кейбір адамдар мутазилалардың пікірлерін ұстанады<ref>[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=66724 معتزلة — islamweb.net]{{ref-ar}}</ref>. === Джәһмилер === {{main|Джәһмия}} '''Джәһмия''' ({{lang-ar|جهمية}})— [[Джәһм ибн Сафуан]] құрған ағым. Джәһмилер Аллаһтың барлық дерлік есім-сипаттарын жоққа шығарады. Аллаһтың сөйлейтінін, Оның еститінін, көретінін мойындамайды. Джәһмилер адамдардың Аллаһты [[Ақырет]]те көретінін де өтірікке шығарады. Олар Құранды мақұлық (яғни жаратылған) санап Әһлі-Сүннет сеніміне қайшы келеді.<ref>[http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=161081موقف أهل السنة والجماعة من الفرق الأخرى — islamweb.net]{{ref-ar}}</ref>. === Қадарилер === {{main|Қадария}} '''Қадария''' ({{lang-ar|قدرية}})— Аллаһтың тағдырын, Аллаһтың бір зат болар алдындағы ол туралы білімін жоққа шығаратын ағым. Ислам ғалымдары бұндай сенімді Исламнан шығаратын күпір санайды, себебі Аллаһ Құранда айтқан: {{quotation|Шын мәнінде Біз барлық затты қадірмен (өлшеммен) жараттық|Қамар сүресі, 49-шы аят}} Сонымен қатар Абдуллаһ ибн Амр ибн әл-Астан Имам Муслим риуаят еткен хадисте Аллаһтың жаратылыстардың тағдырын жаратудан 50 мың жыл бұрын жазып қойғандығы баяндалған<ref>[http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=9192 القدرية — islamweb.com]{{ref-ar}}</ref>. === Джәбрилер === {{main|Джәбрия}} '''Джәбрия''' ({{lang-ar|جبرية}})— адамдардың өз қалауы жоқ, барлық Аллаһтың құлдарын мәжбүрленген, таңдауы жоқ деп санайтын ағым<ref>[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&lang_name=%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A&word=%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D9%8A%D8%A9 جبرية — AlMaany.com]{{ref-ar}}</ref>. === Мурджиялар === {{main|Мурджия}} '''Ирджа''' ({{lang-ar|إرجاء}}) — араб тілінде «қалдыру» мағынасын білдіреді. Шариғатта «амалдарды қалдыру, амалдарды иманға кіргізбеу» мағынасын береді. Мурджиялар Әһлі-Сүннет пен харижилерге қарама-қайшы пікір ұстанып, иман деп тек «ішкі сенім және тілмен растауды» айтады. Олардың сеніміне сәйкес иман деңгейі көтерілмейді, барлық адамның иманы бір деңгейде дейді.<ref>[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=64738 مرجئة — www.islamweb.net]{{ref-ar}}</ref>. === Харижилер === {{main|Харижилік}} '''Харижилік''' — [[Сахаба]]лардың заманында пайда болған Исламның ең ерте ағымдарының бірі. Бастапқыда хауариждердің белгілі сенім жүйесі болмай, тек билікке және әмірлерге өзгеше көзқарасы болған саяси топ болды. Харижилердің Әһлі-Сүннеттен ең үлкен айырмашылығы — олардың жолына қайшы келетін билік басындағы әмірге қарсы шығуға рұқсат берді. Және осы топтың атауы да осыған байланысты ({{lang-ar|خروج}} «хурудж» — «қарсы шығу»). Олар үлкен күнә жасаған мұсылмандарды діннен шығарып, екі халифты ([[Осман ибн Аффан]] мен [[Әли ибн Әбу Талиб]]) мойындамайды. Олар зина жасаған адамды таспен соғу жазасын мойындамай, әйел адамның етеккір кезіндегі намаздарының орнын толтыру керек деп санайды<ref>[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=66315 خوارج — islamweb.net]{{ref-ar}}</ref>. ==== Ибадилер ==== {{main|Ибадия}} '''Ибадилер''' ({{lang-ar|إباضية}}) — харижилердің орташа көзқарасты фракциясы саналатын сүнниттер мен шииттерге ұқсамайтын ағым. Һижри VII-ші ғасырда пайда болып, негізін қалаған Абдуллаһ ибн Ибадтың есімімен аталған. Халифаттың билігіне қарсы шығып, өздерінің имаматтарын құрған (мыс.: Солтүстік Африкадағы Тахертте). Оман мемлекетінің көп бөлігі ибадилер. Алжир, Тунис, Ливия елдерінде, [[Занзибар]] аралында қауымары бар<ref name="shia">[http://svet-islama.com/articles/aqida/shiya-imamiyya/#.UMDKcOTclZg «Общее исследование основ, на которых зиждется религия шиитов-имамитов» — ''Мухибб ад-Дин аль-Хатыб''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610225458/http://svet-islama.com/articles/aqida/shiya-imamiyya/#.UMDKcOTclZg |date=2015-06-10 }}{{ref-ru}}</ref>. === Құраншылар === {{main|Құраншылар}} '''Құраншылар''' (құраниттер) — Сүннетті мойындамай, тек қана Құранға еретін топ. Олар Сүннетте қателер бар, кей жерде Құранға «қайшы келеді» деп, Сүннетке еруді парыз санамайды, оны ойдан шығарылған санайды. Мұсылман ғалымдары бұл пікірлерді адасу санап, Сүннетсіз намаз, ораза, зекет секілді құлшылықтар мен басқа да үкімдерді реттеу мүмкін еместігін айтады<ref>[http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=108792 الرد على بعض الشبهات التي يثيرها القرآنيو — islamweb.com]{{ref-ar}}</ref>. Аллаһ Құранда айтқан: {{quotation|Адамдарға түсірілген затты баяндау үшін саған зікірді түсірдік, мүмкін олар ойланатын шығар|Нәхл сүресі, 44-ші аят}} === Шиғалар (шииттер) === {{main|Шииттер}} [[Сурет:Meshed ali usnavy (PD).jpg|thumb|left| [[Нәджәф]] қаласындағы шииттер қасиетті санайтын Әли ибн Әбу Талибтің кесенесі]] '''Шиизм''' ({{lang-ar|شيعة}} — топ, ағым, секта) — Мұхаммед пайғамбардың {{Салауат}} өлімінен кейін пайда болған ағым. [[Шииттер|Шиғалар]] [[Әли ибн Әбу Талиб]]ті Пайғамбардан кейінгі билікке ең лайықты адам санап, алғашқы халифтер болған Әбу Бәкір мен Омарды зұлымдық жасады деп айыптайды. Олардың көзқарасы бойынша Әли және оның ұрпағы қателерден сақталған, олардың сөздері [[шариғат]] саналады. Олар көптеген [[сахаба]]ларды Мұхаммед пайғамбардан {{Салауат}} кейін Ислам дінінен қайтқан кәпір санап, сондықтан Сүннеттен жеткен [[хадис]]терді мойындамайды. Осыған қоса олар Құран Кәрім өзгертілген санайды, оның дұрыс нұсқасы Әлиде болды деп ойлайды. Шиғалардың сенімі бойынша «нағыз» Құранды [[Мәһди]] алып келеді. Шииттердің кейбіреулері [[Айша]] ананы Әлиге қарсы шыққаны үшін балағаттап, зина жасады деп айыптайды, оны тозақтық санап, қайтыс болған күнін тойлайды. Шиитер билікке тек [[Әли әулеті|Әлидің ұрпағы]] лайықты деп, басқа әмірлер мен халифтардың билігін заңды деп санамайды. Олардың ойынша Әлидің ұрпағынан 12 имам шығып, оның он екіншісі қазір «ғайыпта». Осыған байланысты оларды «[[әл-Исна Ашария]]» (он екіліктер) атайды. Бұл соңғы имам [[Ақырет]] алдында [[Мәһди]] болып қайтып келеді дейді. Олардың сенімі бойынша бұл имамдар ғайыпты біліп, «тылсым» дүниелерден хабары бар. Алтыншы имам саналатын [[Джафар әс-Садиқ]]тан кейінгі имамды таңдауда таласқан шииттер екіге бөлініп, Исмаилды қолдағандар өзіндік сенімдері бар [[исмаилия]] ағымына айналып кетеді. Олардың имамдары жәй діни көсем емес, Аллаһтан аян алатын, жаратылыстар мен Аллаһтың арасын жалғастыратын, дұғалар мен тілектерге жауап беретін Аллаһтың орынбасарлары. Оларды сүю — иман, оларды мойындамау — үлкен күпір<ref name="shia"/><ref name="shia1">[http://d1.islamhouse.com/data/ru/ih_books/single/ru_veroubejde_niya_shiitov_imamitov.pdf Вероубеждения шиитов имамитов — Шейх Мамдух ибн Әли әл-Харби]{{ref-ru}}</ref>. Әһлі-Сүннет сеніміне қайшы келетін шииттердің тағы бір амалдары — '''тақийа'''. «Тақийа» деп шииттердің өздерінің шын көзқарастары мен сенімін жасырып, өздері жау санайтындарға өтірік айту практикасы. Әһлі-Сүннет ғалымдары тақийаны өтірік пен екіжүзділік болғасын харам санайды. ==== Он екі имам ==== {{main|Он екі имам|онекіліктер}} [[Сурет:Imam reza shrine in Mashhad.jpg|270px|thumb|right|Иранның [[Мешһед]] қаласындағы шиитердің имамы Әли «Ризаның» кесенесі. Әлемдегі үлкендігі бойынша Меккедегі [[әл-Харам мешіті]] мен Мединедегі [[Пайғамбар мешіті]]нен кейінгі орынды иеленеді]] [[Әл-Исна Ашария]] шииттерінің он екі имамы<ref name="shia1"/>: # [[Әли ибн Әбу Талиб]], шииттер оны «Мұртаза» атайды; # [[Хасан ибн Әли]] ибн Әбу Талиб; шииттер оны «Муджтаба» атайды; # [[Хусәйн ибн Әли]] ибн ӘБу Талиб; шииттер оны «Шәһид» атайды; # Әли ибн әл-Хусәйн ибн Әли; шииттер оны «Зәйн әл-абидин» атайды; # Мұхаммед ибн Әли ибн әл-Хусәйн; шииттер оны «Бақыр» атайды; # [[Джафар әс-Садиқ|Джафар ибн Мұхаммед]]; шииттер оны «әс-Садиқ» атайды; # Мұса ибн Джафар әс-Садиқ; шииттер оны «Казым» атайды; # Әли ибн Мұса ибн Джафар әс-Садиқ; шиитер оны «Риза» атайды; # Мұхаммед ибн Әли ибн Мұса; шииитер оны «Тақий» немесе «Джәууад» атайды; # Әли ибн Мұхаммед ибн Әли ибн Мұса; шииттер оны «Нақий» немесе «Һади» атайды; # Хасан ибн Әли ибн Мұхаммед; шиитер оны «Зәкий» немесе «Аскәри» атайды; # Мұхаммед ибн Хасан әл-Аскәри; шииттер оны «Мәһди» немесе «Худжжатул-қаим әл-Мунтазыр» атайды. Олардың сенімі бойынша ол һижри 256-шы жылы туылып, 260-шы жылы аспанға көтерілген. Содан кейін 329-шы жылы әкесінің үйіндегі жертөлеге кіріп, «ғайып» болып кеткен. ==== Шииттер туралы мұсылман ғалымдарының сөздері ==== * Шейх [[Ибн Баз]]: {{quotation|«Шииттердің ағымдары өте көп, олардың әрқайсысының өз бидғаттары бар, бірақ олардың ішінде ең қауіптісі – [[Рухолла Хомейни|Хомейнидің]] рафидилік сектасы немесе пайғамбарымыздың (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) марқұм болған жанұясынан дұға тілейтін имамилер. Олар өз имамдары ғайыпты біледі деп сенеді, әрі олар сахабаларға тіл тигізеді»<ref>Мәджмуғ әл-фәтәуә, 4/439</ref>.|}} * [[Мұхаммед Насыруддин әл-Албани]]: {{quotation|«Мен Хомейнидің бес кітабын оқып шықтым және сол кітаптардағы әрбір сөз – күпірлік, ширк және Құран аяттары мен пайғамбарымыздың <small>(оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын)</small> Сүннетіне бүтіндей қайшы келеді деп толық айта аламын. Сол кітаптардағы нәрсені оқып және соған иланған әрбір кісі – кәпір болады, тіпті ол намаз оқып, ораза тұтып, өзін мұсылманмын деп санаса да»<ref>«Шиға имамия исна ашария фи мизаниль-ислам»</ref>.|}} ==== Зәйдилер ==== {{main|Зәйдилік}} '''Зәйдилік''' ({{lang-ar|زيدية}}) — өздерінің негізін қалаушысы деп Зәйд ибн Әли «Зәйн әл-абидин» ибн әл-Хусәйн ибн Әли ибн Әбу Талибты санайтын шиғалардың ағымы. Кезінде Иран, Ирақ және [[Хиджаз]] жерлерінде көп таралып, өздерінің бірнеше мемлекетін құрған: Солтүстік Африкадағы [[Идрис әулеті|Идрисилер]] мемлекеті (һижри 789-926 жж.), [[Табаристан]]да (һижри 863-928 жж.), [[Йемен]]де (һижри 901 ж.). Олардың Йеменнің кейбір бөлігіндегі билігі [[1962]]-шы жылдың 26-шы қыркүйегіндегі революцияға шейін жалғасты. Сенімдерінде [[Мутазилиттер|мутазилиттік]] жолы ұстанып, шииттердің ағымы болғанымен, олардың жолы басқа шииттерге қарағанда сүнниттерге жақынырақ. Олар «жасырын имамға» сенбейді, [[Әбу Бәкір]] мен [[Омар ибн әл-Хаттаб]]ты сөкпейді, күнадан сақталған деп тек Әлиді, Фатиманы және екі баласын атайды. Оларда басқа шииттер рұқсат берген уақытша неке харам саналады. XX-шы ғасырдың соңындағы саны 7 миллионға жуық. Йемен халқының біраз бөлігін құрайды<ref name="shia"/>. ==== Исмаилиттер ==== {{main|Исмаилия|қарматтар|Аға Хан}} '''Исмаилия''' ({{lang-ar|إسماعيلية}}) ([[батыния]], қарматтар, т.б.) ағымы өздерін [[Джафар әс-Садиқ]]тың үлкен ұлы Исмаилмен байланыстырады. Олар оны жетінші имам санап, басқа шииттерге қайшы пікірді ұстанады. Кейбір мұсылман ғалымдары оларды христиандар мен яһудилерден жаман Исламның жаулары санап, оларды мұсылман санатына кіргізбейді. Атауларына сәйкес («батын» —жасырын) олардың наным-сенімдері жасырын, жарияланбайды. Олардың кейбіреулері Құранды мойындамайды, Мұхаммед пайғамбардан {{сас}} кейін де пайғамбарлар болады деп санайды, Ақырет күнін, жәннәт пен тозақты мойындамайды. Олардың шектен шыққандары соншалықты, Әли ибн Әбу Талибты құдай санап, оған құлшылық қылады<ref>[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=67939 باطنية — islamweb.net]</ref>. Исмаилиттердің кейбіреулері өздерін пайғамбар санаған (мысалға исмаилит болған атақты араб ақыны [[Әбу Таийб әл-Мутанабби]]). Намаз оқитын исмаилиттер намаз оқығанда өздерінің діни басшысы және имамы [[Аға Хан]]дарына қарап оқып, өздерінің зекеттерін соған береді. === Таблиғи жамағат === {{main|Таблиғи жамағат}} '''Таблиғи жамағат''' — [[Үндістан]]дық Мұхаммед Ілияс Кандеһләуи ([[1303]]-[[1364]]) құрған ағым. Исламға шақыру, Исламды тарату мақсатында құрылған. Бұл ағым өкілдері дін таратуға 3 күнге, бір жетіге, 40 күнге шығып, елді мекендерді аралап уағыз айтумен айналысады. Бұл ағымның негізін салушылар сопылық [[тариқат]]тардың өкілі болып, матуриди сенімін ұстанған<ref>[http://www.saaid.net/feraq/mthahb/9.htm جماعة التبليغ والدعوة — Saaid.net]</ref>. === Хизб ут-тахрир === {{main|Хизб ут-тахрир}} '''Хизб ут-тахрир''' ({{lang-ar|حزب التحرير}}) — Тақи әд-дин ән-Нәбһани құрған Ихуан әл-Муслиминнен бөлініп кеткен ағым. Олар [[шариғат]]тан тек ақылымызға келетін нәрсені аламыз деп, қабір азабын, Мәсих Дәжжәлдің шығуын, т.б. заттарды мойындамайды<ref>[http://www.sahab.net/forums/index.php?showtopic=127337 Хизб ут-тахрир — Шейх Муқбиль ибн Һади]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ar}}</ref>. === Ихуан әл-муслимин === {{main|Ихуан әл-муслимин}} '''Ихуан әл-муслимин''' (мұсылман бауырлар) — [[1928]]-ші жылы Мысырда [[Хасан әл-Банна]] құрған саяси партия. Ихуан әл-муслимин жамағаты негізінен саясат пен билікке ұмтылып, мұсылмандардың сенімін түзеуге, оларды тура жолға бастауға ұмтылмайды. Бұл партия өздерінің Сүннетті ұстанатынын айтқанымен, олардың қатарында Сүннетке қарсы бидғат иелері де кіре береді<ref>[http://www.sahab.net/forums/index.php?showtopic=128726 Шейх Салих әл-Фаузанның «Ихуан әл-муслимин» туралы пәтуасы — Sahab.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120709081257/http://www.sahab.net/forums/index.php?showtopic=128726 |date=2012-07-09 }}{{ref-ar}}</ref>. == Ислам тарихы == {{main|Ислам тарихы}} [[Сурет:Rashidun654wVassal.png|thumb|left|Әділетті Халифтер кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]] [[Сурет:Umayyad750ADloc.png|thumb|right|Умауи халифтерінің кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]] Ислам тарихы әдеттегіде сол заманда билік құрған [[халифа]]лардың шыққан тегіне байланысты аталады. Мысалы: Аббаси халифтері Пайғамбардың {{Салауат}} көкесі Аббастан тараған. Аллаһтың елшісі Мұхаммедтің заманын '''пайғамбарлық ғасыры''' атайды. Осы заманда Ислам діні араб тайпаларының арасында тарап, олар мұсылмандықты қабылдай бастады. Пайғамбардың өлімінен кейін Ислам үмметін кезекпен 4 ұлы [[сахаба]] — [[Әбу Бәкір]], [[Омар ибн әл-Хаттаб]], [[Осман ибн Аффан]] және [[Әли ибн Әбу Талиб]] басқарып, халифтер болды. Бұл кезді «[[Әділетті төрт халифа|Әділетті халифтер»]] ({{lang-ar|خلفاء الراشدون}}) заманы деп атайды. Бұл заманда Ислам халифаты [[Арабия түбегі]]нің сыртына тарала бастады. Әділетті Халифтерден кейін билік басына Умәйя әулетінің халифтері келіп, олардың кезеңі [[Умәйя әулеті|«Умәуи заманы»]] ({{lang-ar|العهد الأموي}}) аталды. Умәуилер заманында халифат Иберия түбегіне (қазіргі [[Испания]]) шейін жетіп, сол жақта халифат билігі орнады. Халифаттағы билікке Пайғамбардың {{Салауат}} көкесі Аббас ибн Абдуль-Мутталибтың әулеті таласып, Умәуи халифтерінен билікті тартып алды. [[Аббас әулеті|Аббасилер]] кезеңі ({{lang-ar|العهد العبّاسي}}) сонымен қатар «Исламның алтын ғасыры» деп аталады, себебі осы халифтердің кезінде ғылым мен әдебиет бұрынғы арабтардың жетістіктерінен асып түсіп, үлкен даму алды. Аббасилердің билігі көптеген себебтермен әлсіреп, бұрынғы халифат жерлерінде дербес Тулунилер, [[Фатима әулеті|Фатимилер]], [[Селжұқ әулеті|Селжұқилер]] және т.б. мемлекеттер пайда болды. Осы кезде кресшілердің [[Иерусалим]] қаласын басып алуды мақсат еткен жорығы баталып, 194 жылға созылған [[крест жорықтары]] басталды. [[Сурет:Abbasids850.png|thumb|left|Аббаси халифтерінің кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]] [[Сурет:Ottoman Empire 16-17th century.jpg|thumb|right|Осман империясы кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]] Кейбір мұсылман мемлекеттері кресшілерге қарсы соғысқа шығып, олардан басып алынған қалаларды қайтарды. Бұл жағдай Мысырда [[мәмлүктер]]дің билігі келіп, кресшілерді Шам қалаларынан қуып шыққанға шейін жалғасты. Осы кезде шығыста Шыңғыс ханның немересі [[Хұлағу]] халифаттың астанасы болған Бағдадты басып алды. Аббасилер халифат атанасын [[Әл-Қаһира]]ға (Каир) көшірді және осы уақыттан бастап аббасилердің билігі тек формальды түрде сақталып, нағыз билік мәмлүк сұлтандарының қолында шоғырланды. Осыдан кейін Аббасилер заманындағыдай мұсылмандарды біріктіретін мемлекет [[Османлы мемлекеті|Ұлы Османлы Мемлекеті]] құрылғанға шейін болған жоқ. [[Османлы Мемлекетінің сұлтаны|Османлы сұлтандары]] мұсылмандардың қол астына бұған дейін жауланбаған көптеген жерлерді қосты. Оның ішінде Еуропадағы [[Балқан түбегі]]н жаулау мен сол жақта Ислам дінін тарату болды. 7-ші османлы сұлтаны [[II Мехмет]] кезінде [[Ыстамбұл|Константиние]] қаласы мұсылмандардың қол астына өтті. [[1516 жыл]]ы сұлтан [[I Сәлім]] [[Шам]] мен [[Мысыр]] жерлерін басып алып, ақырғы аббаси халифінен халиф атағын алды. Осыдан кейін 408 жыл бойы [[Османлы әулеті]] халифтер ретінде билік құрды. Және бұл кезең «Османлылар заманы» ({{lang-ar|العهد العثماني}}) аталып кетті. Бұл кезде Ұлы Османлы Мемлекетінен бөлек Ирандағы [[Сефевидтер әулеті|Сефевидтер]] мемлекеті, [[Әмір Темір]] мемлекеті сияқты бірнеше мемлекеттер құрылды. Ұлы Османлы Мемлекеті құлағаннан кейін мұсылмандар бір-бірін ортақ дін, тіл мен мәдениет біріктіретін дербес мемлекеттерге бөлініп кетті<ref name="tarih">[http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 إسلام — من ويكيبيديا، الموسوعة الحرة]</ref>. === Мұхаммед пайғамбар заманы (610-632) === [[Сурет:Cave Hira.jpg|thumb|left|Алғашқы аян түскен Хира үңгірі]] Ислам дінінің негізін салушы [[Һашим әулеті]]нен шыққан [[Мұхаммед пайғамбар|Мұхаммед ибн Абдуллаһ ибн Абдуль-Мутталиб]] {{Салауат}}. Һашим әулеті өз кезегінде арабтың [[Құрайш]] тайпасының бір бөлігі. Ол Ислам уағыздауын бастамай тұрып та пұттарға табынбай, бірқұдайшылық жолын ұстанған. Ол Аллаһқа құлшылық қылып, дұға ету үшін [[Рамазан]] айында керек-жарақтарын алып Меккенің қасындағы [[Нұр тауы]]ндағы [[Хира үңгірі]]не баратын болған. Міне, бір күні Хира үңгірінде отырған сәтінде оған Аллаһ жіберген Жәбірейіл періште ең бірінші рет аян етеді. Бұл [[Аләқ сүресі|«Аләқ»]] сүресінің алғашқы аяттары болатын. Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} Аллаһтың [[уахи]]ын адамдар арасында жасырын уағыздай бастайды. Оған ең бірінші боп оның әйелі [[Хадиша|Хадиджа бинт Хууәйлид]], көкесінің ұлы [[Әли ибн Әбу Талиб]], ең жақын досы [[Әбу Бәкір]] сеніп, иман келтіреді. Ол құрайштардың арасында пұттарға табынбай, тек бір Аллаһқа ғана құлшылық қылуға шақырады. Осыны білген олар Мұхаммедке ерушілерді азаптап, діннен қайтуға мәжбүрлей бастайды. Бұны көрген Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} ізбасарларына [[һижра]] жасауға рұқсат береді. Ең бірінші дін үшін көшу [[Эфиопия]] еліне болып, 80 адамнан тұратын топтың ішінде [[Осман ибн Аффан]] мен [[Джафар ибн Әбу Талиб]] болады. Көмекшілері мен тірегі болған көкесі [[Әбу Талиб]] пен әйелі Хадиджа қайтыс болғаннан кейін көпқұдайшылардың мұсылмандарға деген қысымы күшейе түседі. Ясриб ([[Медине]]) қаласының бір топ адамы Ислам дінін қабылдап, Мұхаммедке [[Сурет:Mohamed peace be upon him.svg|20px]] көмектесуге уәде етеді. Дінді аман сақтау үшін мұсылмандар жасырын түрде Медине қаласына көше бастайды. Ең соңғылардың қатарында һижраны Мұхаммед пайғамбар мен Әбу Бәкір жасап, Медине қаласына келеді. Осы кезден бастап Ясриб қаласы Медине (яғни «мәдинә ән-нәбәуийә» — пайғамбардың қаласы) атана бастайды. Һижраның екінші жылы меккелік көпқұдайшылармен Бадр құдықтарының қасында [[Бадр шайқасы|шайқас]] болып, мұсылмандар Ислам тарихында алғашқы рет жеңіске жетеді. Бұған жауап ретінде келесі жылы меккеліктер [[Ухуд]] тауының қасында мұсылмандарды жеңіп, олар шегінуге мәжбүр болады. Келесі жылы мұсылмандар мен меккеліктер арасында «[[Худайбия]] келісімі» аталған он жыл бойы соғыспауға келісім жасалады. Меккеліктер жағынан қауіп сейілгеннен кейін мұсылмандар осыған дейін жауласып келген яһудилерге шабуыл жасап, оларды жеңеді. Меккеліктермен болған келісімнен кейін сегіз жыл өткеннен кейін, Мұхаммед пайғамбар еш шайқассыз [[Меккенің жаулап алынуы|Меккені басып алады]]. Исламға қарсы өлең жазған 10 адамнан басқасының барлығы кешіріліп, оларға амандық беріледі. Меккені мұсылмандар басып алғаннан кейін Қасиетті [[Қағба]]ның ішіндегі барлық пұттар сындырылып, көпқұдайшылық белгілірінен тазартылады. Меккені алғаннан кейін Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} екі жыл өмір сүріп, өмірінің соңғы жылы жүздеген мың мұсылманмен бірге қажылық жасайды. [[Арафат]]та отырған кезінде оған Аллаһ тарапынан ең соңғы аят түседі: {{quotation|Бүгін сендерге діндеріңды толық қылдым, нығметімді тәмамдап, сендерге дін ретінде Исламға разы болдым|Мәида сүресі, 5-ші аят}} Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} [[632]]-ші жылдың 8-ші маусым күні қайтыс болып, Медине қаласында өзінің сүйікті жары [[Айша]]ның бөлмесінде көміледі<ref name="tarih"/>. === Әділетті халифалар заманы (632-661) === {{main|Әділетті төрт халифа}} [[Сурет:Petra Jordan BW 21.JPG|thumb|left|Мұсылмандардың Шам өлкесіндегі ең алғашқы жаулап алған қалаларының бірі — [[Петра]] қаласы]] Пайғамбардың өлімінен кейін мұсылмандардың халифасы болып оның ең жақын досы '''[[Әбу Бәкір]]''' болады. Әбу Бәкір билік құрған кезеңде бұған дейін мұсылмандықты қабылдаған кейбір тайпалар Исламнан бас тартады. Бұлар мен болған соғыстарды «Ридда (діннен қайту» соғыстары деп атайды. Сонымен қатар араб жазирасында өздерін пайғамбармын деген бірнеше адам пайда болып, бүлік жасай бастайды. Әбу Бәкір заманында мұсылмандар алғашқы рет Арабия түбегінің сыртындағы аймақтарды жаулай бастайды. [[Халид ибн Уәлид]] бастаған мұсылман әскері [[Парсы]] мен [[Византия]]ға сәтті жорықтар жасайды. Әбу Бәкір қайтыс болғаннан кейін оның өсиеті бойынша халифатты '''[[Омар ибн әл-Хаттаб]]''' басқаратын болды. Омар билік құрған кезде мұсылмандар [[Византия]] әскерлерін жеңіп, Шам өлкесін басып алады. Парсы еліне болған жорықта [[Басра]], [[Куфа]] және т.б, қалалар қолға түседі. Мұсылман әскерлері [[Хорасан]] жерлеріне, [[Әзірбайжан]] мен [[Армения]]ға шейін жетеді. [[Амр ибн әл-Ас]] басқарған әскер [[Мысыр]] жерін толығымен жаулап алып, жергілікті копттарға амандықты уәде етеді. [[644]]-ші жылдың 1-ші қарашасында Омарды намаз оқып тұрған сәтінде парсылық Әбу Лу-лу қатты жарақаттайды. Көп ұзамай Омар жан тапсырады. Омардан кейін халифатты Мұхаммед пайғамбардың {{Салауат}} күйеу баласы '''[[Осман ибн Аффан]]''' басқарады. Оның кезінде мұсылмандар Солтүстік Африкада жеңіске жетеді. Османның заманында Әбу Бакр кезінде жиналған [[Құран]] нұсқасы бекітіліп, барлық қалаларға таратылады. Осман ибн Аффанды Һашим әулеті мен өзі шыққан Умәйя әулетінің қақтығысы себебінен көтерілісшілер өлтіреді. Османнан кейін Медине қаласындағы сахабалар халифа қылып '''[[Әли ибн Әбу Талиб]]ті''' таңдайды. Әли ибн Әбу Талибтің әскері бұл шешімге келіспеген Шам өлкесінің әмірі [[Мағауия]] ибн Әбу Суфйанмен «Сыффин шайқасы» аталып кеткен шайқаста шайқасады. Ал Айшамен болған шайқас «Түйелер шайқасы» аталып кетеді. Әли мен Мағауия келісімге келу үшін келіссөз жүргізуге Әлидің жағынан [[Әбу Мұса әл-Ашғари]], Мағауия жағынан [[Амр ибн әл-Ас]] тағайындалады. Ұзақ келіссөзден кейін, олар Әли мен Мағауияның билікті тастап, халифаны қайта таңдауға келіседі. [[661]]-ші жылдың 24-қаңтар күні Әли ибн Әбу Талибты [[Куфа]] қаласында таңғы намазға бара жатқан кезінде Әбдуррахман ибн Мулджим уланған қылышпен басына жарақат салады. Үш күннен кейін Әли қайтыс болады. Оның нақты қай жерде көмілгені белгісіз<ref name="tarih"/>. === Умәуилер заманы (661-750) === {{main|Умәйя әулеті}} [[Сурет:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|right|Умәуи заманындағы алтын тенге]] '''Умәйя әулеті''' — Араб халифатын билеген әулет ([[661]]-[[750]]). Негізін [[Мекке]]дегі құрайыш тайпасының умәйя руынан шыққан Мұғауия I (т.ж.б.-[[680]]) қалаған. Умәйя әулетінен шыққан халифтар мемлекет құрамына Солтүстік Африка, [[Пиреней түбегі]]нің көп бөлігін, [[Орталық Азия]]ны, [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Ирак]], [[Кавказ]]дың біраз жерлерін қосып алды. [[8 ғ.|VIII]]-ші ғасырдың ортасына таман мемлекеттегі бірлік әлсірей бастады. [[Әбу Муслим]] бастаған шииттік қозғалыс ([[747]]-[[750]]) Умәйя әулетін тақтан тайдырған соң, билікке Аббас әулеті келді<ref name="tarih2">Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>. === Аббасилер заманы (750-1258) === {{main|Аббас әулеті}} '''Аббас әулеті''' — Араб халифатын билеген әулет ([[749]]-[[1258]]). Мұхаммед Пайғамбардың {{Салауат}} немере ағасы Аббас ибн Әбділмүттәліп ибн Хашимнен тараған. Мұхаммед ибн Әлидің ұлы Ибраһим жіберген өкіл Әбу Мүслім бастаған шииттік қозғалыс Умәйя әулетін тақтай тайдырған соң, Аббас әулеті үкімет басына келген. Аббас әулетінің алғашқы халифасы Әбуль Аббас әс-Саффах ([[750]]-[[754]]) болды. [[762]] жылы Аббас әулетінің астанасы Шамнан Бағдадқа ауыстырылды. Аббас әулетінің мемлекеті әдебиеттерде кейде «Бағдадия халифаты» деп те аталады. Ол «Мұсылман ренессансы» дәуірінде мәдениеті, ғылымы, әдебиеті, философиясы, математикасы, географиясы, саудасы, т.б. әлемдік дамудың алдыңғы қатарындағы мемлекет болды. Бұл халифат төңірегіндегі көптеген халық өкілдері оған өзіндік үлестерін қосып отырды. Ежелгі Шығыс, Грек, Рим өркениетінің жетістіктеріне сүйенген араб мәдениеті Еуропа елдерінің дамуына көмектесті. Аббас әулеті арасынан [[Һарун әр-Рашид]] ([[786]]-[[809]]), Мамун ([[813]]-[[833]]), әл-Мутасим ([[833]]-[[842]]) қызметтері айрықша аталды. Кейін VIII ғасырдың ортасында мемлекет бірлігі әлсіреді. Әр аймақта Аббас тұқымдары немесе жергілікті билеуші топтар билік жүргізе бастады. X ғасырда буидтер, одан [[Селжұқ әулеті|селжұқтар]] Аббас әулетін ығыстырып шығарды да, олар тек діни тістерге ғана араласатын болды. [[1258 жыл]]ы [[Хулагу хан]] бастаған моңғолдар Бағдадты басып алып, Аббас әулетін жойды. Тірі қалған әл-Мустансирге Мысыр сұлтаны [[Бейбарыс]] [[1261 жыл]]ы [[әл-Қаһира]]да халифа атағын берген. [[1517 жыл]]ы османлы сұлтаны [[I Сәлім]] халиф III Мүтәуеккелді [[Ыстамбұл]]ға көшіріп, кейін халиф атағы османлы сұлтандарына өтті<ref name="tarih2"/>. ===Ұлы Османлы Мемлекеті заманы (1517-1923)=== {{main|Османлы мемлекеті}} [[Сурет:Zonaro GatesofConst.jpg|thumb|right|II Мехметтің Константинопольді жаулап алған сәті]] '''Ұлы Османлы Мемлекеті''' — [[1299 жыл|1299]]-[[1922 жыл]]дары өмір сүрген көпұлтты мемлекет. [[1517 жыл]]дан бастап бұл мемлекеттің басшылары [[халифа|халиф]] аталады. Османлы халифтері бұрын-соңды мұсылман иелігінде болып көрмеген көптеген елдерді басып алды. Оның ішінде [[Грекия]], [[Албания]], [[Болгария]], [[Сербия]], [[Солтүстік Македония]] жерлері болды. Өзінің шарықтау шегінде Ұлы Османлы Мемлекеті [[Вена]]дан [[Парсы шығанағы]]на шейін, [[Қырым]]нан [[Марокко]]ға шейін созылып жатты. [[1453 жыл]]ы 7-ші османлы сұлтаны II Мехмет [[Шығыс Рим империясы]]ның елордасы болған Константинополь қаласына басып кіреді. Бұл қала қазір [[Ыстамбұл]] деп аталады. Осы кезде Шығыста мұсылмандардың бірнеше мемлекеті пайда болды. Оның ішінде [[Әмір Темір]] құрған Тұран мемлекеті және [[Иран]], [[Әзірбайжан]] мен [[Ирак]]тың шығысында орналасқан [[Сефевидтер әулеті]]нің мемлекеті болды. Сефевидтер мемлекетінің негізін қалаушы шаһ I Ысмайыл болды. Ол қоластындағыларға [[шиизм]]ді ұстануды парыз қылып, Анадолы түбегіндегі шииттерді османлы сұлтандарына қарсы қойып отырған. [[Шииттер]]дің көтерілісін басқан [[I Сәлім]], ендігі назарын Сефевидтермен келісімге отырған [[Мәмлүктер|Мәмлүк сұлтандығына]] аударды. [[1517 жыл]]ы I Сәлім мәмлүктерге қарсы жорыққа аттанып, мәмлүк иелігінде болған [[Мысыр]] мен Шам өлкесін басып алады. I Сәлімнен кейін таққа отырған оның ұлы [[I Сүлеймен]] мемлекетті кеңейтуді тоқтатпай, көптеген жерлерді, оның ішінде [[Белград]] қаласын жаулап алады. Вена қаласын екі мәрте қоршағанмен, оны ала алмайды. I Сүлейменнен кейін Ұлы Османлы Мемлекеті әлсіреп, тек [[IV Мехмет]]тің кезінде ғана жандана бастады. Одан кейін османлы сұлтандары біртіндеп бұрынғы ұлылығынан айырыла бастады. Арабия түбегінде [[Мұхаммед ибн Абдул-Уәһһаб]] бастаған Исламды өткен ғасырлар бойы қосылған заттардан тазарту қозғалысы басталды. Османлы сұлтандары бұндай қозғалыстарды жою үшін күрескенмен, толығымен өшіре алған жоқ. Оған қоса [[Балқан түбегі]]нде ұлт-азаттық қозғалыс өрши түсті. Ұлы Османлы Мемлекеті [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін [[Түркия|Түркия Республикасының]] президенті [[Мұстафа Кемал Ататүрік]]тің шешімімен өмір сүруін тоқтатты<ref name="tarih"/>. ===Ұлы Османлы Мемлекетінен кейін=== Ұлы Османлы Мемлекеті құлағаннан кейін, [[Ұлыбритания]], [[Франция]] сияқты Дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен елдер бұрынғы мемлекеттің иеліктерін өз қарамағына алды. Соңынан бұл елдер бір-бірімен дін, мәдениет пен тілден басқа еш қатысы жоқ дербес мемлекеттерге айналды. Мысыр президенті [[Абдель Насер Гамаль|Ғамал Әбділ Насыр]] [[Сирия]] мен Мысырды біріктіруге әрекет жасап, онысы сәтсіздікке ұшырады. [[Израиль]] экстремисттерінің [[Әл-Ақса мешіті|Ақса мешітін]] өртеуінен кейін [[1969 жыл]]ы [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]] құрылып, оған барлық дерлік мұсылман мемлекеттері кірді. [[20 ғасыр|XX ғасырдың]] соңында [[Иран]]да Ислам төңкерісі болып, ондағы билікке шииттер келді. Сонымен қатар [[Ливан]]дағы "[[Хезболла]]", [[Ауғанстан]]дағы "[[Әл-Қаида|Қағида]]" сияқты бірнеше топтар құрылды. [[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек]] күнінде [[Нью-Йорк]] қаласындағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]]на ұшақ соғылып, көптеген адамдардың қазасына әкеп соқтырды. Бұл оқиғаны "Қағида" лаңкестік тобы ұйымдастырды деген айып тағылды. Бұл Ислам дінінің әлемдегі беделіне үлкен нұқсан келтірді<ref name="tarih"/>. == Ислам өнері == {{main|Ислам өнері}} Мұсылмандық [[Араб каллиграфиясы|каллиграфияның]], [[сәулет]] өнерінің үлгілері <gallery mode=packed> Сурет:Turquoise_epigraphic_ornament_MBA_Lyon_A1969-333.jpg|XV-ші ғасырда жасалған [[Самарқанд]]тық [[арабеска]]ның бөлігі Сурет:Arabesco de Medina Azahara (2) (Córdoba, España).jpg|[[Кордова халифаты]]ның Әл-Заһра қаласындағы рельефті панель. [[904]]-ші жыл Сурет:Sheikh_Lotfallah_Esfahan.JPG|[[Исфаһан]] қаласындағы Шейх Лутфуллаһ мешітінің күмбезіндегі зор арабеска. XVII ғасыр Сурет:Badshahi_Mosque_July_1_2005_pic32_by_Ali_Imran_(1).jpg|Бадшаһи мешіті (Патшалық мешіт). [[Ұлы моғолдар империясы|Моғол]] императоры [[Аурангзеб]] салдырған Сурет:SamarkandBibiKhanym.jpg|Самарқандтағы [[Бибі Ханым мешіті]]. [[1399]]-шы жылы [[Әмір Темір]] салдырған Сурет:MosqueeKairouan_4.jpg|Тунистың [[Қайруан]] қаласындағы Үлкен мешіт (Уқба мешіті). [[670]]-ші жыл Сурет:Mosque_%22Kul_Sharif%22.jpg|Еуропаның ең үлкен мешіті саналатын [[Құл-Шәриф мешіті]]. Қазан, Ресей Сурет:HeratFridayMosque.jpg|Ауғанстанның [[Герат]] қаласындағы жұма мешітінің сырт көрінісі Сурет:Chinese-style_minaret_of_the_Great_Mosque.jpg|Қытай стилінде салынған Орталық [[Қытай]]дағы [[Сиань мешіті]]нің мұнарасы Сурет:Arabic_Plaque,_Great_Mosque,_Xian.jpg|Сиань мешітіндегі каллиграфия Сурет:Taj_Mahal_Calligraphy_Example.jpg|[[Тәж Махал]] қабырғаларындағы [[араб каллиграфиясы]] Сурет:Delhi_Qutb_Minar.jpg|[[Дели]]дегі «Қууат әл-Ислам» мешіті Сурет:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 17-22-07.jpg|Испаниядағы Әл-Хамра ([[Альгамбра]]) сарайы Сурет:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 13-54-14.jpg|[[Кордова]]дағы Үлкен мешіттің іш көрінісі Сурет:Selimiye_Mosque,_Dome.jpg|[[Селимие мешіті]]нің күмбезі (ішкі көрініс) </gallery> {{Таңдаулы мақалалар тізіміне үміткер|11 желтоқсан 2012}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * «Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир. ISBN 5-94824-071-1 * [http://svet-islama.com/articles/aqida/shiya-imamiyya/#.UMDRR-TclZg «Общее исследование основ, на которых зиждется религия шиитов-имамитов» — Мухибб ад-Дин аль-Хатыб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610225458/http://svet-islama.com/articles/aqida/shiya-imamiyya/#.UMDRR-TclZg |date=2015-06-10 }}{{ref-ru}} * [http://d1.islamhouse.com/data/ru/ih_books/single/ru_veroubejde_niya_shiitov_imamitov.pdf Вероубеждения шиитов имамитов — Мамдух Ибн Али Аль-Харби]{{ref-ru}} * [http://www.islamhouse.com/p/68826 Малик ибн Анас — Islamhouse.com]{{ref-ru}} * [http://www.islamhouse.com/p/68832 Имам Ахмад — Islamhouse.com]{{ref-ru}} * [[s:ar:مجموع الفتاوى|«Маджму' әл-фатауа», Шейх әл-Ислам Ибн Таймийа]]{{ref-ar}} * «Облегенный фикх» — Мұхаммед ибн Ғаним әс-Садлән; «Мұсылман» баспа үйі, Алматы 2008 ISBN 978-601-7051-06-8 * [http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/single2/ar_Conditions_for_Prayer_and_elements.pdf «Намаздың шарттары, оның рүкіндері мен уәжіптері», Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб]{{ref-ar}} * [http://www.al-hanifiya.kz/fikh-kitap/43-tagamdagy-halalmen-haram «Тағамдағы халал мен харам» — Al-Hanifiya.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208140822/http://www.al-hanifiya.kz/fikh-kitap/43-tagamdagy-halalmen-haram |date=2013-02-08 }} * [http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/parts/Feqh_Meesr/ar_feqh_almeesr_from_quran_and_sunnah_b.pdf «Әл-фиқһ әл-муяссар фи дау әл-Китаб уәс-Сунна»]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ar}} [[Санат:Діндер]] [[Санат:Ислам|*]] [[Санат:Ыбырайымдық діндер]] 0hapitqy8wde15duvdjntwlbri5oc0s Біріккен Ұлттар Ұйымы 0 4702 3652061 3562315 2026-09-08T09:59:52Z Asorev 125569 3652061 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы=Біріккен Ұлттар Ұйымы |құрылу оқиғалары2=Жарғының күшіне енуі |ортаққор=United Nations |басшы есімі4=Боб Рэй |басшы мансабы4=БҰҰ Экономикалық және әлеуметтік кеңесінің төрағасы |басшы есімі3=Филемон Юнжи Янг |басшы мансабы3=БҰҰ Бас Ассамблеясының төрағасы |басшы есімі2=Әмина Джейн Мұхаммед |басшы мансабы2=БҰҰ Бас хатшысының орынбасары |басшы есімі1=[[Антониу Гутерреш]] |басшы мансабы1=[[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы]] |құрылу мерзімі2=[[24 қазан]] [[1945 жыл]] |құрылу мерзімі1=[[26 маусым]] [[1945 жыл]] |background_color=#009edb |құрылу оқиғалары1=БҰҰ Жарғысына қол қою |тілдер=[[Ағылшын тілі]],<br> [[Араб тілі]],<br> [[Француз тілі]], <br>[[Испан тілі]],<br> [[Қытай тілі]],<br> [[Орыс тілі]] |тип=[[Үкіметаралық халықаралық ұйымдар|Халықаралық үкіметаралық ұйым]] |орталық={{Байрақ|АҚШ}}, [[Нью-Йорк]] |орталық типі=Штаб-пәтер |мүшелік=[[Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше мемлекеттер|193 мүше мемлекет]],<br/> 2 бақылаушы мемлекет |аңыз1=<div style="text-align:left;"> {{legend|#009edb|БҰҰ-ға мүше мемлекеттер}} {{legend|#9edb00|БҰҰ жанындағы бақылаушы мемлекеттер (Палестина, Ватикан)}} {{legend|#db9e00|2 мүше емес қолайлы мемлекеттер (Ниуэ, Кук аралдары)}} {{legend|#c0c0c0|17 өзін-өзі басқармайтын аумақтар}} {{legend|#f0f0f0|Антарктида (халықаралық аумақ)}} |карта1 ені=300px |карта1=United Nations (Member States and Territories).svg |логотип=[[image:Flag of the United Nations.svg|180px]] БҰҰ туы <br> [[image:UN emblem blue.svg|120px]] БҰҰ эмблемасы |альтернативті={{lang-en|United Nations}}<br> {{lang-ar|الأمم المتحدة}}<br> {{lang-fr|Organisation des Nations unies}}<br> {{lang-ru|Организация Объединённых Наций}}<br> {{lang-es|Organización las Naciones Unidas}}<br> {{lang-zh|联合国}} |атау түсі=#ffffff |сайт=[https://www.un.org/ www.un.org] <br /> [https://www.un.int/ www.un.int] }} '''Біріккен Ұлттар Ұйымы''' ('''БҰҰ''') — халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтауға, халықтар арасындағы достық қатынастарды дамытуға, халықаралық ынтымақтастыққа қол жеткізуге және мемлекеттердің іс-әрекеттерін үйлестіру орталығы болуға бағытталған үкіметаралық ұйым. Ол – әлемдегі ең ірі, халықаралық деңгейде ұсынылған және ең қуатты үкіметаралық ұйым.<ref name="">https://www.un.org/en/about-un/</ref> Бас кеңсесі – [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та орналасқан. Қазіргі уақытта БҰҰ-ның құрамына 193 мемлекет кіреді. «Біріккен Ұлттар» атауын [[АҚШ президенті]] [[Франклин Делано Рузвельт]] ұсынды. Декларациясы [[Сан-Франциско|Сан-Францискода]] [[1945 жыл|1945 жылы]] 24 қазанда қабылданды. Сол күн БҰҰ күні деп жарияланды. == Тарихи шолу == [[Сурет:UnitedNations.gif|300px|left|]] Біріккен Ұлттар Ұйымының ең басты әрі негізгі құжаты оның [[Жарғы|Жарғысы]] болып табылады. Тарихи деректерді алға тартсақ, Ұйым Жарғысының жобасы [[КСРО]], [[АҚШ]], [[Қытай]] және [[Ұлыбритания]] мемлекеттері өкілдерінің қатысуымен жасалған. Құжат бес тілде – [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Қытай тілі|қытай]], [[Француз тілі|фран­цуз]] және [[Испан тілі|испан]] тілдерінде дайындалып, оған 1945 жылдың 26 маусымында [[Сан-Франциско конференциясы|Сан-Франциско конференциясында]] 51 мемлекет қол қойды. Ал Жарғы сол жылдың 24 қазанында аталмыш конференцияға қатысушы елдердің Жарғыны ратификация­лауларына байланысты күшіне енгізілді. Содан бері 24 қазан халықаралық қоғамдас­тықта Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылған күні ретінде кеңінен аталып өтіп жүр. Көпшілікке жақсы таныс, Ұйымға мүше барлық мемлекеттер кіретін Бас Ассамблея Біріккен Ұлттар Ұйымының бас органы саналады. БҰҰ-ға мүше елдердің әрқайсысы шешім қабылдау кезінде бір дауысқа ие болады. Жалпыға ортақ ерекше маңызды мәселелер, атап айтқанда, [[Бейбітшілік|бейбіт­шілік]] пен қауіпсіздік, Ұйымға жаңа мүше­лер мен оның бюджетін қабылдау мәселе­лері БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің үштен екісі қатысып, дауыс беру қорытындысы бойынша шешіледі. Сондай-ақ, Бас Ас­самблея Ұйымның бюджетін қарап, бекітеді. Ұйымның әртүрлі органдарына мүшелер Қауіпсіздік Кеңесінің ұсынуымен БҰҰ-ның Бас хатшысын сайлайды. Қазіргі таңда, Қауіп­сіздік Кеңесіне [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Қытай]], [[Ұлыбритания]] және [[Франция]] мемлекеттері тұрақты мүше болып келеді. Сондай-ақ, біраз жылдардан бері Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері қатарын көбейту жөнінде мәселе қозғалып жүр. Бірақ ол әлі шешімін тапқан жоқ.<ref>Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> == Мақсаты == Жарғысына сәйкес, БҰҰ өз қызметінде келесі 4 мақсатты көздейді: * бүкіл әлемде бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау; * ұлттар арасындағы достық қатынастарды дамыту; * халықаралық мәселелерді шешуде халықаралық ынтымақтастықты жүзеге асыру мен адам құқығын құрметтеуді қолдау; * осы мақсаттарға қол жеткізуде ұлттардың бірлесіп әрекет ететін орталығы болу. БҰҰ өзінің көп қырлы функцияларын қосқанда әлемдік қауымдастық қызметінің барлық дерліктей салаларын қамтиды. Оның өзектілігі, әсіресе өсіп келе жатқан ғаламдық тәуелділік пен мемлекеттердің халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуде күш-жігерін біріктіруді талап етумен ерекшеленетін қазіргі заманның қақтығыстарын шешудегі рөлі өте зор. БҰҰ мүше-мемлекеттері үшін басты маңыздылық Ұйымның халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау, қарусыздану мен жаппай қырып-жою қаруын таратпау секілді өзекті мәселелерді шешуге қатысуы болып табылады. Ұйым, сонымен қатар [[лаңкестік]], есірткінің заңсыз айналымы мен ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес бойынша халықаралық күш-жігер бастамасын көтерді. Бүгінгі таңда ол халықаралық қауымдастықтың көкейкесті мәселелерін шешудің өзінше бір орталығына айналды: БҰҰ адам құқығын құрметтеуді қолдау, қоршаған ортаны қорғау, аурулармен күрес, жоқшылық ауқымын тежеу, босқындарға көмек, миналарды залалсыздандыру және ЖҚТБ-мен күрес бойынша жүйелі жұмыс атқаруда. БҰҰ-ның басты мақсаттарының бірі - бүкіл әлемде бейбітшілікті сақтау. Көптеген жылдар бойына ұйым халықаралық дағдарыстардың алдын-алу және ұзаққа созылған қақтығыстарды шешуде маңызды рөл атқарып келеді. Бейбітшілікті орнату мен сақтау және гуманитарлық көмек көрсету жөніндегі кешенді операцияларды жүзеге асырды. Сонымен қатар ол өршіп келе жатқан қақтығыстардың алдын-алу шараларын қолға алды. Қақтығыс соңынан кейінгі жағдайларда ол [[зорлық]]тың түп негізін жою мен тұрақты бейбітшілік негізін салуға бағытталған ұйымдасқан шараларды жиі қолға алуда. == Құрылымы == [[Сурет:UN System kazakh.png|center|720px]] # [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|'''Бас Ассамблея''']] — БҰҰ Жарғысы шегінде кез келген іс пен мәселені талқылау, мүше мемлекеттерге ұсыныс әзірлеу уәкілетін иеленеді, Қауіпсіздік Кеңесінің жыл сайынғы әрі арнайы баяндамаларын талқылап, бүкіл Ұйымның бюджетін қарап, бекітеді. Қауіпсіздік және Экономикалық-әлеуметтік кеңестерге мүшелерді тағайындайды. Қауіпсіздік Кеңесінің ұсынуымен Бас хатшыны 5 жылдық мерзімге тағайындайды және Халықаралық сот мүшелерін тағайындадйды. Бас Ассамблея отырысы жыл сайын қыркүйек пен желтоқсан айлары арасында өтеді. # [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|'''Қауіпсіздік кеңесі''']] — халықаралық бейбітшілік пек қауіпсіздік үшін күреседі. Оның шығарған барлық шешімдеріне БҰҰ мүшелері бағынуы тиіс. Бес тұрықты мүшелері (Ресей, АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Қытай) вето құқығына ие. Ал қалған 10 түрақсыз мүшелерді БҰҰ уставының 23-бабына сәйкес сайланады. # '''Хатшылық''' — бұл әлемнің барлық БҰҰ кеңселерінде түрлі ресми жұмыстармен айналысатын халықаралық персонал. Негізгі кеңселері Нью-Йоркте, Женевада және Венада.Хатшылықты бас хатшы басқарады. # '''Экономикалық және әлеуметтік кеңес''' — 5 аймақтық комиссиядан тұрады: Европалық экономикалық комиссия, [[Азия]] және Тынық мұхиты үшін Экономикалық және әлеуметтік комиссия, Батыс Азия үшін Экон. және әлеум. Ком., Африка үшін, Латын Америкасы және Кариб бассейні үшін. # '''Қамқорлық жөніндегі кеңес''' — негізгі міндеттеріне қамқорлыққа алынған территория тұрғындарының саяси, экон., әлеум. пргресіне, оның білім беру саласында ілгерілеуіне, оның өзін өзі басұаруға немесе тәуелсіздікке жету бағытында прогресситі дамуына жәрдемдесу жатады. 1994 ж. 1 қарашада уақытша жұмысын тоқтатты. # [[БҰҰ-ның халықаралық соты|'''Халықаралық сот''']] — мемлекеттер арасында даулы мәселелрді шешетін, сондай-ақ, БҰҰ органдарының, оның мамандандырылған мекемелерінің құқық мәселері бойынша ұсыныстық ұйғарым шығаратын ең басты ұйым саналады. 15 тәуелсіз соттардан тұрады. Олар басқа жүмыстармен айналысуға құқықтарынан айрылған және дипломатиялық артықшылықтар мен иммунитеттерге ие. Сотқа тек мемлекеттер қатыса алады, ал жеке және физикалық түлғалар қатыса алмайды. # 16 арнаулы мекеме: [[Дүниежүзілік банк]], [[Атомдық энергия бойынша халықаралық агенттік]], [[ЮНЕСКО]], [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]], БҰҰ-ның балалар қоры,БҰҰ-ның өнеркәсіпті дамыту жөніндегі мекемесі,т.б., және арнаулы комиссиялар: Халықаралық құқық комиссиясы, Халықараралық сауда құқығы жөніндегі комиссиясы. Ресми тілдері: ағылшын, араб, испан, француз, қытай, орыс. БҰҰ-ның Жарғысы осы ұйымның бас құжаты болып табылады. Онда мүше-мемлекеттердің барлық міндеттері мен ұйымның қағидалары баяндалған. == Қазақстан және Біріккен Ұлттар Ұйымы == [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 102.jpg|нобай|220x220 нүкте|1995 жылғы Біріккен Ұлттар ұйымына 50 жыл пошта штампы]] Тәуелсіз [[Қазақстан]] тарихында [[1992]] жылдың 2 наурызы Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшелікке қабылдануымен ерекшеленеді. Еліміз БҰҰ Бас Ассамблеясы­ның 46-сессиясында Ұйымның жаңа мүшесі ретінде ғана емес, қазіргі заманның ең өзекті халықаралық проблемалары бойынша белсенді позиция ұстанатын мемлекет ретінде мүше болды. БҰҰ Бас Ассамблеясының 47-сессиясында Мемлекет басшысы [[Нұрсұлтан Назарбаев|Н.Назарбаев]] Қазақстанның халықаралық саясаты туралы айта келіп, екі маңызды ұсынысты алға тартты. Оның біріншісі – барлық үкіметтердің ізгі ниет білдіру тәртібімен “бір+бір” формуласы бойынша БҰҰ-ның бітімгершілік күш-жігерінің қорын құруды бастау. Бұл формула әрбір мемлекет оған өзінің қорғаныс бюджетінен бір пайыз бөліп, жыл сайын оны бір пайызға ұлғайтып отыруды көздейді. Осылай еткенде он жылдан соң бітімгершілік сомасы он есеге өседі. Екінші ұсынысы – [[Азиядағы Өзара Ықпалдастық және Сенім Шаралары жөніндегі Кеңес]] (АӨСШК) шақыру. Мемлекет басшысының бұл бастамасы көпшілік елдер тарапынан, сондай-ақ БҰҰ-дан қолдау тауып, Қазақстанның сыртқы саясатын айқындауда айтарлықтай рөл атқарды. [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 532.jpg|солға|нобай|250x250 нүкте|2005 жылғы Біріккен Ұлттар ұйымына 60 жыл пошта штампы]] 1992 жылдан бері Қазақстан тек қана халықаралық қауымдастықтың мүшесі ретінде қабылданып қоймай, сонымен бірге онда өзінің лайықты орнын таба білді. Қазақстанның БҰҰ жүйесі жұмысына қатысуы еліміздің көпжақты дипломатиясының басты бағыттарының бірі, ол елдің егемендігі мен тәуелсіздігін нығайтуға септігін тигізіп, әлеуметтік-саяси, экономикалық және қоғамның т.б. салаларында қолайлы халықаралық жағдайларды туғызады. Осы бағыттың негізгі мақсаты халықаралық сахнада ҚР-ның ғаламдық және аймақтық қауіпсіздік саласындағы стратегиялық мүдделерін, саясат пен экономикада әділетті әлемдік тәртіп пен орнықты даму ортасын құруды, әлемдік қауымдастық мүшелері арасындағы қарым-қатынастарды үйлестіруді көздейді. Мемлекетіміздің басшылығы халықаралық ынтымақтастықтың маңызды салаларындағы БҰҰ-ның рөлін күшейтуге бағытталған БҰҰ Бас Хатшысы К.Аннанның қызметін қолдай отырып, ҚР-ның осы беделді ұйым, оның мамандандырылған мекемелері, қорлары және бағдарламаларымен ынтымақтастығын кеңейтуге бағытталған бағдар ұстануда. Қазақстанның БҰҰ-мен ынтымақтастығы тарихындағы басты шаралардың бірі БҰҰ Бас Хатшысы К.Аннанның Қазақстанға 2002 жылғы 17-18 қазандағы ресми сапары болды, ол Қазақстанның БҰҰ-мен онжылдық ынтымақтастығының нәтижелерін бекітіп, ықпалдастықтың болашағын айқындады. Мемлекеттікті құру сатысында Қазақстанға сарапшылар, техникалық және қаржы көмегін тарту ісінде БҰҰ Даму Бағдарламасы, Балалар Қоры, Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымы, БҰҰ-ның Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасымен ынтымақтастықтың үлкен әлеуеті бар. БҰҰ-ның Жарғысын мүлтіксіз орындау негізінде, Қазақстан Ұйымды нығайту мен БҰҰ басшылығымен әлемдік қауіпсіздік жүйесін құруға күш-жігер жұмсауды толық жақтайды. [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 446.jpg|нобай|270x270 нүкте|2003 жылғы Біріккен Ұлттар ұйымының Алматыдағы конференциясы]] БҰҰ-ның қазіргі таңдағы маңызды мәселелерді шешудегі басым рөлін тани отырып, Қазақстан осы ұйымда орын алып отырған үрдістерден тыс қала алмайды. Қазақстан тәуелсіздік алған күннен бері бүкіл әлемдік бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау ісіне үлкен үлес қосып келеді. Ядролық қарудан бас тарту, Азияда сенім шараларын орнату, Еуразия кеңістігінде интеграциялық үрдістерді нығайту, өркениеттер мен діндер диалогын шақыру – осының бәрі біздің мемлекетіміздің БҰҰ Жарғысының ұстанымдары мен мақсаттарына сәйкес атқарған істерінің әлі де толық емес тізімі. Қазақстан БҰҰ-ның бітімгершілік қызметін және оның бітімгершілік әлеуетін нығайту жөніндегі күш-жігеріне қолдау көрсете отырып, БҰҰ-ның резервті келісім-шарттар жүйесі мандатын кеңейту шараларын оң бағалайды. Қазақстанның осы бағытта белсенді қызмет атқаруының дәлелі Қазақстандық бітімгершілік батальонының (Қазбат) құрылуы, әрі осы батальон сарбаздарының Иракта тұрақтандыру күштері қатарында қызмет көрсетуі болып табылады. [[Сурет:Kazakhstan in UN-9th March 2018.jpg|солға|нобай|333x333 нүкте|Қазақстанның 2018 жылғы БҰҰ Қауіпсіздік кеңесіндегі орны]] Қазақстан 2003 жылы БҰҰ-ның дайындық іс-шаралары жүйесіне үлес қосу жөніндегі Өзара түсіністік меморандумына қол қойып, қазіргі таңда бітімгершілік операцияларға Қазбат батальонының адам, бронетехника және көлік ресурстарын бөлуге дайындығын, әрі БҰҰ-ның бітімгершілік операциялары үшін сатып алулар жүйесінде неғұрлым белсенді қатысуға ынтасын білдіреді. Біз БҰҰ мен аймақтық ұйымдар арасындағы ықпалдастықты кеңейтуді, әрі аймақтық ұйымдардың өздері арасындағы ұйымдасқан қылмыс, есірткі қаупі, заңсыз миграция, діни экстремизм, жоқшылық пен АҚТҚ/ЖҚТБ таралуымен күресте серіктестік байланыстарын кеңейтуді қуаттаймыз. Қазақстан БҰҰ-ның және оның мамандандырылған мекемелерінің мүмкіндіктерін [[Арал теңізі|Арал теңізінің тартылуы]], Семей сынақ алаңының радиоактивті ластануы, ауыз-су көздерінің ластануы секілді техногендік және экологиялық апаттардың экономикалық және гуманитарлық салдарларын азайтуға мақсатты түрде пайдалануды көздейді. Осы тұрғыда жеке назарды Мыңжылдық даму мақсаттары мен орнықты даму ұстанымдарын жүзеге асырудағы Қазақстанның белсенді қатысуына аудару керек. 1992 жылғы ақпаннан бастап Қазақстанда БҰҰ-ның мамандандырылған мекемелерінің, қорларының және бағдарламаларының өкілдіктері жұмыс істеуде. Олардың қызметі техникалық, кеңес және қаржылық көмек көрсетуге бағытталған. Қазіргі уақытта БҰҰ-ның Қазақстанда келесі 15 ұйымы жұмыс істейді: Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы (БҰҰДБ), БҰҰ Балалар қоры (ЮНИСЕФ), БҰҰ Халық қоныстану қоры (ЮНФПА), БҰҰ есірткі және қылмыс мәселері жөніндегі басқармасы (БҰҰ ЕҚБ), БҰҰ Жоғарғы комиссарының босқындар ісі жөніндегі басқармасы (БҰҰ ЖКББ), БҰҰ Еріктілері (БҰҰЕ), Әйелдер қоры (ЮНИФЕМ), Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ), БҰҰ білім, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі ұйымы (ЮНЕСКО), Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ), БҰҰ өнеркәсіптік даму жөніндегі ұйымы (ЮНИДО), Дүниежізілік Банк (ДБ), Халықаралық валюта қоры (ХВҚ), АТҚБ/ЖТҚБ жөніндегі БҰҰ бағдарламасы (ЮНЭЙДС) және Қоғамдық ақпарат жөніндегі департамент (ҚАД). '''Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ)''' - геосаяси, экономикалық, жалпы құзыры бар, ашық түрдегі халықаралық, мемлекетаралық әмбебап ұйым. Біріккен Ұлттар Ұйымы 1945 жылы КСРО, АҚШ, Ұлыбритания және Қытай арасындағы келісім негізінде құрылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы 1945 жылдың 26 маусымында қабылданып, 1945 жылдың 24 қазанында күшіне енді. Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттары мен принциптері [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы|Жарғының]] 1-2 баптарында бекітілген. Осыған сәйкес Біріккен Ұлттар Ұйымы мына мақсаттарды көздейді: * халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету; * ұлттардың теңдігі және өзін-өзі басқару принципін құрметтеу негізінде халықтар арасында достық қарым-қатынасты дамыту; * экономикалық, әлеуметтік, мәдени және гуманитарлық сипаттағы халықаралық мәселелерді шешуде және адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын дамыту мен қолдауда әріптестікті жүзеге асыру; * ұлттардың осы мақсаттарға жету жолында үйлестіруші орталық болу. Біріккен Ұлттар Ұйымы келесі принциптерге сүйеніп әрекет етеді: * оның барлық мүшелерінің егеменді теңдігі; * олардың мойнына алған барлық халықаралық міндеттемелерді адал орындауы; * олардың арасында туындайтын халықаралық дау-жанжалдарды бейбіт жолмен шешу; * басқа мемлекеттерге қарсы күш қолданбау немесе күш қолданамын деп қоқан-лоқы көрсетпеу; * олар Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысына сәйкес жүргізілетін барлық шараларға жанжақты кәмек көрсетуі керек; Біріккен Ұлттар Ұйымы оған мүше емес барлық мемлекеттердің осы принциптерді ұстануын талап етеді, өйткені бұл халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қажет; Біріккен Ұлттар Ұйымына Жарғы ешқандай жағдайда мемлекеттердің ішкі ісіне жататын әрекеттерге араласуына құқық бермейді. Кез келген бейбітшілік сүйгіш, Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысын мойындап, ондағы міндеттемелерді орындауға келіскен мемлекет Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше бола алады. Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми тілдері: қытай, ағылшын, француз, орыс, испан тілдері. Бұлардан басқа Бас Ассамблеяда, Қауіпсіздік Кеңесте және Экономикалық және әлеуметтік кеңесте ресми тіл ретінде араб тілі қосылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылымы алты басты органнан тұрады. Ол: Бас Ассамблея (БА), Қауіпсіздік Кеңесі (ҚК), Экономикалық және әлеуметтік кеңес, Халықаралық сот, Қамқорлық жөніндегі Кеңес және Хатшылық.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Бас Хатшы == {{main|Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы}}Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы БҰҰ-ның басты әкімшілік қызметкері және [[БҰҰ Секретариаты|БҰҰ Секретариатының]] басшысы болып келеді. {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! № !! Аты !! Фото !!Мемлекет!! Өкілдіктің басталуы !! Өкілдіктің аяқталуы |- ! '''0''' | [[Глэдвин Джебб]]<br />||[[Сурет:Sr. Gladwyn Jebb.jpg|100px]]||{{flagicon|United Kingdom}} [[Ұлыбритания]]<br />(Батыс Еуропа)||[[24 қазан]] [[1945 жыл|1945]]||[[1 ақпан]] [[1946 жыл|1946]] |- ! '''1''' | [[Трюгве Хальвдан Ли]]<br />||[[Сурет:Trygve Lie.jpg|100px]]||{{flagicon|Norway}} [[Норвегия]]<br />(Батыс Еуропа) || [[2 ақпан]] [[1946 жыл|1946]]||[[10 қараша]] [[1952 жыл|1952]] |- ! '''2''' | [[Даг Хаммаршельд]]<br />||[[Сурет:Dag Hammarskjöld.jpg|сүрмесіз|142x142 нүкте]]||{{flagicon|Sweden}} [[Швеция]]<br />(Батыс Еуропа)||[[10 сәуір]] [[1953 жыл|1953]]||[[18 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961]] |- ! '''3''' | [[У Тан]]<br />||[[Сурет:U-Thant-10617.jpg|100px]]|| {{Flagicon|Burma}} [[Мьянма|Бирма]]<br />(Азия)||[[30 қараша]] [[1961 жыл|1961]]||[[1 қаңтар]] [[1972 жыл|1972]] |- ! '''4''' | [[Курт Вальдхайм]]<br />||[[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-M0921-014, Beglaubigungsschreiben DDR-Vertreter in UNO new.png|100px]] ||{{flagicon|Austria}} [[Аустрия]]<br />(Батыс Еуропа) ||[[1 қаңтар]] [[1972 жыл|1972]]||[[1 қаңтар]] [[1982 жыл|1982]] |- ! '''5''' | [[Хавьер Перес де Куэльяр]]<br />||[[Сурет:Javier Pérez de Cuéllar.JPG|100px]]||{{flagicon|Peru}} [[Перу]]<br />(Оңтүстік Америка) ||[[1 қаңтар]] [[1982 жыл|1982]]||[[1 қаңтар]] [[1992 жыл|1992]] |- ! '''6''' | [[Бутрос Бутрос-Гали]]<br />||[[Сурет:Boutros Boutros-Ghali in Davos.JPG|100px]]||{{flagicon|Egypt}} [[Мысыр]]<br />(Африка) ||[[1 қаңтар]] [[1992 жыл|1992]]||[[1 қаңтар]] [[1997 жыл|1997]] |- ! '''7''' | [[Кофи Аннан]]<br />||[[Сурет:Kofi Annan.jpg|100px]]||{{flagicon|Ghana}} [[Гана]]<br />(Африка) ||[[1 қаңтар]] [[1997 жыл|1997]]||[[1 қаңтар]] [[2007 жыл|2007]] |- ! '''8''' | [[Пан Ги Мун]]<br />||[[Сурет:Bankimoon07052007.jpg|100px]]||{{flagicon|South Korea}} [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]<br />(Азия)||[[1 қаңтар]] [[2007 жыл|2007]]|| [[1 қаңтар]] [[2017 жыл|2017]] |- ! '''9''' | [[Антониу Гутерреш]]<br><small>({{lang-pt|António Guterres}})</small>||[[Сурет:António Guterres 2012 (cropped).jpg|100px]]||{{flagicon|Portugal}} [[Португалия]]<br>(Батыс Еуропа) ||[[1 қаңтар]] [[2017 жыл|2017]]||Қазір офисте |} == Галерея == <gallery perrow="5" widths="160" heights="160" mode=packed> Сурет:UNO New York.JPG|<small>БҰҰ-ның штаб-пәтері (Нью-Йорк)</small> Сурет:UN General Assembly.jpg|<small>Бас Ассамблеяның залы</small> Сурет:UN security council 2006.jpg|<small>Қауіпсіздік Кеңесінің залы</small> Сурет:United Nations Economic and Social Council chamber New York City 2 (cropped).JPG|<small>Экономикалық және әлеуметтік кеңес залы</small> Сурет:United Nations Trusteeship Council chamber in New York City.JPG|<small>Қамқорлық жөніндегі Кеңесінің залы</small> Сурет:UN building, Genevra.jpg|<small>Женевада орналасқан БҰҰ-ның Білім Сарайы</small> Сурет:ONU Geneva mainroom.jpg|<small>Женевада орналасқан БҰҰ-ның бас залы</small> Сурет:Palais des Nations unies, à Genève (cropped).jpg|<small> Женевада орналасқан БҰҰ-ның туылары</small> </gallery> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымы]] [[Санат:Халықаралық ұйымдар]] kn1rlm7yt9pljystl3mxe4o3ek5uw71 Сәуір 0 4842 3652017 3597898 2026-09-08T09:36:47Z Asorev 125569 3652017 wikitext text/x-wiki {{Жыл айлары}} {| style="float:right;" |- |{{Сәуір күнтізбесі}} |} '''Сәуір''' немесе '''көкек''' (лат. Aprilis)&nbsp;— қазіргі [[Григориан күнтізбесі]]ндегі 4-ші келетін апрел<ref>Апрель мәні белгісіз. Мүмкін, «ағаштың бүр жаруы» дегеннен шыққан болар.</ref> айына сай қазақша атауы. Бұл арабшадан кірген атау, халқымыз бұл айды көбінесе [[көкек]] деп атаған. Ежелгі [[қазақ күнтізбесі]]нің 2-ші айы. Қазіргі санмен [[сәуірдің 21]]&nbsp;— [[мамырдың 20]]. == Түсініктемелер == <references/> == Сәуірдегі мейрамдар == <gallery mode=packed> Stamp of Kazakhstan 205.jpg|[[Күлкі күні]] Qanyş Sätpaev 2024 stamp (1444).jpg|[[Геолог күні]] Stamp of Kazakhstan 545.jpg|[[Ғарышкерлер күні]] Stamp of Kazakhstan 482.jpg|[[Халықаралық жер күні|Жер күні]] </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Қазақ күнтізбесі]] * [[Григориан күнтізбесі]] {{Months}} {{-}} {{Қазақтын айлары}} [[Санат:Сәуір]] idplkhdunn62tds2ofu1y0sin8b3fu9 Маусым 0 4844 3652020 3623989 2026-09-08T09:37:52Z Asorev 125569 3652020 wikitext text/x-wiki {{Жыл айлары}} {{otheruses}} {| style="float:right;" |- |{{Маусым күнтізбесі}} |} '''Маусым''' ({{lang-la|Junius}}) — 1) қазіргі [[григориан күнтізбесі]]ндегі 6-ші келетін июнь (30 тәулік), жаздың 1-айы. Айына сай қазақша атауы. Маусым ({{lang-la|Junіus}}) — күнтізбелік жылдың 6-айы. Ежелгі [[қазақ күнтізбесі]]нің 4-ші айы. Қазіргі санмен [[маусымның 20]] — [[шілденің 19]].<ref>Июнь — римдіктердің Юнона деген құдайының атына қойылған. Юнона — Юпитер әйелі деп түсіндіреді.</ref> Сөздіӊ басқаша мағынасы: маусым — жылдың бірнеше айдан тұратын бөлігі астрономиялық, синоптикалық немесе фенологиялық белгілеріне қарай ажыратылады. Астрономиялық М. — [[қыс]], [[көктем]], [[жаз]], [[күз]].<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.</ref> <gallery mode=packed> Stamps of Kazakhstan, 2014-027.jpg|[[Халықаралық балаларды қорғау күні|Балаларды қорғау күні]] Stamps of Kazakhstan, 2012-25.jpg|[[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні|Мемлекеттік рәміздер күні]] Stamps of Kazakhstan, 2014-008.jpg|[[Дүниежүзілік қоршаған ортаны қорғау күні|Эколог күні]] </gallery> == Түсініктемелер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Қазақ күнтізбесі]] * [[Григориан күнтізбесі]] {{Months}} {{-}} {{Қазақтын айлары}} [[Санат:Маусым]] [[Санат:Айлар]] kjs9a5nlkqtu3smq9w787qgjkhufoth Ауғанстан 0 5396 3652052 3644912 2026-09-08T09:53:10Z Asorev 125569 3652052 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Ауғанстан Ислам Әмірлігі |Шынайы атауы = {{lang-ps|د افغانستان اسلامی امارت}}<small>(''Да Афғанистан Ислами Амарат'')</small> |Атау септігі = Ауғанстан |Байрақ = Flag of Taliban.svg |Елтаңба =Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = |Картада = Afghanistan (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 56|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 66|lon_min = 11|lon_sec = 0 |region = AF |CoordScale = |Тілдері = [[Пушту тілі|пушту]], [[парсы тілі|дари]] — ресми тілдер<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html|title=Afghanistan|date=2007-12-13|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><br>[[Өзбек тілі|өзбек]], [[Түрікмен тілі|түрікмен]], белуджи, нұрыстан, пашаи, памир тілі — аймақтық тілдер{{efn|Ауғанстандағы қолданыстағы Конституцияның 16-бабына сәйкес жоғарыда аталған тілдер халықтың басым көпшілігі пайдаланатын провинциялар үшін ресми болып табылады.}}<ref>[https://www.diplomatie.gouv.fr/IMG/pdf/The_Constitution_of_the_Islamic_Republic_of_Afghanistan.pdf Ауғанстан Ислам Мемлекеті конституциясы (ағылшын тілінде, PDF)]</ref> |Мемлекеттік діні = [[Ислам]]ның [[сунниттер|суннит]] бағыты |Үкімет түрі = [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[Уақытша үкімет|уақытша]] [[теократия]]лық [[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|әмірлігі]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[19 тамыз]] [[1919 жыл]] ([[Ұлыбритания]]дан Тәуелсіздігі)<br> [[15 тамыз]] [[2021 жыл]] (Әмірліктің билікке келуі) |Тәуелсіздігін алды = |Астанасы = [[Кабул]] |Ірі қалалары = Кабул, [[Кандагар]], [[Герат (қала)|Герат]], [[Мазари-Шариф]] |Басшы қызметі = [[Ауғанстан Ислам Әмірлігінің әмірі|Әмірі]]<br>[[Ауғанстан премьер-министрі|Премьер-Министрі]] |Басшылары = [[Хайбатулла Ахундзада]]<br>[[Һасан Ахунд]] |Жер аумағы = 652 230 |Жер аумағы бойынша орны = 40 |Судың үлесі = шамалы |Этнохороним = ауғандар, ауған |Жұрты = 32 225 560<ref name="official population">{{cite web|url=http://cso.gov.af/Content/files/%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%20%D8%AF%DB%8C%D9%85%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C/population/%D8%A8%D8%B1%20%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%20%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C%20%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%2098.pdf|title=Afghan Population Estimates 1398|publisher=Central Statistics Organization|date=2019}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 44 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 46 |Тығыздық бойынша орны = 174 |ЖІӨ (АҚТ) = 72,911 млрд.<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&pr.y=8&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Afghanistan |publisher=International Monetary Fund |accessdate=14 November 2018}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 96 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 2,024<ref name="imf2"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 169 |ЖІӨ (номинал) = 21,657 млрд.<ref name=imf2/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 111 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 601<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 177 |АДИ = {{өсім}} 0,498<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report | date=14 December 2015 |accessdate=14 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme | page=18}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 168 |АДИ деңгейі = <span style="color:#e0584e">төмен</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[ауғани]] |Интернет үйшігі = [[.af]] |ISO = AFG |Телефон коды = 93 |Уақыт белдеуі = +4:30 |Түсініктемелер = }} '''Ауғанстан''' ({{lang-ps| افغانستان}}, [[парсы тілі|дари]]: افغانستان), толық ресми атауы '''Ауғанстан Ислам Әмірлігі''' ({{lang-ps|د افغانستان اسلامي امارت}}, [[парсы тілі|дари]]: امارت اسلامی افغانستان) — [[мұхитқа шыға алмайтын елдер|теңізге тікелей шыға алмайтын]], Орта Шығыстағы [[мемлекет]]. Әлемдегі [[неғұрлым аз дамыған елдер|ең кедей елдердің]] бірі. [[1978 жыл]]дан бастап елде [[Ауғанстандағы азамат соғысы|азамат соғысы]] жүріп жатыр. Батысында [[Иран]]мен, оңтүстік-шығысында [[Пәкістан]]мен, солтүстігінде [[Түрікменстан]]мен, [[Өзбекстан]]мен және [[Тәжікстан]]мен, шығысында [[Қытай]]мен, оңтүстігінде [[Үндістан]]мен (дұрысында Үндістан, Қытай және Пәкістан таласатын [[Джамму және Кашмир]] аумағымен) шектеседі. Ауғанстан [[Батыстық өркениет|Батыс]] пен [[Шығыс өркениет|Шығыс]] түйісетін жерде орналасқан. Ежелгі [[сауда]] мен [[миграция|көші-қон]] орталығы болып табылады. Оның геосаяси жағдайы — бір жағынан [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[Орталық Азия]]да, екінші жағынан [[Таяу Шығыс]]та орналасуы, сол аймақта орналасқан елдердің арасындағы саяси және мәдени қатынастарында маңызды рөл атқарады. == Этимология == «Ауғанстан» атауы [[қазақ тілі]]нде «[[ауғандықтар|ауғандар]] елі» деген мағына береді. === Атаудың пайда болуы === Атаудың бірінші буыны — «ауған», «ауғани» — түркі сөзінен құралған, яғни ауып кеткен, жасырынған деген мағынаны береді. Бірақ ауғандар өздерін олай атамайды, олардың өз аты «[[пуштундар]]». Атаудың соңғы буыны — «-стан» деген жұрнақ парсы тілінде «орын, [[ел]]» деген мағына береді. «Ауғандар» деген термин халық атауы ретінде, исламдық кезеңнен бастап қолданылады. Кейбір ғалымдардың пікірінше «ауған» деген сөз алғаш рет тарихта [[982 жыл]]ы пайда болған; сол кезде ауған деп, Инд өзені бойындағы таулардың батысында өмір сүрген тайпаларды айтқан.<ref name="EofI">{{cite encyclopedia| last=Morgenstierne |first=G.|title = AFGHĀN| encyclopedia = [[Encyclopaedia of Islam]]| edition = CD-ROM Edition v. 1.0| publisher = Koninklijke Brill NV| location = Leiden, The Netherlands| year = 1999}}</ref> [[1333 жыл]]ы [[Кабул]]да болған Марокколық саяхатшы [[Ибн Баттута]] былай айтқан: {{start citation}}«Біз, бұрын ірі қала болған, Кабулға саяхат жасадық. Қазіргі кезде онда өздерін ауғандармыз деп атайтын, парсы тайпалары өмір сүреді».{{end citation|қайнары=Nancy Hatch Dupree - [http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php#Top The Story of Kabul (Mongols)]}} «Ираника энциклопедиясында»:<ref>{{cite web | url=www.iranica.com/newsite/articles/v1f5/v1f5a037.html | title=«Afghan» | publisher=«Afghanistan: iv. Ethnography» | date=2006 | author=Ch. M. Kieffer}}</ref> {{start citation}}«Этнологиялық көзқараспен айтқанда, «ауғандық» термині — пуштундардың парсы тіліндегі атауы. Бұл термин Ауғанстаннан шығып басқа жақтарға да кең таралған, өйткені қазіргі кезде пуштун тайпалық одағы саны жағынан да, саяси жағынан да бұл елде ең маңызды болып саналады».{{end citation|қайнары=}} Сонымен қатар, түсініктемесінде: {{start citation}}«Avagānā» деген атаумен бұл этникалық топ, алғаш рет б.з.б VI ғ. Varāha Mihira деген үнділік астрономның «Brihat-samhita» еңбегінде аталған.{{end citation|қайнары=}} Бұл ақпаратты пуштундық әдебиет те қолдайды, мысалы XVII ғ. Хушаль-хан Хаттак<ref>''«Afghan Poetry Of The 17th Century: Selections from the Poems of Khushal Khan Khattak''», extract from «Passion of the Afghan» by [[Khushal Khan Khattak]]; translated by C. Biddulph, [[London]], 1890</ref>, өз еңбегінде пуштунша былай жазған: {{start citation}}«Арабтар бұны біледі, және римдіктер де біледі: ауғандар дегеніміз ол — пуштундар, ал пуштундар — ауғандар!»{{end citation|қайнары=}} «Ауғанстан» терминін [[XVI ғасыр]]да [[Бабыр]] император да қолданған: ол кезде бұл атаумен пуштундар өмір сүрген [[Кабул]]дың оңтүстік жерлері аталған.<ref>[http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 «Transactions of the year 908»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114042010/http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |date=2012-11-14 }} by Zāhir ud-Dīn Mohammad Bābur in Bāburnāma, translated by John Leyden, Oxford University Press: 1921.</ref> [[1808 жыл]]ы Ауғанстанда британдық дипломатиялық миссияны басқарған, сэр [[Монстюарт Элфинстон]], өзінің «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India» деген кітабында, ауғандар өздерін Иосифтің үшінші ұлы Ауғаннан бастау алатын, [[Израиль ұрпақтары|еврейлік рудың]] ұрпағымыз деп санайды, деп жазған. Бірақ, сол кезде Эльфинстон бұл теорияның расталмағандығын жазған. [[XIX ғасыр]]ға дейін атау пуштундардың дәстүрлі жерлерін атау үшін ғана қолданылған. Өйткені ол кездерде ел «[[Кабул корольдігі]]»<ref>[[Mountstuart Elphinstone|Elphinstone, M.]], ''«Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India»'', [[London]] 1815; published by Longman, Hurst, Rees, Orme & Brown</ref> деген атаумен танымал болған. Елдің басқа жерлерінде әр кезеңде әртүрлі тәуелсіз елдер болған, мысалы XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында өмір сүрген «Балх корольдігін» айтуға болады.<ref>E. Bowen, ''«A New & Accurate Map of Persia»'' in ''A Complete System Of Geography'', Printed for W. Innys, R. Ware [etc.], [[London]] 1747</ref> Ақыры, ел кеңейіп, билік орталықтандырылғанда, ауғандық басшылар корольдікке «Ауғанстан» деген атауды қабылдады. «Ауғанстан» деген есім корольдіктің атауы ретінде қолданылғандығын [[1857 жыл]]ы [[Фридрих Энгельс]]<ref name="MECW">[http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm MECW Volume 18, p. 40; The New American Cyclopaedia — Vol. I, 1858]</ref> айтқан. Ол атау ел Ұлыбританиядан толықтай тәуелсіздік алғанда және оны әлемдік қауымдастық мойындағанда ресми түрде қолданыла бастады. Және ол атау Ауғанстанның [[1923 жыл]]ғы Конституциясымен бекітілді.<ref>[http://www.afghan-web.com/history/const/const1923.html Afghanistan’s Constitution of 1923] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226102808/http://www.afghan-web.com/history/const/const1923.html|date=2015-02-26}} under ''[[Amanullah Khan|King Amanullah Khan]]'' (English translation).</ref> == Географиясы == {{main|Ауғанстан географиясы}} === Жер бедері === Ауғанстан территориясы Иран таулы қыратының солтүстік-шығысында орналасқан. Елдің көп бөлігін [[таулар]] мен олардың арасындағы алқаптар алып жатыр.<ref name="География Афганистана">[http://www.easttime.ru/countries/topics/2/13/81.html География Афганистана]</ref> Елдің солтүстігінде Бактрия жазығы орналасқан, оның ішінде [[Қарақұм]]ның жалғасы болып табылатын құмды-сазды шөл жатыр. Оның оңтүстігі мен шығысын таулы жүйелер көмкеріп жатыр: Сафедкох (=Ақ таулар) және Сиахкок (=қара таулар) деген жоталардан тұратын — [[Паропамиз]] және [[Гиндукуш]] таулары. Оңтүстігінде Орта-ауғандық таулар мен Газни-Қандағар қыраты орналасқан. Батысында, Иранмен шекаралас, [[Дешті Наумид|Наомид]] (=үмітсіздік шөлі) үстірті мен [[Систан]] ойпаты жатыр. Елдің қиыр оңтүстігін Гауди-Зира ойпаты, [[Дешті Марго]] (=өлім шөлі) сазды-тасты шөлі, Гармсер және Регистан құмды шөлдері алып жатыр. Гиндукуштың батысында биіктігі [tel:3000-4000 3000-4000] м [[Хазараджат]] таулы қыраты бар. [[Пәкістан]]мен шекаралас аумағында елдің ең биік нүктесі — [[Ношак]] тауы орналасқан (биіктігі 7492 м). <center> <gallery widths="150" caption="Сурет галереясы" mode=packed> Сурет:Mountains in Afghanistan.JPG|Таулы пейзаж Сурет:Landscape in Afghanistan.JPG|Ауғанстан ландшафты Сурет:Northwestern Afghanistan.jpg|Елдің солтүстік-батысы Сурет:Eastern Afghanistan.jpg|Елдің шығысы </gallery> </center> === Климаты === Ауғанстанның климаты континентті субтропикті, қысы суық, жазы ыстық және құрғақ. Орташа температурасы мен жауын-шашын мөлшері өзгеріп отырады: қыста +8-ден -20&nbsp;°C-ге дейін және одан да төмен, жазда +32-ден 0&nbsp;°C-ге дейін жетеді. Жылына шөлді аймақта жауын-шашын мөлшері 40-50 мм, қыраттарда — 200-250 мм, [[Гиндукуш]]тың жел жақ беткейінде — 400-600 мм, оңтүстік-шығысында [[Үнді мұхиты]]нан келетін [[муссон]]ның әсерінен 800 мм-ге дейін жетеді. [[Атмосфералық жауын-шашын|Жауын-шашын]]ның максимумы [[қыс]] пен [[көктем]] мезгілдерінде түседі. 3,000-5,000 м биіктіктерде қар жамылғысы 6-8 ай жатады, одан жоғары — [[мұздық]]тар. === Геологиялық құрылымы === [[Тұран жазығы|Тұран платформасының]] оңтүстік аймағына жататын, [[Бактрия жазығы]]н қоспағанда, Ауғанстанның территориясы негізінен Алпі-Гималай қозғалмалы белдеуінде орналасқан. === Өзендері мен су қоймалары === [[Инд]]ке құятын, [[Кабул өзені|Кабулдан]] басқа, өзендердің барлығы ағынсыз. Олардың ішіндегі ең ірілері — елдің солтүстік шекарасымен ағатын [[Әмудария]], жер суаруға алынатын [[Теджен өзені|Герируд]], және [[Систан]] ойпатына [[Фарахруд]], [[Хашруд]], [[Харутруд]] өзендерімен бірге құятын [[Гильменд]], олар тұщы сулы [[Хамун]] көлін құрайды. Өзендер негізінен қар суымен және мұздықтар суымен қоректенеді. Жазытықтардағы өзендердің суы көктемде молайып, жазда тартылып қалады. Таулы өзендердің гидроэнергопотенциалды қасиеті бар. Көп аудандарда жер асты сулары сумен жабдықтау мен суару көзі болып табылады. === Пайдалы қазбалары === Ауғанстанның жер асты қойнауы пайдалы қазбаларға бай, бірақ шеткері таулы аймақтарда орналасқандықтан оларды өндіру өте қиын. [[Тас көмір]] мен [[бағалы металлдар]] кені, берилл, күкірт, тұз, мәрмәр, лазурит, барит, целестин кендері бар. Мұнай, табиғи газ, гипс кен ошағы кездеседі. [[Мыс]], [[темір кені|темір]], [[марганец]] ен орындары зерттелген. Кабулдың жанындағы Айнак мыс кені, Еуразиядағы ең ірі кен ошағы болып саналады (кен қоры 240 млн т., құрамы 2,3% (2006 ж. бағалау)). Және Кабулдың маңында Хаджигек темір кен орны бар (кен қоры 428 млн т., құрамы 62-68%), ол оңтүстіказиялық аймақтағы ең ірісі.<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc.xhtml?id=1205 Афганистан. Ру — Костыль для Карзая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413122041/http://afghanistan.ru/doc.xhtml?id=1205 |date=2015-04-13 }}</ref> == Тарихы == {{main|Ауғанстан тарихы}} [[Сурет:Indo-Sassanid.jpg|thumb|right|200px|Көп ғасырлар бойы Ауғанстан [[Персия|Парсы империясының]] шығыс бөлігі болды. Сол кезден бері иран мәдениетінің бір бөлшегі болып табылады.]] Ауғанстан — тарихы тереңде жатқан мемлекет. Ең алғашқы адамдар Ауғанстанның территориясында, шамамен 5000 жыл бұрын пайда болды, және бұл аймақтағы ауылдық қауым әлемдегі ең алғашқылардың бірі.<ref>[http://www.zharov.com/dupree/chapter03.html Sites in Perspective], chapter 3 of Nancy Hatch Dupree, ''An Historical Guide To Afghanistan''.</ref><ref>[http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html ''Afghanistan''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031052339/http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |date=2009-10-31 }}, Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2006 (specifically John Ford Shroder, B.S., M.S., Ph.D. Regents Professor of Geography and Geology, University of Nebraska. Editor, Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology, and the Quaternary and other books).</ref> [[Зороастризм]] Ауғанстанның территориясында б.з.б. 1800-800 ж.ж. пайда болған, ал [[Заратустра]] [[Балх]]та өмір сүрген.<ref>''The history of Afghanistan'', [http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html Ghandara.com website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728095126/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |date=2011-07-28 }}</ref><ref>''Afghanistan: Achaemenid dynasty rule'', Ancient Classical History, [http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_afghanachaemenid.htm about.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230234134/http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_afghanachaemenid.htm |date=2013-12-30 }}</ref> Бұл аймақта, зороастризмнің гүлденген шағында, ежелгі шығыс [[иран тілдері]]нде сөйлеген (мысалы, авеста тілі). Б.з.б. VI ғ. ортасында, [[Ахеменидтер]] Ауғанстанды Парсы патшалығының құрамына кіргізді. Ахеменидтер империясы б.з.д. 330 жылы [[Ескендір Зұлқарнайын]]ның соққысынан құлап, Ауғанстан Ескендірдің империясының құрамына енді. Ескендір Зұлқарнайынның империясы ыдырағаннан кейін Ауғанстан [[Селевкидтер]] мемлекетінің бөлігі болды. Олар б.з.д. 305 ж. дейін елді биледі, [[Буддизм]] аймақтағы басты дінге айналды. [[Сурет:Greco-BactrianKingdomMap.jpg|thumb|right|200px|Грек-бактрия патшалығының гүлденген шағы]] Кейін аймақ [[Грек-бактрия патшалығы]]ның бөлігі болды. [[Сақтар]] үнді-гректерді б.з.б. II ғ. Ауғанстаннан қуып шықты. Грек-бактрия патшалығы б.з.д. 125 ж. дейін өмір сүрді. [[I ғасыр|I ғ]]. [[Парфия империясы]] Ауғанстанды жаулап алды. Б.з. II ғ. орта-аяғында [[Кушан империясы]]ның орталығы қазіргі Ауғанстанда орналасқан, олар будда мәдениетінің қомқоршысы болды. III ғ. Кушандарды [[Сасанидтер]] әскері талқандады.<ref>Dani, A. H. and B. A. Litvinsky. «The Kushano-Sasanian Kingdom». In: ''History of civilizations of Central Asia, Volume III. The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750''. Litvinsky, B. A., ed., 1996. Paris: UNESCO Publishing, pp. 103—118. ISBN 92-3-103211-9</ref> Бірақ, өздерін кушандармыз деп атайтын (белгілі болғандай Сасанидтер) басшылар елдің бір бөлшегін басқауын жалғастыра берді.<ref>Zeimal, E. V. «The Kidarite Kingdom in Central Asia». In: ''History of civilizations of Central Asia, Volume III. The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750''. Litvinsky, B. A., ed., 1996, Paris: UNESCO Publishing, pp. 119—133. ISBN 92-3-103211-9</ref> Ақырында кушандарды [[ғұндар]] толықтай талқандап, V ғ. бірінші жартысында бұл аймақта [[эфталиттер]] өз мемлекетін құрды.<ref>Litvinsky, B. A. «The Hephthalite Empire». In: ''History of civilizations of Central Asia, Volume III. The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750''. Litvinsky, B. A., ed., 1996, Paris: UNESCO Publishing, pp. 135—162. ISBN 92-3-103211-9</ref> [[Эфталиттер]]ді [[сасанидтер|сасан]] патшасы [[Хұсрау I Анушируан|Хұсрау I]] және [[557 жыл]]ы [[Түркі қағанаты]]ның әскерлері талқандады. Алайда, эфталиттер мен кушандардың ұрпақтары [[Кабулистан]]да кішігірім мемлекетін құра алды, оны соңында мұсылмандық басшылар [[Саффаридтер]] жаулап, кейін ел [[Саманидтер]] және [[Газневидтер]] мемлекеттерінің құрамына кірді. === Исламдық және моңғолдық кезең === [[Сурет:Califate 750.jpg|thumb|right|200px|Ауғанстан — Араб халифатының шығыс бөлігі ([[750 жыл]]).]] [[VII ғасыр|VII ғ.]] Ауғанстанның батыс бөлігін [[Ауғанстанға арабтардың басып кіруі|арабтар жаулап алып]], өз мәдениеті мен жаңа дін — [[ислам]]ды әкелді. Бірақ ислам біржола тек [[X ғасыр]]да, аймақ [[Саманидтер]] империясының құрамына енгенде ғана, орнықты.]<ref name = "Krugosvet-history">[http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/AFGANISTAN.html Он-лайн энциклопедия «Кругосвет»: История Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100818145247/http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/AFGANISTAN.html |date=2010-08-18 }}</ref> [[X ғасыр]]да елге [[Орта Азия]]дан [[түркілер]] келді. Ауғанстан аумағында және [[Иран]]ның, Орта Азияның, [[Үндістан]]ның бір бөлігінде [[Газневид империясы]] (астанасы — Газни қ.) пайда болды. Ғылым мен мәдениеттің гүлденуі басталды.<ref name = "Krugosvet-history"/> [[XII ғасыр]]да жергілікті ауғандық [[Гуридтер]] династиясы күшейіп, өз билігіне Ауғанстан мен көршілес территорияларды біріктірді. [[XIII ғасыр|XIII ғ.]] басында Гуридтерді [[Хорезм]]дер жаулап алды. XIII ғасырда аумаққа [[Шыңғысхан]] басып кірді.<ref name = "Krugosvet-history"/> Ауғанстан Моңғол империясының құрамына кіріп, оның орнына моңғолдарға бағынатын [[Курттар әулеті]]нің мемлекеті өмір сүрді. Ауғанстан екі моңғол ұлыстарының шекарасында орналасты — [[Хулагу мемлекеті]] мен [[Шағатай ұлысы]]. XIV ғасырдың екінші жартысында Ауғанстан [[Әмір Темір]]дің империясының құрамына кірді. Ал оның өлімінен соң, бұл жерді [[Темір әулеті|Тимуридтер]] басқарды. Олардың арасында ең танымалы [[Ұлы Моғолдар империясы]]н құрған, Кабул билеушісі [[Бабыр]]. [[XVI ғасыр|XVI]]-[[XVII ғасыр]]ларда Ауғанстан территориясы үшін [[Сефевидтер|Сефевидтік Иран]] мен Үндістандық [[Ұлы Моғолдар империясы]] тартысты. === Хотаки әулеті === {{main|Хотаки әулеті|Ауған хандықтары}} [[XVIII ғасыр]]да Ауғанстан [[Парсы империясы]], ирандық [[Сефевидтер]] әулетінің құрамына кірді. Персияның әлсіреуінен кейін және бірнеше көтерілістерден кейін ауғандықтар [[Ауған хандықтары|тәуелсіз патшалықтар]] құрды, олар — Қандағар және Герат. Қандағар патшалығы [[Мир Уәйс]] негізін қалаған, пуштундық [[Хотаки әулеті]]нің қол астында болды. [[1722 жыл]]ы ауған әскерлері Персияға қарсы жорық жасап, оның астанасы [[Исфахан]]ды жаулап алды, бірақ кейін [[Нәдір-шах]]тан жеңіліп қалды. Содан кейін [[Нәдір-шах]] өз билігін Ауғанстанға жүргізді. Бірақ оның билігі онда тұрақсыз болып, [[1747 жыл]]ы Сефевидтер империясы құлады. === Дуррани мемлекеті === [[Сурет:Afgempdur.jpg|thumb|right|200px|Дуррани империясының гүлденген шағы]] {{main|Дуррани мемлекеті|Ауған хандықтары}} Дуррани империясын [[1747 жыл]]ы [[Қандағар]]да әскери командир [[Ахмад-шах Дуррани]] құрды. Ол алғашқы біртұтас ауған мемлекеті болды. Алайда оның мұрагерлерінің кезінде, империя бірнеше жеке патшалықтарға ыдырап кетті. Олар: Пешавар, Кабул, Қандағар және Герат патшалықтары. === Қазіргі тарихы === ==== Ағылшын-ауған соғысы ==== {{main|Үлкен ойын|Ағылшын-ауған соғысы}} [[Еуразия]] материгіндегі стратегиялық орнына байланысты, Ауғанстан сол кездегі ірі державалар [[Британ империясы|Британ]] және [[Ресей империясы]]ның соғыс алаңына айналады. Бұл шайқас «[[Үлкен ойын]]» деген атау алған. Ауғанстанды жауламақшы болып, Британ ипериясы бірнеше рет соғыс ісін жүргізген. Бірақ [[1919 жыл]]ы [[9 тамыз]]да Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындаға мәжбүр болды. ==== Ауғанстан патшалығы ==== [[Сурет:Bundesarchiv Bild 102-05494, Berlin, Besuch König von Afghanistan.jpg|thumb|right|200px|Король Аманулланың Берлинеге барған шағы. Бұл сапардан кейін Ауғанстан мен Германияның стратегиялық әріптестігі бастау алды]] {{main|Ауғанстан патшалығы|Ауғанстан әмірлігі}} [[РКФСР]] Ауғанстанды ең алғаш мойындап, [[1919 жыл]]дан бастап [[Ресей Федерациясы]]мен дипломатилық қарым-қатынас орнатуда. ==== Алғашқы республика және Дәуіт диктатурасы ==== {{main|Ауғанстан Республикасы (Дәуіт диктатурасы)}} [[1973 жыл]]ы [[17 шілде]]де Ауғанстанда мемлекеттік төңкеріс болды. [[Монархия]] құлап, елде [[республика]] жарияланды. Бұл тарихи кезең саяси тұрақсыздықпен сипатталады. Президент [[Мұхаммед Дәуіт]] реформа жасап, елді модернизацияламақшы болды, бірақ ақыр аяғында оны істей алмады. ==== Сәуір революциясы ==== {{main|Сәуір революциясы}} Елде [[1978 жыл]]ы сәуірде революция басталды. Приезидент [[Мұхаммед Дәуіт]] отбасымен бірге өлтіріліп, билікке коммунистік «[[Ауғанстанның халық-демократиялық партиясы]]» (АХДП) келді. ==== Ауғанстан Демократиялық Республикасы. Азамат соғысының басталуы ==== {{main|Ауғанстан Демократиялық Республикасы|Ауғанстан соғысы 1979-1989|Ауғанстандағы азамат соғысы}} [[Сурет:Evstafiev-40th army HQ-Amin-palace-Kabul.jpg|thumb|right|200px|Әмин сарайы]] [[1978 жыл]]ы сәуірде, Сәуір революциясынан кейін, Ауғанстан Демократиялық Республикасы жарияланды. Елбасы болып [[Нұр Мұхаммед Тараки]], ал Революциялық кеңестің төрағасы болып [[Хафизулла Әмин]] сайланды. Басшылық радикалды реформа жасауды қолға алды, әсіресе [[секуляризация]] бойынша. Бірақ, ол дәстүрлі ауған қоғамының наразылығына ұшырады. Елде [[Ауғанстандағы азамат соғысы|Азамат соғысы]] басталды. Сөйтіп басқарушы партия АХДП екі фракцияға бөлінді — Хальк және Парчам, олардың өзі билікке талас жүргізді. [[Нұр Мұхаммед Тараки]] өлтіріліп, ел басшысы болып [[Хафизулла Әмин]] сайланды. КСРО-да Әминді сенімсіз адам, ол кез келген уақытта Батысқа бет бұрып кетуі мүмкін деп санады. Сондықтан кеңестік билік Әминді тақтан тайдыртып, көтерілісшілерді басу үшін коммунистік басшылыққа көмек көрсету мақсатымен елге әскерін енгізуге шешім қабылдады. Қорытындысында, КСРО әлі күнге дейін жалғасып жатқан азаматтық соғысқа араласты. АҚШ-тың ресми мәлімдемесі бойынша: КСРО Ауғанстанға басып кіріп, оны жауап алды деп айыптады. Президенттік сарайда кеңестік спецназбен ұрыс жүрап жатқанда Әмин қайтыс болып, Революциялық кеңестің төрағасы орнына [[Бабрак Кармаль]] келді. Кеңестік әскерлерге қарсы [[ауғандық мұджахедтер]] соғысты. Кейіннен оларға АҚШ, Қытай және т.б. елдер қаржылай жәрдем, қару-жарақ, оның ішінде көбінесе «Стингер» ракеталы кешенімен көмек көрсетті. Қарсыластық аяқталмаған соң, аяғында КСРО өз әскерін Ауғанстаннан алып шықты. 1986 жылы 4 мамырда {{abbr|АХДП ОК|Ауғанстан халық-демократиялық партиясының орталық комитеті|0}}-нің шешімі бойынша Б. Кармаль «денсаулығына байланысты» жұмысынан босады. Оның орнынан кетуі, КСРО-да билікке Горбачевтің келуіне тікелей байланысты. 1 қазанда Ауғанстан Демократиялық Республикасының Рефолюциялық кеңесінің жаңа төрағасы болып [[Мұхаммед Наджибулла]] сайланды. Бір айдан соң, 30 қарашада, Сәуір революциясы кезінде алынып тасталған президент статусы жаңа Лойя джирга конституциясы бойынша, қайта қалпына келтіріліп, Мұхаммед Наджибулла президент болды. Кеңестік әскерлер 1989 жылы елден шығарылыд. Кеңес Одағының әскері кеткен соң (1989), Наджибулла төрт жыл бойы билікте болды. ==== Талибтердің билікке келуі ==== {{main|Ауғанстан Ислам Әмірлігі|Талибан|«Мызғымас бостандық» операциясы}} [[Сурет:Flag of Taliban.svg|thumb|right|200px|[[Талибан қозғалысы байрағы]]]] [[Сурет:Taliban-herat-2001.jpg|thumb|right|200px|Талибтер [[Гератта]], [[2001 жыл]]дың шілдесі]] [[1989 жыл]]ы елден кеңес әскері кеткен соң, азамат соғысы аяқталған жоқ, керісінше жаңа күшпен жалғасты. Елдің солтүстігінде далалық командирлер тобы [[Солтүстік алянс]] ұйымын құрды. [[1992 жыл]]ы көтерілісшілер [[Кабул]]ге басып кіріп, [[Ауғанстан Демократиялық Республикасы]] өмір сүруін тоқтатты. [[Ахмад Шах Масуд]] пен [[Гүлбеддин Хекматияр]] билікке таласып жатқанда екі жақты артиллерия [[Кабул]]ды оқтын астына алды. Сөйтіп, ауғандық мәдени және тарихи ескерткіштерінің көбі қиратылды.<ref>[http://www.ferghana.ru/article.php?id=5877 Афганистан: Ностальгия по «Талибану»? — Фергана. Ру]</ref> Сол кезде оңтүстікте «[[Талибан]]» қозғалысы өріс алып жатты. Негізінен [[талибтер]]дің көбі ұлты бойынша [[пуштундар]] болды, сондықтан олар өздерін пуштун халқының мүддесін қорғаушылармыз деп жариялады. Олардың мақсаты Ауғанстанда радикалды ислам мемлекетін құру еді. [[1996 жыл]]ы талибтер елдің көп бөлігін бақылауында ұстады. Қыркүйекте Кабул жауланған соң, [[Мұхаммед Наджибулла]] өлтірілді, ал [[Солтүстік альянс]] елдің солтүстігіндегі шекаралық аймақтарына ығысты. Талибтердің билігі басқа діндегілерге қысым жасаумен (атап айтқанда, әлемдік қауымдастықтың, соның ішінде мұсылмандық елдердің қарсылығына қарамастан, талибтер [[Бамиан Буддалары]]н «кәпірлердің пұттары» деп, жарып жіберді) және қатігездікпен (мысалы, ұрылардың қолын кесті, әйелдер мен қыздарға мектепке баруға және қасында ер адам болмаса далаға да шығуға тыйым салынды және т.б.) ерекшеленді<ref>[http://www.polit.ru//research/2003/07/11/621006.html Исламский Эмират Афганистан: тоталитарный режим рубежа XXI века.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913085230/http://www.polit.ru/research/2003/07/11/621006.html |date=2010-09-13 }}</ref>. 1980 жылдардың<ref>[http://www.kreml.org/opinions/102481322? Хайдар Махмадиев. Нельзя преуменьшать опасность, исходящую от производства наркотиков в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115051124/http://www.kreml.org/opinions/102481322 |date=2013-11-15 }} {{V|25|5|2013}}</ref> аяғынан бастап, Ауғанстанда есірткі өндіру белең алды. [[1999 жыл]]ы [[талибтер]]дің билігі кезінде, [[апиын]] өнімі рекордық дәрежеге жетіп, 4600 тоннаны құрады<!--<ref>[http://www.newsru.com/world/24jun2008/mak.html Талибы заработали 100 млн долларов, обложив налогом афганских крестьян, выращивающих мак]</ref> --><ref>[http://www.un.org/News/briefings/docs/2004/McCleanBriefing_041118.doc.htm PRESS CONFERENCE ON AFGHANISTAN OPIUM SURVEY 2004] {{V|7|10|2011}}</ref>. В [[2000 год]]у из-за сильной засухи было собрано 3275 тонны опиумного мака<ref>[http://www.newsru.com/world/16Sep2000/afgan.html Афганистан — крупнейший в мире поставщик опиума-сырца]</ref>. 2000 жылы қатты құрғақшылық кезінде 3275 тонна көкнәр тұқымы жиналды. Сол жылы әлемдік қауымдастықтың қысымы бойынша<ref>[http://www.meast.ru/article/afganistan-istoriya-odnogo-narkogosudarstva Екатерина Туранова. Афганистан. История одного наркогосударства. meast.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820214905/http://www.meast.ru/article/afganistan-istoriya-odnogo-narkogosudarstva |date=2011-08-20 }} {{V|7|10|2011}}</ref>, талибтер өз бақылауындағы аумақтарына көкнәр өсіруге тыйым салды. Қорытындысында 2001 жылы Ауғанстанда рекордтық төмен өнім жиналды: [[Солтүстік альянс]]тың бақылауындағы [[Бадахшан]] провинциясында барлығы 185 тонна апиын жиналды.<ref>[http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/WDR.html?ref=menuside World Drug Report — archive]</ref> Халықаралық террорист [[Усама бен Ладен]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі теракт]]тан кейін, талибтік Ауғанстанда баспана тапты. Ол Ауғанстанға АҚШ әскерінің басып кіруіне себеп болды. Бірақ кейбір журналисттер: АҚШ әскерінің басып кіруінің себебі, АҚШ шарты бойынша салынатын Трансауған құбырына (ТАПИ, Түркіменстан — Ауғанстан — Пәкістан — Үндістан) талибтердің қарсы болуы. АҚШ 11 қыркүйектегі оқиғалардан жарты жыл бұрын, Ауғанстанға күшпен ену жоспарын құрып қойған, — деген пікір айтқан.<ref>[http://www.antidrugfront.ru/publications/01568.html Антинаркотический фронт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116103037/http://www.antidrugfront.ru/publications/01568.html |date=2014-01-16 }}</ref> ==== 2001 жылдан бері жалғасып жатқан Ауғанстан соғысы ==== {{main|Ауғанстан соғысы (2001 жылдан бастап)}} [[«Мызғымас бостандық» операциясы]] кезінде, [[2002 жыл]]дың басында талибтер режимі құлады. Бірақ «Талибан» қозғалысы толықтай жойылған жоқ. Негізгі күштері Вазиристан таулы аудандарына кетті, ал қалғандары Ауғанстан мен Пәкістан территорияларында партизандық соғыс жүргізуде. ==== Ауғанстан Республикасы ==== [[File:Hamid Karzai 2006-09-26.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[Хамид Карзай]] 2001—2014 жылдар аралығында елдің басшысы болды]] Талибтер режимі құлаған соң, қазіргі Ауғанстан Республикасы жарияланды. [[2001 жыл]]ы желтоқсанда ауған саяси қайраткерлерінің Бонн конференциясында [[Хамид Карзай]] Ауғанстанның өтпелі әкімшілігінің басшылығына қойылды. [[2002 жыл]]ы шілдеде [[Лойя джирга]] (Ауғанстанның барлық халықтарының, тайпаларының және топтарының басшылары кіретін Жоғарғы кеңес) оны елдің уақытша президенті қылды. [[2004 жыл]]ы жаңа [[Ауғанстан Конституциясы|Конституция]] қабылданып, бірінші президенттік сайлау өткенде, Хамид Карзай жеңіске жетті. [[2009 жыл]]дың [[20 тамыз]]ында елде кезекті президенттік сайлау өтіп, тағы жеңіске Хамид Карзай жетті.<ref>[http://afghanistanelectiondata.org/election/2009/report/presidential-results#zoom=0&lat=33.9&lon=66.5&layers=district_map_openlayers_7,district_map_openlayers_8,district_map_openlayers_9&baseLayers=afghanistan-grey Afghanistan Election Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911081642/http://afghanistanelectiondata.org/election/2009/report/presidential-results#zoom=0&lat=33.9&lon=66.5&layers=district_map_openlayers_7,district_map_openlayers_8,district_map_openlayers_9&baseLayers=afghanistan-grey |date=2010-09-11 }}</ref> Бұған қарамастан, елде бұрынғыдай [[Ауғанстандағы азамат соғысы|азаматтық соғыс]] жалғасуда, бірақ енді [[Халықаралық көмек көрсету күші|Ауғанстандағы халықаралық көмек көрсету күшінің (ISAF)]] қатысуымен бірге болып жатыр. 2019 жылдың қаңтарында әйелдер үшін әлемдегі ең қауіпті елдердің рейтингісін жариялаған Thomson Reuters Foundation мәліметі бойынша, Ауғанстан денсаулық сақтау, экономикалық ресурстарға қол жеткізу, қалыпты өмір, жыныстық зорлық-зомбылық, адам саудасы тұрғысынан әйелдерге қауіптілігі жоғары мемлекеттер тізімінде екінші орында тұр. [[File:2021 Taliban Offensive.png|thumb|2021 жылғы Талибан қозғалысы көрсетілген Ауғанстан картасы]] ==== Талибанның оралуы ==== {{Толық мақала|«Талибан» шабуылы (2021)|Панджшер қарсылығы}} 2021 жылдың 1 мамырынан бастап американдық әскерлердің елден біржола шығарылатыны туралы хабарлануына байланысты «[[Талибан]]» лаңкестік ұйымының содырлары Ауғанстан үкіметтік күштеріне қарсы белсенді шабуыл операциясын бастады. Ауғанстан үкіметі ел аумағына бақылауды тез жоғалта бастады. Тамыздың басында ауған тәліптері 417 аймақтық орталықтың 200-ін басып алды және тамыздың ортасына қарай Ауғанстан территориясының көп бөлігін, оның ішінде провинциялық орталықтардың 2/3 бөлігін басып алды. 2021 жылы 15 тамызда «Талибан» Ауғанстан аумағын толық басып алғанын жариялады. Ауғанстан президенті [[Ашраф Ғани]] отставкаға кетуге келісіп, елден қашып кетті. 2021 жылы 17 тамызда елде қалған Ауғанстан вице-президенті [[Амрулла Салех]] өзін мемлекет басшысының міндетін атқарушы деп жариялады және ел тұрғындарын «Талибанға» қарсы тұруға шақырды. [[Ахмад Шаһ Масұт]]тың баласы, [[Солтүстік Альянс]]тың бұрынғы жетекшісі кіші Ахмад Масуд [[Панджшер қарсылығы|тәліптерге қарсы тұруды]] ұйымдастыру үшін солтүстік [[Панджшер провинциясы]]нда үкіметтік күштердің қалдықтарын жинай бастады. == Әкімшілік бөлінісі == {{main|Ауғанстанның әкімшілік бөлінісі}} Ауғанстан [[унитарлы мемлекет]] және әкімшілік жағынан 34 уәлаятқа бөлінген, олар өз кезегінде аудандарға бөлінген. == Мемлекеттік рәміздері == === Туы === [[Сурет:Flag of Afghanistan.svg|thumb|150px|[[Ауғанстан туы]]]] {{main|Ауғанстан туы}} Қазіргі ту [[2004 жыл]]ы қабылданған. Байрақ тігінен орналасқан [[триколор|үш түстен]] (қара, қызыл және жасыл) құралған. Дәл ортасында, яғни қызыл түстің ортасында Ауғанстанның мемлекеттік эмблемасы бейнеленген. Қара түс тарихи өткенді - британдық отарлаушылармен күресті көрсетеді, қызыл түс - бостандық үшін төгілген қан, жасыл түс - [[ислам]]ның дәстүрлі түсі. Жалау пропорциясы - 7:10. === Елтаңбасы === {{main|Ауғанстан елтаңбасы}} Ауғанстанның елтаңбасы мемлекеттің құрылуынан бастап, өмір сүріп келеді. Гербте масақпен көмкерілген [[мінбер]]лі [[мешіт]] орналасқан. Мешітке Ауғанстанның екі туы тақап қойылған. Жоғарғы жағында күннің сәулесімен жарқыраған ислам сенімінің белгісі - [[Шаһада]] бейнеленген, оның астында [[тәкбір]] («Аллаһ ұлық» жазуы) орналасқан. Мешіт астында - 1298 жыл деген дата жазылған, яғни ислам күнтізбесі бойынша [[1919 жыл]], елдің тәуелсіздік алған кезі. Елтаңба Ауғанстанның туында да бейнеленген. === Әнұраны === {{Main|Ауғанстан әнұраны}} Қазіргі әнұран [[2006 жыл]]ы қабылданған. Гимн сөзі [[пушту]] тілінде орындалады, оның ішінде [[тәкбір]] («Аллаһ ұлық» жазуы) айтылып, Ауғанстанда өмір сүретін барлық халықтар аталады. == Билік жүйесі == 1973 жылға дейін Ауғанстанда [[монархия]]лық билік орнады. 1973 жылы әскери төңкеріс болып,"республика" жарияланды. 1978 жылы тағы да қанды төңкерістен кейін өкімет басына Революциялық кеңес келді. Оны қолдау үшін 1979 жылы желтоқсанда Ауғанстанға Кеңес Одағының әскерлері кіріп, онда 1989 жылдың 15 ақпанына дейін соғыс қимылдарын жүргізді. Кеңес әскерлері шығарылғаннан кейін де Ауғанстанда азамат соғысы жалғаса берді. Ұзаққа созылған соғыс елді әлсіретіп, халықты күйзеліске ұшыратты. 1997–1998 жылы Қазақстан Республикасының үкіметі Ауғанстандағы қазақтарды көшіріп әкелген болатын. == Шаруашылығы == Ауғанстан — аграрлы ел. Экономикасының негізі – суармалы егіншілік пен мал шаруашылығы. [[Жалалабад каналы]] мен [[Сарда су қоймасы]] бар. Қой шаруашылығы жақсы дамыған. Сонымен қатар миллиондаған ешкі мен ірі қара, түйе мен жылқы өсіріледі. Бау-бақша өнімдері, бидай, жүгері, күріш, мақта, қант қызылшасы сияқты дақылдар өндіріледі. Ауғанстан өнеркәсібін су электр стансалары мен әскери-механикалық зауыт сияқты бірді-екілі кәсіпорындар құрайды. Солтүстік шекарасында газ құбыры тартылған. Тас көмір мен цемент өндіріледі. Өңдеуші [[кәсіпорын]]дар мақта мен жүннен мата тоқиды, жасанды жібек шығарып, аяқ киімдер тігеді. [[Экспорт]]қа негізінен [[қаракөл елтірісі]] мен [[жүн]] шығарылады.<ref>Балалар Энциклопедиясы, II- том</ref> ==Қазақстанмен қатынасы== Қазақстан Республикасы мен Ауғанстан Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялық қатынастар [[1992 жыл]]ғы [[12 ақпан]]да орнатылды. [[2002 жыл]]ы [[Кабул]]да ашылған ҚР Дипломатиялық миссиясы [[2003 жыл]]дан бастап Елшілік мәртебесінде жұмыс істеуде. [[2011 жыл]]ғы [[маусым]] айынан бастап Қазақстанның Ауғанстандағы Елшісі Ө.Бітімов. [[1993 жыл]]дан бастап Ауғанстанның Елшілігі Қазақстанда жұмыс істеуде. [[2005 жыл]]ы елшілік [[Астана]]ға көшті. [[2013 жыл]]ғы [[желтоқсан]] айынан бастап Ауғанстанның Қазақстандағы Елшісі Мұхаммад Фарук Бараки. Қазақ-ауған қарым-қатынастары үдемелі дамып келе жатыр. Мемлекет басшылары халықаралық шаралар аясында тұрақты түрде кездеседі. Сауда-экономикалық қатынастарды дамытуда Сауда-экономикалық ынтымақтастық жөніндегі Қазақстан-Ауғанстан бірлескен үкіметаралық комиссиясы (ҮАК) маңызды рөл атқарады. ҮАК қазақстандық жағының тең төрағасы ҚР Төтенше жағдайлар жөніндегі министрі [[Владимир Карпович Божко|В.Божко]], ауған жағының тең төрағасы АИР Сауда және индустрия министрі Мұхаммад Шакер Каргар болып табылады. ҮАК-ның алты отырысы өткізілді: екі отырыс [[Астана]]да (2007 ж. 17-18 қыркүйекте және 2010ж. 5-6 мамырда), үш рет [[Кабул]]да (2008 ж. 13 желтоқсанда, 2011 ж. 26-27 қыркүйекте және 2013ж. 16-18 қыркүйекте) және бір отырыс [[Алматы]]да (2012ж. 26-27 қыркүйекте). Қазақстанда ауған азаматтарына білім беру бағдарламасы жүзеге асырылуда. Қазіргі таңда Қазақстанның оқу орындарында 655 ауған азаматы білім алуда. ҚР Үкіметі Ауғанстандағы мектеп, емхана және жолдардың құрылысына 2,38 млн. АҚШ долларын бөліп, 20,15 мың тоннаға жуық азық-түлікті гуманитарлық көмек ретінде жеткізді (жалпы сомасы 17,09 млн. АҚШ долл.). Екіжақты тауар айналымы 2013 жылы 251,4 млн. АҚШ долл. құрады (экспорт – 248,63 млн., импорт – 2,8 млн.). Екіжақты шарттық-құқықтық базасы ҚР мен АИР арасындағы Қарым-қатынас пен ынтымақтастық негіздері жөніндегі шарттан, сауда-экономикалық ынтымақтастық, білім саласындағы ынтымақтастық, есірткі құралдарының, психотропты және оған үйлес заттар мен прекурсорлардың заңсыз айнылымымен және теріс қолданылуымен күрес саласындағы ынтымақтастық туралы келісімдерден, сондай-ақ Дипломатиялық қарым-қатынастар орнату жөніндегі Хаттамадан тұрады. == Тағы қараңыз == * [[Ауғанстан телевизиясы]] * [[Ауғанстан Ұлттық футбол құрама командасы]] * [[Ауғанстан қалаларының тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons|Afghanistan}} * [http://president.gov.af/en Ауғанстан президентінің ресми сайты] {{Навигациялық блок |тақырып = Ауғанстан |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Азия елдері |Орталық Азия |SAARC |Ислам ынтымақтастық ұйымы |ЭЫҰ |Шанхай ынтымақтастық ұйымы }} [[Санат:Ауғанстан|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] tmfa2cayibcpplqkk6327n0bj5fli1x Ирак 0 5397 3652054 3645178 2026-09-08T09:54:21Z Asorev 125569 3652054 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Ирак Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-ar|جمهورية العراق}}<br>Джумхурият аль-Ирак<br> {{lang-ku|کۆماری عێراق}}<br>Комари Эрак |Атау септігі = |Елтаңба = Coat of arms (emblem) of Iraq 2008.svg |Байрақ = Flag of Iraq.svg |Ұраны = [[Аллаху акбар]] (الله أكبر) |Әнұранның аты = Менің отаным |Аудио = United States Navy Band - Mawtini.ogg |lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 20|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 23|lon_sec = 0 |region = IQ |CoordScale = |Картада = Iraq (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Федерация|Федеративті]] [[парламенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[3 қазан]] [[1932 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Ұлыбритания]]дан |Тілдері = [[араб тілі]] және [[күрд тілі]] |Мемлекеттік діні = [[Сурет:Star and Crescent.svg|22px]] [[ислам]] |Астанасы = [[Бағдат]] |Ірі қалалары = Бағдат, [[Мосул]], [[Басра]], [[Сулеймания]], [[Эрбиль]], [[Киркук]] |Басшы қызметі = [[Ирак президенті|Президенті]]<br />Вице-президенті<br />[[Ирак премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Ирак кеңесі өкілдері|Кеңестер өкілдері спикері]] |Басшылары = [[Бархам Салех]]<br />[[Нури Аль-Малики]]<br />[[Айяд Аллауи]]<br />[[Осама ан-Наджейфи]]<br />[[Адиль Абдул-Махди]]<br />[[Салим аль-Джабури]] |Жер аумағы = 437 072 |Жер аумағы бойынша орны = 58 |Судың үлесі = 1,1 |Этнохороним = |Жұрты = 45 407 495<ref>{{Cite web |url=https://oxu.az/ru/v-mire/v-irake-vpervye-za-37-let-proveli-perepis-naseleniya |title=В Ираке впервые за 37 лет провели перепись населения |lang=ru |website=oxu.az |access-date=2024-11-25}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 33 |Сарап жылы = 2024 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 82,7 |Тығыздық бойынша орны = 125 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 733,926 млрд.<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=17&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=433&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=7 March 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 34 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 17,952<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 76 |ЖІӨ (номинал) = 250,070 млрд.<ref name=imf2/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 48 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 6,116<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 97 |АДИ = {{өсім}} 0,685<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Report |date=2015 |accessdate=14 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme | page=9}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 120 |АДИ деңгейі = <span style="color:#fc0;">'''орташа'''</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Ирак динары]] |Интернет үйшігі = [[.iq]] |ISO = |Телефон коды = 964 |Уақыт белдеуі = +3 |Түсініктемелер = }} '''Ирак''' ({{lang-ar|العراق}}, {{lang-ku|عێراق}}), ресми атауы – '''Ирак Республикасы''' ({{lang-ar|جمهورية العراق}}, {{lang-ku|کۆماری عێراق}}) — Оңтүстік-Батыс Азияда, [[Тигр]] және [[Евфрат]] өзендері бойында орналасқан мемлекет. Жер көлемі 444 мың км². Халқы 45 407 495 адам (2024). Тұрғындарының 75%-ы [[арабтар]], 20%-ы — [[күрдтер]], қалғандары [[түрікмендер]], [[ассириялықтар]], [[парсы]]лар, [[армян]]дар, т.б. Қала халқы 68,1% (1997). Мемлекеттік тілі — [[араб тілі]]. Халқының 62%-ы — [[ислам діні]]нің шиит бағытын, 34%-ы сунит бағытын ұстанады. Астанасы — [[Бағдат]] қаласы (3 млн-нан астам). 1970 жылы қабылданған конституциясы бойынша Революциялық кеңестің төрағасы елдің Президенті және Жоғарғы Бас қолбасшы қызметін қатар атқарады. [[Заң шығарушы орган]] — бір палаталы Ұлттық кеңес, 250 депутаттан тұрады. Елдің ұлттық мейрамы — 17 шілде, Ұлттық Республика күні және Тәуелсіздік күні (1958). Ирак 18 провинциядан (мухафаз) тұрады. Ақша бірлігі — [[Ирак динары]]. == Географиясы == [[Сурет:Iraq 2004 CIA map.jpg|thumb|left|250px]] '''Ирак''' — Қосөзен (Месопотамия) жазығындағы Тигр және Евфрат өзендерінің алқыбында орналасқан. Оңтүстік-шығысында Кувейтпен, Оңтүстігінде Сауд Аравиясымен, Батыста - Иордания және Сириямен, солтүстігінде - Түркиямен шекараласады. Оңтүстік-шығысында Парсы шығанығының суларымен жуылады. Аумағы — 437.072 км². Шекараларының жалпы ұзындығы 3.631 км: Иранмен шекарасы — 1.458 км, Иорданиямен — 181 км, Кувейтпен — 242 км, [[Сауд Арабиясы|Сауд Аравиясымен]] — 814 км, Сириямен — 605 км, [[Түркия]]мен — 331 км. Жағалауы: 58 км. Ең биік жері — Қажы Ибраһим тауы (Haji Ibrahim) 3.600 м. Климаты құрлықтық, жазы құрғақ және ыстық, қысы - жауынды және суық. Солтүстігінде климаты субтропикалық, оңтүстігінде тропикалық. Қаңтар айының температурасы 7 — 12ºС (тауларында қар жатады), шілде айында барлық жерінде 34ºС (кейде 48ºС жетеді). Жылдық жауын-шашын мөлшері 50-150 мм жазық жерлерде, таулы жерлерінде 1500 мм-ге жетеді. === Әкімшілік бөлінуі === [[Сурет:IraqNumberedRegions.png|thumb|right|Ирак мухафаздары]] Ирак 18 провинцияға (мухафаза) бөлінген. {| class="wikitable standard" align="center" |+ ! |№ ! |Мухафаза ! |Әкімшілік орталығы ! |Ауданы,<br />км² ! |Халқы,<br />адам (2011)<ref>[http://www.citypopulation.de/Iraq.html City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World]</ref> ! |Тығыздығы,<br />адам/км² |----- | 1 | [[Багдад (мухафаза)|Багдад]] | [[Багдад]] | 734 | 7 055 200 | 9611,99 |----- | 2 | [[Салах-эд-Дин (мухафаза)|Салах-эд-Дин]] | [[Тикрит]] | 24 751 | 1 408 200 | 56,89 |----- | 3 | [[Дияла (мухафаза)|Дияла]] | [[Баакуба]] | 19 076 | 1 443 200 | 75,66 |----- | 4 | [[Васит]] | [[Эль-Кут]] | 17 153 | 1 210 600 | 70,58 |----- | 5 | [[Майсан]] | [[Эль-Амара]] | 16 072 | 971 400 | 60,44 |----- | 6 | [[Басра (мухафаза)|Басра]] | [[Басра]] | 19 070 | 2 532 000 | 132,77 |----- | 7 | [[Ди-Кар]] | [[Эн-Насирия]] | 12 900 | 1 836 200 | 142,34 |----- | 8 | [[Мутанна]] | [[Эс-Самава]] | 51 740 | 719 100 | 13,90 |----- | 9 | [[Кадисия (мухафаза)|Кадисия]] | [[Эд-Дивания]] | 8 153 | 1 134 300 | 139,13 |----- | 10 | [[Бабиль]] | [[Хилла]] | 6 468 | 1 820 700 | 281,49 |----- | 11 | [[Кербела (мухафаза)|Кербела]] | [[Кербела]] | 5 034 | 1 066 600 | 211,88 |----- | 12 | [[Наджаф]] | [[Эн-Наджаф]] | 28 824 | 1 285 500 | 44,60 |----- | 13 | [[Анбар (мухафаза)|Анбар]] | [[Эр-Рамади]] | 138 501 | 1 561 400 | 11,27 |----- | 14 | [[Найнава]] | [[Мосул]] | 37 323 | 3 270 400 | 87,62 |----- | 15 | [[Дахук (мухафаза)|Дахук]] | [[Дахук (город)|Дахук]] | 6 553 | 1 128 700 | 172,24 |----- | 16 | [[Эрбиль (мухафаза)|Эрбиль]] | [[Эрбиль]] | 14 471 | 1 612 700 | 111,44 |----- | 17 | [[Киркук (мухафаза)|Киркук (Тамим)]] | [[Киркук]] | 10 282 | 1 395 600 | 135,73 |----- | 18 | [[Сулеймания (мухафаза)|Сулеймания]] | [[Сулеймания]] | 17 023 | 1 878 800 | 110,37 |- style="background: #CCC;" | ||Барлығы|| ||434 128||33 330 600||76,78 |+ |} === Қалалары === [[Сурет:Iraq-CIA WFB Map.png|right|frame|Ирак картасы]] {| class="toccolours sortable" border="1" cellpadding="3" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=#CCCCFF !width="160pt"|Аты !width="75pt"|Мухафаза !width="100pt"|Араб атауы !width="60pt"|Халқы<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1208609181&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-105&srt=pnan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=x|title=Iraq: largest cities and towns and statistics of their population|publisher=World Gazetteer|accessdate=2008-06-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/61Dn9Lmi8|archivedate=2011-08-26}}</ref><ref>Unless specified otherwise, the population number was obtained from the World Gazetteer.</ref> |- |[[Эд-Даур]] |[[Салах-эд-Дин (мухафаза)|Салах-эд-Дин]] |الدور |21&nbsp;120 |- |[[Аль-Ауджа]] |[[Салах-эд-Дин (мухафаза)|Салах-эд-Дин]] |العوجا |8&nbsp;383 |- |[[Эль-Кайм]] |[[Анбар (мухафаза)|Анбар]] |القائم |180&nbsp;700 |- |[[Эль-Амара]] |[[Майсан]] |العمارة |453&nbsp;426 |- |[[Афак]] |[[Кадисия (мухафаза)|Кадисия]] |عفك |48&nbsp;258 |- |[[Эш-Шамия]] |[[Кадисия (мухафаза)|Кадисия]] |الشامية |25&nbsp;360 |- |[[Баакуба]] |[[Дияла (мухафаза)|Дияла]] |عقوبة |411&nbsp;867 |- |[[Багдад]] |[[Багдад (мухафаза)|Багдад]] |بغداد |9&nbsp;500&nbsp;000 |- |[[Байджи]] |[[Салах-эд-Дин (мухафаза)|Салах-эд-Дин]] |بيجي |70&nbsp;190 |- |[[Балад (Ирак)|Балад]] |[[Салах-эд-Дин (мухафаза)|Салах-эд-Дин]] |بلد |52&nbsp;214 |- |[[Басра]] |[[Басра (мухафаза)|Басра]] |البصرة |2&nbsp;300&nbsp;125 |- |[[Фаллуджа]] |[[Анбар (мухафаза)|Анбар]] |الفلّوجة |850&nbsp;992 |- |[[Хилла]] |[[Бабиль]] |الحلة |511&nbsp;013 |- |[[Искандария]] |[[Бабиль]] |إسكندرية |64&nbsp;823 |- |[[Эль-Кут]] |[[Васит]] |الكوت |450&nbsp;413 |- |[[Муктадия]] |[[Дияла (мухафаза)|Дияла]] |المقدادية |36&nbsp;500 |- |[[Эс-Самава]] |[[Мутанна]] |السماوة |155&nbsp;103 |- |[[Эн-Наджаф]] |[[Наджаф]] |النجف |800&nbsp;137 |- |[[Насирия]] |[[Ди-Кар]] |الناصرية |251&nbsp;095 |- |[[Сулеймания]] |[[Сулеймания (мухафаза)|Сулеймания]] |السليمانية |1&nbsp;800&nbsp;371 |- |[[Таджи]] |[[Салах-эд-Дин (мухафаза)|Салах-эд-Дин]] |لتاجي‎ |143&nbsp;794<ref>{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IZ/18/At_Taji.html|title=At Taji, Iraq Page|publisher=[[FallingRain]]|accessdate=2008-06-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/61Dn9wRml|archivedate=2011-08-26}}</ref> |- |[[Дахук (город)|Дахук]] |[[Дахук (мухафаза)|Дахук]] |دهوك |600&nbsp;899 |- |[[Хадита]] |[[Анбар (мухафаза)|Анбар]] |حديثة |100&nbsp;998 |- |[[Халабджа]] |[[Сулеймания]] |حلبجة |80&nbsp;000<ref>{{cite web|url=http://www.earthdiescreaming.com/feed/|title=The Earth Dies Screaming Feed|publisher=The Earth Dies Screaming|accessdate=2008-06-05|deadlink=unknown-host|archiveurl=http://web.archive.org/20070811033904/www.earthdiescreaming.com/feed/|archivedate=2007-08-11}}</ref> |- |[[Хит (город)|Хит]] |[[Анбар (мухафаза)|Анбар]] |هيت‎ |150&nbsp;918 |- |[[Кербела]] |[[Кербела (мухафаза)|Кербела]] |كربلاء |800&nbsp;347 |- |[[Ханакин]] |[[Дияла (мухафаза)|Дияла]] |خانقين |10&nbsp;853 |- |[[Киркук]] |[[Киркук (мухафаза)|Киркук]] | كركوك |1&nbsp;200&nbsp;000 |- |[[Мосул]] |[[Найнава]] |الموصل |3&nbsp;000&nbsp;096 |- |[[Самарра]] |[[Салах-эд-Дин (мухафаза)|Салах-эд-Дин]] |سامراء |130&nbsp;704 |- |[[Талль-Афар]] |[[Найнава]] |تلعفر |450&nbsp;088 |- |[[Телль-Кайф]] |[[Найнава]] |تل كيف |14&nbsp;327 |- |[[Тикрит]] |[[Салах-эд-Дин (мухафаза)|Салах-эд-Дин]] |تكريت |140&nbsp;052 |- |[[Умм-Каср]] |[[Басра (мухафаза)|Басра]] |أم قصر |11&nbsp;042 |- |[[Эд-Дивания]] |[[Кадисия (мухафаза)|Кадисия]] |لديوانية |466&nbsp;800 |- |[[Эрбиль]] |[[Эрбиль (мухафаза)|Эрбиль]] |أربيل |1&nbsp;800&nbsp;636 |- |[[Эр-Рамади]] |[[Анбар (мухафаза)|Анбар]] |الرمادي |700&nbsp;373 |- |[[Эр-Рутба]] |[[Анбар (мухафаза)|Анбар]] |الرطبة |130&nbsp;116 |- |[[Заху]] |[[Дахук (мухафаза)|Дахук]] |زاخو |400&nbsp;215 |- |[[Эз-Зубайр (город)|Эз-Зубайр]] |[[Басра (мухафаза)|Басра]] |الزبير |93&nbsp;000 |} == Табиғаты == Басты өзендері — Тигр мен Евфрат (екеуі қосылып Шатт әл-Араб өз. деп аталады). Жерінің көпшілігі шөгінді және шалғынды топырақты, батыс жағы сары топырақты келеді. Ел территориясының негізгі бөлігі дала, оңтүстік-батысы — шөл және шөлейт, тау беткейлері мен өзен жағалары бұталы, сирек орманды келеді. [[Газель]], [[жабайы есек]], [[қасқыр]], [[қабылан]], т.б. аңдар мен [[көкқұтан]], [[Бірқазандар|бірқазан]], [[Қоқиқаздар|қоқиқаз]] т.б. құстар мекендейді. Пайдалы қазбалары: мұнай мен газ, фосфорит, күкірт. <gallery mode=packed> TigrisRiver.JPG|Тигр өзені The Euphrates River-Iraq.jpg|Евфрат өзені Mountain View (6556994259).jpg|Ирак таулары Middleeastmamatus.JPG|Ала құйын Masoole, Iraq.jpg Iraqi Kurdish villagers.jpg Babylon Iraq بابل العراق.jpg </gallery> == Тарихы == [[Сурет:Procession of the bull beneath the mound of Nimrud.jpeg|thumb|right|200px]] [[Сурет:Parfia.jpg|thumb|right|200px]] Қазіргі Ирак аумағы — ежелгі мәдениет ошақтарының бірі. Осы жерде б.з.б. 4-мыңжылдықта шумер-аккад мәдениеті пайда болып, қала-мемлекеттер (Ур, Урук, Ашшур, Лагаш, Умма, т.б.) өркендеді. Б.з.б. 2-мыңжылдық басында Оңт. Месопотамияда [[Вавилон]] мемлекеті, Солтүстік Месопотамияда [[Ассирия]] мемлекеті құрылды. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың ортасынан бастап бұл аумақ парсы патшаларына бағынышты болып, кейін ұзақ уақыт [[Иран]], [[Парфия]], [[Рим империялары]] арасында, артынан Иран мен Византия арасында таласқа түсті. 630 ж. Месопотамияны арабтар жаулап алды. Сөйтіп, ол 661 ж. [[Араб халифаты]]ның бір аймағына айналды. [[762 ж.]] [[Бағдат]] қаласы салынды. Ирак жерін 11 ғ-да салжұқтар, 13 ғ-да Шыңғыс хан әулеті, 14 ғ-дың аяғында Әмір Темір басып алды. [[Әмір Темір мемлекеті]] ыдырағаннан кейін бұл аумақ түркі билеушілеріне кезек-кезек бағынып, 16 ғ-дың басында парсылардың Сефеви әулетінің қол астына өтті. Көп ұзамай [[Иран]] мен Осман сұлтандығы арасында Ирак үшін күрес басталып, 17 ғ-да түріктер [[Месопотамия]]ны толығымен бағындырды. 17 ғ-дың орта тұсынан бастап елге ағылшын саудагерлері келе бастады. 18 ғ-да Англияның ықпалы күшейіп, 1779 ж. Бағдат және Басра қалаларында [[Ост-Индия]] компаниясының агенттіктері ашылды. 1860 жылдан бастап Ирак дүниежүзілік саудаға тартылып, шетке арпа, бидей, құрма шығарып тұрды. 1869 ж. Суэц каналы ашылғаннан кейін елге шет ел капиталы ағылып, барған сайын еуропалық мемлекеттерге тәуелділігі күшейді. Енді Месопотамия үшін [[Ұлыбритания]] мен [[Германия]] арасында күрес басталды. 1918 ж. Иракты Ұлыбритания жаулап алды. Ағылшындар елде әскери әкімш. орнатты да, жер-жерде көтерілістер басталды. Ағылшын армиясы ол көтерілістерді басып тастады, бірақ елге өзін-өзі басқару билігін беруге мәжбүр болып, 1920 ж. “ұлттық үкімет” құрды. 1930 ж. Ирак үкіметі Ұлыбританиямен шарт жасасты. Шарт бойынша ол формальді түрде тәуелсіздік алып, Ұлттар Лигасына мүше болды, бірақ оған ағылшын үкіметінің саяси, әскери, экономикалық бақылауы сақталып қалды. 2-дүниежүзілік соғыс басталысымен Ирак Германиямен дипломатиялық қатынастарды үзді (5.09.1939), бірақ 1941 ж. оңшыл топтар Германияның қолдауымен мемл. төңкеріс жасады. Дегенмен, төңкерісті көп ұзамай ағылшын әскерлері басып тастады. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін халық толқулары қайтадан күшейді. Елде ағылшындардың ықпалы төмендеп, оның орнына АҚШ-тың ықпалы артты. 1954 ж. И. үкіметі әскери көмек жөнінде АҚШ-пен, 1955 ж. 24 ақпанда Түркиямен шарт жасасты. Сөйтіп, Бағдат пактысының негізі қаланды. Халық көтерілістері одан әрі күшейді. [[Сурет:1958 revolution in Iraq.jpg|thumb|left|200px|1958 жылғы революция]] Нәтижесінде 1958 ж. 14 шілдеде монархия құлап, республика жарияланды, 1958 ж. 24 наурызда ел Бағдат пактысынан шығатынын жариялады және өз территориясындағы шет елдің әскери базаларын жойды, агр. реформа жүргізіле бастады. Бірақ, халықтың тұрмысы жақсарған жоқ, ел ішінде көтеріліске шыққан күрд әскерлеріне қарсы әскери қимылдар жасалынды. 1968 ж. 8 ақпанда елде мемл. төңкеріс болып, үкімет басына Араб социалистік қайта өрлеу партиясы (БААС) келді. Шет елдің мұнай компанияларының бұрынғы кәсіпорындары халық меншігіне айналып, 1974 ж. 11 наурызда Иран Курдстанына автономия берілді. 1980 ж. қыркүйекте Ирак пен Иран арасында соғыс басталды. 1988 ж. 20 наурыздан бастап әскери қимылдар саябырсыды да, 1990 ж. 15 тамызда екі жақ келісімге келді, 17 — 22 тамыз аралығында Ирак өз әскерлерін Иран территориясынан шығарып әкетті. Екі ел өзара соғыс тұтқындарын алмастырып, қазан айында дипломатиялық қарым-қатынастарды қалпына келтірді. 1 тамыз күні түнде (1990 ж.) И. әскерлері Кувейтке басып кірді . 1994 ж. 10 қарашада И. өзінің Кувейттің тәуелсіздігі мен терр. тұтастығын толық мойындайтынын мәлімдеді. Осыдан кейін Ирак пен АҚШ арасы күрт шиеленісіп кетті. 1998 ж. 2 рет (ақпан және қараша айларында) екі ел арасындағы жағдай соғыс қаупіне алып келді. Осы жылы желтоқсан айында АҚШ және Ұлыбритания Иракты ракетамен бомбылады (“Шөлдегі дауыл” операциясы). Әскери қақтығыстар мен экон. құрсау елді аса қиын әлеум.-экон. жағдайға алып келді. Халықтың тұрмыс жағдайы күрт төмендеп кетті, азық-түлік, қаржы, дәрі-дәрмек жетіспеушілігі күшейді. === Ирак соғысы === * 2003 жылғы 20 наурыз — 1 мамыр — [[Саддам Хусейн]]ді құлату, сондай-ақ кейіннен ешқашан болмаған жаппай қырып-жою қаруын жою мақсатында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің мандатынсыз халықаралық коалиция әскерлерінің (негізгі қатысушылары – [[АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]]) Иракқа басып кіруі ашылды. 1 мамырда [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] «Abraham Lincoln» әуе кемесі бортында: «Тиран құлады, Ирак азат!» – деп, соғыста жеңгенін жариялайды. Америкалық [[Джей Гарнер]], кейін [[Пол Бремер]] Ирактың уақытша әкімшілігінің басшысы болды. * 2003 жыл — Шиит экстремистік топтары мен Ирак Коммунистік партиясы астыртын әрекеттен шықты. БААС партиясы астыртын әрекетке түсіп, партизандық соғыс ұйымдастырады. * 2003 жылы 22 шілдеде [[Мосул]]дың шетіндегі бір ауданда америкалықтар алдымен атыс кезінде Саддамның екі ұлы мен оның 14 жасар немересін өлтірді, содан кейін олар жасырынған үйді әуеден бомбалады. * 2003 жылдың жазында партизан соғысы басталып, 2007 жылдың жазында ең жоғары шегіне жетті. * 2004 жыл — Махди армиясының көтерілісі. * 2006 жылы 30 желтоқсанда Ирактың бұрынғы президенті [[Саддам Хусейн]] асылып өлтірілді. * 2008 жылдың соңына қарай халықаралық күштер мен Ирак полициясына қарсы шабуылдар мүлдем тоқтады. Террорлық шабуылдар жалғасып, нәтижесінде бейбіт тұрғындар зардап шекті. Көтерілісшілердің бір бөлігі өздерін заңдастырып, «сунниттік милиция» деп аталатын топтың мүшесі ретінде жалақы алды. Ирак Қарсыласуының қолбасшысы [[Иззат Ибрагим ад-Дури]]ді қолға түсіруге қанша тырысқанымен, жер астында қалуын жалғастырды. [[Сурет:End of Mission Ceremony, Iraq 111215-F-MJ260-008.jpg|thumb|mini|2011 жылы 15 желтоқсанда Ирактағы АҚШ әскери миссиясының аяқталу салтанаты.]] * 2010 жылғы 7 наурызда парламент сайлауы өтті, бірақ сайлау төңірегіндегі астыртын күрес нәтижесінде парламент жиналмады және үкімет құрылмады. Тек 10 қарашада ғана елдегі билікті партиялар мен топтар арасында бөлу туралы нәзік келісімге қол жеткізу мүмкін болды. * 2011 жылы 15 желтоқсанда Бағдад халықаралық әуежайында АҚШ-тың Ирактағы әскери миссиясын аяқтау рәсімі өтті ({{lang-en|United States Forces – Iraq}}). АҚШ Қорғаныс министрі [[Леон Панетта]]ның сөзінен кейін Ирактағы АҚШ қарулы күштерінің қос тілді туы түсіріліп<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_68pABBv1z8 U.S. ends Iraq mission. 15.12.2011]</ref>, Ирактағы 9 жылға жуық уақытқа созылған әскери науқан символдық түрде аяқталды. === Азаматтық соғыс === «[[Ислам мемлекеті]]» лаңкестік ұйымының кеңеюі нәтижесінде Иракта азаматтық соғыс басталды. 2016 жылдың 5 маусымында үкімет күштері мемлекет аумағының басым бөлігін азат етті. Қақтығыс кезінде Ирак Күрдістанының қарулы күштері ДАИШ-ті қарулы бандиттік құрылымдардан азат етіп, Синджардағы бірнеше елді мекенді, соның ішінде мұнайлы [[Керкүт]]ті уақытша басып алды. 2017 жылы 9 желтоқсанда Ирак ИМ-мен соғысты аяқтағанын жариялады. == Экономикасы == Ирак — экономикалық әлуеті үлкен ел. Елде аса ірі мұнай (65 млрд. т-дан астам), табиғи газ, фосфат қорлары бар. Ирак — Иран соғысына дейін ел тек мұнай экспортынан ғана жыл сайын 21 — 26 млрд. АҚШ долл-ы көлемінде пайда тауып отырды. Ол ақша елдің қорғаныс қабілетін нығайтуға, жаңа индустрия мен инфрақұрылымдарды дамытуға жұмсалды. Мұнай шығару, мұнай өңдеу, газ өндіру, цемент, электрэнергетика, машина жасау, т.б. өндіріс салалары жақсы дамыған. Ауыл шаруашылығы ұлттық табыстың 20%-н құрайды. Астық (бидай, арпа, күріш) өнімдері, өсімдік майлары, көкөніс, құрма, т.б. өсіру жақсы жолға қойылған. Мал шаруашылығы жақсы дамыған (15 млн-нан астам қой мен ешкі, 2,5 млн мүйізді ірі қара бар). 1998 ж. Ирак үкіметі [[БҰҰ]]-ның арнайы комиссиясын жұмыс істеткізбей тастады. Сондықтан елге экон. байкот жариялау әлі күнге жалғасып келеді. 2001 — 2002 ж. АҚШ үкіметі Ирак террорлық қастандықтарды қолдайды, “зұлымдық ұясы елдеріне” жатады, сол себепті [[Ауғанстан]]нан соң оны соққының астына алып, ел басшысы [[Саддам Хусейн|С.Хусейннің]] көзін жою керек деген пікірді әлем халықтарына жариялап келеді. == Әдебиеті == Ирак әдебиеті араб тілінде дамыған. Оның шарықтап дамыған дәуірі — орта ғасырлар. Ол кезде Бағдат шаїары мәдениеттің, ғылым мен әдебиеттің ортасы болған (қ. Бағдат). Алайда, жиі-жиі болған соғыстардан халық есін жия алмай, Ирак әдебиеті құлдырап кетті. 19 ғ-да және 20 ғ-дың басында елде экономика дамып, ұлт-азаттық қозғалысының күшеюіне байланысты мәдени өмір де ілгері басты. Бұл кезде Абу әл-Мухсин әл-Казими (1865 — 1935), Жемәл Сидки әз-Захави (1863— 1936), Мааруф ар-Русафи (1875 — 1945), т.б. ақын-жазушылар өз шығармаларына ұлт бостандығы үшін күрес тақырыбын арқау етті. Әсіресе, ұлт-азаттық көтерілісі кезіндегі (1920) Махди әл-Басири, Мұхаммед әл-Бәкір әл-Хилли, Хейри әл-Хиндави, Хабиб Адиди, т.б. ақындар шығармалары осы тақырыпты терең қозғады. 20 ғ-дың 50-жылдары Ирак әдебиетінде орыс, Еуропа әдебиетінің ықпалымен прозалық шығармалар жазылып, роман жанры қалыптасты. Бірақ көпшілік романдарда схематизм басым болды. Елдегі 1958 жылғы төңкерістен кейін Ирак әдебиеті жан-жақты дами бастады. Солардың ішінен шығармалары халық арасына кең тараған Мұхаммед Махди әл-Джавахири, Бахр әл-Улюм, т.б. ақын-жазушылардың есімін атауға болады. == Өнері == Ирак территориясынан б.з.б. 4-мыңжылдыққа жататын мәдениет пен өнердің көне ескерткіштері табылған. Ежелгі өркениет орталықтарының бірі — вавилон-ассирия мәдениетінің (Вавилон, Ур, Ниневия, т.б.), Парфян патшалығы (Хатра), Сасани әулеті өнерінің (Ктесифон) көптеген мұралары ашылды. И. араб мәдениетінің қалыптасуында елеулі рөл атқарды. 7 ғ-да Куфа, Басра, 8 ғ-да Уасит, 762 ж. Мадинат ас-Салам (қазіргі Бағдат) қ-лары салына бастады. Аббас әулеті халифатының гүлдену дәуірінде Самаррада күрделі сарайлар ансамблі, зәулім мұнаралы мешіттер, кесенелер тұрғызылды. 12 — 13 ғ-ларда Бағдатта Мустансирия медресесінің кешені, Мосулда Жами әл-Кабирдің үлкен мешіті, т.б. салынды. 13 — 15 ғ-лардағы Шыңғыс хан империясы шапқыншылығынан кейін құрылыс салу ісі тоқырады. 20 ғ-ға дейін тұрғын үйлер салу ісі дәстүрлі жобамен жүргізіліп келді. 20 ғ-дағы ұлт-азаттық қозғалыс пен 1958 жылғы көтеріліс жаңа сипаттағы архитектураның дамуына жағдай жасады. Аббас әулеті дәуіріндегі Ирак бейнелеу өнері қабырғаға, ағашқа ойып салынған бейнелер мен бедерлер арқылы белгілі. 12 — 13 ғ-ларда Бағдат пен Солтүстік Иракта кітап көркемдеу ісі дами бастады. Орта ғасырларда тұрмыстық бұйымдарды оймыштап, өрнектеп жасау кең өріс алды. И-та кескіндеме (Абд әл-Кадер Рассам, т.б.) 20 ғ-да пайда болды. Ирак музыка мәдениетіне ежелгі араб өркениеті негіз болды, ол араб музыкасының бір тармағына айналды, музыка аспаптары: уд, рабаб, гиджак, канун, най, дуфф, т.б. И-тың халықтық және кәсіби музыкасы сан алуан мақамдармен сипатталады. Халық әндерінің арасындағы кең тарағаны — атаба (шағым) ән жанры. Ирактың муз. өмірінің орт. — Бағдат. Бағдат радиосының жанында Шығыс муз. оркестрі, хор және әншілер тобы жұмыс істейді. 1971 ж. Ұлттық симф. оркестр құрылды. Музыкалық мамандары Әсем өнер академиясында (1940) тәрбиеленеді. 20 ғ-дың 20-жылдарының аяғында кәсіби театр құру жолындағы алғашқы қадамдар жасалды. 1929 ж. орта мектеп оқушылары Бағдатта Ирак ұлттық театрының труппасын құрды, ансамбль ұйымдастырды. 1935 ж. осындай үлгіде студенттер мен қызметкерлер құрған труппалар Бағдатта, Басрада, Мосулда жұмыс істей бастады. Бағдатта Әсем өнер академиясы маман актерлер даярлап шығарады. Артистер академия ұйымдастыратын концерттерде және радио, телевизия арқылы өнер көрсетеді. Ел арасында халық аспаптарының сүйемелдеуімен эпикалық поэмалар мен өлеңдерді мақамдап орындаушылардың өнері зор табыспен өтеді. Ирак кинематографиясы 20 ғ-дың 40-жылдарының орта шенінен дами бастады. Осы жылдары “Шығыс балалары”, “Ләйлі Иракта”, “Әлия мен Иссам”, т.б. фильмдер қойылды. 20 ғ-дың 50-жылдары кедейлер өмірін көрсетуге арналған фильмдер шығарылды. Елде кино мен театр жұмыс істейді (1959 жылдан). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Ирак |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Азия елдері |Орта Шығыс елдері |Парсы шығанағы бойындағы елдер |Араб мемлекеттері Лигасы |Ислам ынтымақтастық ұйымы }} [[Санат:Ирак|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] 8zz8950084yqyyg2i3rtpl67w1rwt25 Ұлыбритания 0 5821 3652023 3644939 2026-09-08T09:38:47Z Asorev 125569 3652023 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Мемлекет |Қазақша атауы = Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Патшалығы |Шынайы атауы = {{lang-en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}} |Септік = Ұлыбритания |Елтаңба = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg |Байрақ = Flag of the United Kingdom.svg |Ұраны = [[Dieu et mon droit]] |Ұранның аудармасы = Құдайым және құқығым |Әнұранның аты = God Save the King»<br>«(Құдайым, Патшаны сақта) |Аудио = United States Navy Band - God Save the Queen.ogg |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 33|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 2|lon_min = 26|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |Картада = Europe-UK.svg |карта тақырыбы = '''Ұлыбританияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік монархия]] |Құрылды = 1922 жыл <br><small>([[Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығы]]нан [[Ирланд Еркін мемлекеті]]нің бөлуінен)</small> |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Тілдері = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Валлий тілі|валлий]], [[Шотланд (кельттік) тілі|гэльттік]], [[Шотланд (германдық) тілі|скотс]], [[корн тілі|корн]], [[ирланд тілі|ирланд]] |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Лондон]] |Ірі қалалары = Лондон, [[Бирмингем]], [[Лидс]], [[Глазго]], [[Белфаст]], [[Манчестер]], [[Эдинбург]], [[Ливерпуль]] <!-- |Ірі қаласы = --> |Басшы қызметі = [[Британ монархиясы|Патшасы]]<br />[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Лорд-спикер]]<br />[[Ұлыбритания қауымдар палатасы|Қауымдар спикері]] |Басшылары = [[III Чарльз]]<br />[[Энди Бёрнем]]<br />[[Майкл Форсайт]]<br />[[Линдси Хойл]] |Жер аумағы = 242 495<ref>{{Cite journal |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2012 |accessdate=9 August 2015}}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 78 |Судың үлесі = 1,34 |Этнохороним = британдық, британдықтар, ұлыбританиялық |Жұрты = {{өсім}} 67 545 757<ref>[http://worldpopulationreview.com/countries/united-kingdom-population/ ]</ref> |Халық саны бойынша орны = 22 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = 63 182 178<ref name="pop_census">{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |title=2011 UK censuses |publisher=Office for National Statistics |accessdate=17 December 2012}}</ref> |Санақ жылы = 2011 |Халық тығыздығы = 270,7 |Тығыздық бойынша орны = 50 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 3.871 трлн.<ref name="IMFWEOUK">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=14&pr.y=17&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=112&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |accessdate=30 October 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2023 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 10 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 56,835<ref name="IMFWEOUK"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 28 |ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 3.332 трлн.<ref name="IMFWEOUK"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2023 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 6 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 48,912<ref name="IMFWEOUK"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 22 |АДИ = {{өсім}} 0,929<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf|title=Human Development Report 2019|publisher=United Nations Development Programme|date=2019|accessdate=9 December 2019}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2021 |АДИ бойынша орны = 18 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[фунт стерлинг]] |Интернет үйшігі = [[.uk]] <!-- |Интернет үйшіктері = --> |ISO = GB |Телефон коды = 44 |Уақыт белдеуі = +0 <!-- |Уақыт белдеулері = --> |Түсініктемелер = <!-- |Тусыз және елтаңбасыз =* --> <!-- |Әнұрансыз =* --> }} '''Ұлыбритания''' ({{lang-en|Great Britain}}), немесе '''Біріккен Патшалық''' ({{lang-en2|United Kingdom}}, қысқартылған: {{lang-en2|UK}}), толық ресми аталуы — '''Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Патшалығы''' ({{lang-en|The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}) — [[Еуропа]]ның солтүстік-батысында, [[Британ аралдары]]нда (ең ірісі — Ұлыбритания), [[Ирландия]] аралының солтүстік-шығыс бөлігі мен ұсақ аралдарда орналасқан мемлекет. Құрлықтан [[Ла-Манш]] (''Ағылшын каналы'') және Па-де-Кале (''Дувр'') бұғаздары арқылы бөлінген. Аумағы 244, 11 мың км². Халқы 62,6 млн. (2004), астанасы — [[Лондон]] (7 млн.). Халқының 80%-ына жуығы ағылшындар, 15%-ы [[шотландтықтар]], [[валлиліктер]] мен [[ирландықтар]], 5%-ға жуығын [[Ұлттар достастығы|Британ Достастығы]] елдерінен келген иммигранттар құрайды. [[Ағылшындар]] англикан мемлекеттік шіркеуі нанымдарын ұстанса, шотландтықтардың басым бөлігі — [[пресвитериандар]], ирландықтар, негізінен [[католиктер]], қалғандары [[ислам]], т.б. діндерді ұстанады. Ұлыбританияда халықтың 89,4%-ы қалаларда тұрады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Қалалары == * [[Үлкен Лондон]], * [[Бирмингем]], * [[Лидс]], * [[Глазго]], * [[Шеффилд]], * [[Брадфорд]], * [[Ливерпуль]], * [[Эдинбург]], * [[Манчестер]], * [[Бристоль]]. '''Ұлыбритания 4 әкімшiлік-саяси бөліктен (тарихи ұлттық облыстардан)''': * [[Англия]]дан (''45 графтық пен ерекше әкімш. бірлік — Үлкен Лондон, әкімш. орт. — [[Лондон]]''), * [[Уэльс]]тен (''8 графтық, әкімш. орт. — Кардифф''), * [[Шотландия]]дан (''12 облыс пен 186 арал, әкімш. орт. — ''[[Эдинбург]]''), * [[Солтүстік Ирландия]]дан (26 округ, әкімш. орт. — [[Белфаст]]) тұрады. Ал [[Мэн аралы]] (әкімш. орт. — Дуглас) мен [[Норманд]] аралдары (әкімш. орт. — Сент-Хелиер) дербес әкімш. аймақтарға жатады. [[File:Flag-velikobritani-2.png|thumb|Ұлыбританияныӊ туы]] '''Бұған қоса Ұлыбританияның иеліктері:''' * [[Еуропа]]да — [[Гибралтар]], * [[Америка]]да — [[Ангилья]], * Бермуд аралдары, * Британдық Виргин аралдары, * [[Кайман]] аралдары, * [[Монтесеррат]], * [[Теркс]] пен [[Кайкос]], * [[Фолкленд]] ([[Мальвин]]) аралдары, * [[Африка]]да — [[Әулие Елена аралы]], * [[Океания]]да — Питкэрн аралы бар. Ұлыбритания Біріккен Корольдігі атауына қарамастан [[федерация]] емес, [[унитарлық мемлекет]] — [[парламенттік монархия]] болып табылады. Елдің жеке [[Конституция]]сы жоқ. Ұлыбритания заңдары көп ғасырлық конституциялық дәстүрлер мен Жоғарғы сот органдарының шешімдеріне (прецеденттердің) негізделген. Мемлекет басшысы — [[монарх]], сот жүйесінің басшысы, жоғарғы бас қолбасшы болып табылады. Қазіргі патшайымы (королева) — [[Елизавета II]] ([[1952 жылдан]]). Жоғары заң шығарушы органы — екі палатадан (қауымдар және лордтар) тұратын [[парламент]]. Парламент құрамына патшайым да кіреді. Атқарушы билік [[Ұлыбритания премьер-министрі|премьер-министр]]дің қолында. [[Ресми]] тілі — [[ағылшын тілі]]. Ақша бірлігі — [[фунт-стерлинг]]. [[Ұлттық мереке]]сі — [[патша]]йымның туған күні (маусым айының екінші сенбісі). == Табиғаты == [[Сурет:BenNevis2005.jpg|right|thumb|250 px|[[Клайд]]тың (170 км) эстуарийлері жасанды жолмен тереңдетілген, түзетілген, кең мойнақтар]] Ұлыбританияны [[Атлант мұхиты]]ның [[Солтүстік теңіз|Солтүстік]] және [[Ирланд теңізі|Ирланд]] теңіздері, [[Ла-Манш]], Па-де-Кале, Солтүстік және Қасиетті Георг бұғаздары қоршап жатыр. Жағалаулары шығанақтармен күшті тілімделген (солт-нде [[фьордтар]], оңт-нде [[эстуарийлер]]). Неғұрлым үлкен түбектері — [[Уэльс]] пен [[Корнуолл]]. Жер бедері оңтүстік пен оңтүстік-шығыс бөлігінде ойпатты жазық болып, батысында [[Уэльс]] түбегіндегі [[Кембрий]] тауларына (ең биік жері — Сноудон, 1085 м), Англияның солт-нде Пеннин (ең биік жері — Кроссфелл, 893 м) және Камберленд (ең биік жері — [[Скофелл]], 978 м) тауларымен жалғасады. Елдің ең биік нүктесі — Бен-Невис тауы (1343 м). Ұлыбританияның солтүстік бөлігіндегі таулар мен көрікті көлдер өлкесі мұздықтар әсерінен тілімделіп, әр түрлі формаларға ие болған. Геология тұрғыдан алғанда жері түгел дерлік (тек ең қиыр оңт. бөлігі герцин қатпарлығы) каледон қатпарлығы алабында жатыр. Жер қойнауында тас көмір, темір, қалайы, т.б. түсті металдар сияқты қазба байлықтары мол. Елдің шығысында, Солтүстік т-дің жағалауларынан мұнай мен газдың ірі кен орындары табылған. Ұлыбритания климатының теңіздік сипаты жыл бойғы қалың тұмандар мен өтімді желдер болатын орнықсыз ауа райының басым болуынан байқалады. Қысы өте ылғалды және қалыптағыдан тыс жұмсақ. * Қаңтардағы орташа температура қиыр солт.-шығыстың өзінде 3,5°С-тан төмен түспесе, ал оңт.-батыста 5,5°С-қа жетеді, мұнда өсімдіктер бүкіл жыл бойы өседі. Оңт.-батыстан келетін жылы теңіз ауасы қысқы температураны көтергенмен күшті желдер мен штормдар болатын құбылмалы және жауын-шашынды ауа райын қалыптастырған. Шығыс пен солт.-шығыстан суық ауа жеткен кезде аязды ауа райы ұзақ мерзімге орнығады. Қыста ел аумағына қар біркелкі түспейді, қар жамылғысы шамалы уақыт қана сақталады. Англияның оңт-нде, әсіресе, оңт.-батысында қар өте сирек түседі. Шығыс аудандарындағы қыс неғұрлым суық және құрғақтау. Жазы салыстырмалы түрде салқын. * Шілдедегі орташа температура оңт.-батыста 16°С-қа, ал қиыр солт.-батыста 12°С-қа тең. [[Атлант мұхиты]] жағынан соғатын жылы әрі ылғалды ауаның әсерінен Ұ-ның батыс аудандарына жауын-шашын мол түседі. Бұл аймақта оның жылдық орташа мөлш. 2000 мм-ге жетсе, шығыс Англияда 600 мм, кей жерлерінде 500 мм шамасында ғана болады. * Ұ. су ресурстарына бай. Түсетін жауын-шашын мөлшерінің буланудан басым болуы себепті оңт.-батыстағы кейбір аудандардан басқа елдің бүкіл аумағында мол сулы өзендердің жиі тармағы қалыптасқан. Олардың ішіндегі ең ірілері — алаптары бір-бірімен шектесетін [[Северн]] (310 км) мен [[Темза]] (334 км) өзендері. [[Темза]] өз-нің Ұ. экономикасындағы маңызы зор. Оның алабында бүкіл ел халқының 1/5 бөлігі тұрады. [[Үлкен Лондон]] да осында орналасқан. Өзендердің көпшілігі бір-бірімен каналдар арқылы жалғастырылған. Солт.-батыс [[Шотландия]] мен [[Уэльс]]<nowiki/>тің қысқа, бірақ мол сулы өзендері электр қуатын өндіруге пайдаланылады. Мұнда 60-тан аса [[СЭС]] салынған. '''Ұлыбританияның ең ірі өзендері''': <gallery mode=packed> Сурет:View from the London Eye 10-2003 02.jpg|[[Темза]] Сурет:SevernFromCastleCB.JPG|[[Северн]] Сурет:Humber Bridge From Air.jpg|[[Хамбер]] (59 км) Сурет:Confluence of River Mersey and Manchester Ship Canal.jpg|[[Мерси]] (109 км) </gallery> Оларда ірі теңіз порттары мен өнеркәсіп тораптары орналасқан. Ең ірі көлдері — Солтүстік Ирландиядағы [[Лох-Ней]] (аумағы 396 км², тереңд. 31 м-ге дейін) мен [[Шотландиядағы]] [[Лох-Ломонд]] пен [[Лох-Несс]] (аумағы 56 км², тереңд. 230 м-ге дейін). Таулы Шотландия мен Көлдер шеңберіндегі көлдердің табиғаты өте әсем, туристер демалатын орталықтар. Жазық бөлігінде ірі көлдер жоқ. Бірақ мұнда бұрын шымтезек өндірілген, құм, құмтас кеніштері болған жерлерде көптеген жасанды су қоймалары жасалған. Өсімдік жамылғысы кедей. Адамдардың ормандарды түп-тамырымен жоюы, батпақтарды құрғатуы мен кен орындарын игеруі жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің түр құрамын өзгертті. Қазіргі уақытта ормандар ел аумағының тек 10%-ын ғана алып жатыр. Олар негізінен өзендердегі жазықтар мен тау беткейлерінің төм. белдеулерінде сақталған. [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі тау баурайларында емен, қызыл қайың, шегіршін, шамшат өседі. Шотландияның солт-ндегі [[Грампиан]] тауларында және солт.-батыс таулы өлкесінде емен, шырша, қарағай аралас өскен ормандар, биігірек жерлерінде қарағай және қайың ормандары сақталған. Жазықтарды егін алқаптары мен шалғындар алып жатыр. Аң аулаудың қызу жүргізілуіне байланысты Британ аралдарында баяғыдан аю, жабайы шошқа мен ирланд маралы тәрізді көптеген ірі сүтқоректі аңдар қырғынға ұшырап, қасқыр зиянкес ретінде жойылды. Қазіргі кезде сүтқоректі жануарлардың тек 56 түрі ғана тіркелген. Оңт. Англияда еліктер, таулы аудандарда жабайы ешкілер кездеседі. Биік таулардан басқа жерлердегі ормандарды түлкілер мен борсықтар, қояндар, кірпі, жертесерлер мекендейді. Кәмшат кең тараған, оны кәсіптік жолмен аулайды. Ұсақ жыртқыштардан ақтышқан мен ақкіс көп. Уэльсте сасықкүзендер, Шотландия тауларында жабайы еур. мысықтар мен америка сусарлары өмір сүреді. Британ аралдарын құстардың 130 түрі мекендейді. Өзендері мен көлдері балықтардың көптеген түрлеріне бай. Өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің жекелеген түрлерін қорғауға арналған 131 резерват ұйымдастырылған. Англия мен Уэльсте жалпы аумағы 12 мың км²-дей болатын 10 ұлттық бақ бар (ірілері Лейк-Дистрикт, Сноудония, Дартмур, Брекон-Биконе, т.б.). == Тарихы == [[Сурет:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|200px|right|Стоунхэндж 2500б.з.б.]] Ұлыбритания аумағындағы адамзат тіршілігінің ежелгі іздері ерте және орта [[палеолит]] дәуірлеріне саяды. Соңғы [[Қола дәуірі|қола]] және [[Ерте темір дәуірі|ерте темір]] дәуірінде (б.з.б. 800–700 жылдары) Ұлыбританияға құрлықтан кельттердің қоныс аударуы басталды. [[Кельттер]] өздерімен бірге темір ғасыры мәдениетінің белгілерін ала келді. Британиядағы кельттер мен кельттердің ықпалына ұшыраған халық шартты түрде бриттер деп аталады. Болашақ Рим императоры [[Гай Юлий Цезарь|Ю.Цезарь]] [[Галлия|Галлияны]] жаулап алған соң Британияға екі жорық жасады (б.з.б. 55–54 жылдар). Б.з. 60-жылдардың соңында Британия Рим империясының ең шеткі провинцияларының біріне айналды. 3 ғасырдың соңында Ұлыбританияға солтүстік герман тайпаларының ([[англдар]], [[сакстер]], юталар, [[фриздер]]) шапқыншылығы басталды. 5 ғасырдың бас кезінде Рим үстемдігі жойылып, Британия қайтадан тәуелсіз кельт аймақтарына бөлініп кетті. 8 ғасырда Даниядан келген нормандар елдің солтүстік-батыс бөлігін басып алды. Король Эгберт 9 ғасырда елдің үлкен бөлігін бір мемлекетке біріктіріп, ол ''Англия'' деп аталды. [[1066]] жылы Британияның ұсақ корольдіктерін нормандық қолбасшы Вильгельм басып алып, біртұтас мемлекетке біріктірді. * [[1265]] жылы ағылшын парламенті құрылды. [[1337]] жылы Англия Франциямен [[Жүзжылдық соғыс|Жүз жылдық соғысқа]] кірісті ([[1453]] жылға дейін). ** Бұл соғыс біте салысымен ағылшын тағы үшін соғыс ([[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы|“Алқызыл” және “Ақ раушан соғысы”]]) басталып, ол [[Тюдорлар|Тюдор әулетінің]] жеңісімен аяқталды. * [[1588]] жылы “Жеңілмейтін армаданы” (Испан флотын) талқандау Англияны дүние жүзіндегі аса ірі теңіз державаларының біріне айналдырды. * 17 ғасырдың бас кезінде Ұлыбритания жаңа құрлықтан өзінің алғашқы отарларын иемденді. * [[1603]] жылы [[Шотландия]] королі ағылшын тағына Яков.Қ отырып, Шотландия мен Англия бір мемлекетке бірікті. * [[1640]]–[[1649]] жылы корольдік [[Стюарттар әулеті]] мен парламент арасындағы қақтығыс азамат соғысына ұласып, нәтижесінде [[Оливер Кромвель]] бастаған республика жарияланды. Кромвель қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Монархия тез арада қалпына келтірілгенімен, король құқығы біршама шектеліп, билік тұтастай парламент жағында болды. * [[1651]] жылы Ирландия, * [[1652]] Шотландия басып алынды. * [[1707]] жылы Ұлыбританияна корольдігіне бірігу жөніндегі актіге қол қойылғаннан кейін Лондон біртұтас мемлекеттің астанасына айналды. * 18 ғасырдада Британдық отарлық жүйе қалыптасты. * 18 ғасырдың соңында Ұлыбритания 13 америкалық отарынан айрылғанымен ([[АҚШ]]-тың жариялануы), [[Канада]] мен Үндістандағы жағдайын күшейте түсті. * [[1805]] жылы Трафальгар мүйісінде адмирал Нельсон испан-француз флотын талқандап, Ұлыбритания “теңіз әміршісіне” айналды. * [[1793]]–[[1815]] жылы республикалық және Наполеондық Францияға қарсы соғысқа қатысқан Ұлыбритания [[1818]] жылы [[Пруссия]] армиясымен одақтаса отырып, Наполеон Қ-ні түпкілікті жеңді. Осыдан кейін Ұлыбритания жүз жылдай бейбіт жағдайда өмір сүріп, өзінің отарлық иеліктерін кеңейте түсті. * [[1899]]–[[1902]] жылы ағылшындар оңтүстік Африкада бурларға қарсы соғыс жүргізді. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания [[Антанта]] жағында Германияға қарсы соғысты. Соғыстан кейін [[Африка]] мен [[Азия|Азиядағы]] неміс отарларының біраз бөлігін иемденді. 1-дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлыбритания ауыр экон. жағдайды бастан кешірді. Ұлт-азаттық қозғалыстан кейін [[1921]] жылы [[Ирландия]] өз тәуелсіздігін жариялады. Ұлыбритания [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]қа ([[1939]]–[[1945]]) [[Гитлер]]ге қарсы коалиция жағында қатысты. * [[1947]] жылы [[Үндістан]] мен [[Пәкстан]]ға тәуелсіздік берілді. * [[1945]]–[[1970]] жылы британ отарларының барлығы дерлік өз тәуелсіздіктерін алды. * [[1949]] жылы [[НАТО]]-ға мүше болды. * [[1982]] жылы Атлант мұхитының оңтүстігінде [[Аргентина]] мен [[Фолкленд]] (Мальвин) аралдары үшін қарулы қақтығыс болып, қысқа мерзімдік әскери қимылдар нәтижесінде Ұлыбритания өзінің осы аумаққа бақылауын қалпына келтірді. * [[1979]]–[[1990]] жылы [[Маргарет Тэтчер]] бастаған консерваторлар үкіметі экономикада ұтымды реформалар жүргізді. Соғыстан кейін Шотландия мен Солтүстік Ирландиядағы ұлттық мәселелер шиеленісе түсті. Әсіресе, Солтүстік Ирландиядағы оқиғалар ушығып, 1969 жылдан бастап мұнда азамат соғысы жүрді. * [[1994]] жылы тамызда [[Ирландық Республикалық Армия]] ([[ИРА]]) ұрыстарды біржақты тоқтататыны жөнінде мәлімдеді. Алайда [[1996]] жылы ИРА жауынгерлері лаңкестік әрекеттерін қайта бастады. Отарларының барлығынан айрылғанына қарамастан Ұлыбритания әлемдегі жетекші елдердің бірі болып саналады. == Экономикасы == Ұлыбритания — жоғары дамыған өнеркәсіпті ел. Ол халықаралық еңбек бөлінісінде өнеркәсіп өнімдерін шығарады. Қазіргі заманғы Ұлыбританияның экономикадағы рөлі тек өнеркәсіптік қана емес, сондай-ақ банкілік, сақтандыру, кемелерді жалға беру және басқа да іскерлік қызметтермен анықталады. Ұлттық жалпы өнімнің 30%-ға жуығы өңдеуші өнеркәсіп пен 45%-ы көлік пен байланыс, жеке сауда, сақтандыру, банкілер мен басқа да қаражат мекемелерін, денсаулық сақтау мен білім беруді қамтитын қызмет көрсету саласынан түседі. Өнеркәсіп өндірісінің жалпы көлемі бойынша Ұлыбритания дүние жүзінде бесінші орын ([[АҚШ]], [[Жапония]], [[Германия]], [[Франция]]дан кейін) алады. Ұлыбритания өнеркәсібі негізінен сырттан әкелінген шикізаттарды пайдаланады. Бір жағынан Ұлыбритания өнеркәсібіне өндіріс пен еңбекті ұйымдастырудың озық технологиясы, ең жаңа құрал-жабдықтар мен басқарудың жетілдірілген әдістері қолданылатын қазіргі заманғы салалардың жылдам дамуы, екінші жағынан, ескі дәстүрлі салалардың артта қалуы тән. Бірінші топқа электроника, жалпы және дәл машина жасау, химия өнеркәсібінің көптеген салалары, екіншіге — көмір өндіру, мақта-мата және жүн өнеркәсібі, кеме жасау, қара металлургия жатады. Ұлыбританиядағы өнеркәсіп орындарының негізгі бөлігі Лондоннан бастап Ланкаширге дейінгі, Батыс Йоркширден Глостерширге дейінгі графтықтарды қамтитын халық тығыз қоныстанған өнеркәсіптік белдеуде шоғырланған. Бұл белдеуден тыс жерлердегі аса ірі өнеркәсіптік аудандар — Оңт. Уэльс, Англияның солт.-шығысы мен Шотландияның орт. бөлігі. Өндірістің ескі, дәстүрлі салалары Шотландияның көпшілік бөлігінде, Солт. Ирландияда, Уэльсте, Англияның қиыр солт.-шығысы мен оңт.-батысының бір бөлігінде орналасқан. Ұлыбритания энергия ресурстарының қорлары жөнінен Еуропада 1-орын алады. Солтүстік т-нің шельфінде мұнай мен газдың көп мөлшері өндіріледі. Шетелдік шикізатпен жұмыс істейтін түсті металдар (аллюминий, мыс, қорғасын, мырыш) қорытатын кәсіпорындар негізінен ірі порттарда орналасқан. Өңдеуші өнеркәсіптің жетекші саласы — машина жасау. Көліктік машина жасаудың (жеңіл, жүк автомобиль, автобустар) орт-тары — [[Бирмингем]], [[Ковентри]], Үлкен Лондон, Лутон. Ұлыбритания аэроғарыштық өнеркәсібі жөнінен дүние жүзінде 4-орын (АҚШ, Германия, Франциядан кейін), дөңгелекті тракторлар шығарудан 1-орын алады. Елде 16 ірі мұнай өңдеу з-ты жұмыс істейді. Химия өнеркәсібі ғыл.-зерттеулерге негізделген өнім түрлерін, агрохимикаттар, пластмасса, дәрі-дәрмектер, хим. талшықтар мен синтет. каучук өндіруге маманданған. Қрі тамақ өнеркәсібі тағамдық концентраттар, кондитерлік және темекі өнімдерін, сусындар шығарады. Ұлыбритания алкогольдік ішімдіктердің дүниежүз. экспортының 20%-ын дайын (әсіресе, [[шотланд вискиі]] мен [[джин]]) береді. А. ш. өндірісі елдің азық-түлікке деген сұранысының 80%-ын қанағаттандырады. Бұл салаға елдегі барлық жұмыс істейтіндердің 3%-ы қамтылған. А. ш. үшін ел аум-ның 24,8%-ы пайдаланылады. Ұлыбританияның табиғи жағдайлары егіншіліктен гөрі мал ш-ның дамуы үшін неғұрлым қолайлы. Сүтті, етті-сүтті ірі қара, шошқа, етті қой, құс өсіру дамыған. Егін ш-нда дәнді дақылдар (бидай, қара бидай) басым өсіріледі. Қант қызылшасы мен картоптан да мол өнім алынады. Курорттардың айналасында — көкөніс, бау-бақша өсіру, теңіздік азық-түліктер өндіру мен балық аулау дамыған. Ұлыбритания аралдық мемлекет болғандықтан шет елдерден тауарлар тасу мен сауда жүргізу теңіз және әуе көлігімен байланысты. Жалпы жүк айналымының 90%-ға жуығы теңіз көлігінің үлесіне тиеді. Батыс Мидлендтен басқа Ұ-ның барлық аудандары негізгі көліктік тораптардың қызметін атқаратын теңіз порттарымен тікелей немесе жанама түрде байланысқан. === Ең ірі порттары === [[Сурет:Port of London Authority patrol boats moored at the Richmond Lock and Weir near St Margarets.jpg|250 px|thumb|Лондон порты]] * [[Лондон]], * [[Саутгемптон]], * [[Ливерпуль]], * [[Гулль]], * [[Харидж]]. [[Лондон]] қаласы — дүниежүзлік қаржы орталығы болып саналады. Ұлыбритания құрлықпен Ла-Манш бұғазының түбіне салынған туннельмен, екі т. ж. (1993 жылдан) паромымен (Дувр-Дюнкерк және Харидж-Остенде) және көптеген теңіздік және жолаушылар паромдарымен байланысқан. Экспортындағы дайын өнімдердің үлесі 80%-ды құрайды (машина жасаудың әр түрлі өнімдері, автоматты станоктар, авиақозғалтқыштар, көлік құралдары, аспаптар, хим. тауарлар, тамақ өнеркәсібінің өнімдері). Сырттан темір кентастарын, түсті және сирек металдар, фосфориттер, мақта, азық-түлік, дайын өнеркәсіп өнімдері мен жартылай дайын өнімдер алады. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы жылдық мөлш. 20700 АҚШ долларына тең (2004). NT компаниясының техникалық құралдар шығаратын зауыттары көбінесе осы қалада орналасқан. Олар 40-тан асады. Олардың бюджеттік қоры 1,7 трлн. АҚШ долларына тең. Бұл компания әлемдегі ең жас кәсіпкерлер арқылы құрылған. Қазіргі уақытта олар Қазақстан Республикасында тұрады. Олардың жас шамасы 19-20. Бұл компания екі адаммен басқарылатын тең төрағалы кампания. Times журналының 2011 жылғы сараптамасы бойынша әлемдегі ең үздік, жоғары қарқынмен дамып жатқан жас компания. == Елге кіру == Шетелдік саяхатшы Ұлыбританияның ресми қызметтерімен ынтымақтасуға міндетті, бұл багаждағы барлық нәрселер туралы хабарлауды міндеттейді. Тасымалдау ережелері бұзылған жағдайда, жүктің кез келген бөлігі тәркіленуі мүмкін.<ref>[https://myukvisa.ru/poleznie-materialy/vezd-v-velikobritaniyu/ Ұлыбританияға кіру - кедендік тексеру.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216172426/https://myukvisa.ru/poleznie-materialy/vezd-v-velikobritaniyu/ |date=2019-12-16 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Ұлыбритания |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Құрама Патшалық |Еуропа елдері |Достастық Корольдігі |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Ұлттар достастығы |G8 |G20 }} [[Санат:Ұлыбритания|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] lzlqmp7sz7ep5jcfyfqztrsu69fy96c Солтүстік Америка 0 6642 3652067 3500713 2026-09-08T10:03:11Z Asorev 125569 3652067 wikitext text/x-wiki {{Құрлық |Атауы = Солтүстік Америка |Сурет = Location North America.svg |Сурет тақырыбы = Солтүстік Америка құрлығы |Территория = 24 365 000 |Халық саны = 579 000 000 (2016) |Халық тығыздығы = 22.9 |Этнохороним = солтүстік америкалық, америкалық |Елдер = 23 |Тәуелді аймақтар = |Танылмаған аймақтар = |Тілдері = [[ағылшын тілі|ағылшын]], [[испан тілі|испан]], [[француз тілі|француз]] және т.б. |Уақыт белдеулері = [[UTC-10]] — [[UTC±0|UTC]] |Интернет үйшігі = |Ірі қалалары = |Ортаққордағы санаты = North America }} [[Сурет:North America satellite globe.jpg|thumb|300px|Солтүстік Американың ғарыштан көрінісі]] '''Солтүстік Америка''' ({{lang-en|North America}}, {{lang-fr|Amérique du Nord}}, {{lang-es|América del Norte, Norteamérica}}, {{lang-nah|Ixachitlān Mictlāmpa}}) — батыс жарты шардағы құрлық. Жер аумағы 20,36 млн. км² (аралдарымен қоса есептегенде 24,25 млн. км2). Тұрғыны 476 млн. адам (2000). Солтүстік Мұзды мұхит (құрлыққа тереңдеп еніп жатқан [[Гудзон шығанағы]]мен), [[Атлант]] (Мексика шығанағымен) және [[Тынық мұхит]]пен (Калифорния шығанағы) қоршалған. Ірі аралдары: солтүстігінде [[Гренландия]], Канаданың Арктикалық топаралы, батыс жағалауында Алеут, Александр топаралдары, [[Ванкувер]], [[Шарлотта патшайым]]; шығысында [[Вест-Индия]], [[Ньюфаундленд]], т.б. аралдар бар. Iрі түбектері: [[Бутия]], [[Мелвилл]] (солтүстігінде), [[Лабрадор түбегі|Лабрадор]], [[Флорида]] (шығысында), [[Юкатан түбегі|Юкатан]] (оңтүстігінде), [[Аляска]], [[Калифорния]] (батысында). '''Солтүстік Американың шеткі нүктелері:''' * Солтүстігінде [[Мерчисон мүйісі]] (71°51' с.е.),, * Оңтүстігінде [[Марьято|Марьято мүйісі]] (7°12' с.е.) * Батысында [[Уэльс ханзада мүйісі|Принц Уэльс мүйісі]] (168°б.б.), * Шығысында [[Сент-Чарльз мүйісі]] (55°40'). == Жер бедері == Құрлықтың беткі құрылысы әр түрлі: бат-н [[Кордильера]] тау жүйесі, шығ-н кең алқапты жазықтар мен орташа биіктіктегі таулар алып жатыр. Батыс бөлігінің орташа биікт. 1700 м, шығысында 200 – 300 м, құрлық бойынша 720 м. С. А-ның ең биік жері – Мак-Кинли шыңы (6193 м), теңіз деңгейінен ең төмен орналасқан жері – Ажал аңғары (–85 м). Солт. және солт.-шығысында Лаврентий қыраты (300 – 600 м), оңт-ке қарай Орталық жазық (200 – 500 м) орналасқан. Бат-ндағы Ұлы жазық (500–1500 м) солт-ндегі Макензи ойпатына жалғасады. Орт. жазық шығ-нда Аппалач тауларына тіреледі. Кордильера тау жүйесі солт.-батыстан оңт.-шығысқа қарай созыла орналасқан бірнеше доға тәрізді тау жоталарынан тұрады. Шығыс доға Брукс, Макензи, Элберт және Шығыс Сьерра-Мадре тау жоталарын біріктіреді. Бұл жоталар батысқа қарай Жағалық жоталар, Юкон, Колумбия, Колорадо, Үлкен Алап, т.б. үстірттер мен оңт-ндегі Мексика таулы қыратына ұласады. Бір-бірінен тау жоталары мен қазаншұңқырлар арқылы бөлінген. == Геологиясы == Құрлықтың геол. негізі – Солт. Америка платформасы. Бұл ең көне құрылым каледондық (құрлықтың солт.-шығысы, Гренландия, Ньюфаундленд аралдары, Солт. Аппалач), герциндік (Оңт. Аппалач, Уошито жотасы, Канаданың Арктик. топаралы), мезо-кайнозойлық (Кордильера) құрылымдармен қоршалған. Атлант мұхиты мен Мексика шығанағы жағалауларындағы мезо-кайнозойдың қалың шөгінділерімен жабылған ойпаттар осы платформалардың плиталары болады. Плейстоценде бүкіл Солт. Американың солт. бөлігін Тынық мұхитынан Атлант мұхитына дейінгі 14 млн. км2 жерді мұздықтар басты. Платформаның мейлінше тұрақты бөлігі – Канада қалқаны (7 млн. км2) кембрийге дейінгі кристалды тау жыныстарынан (гранит, гнейс) тұрады. Платформаның шөгінді беткі қабаты палеозой, мезозой, кайнозойдың континенттік жыныстарымен жабылған. Іргетас аум-нда бірнеше антеклизалар мен синеклизалар бар. Кен байлықтары. Кен байлықтарының негізгі бөлігі Канада қалқаны мен Кордильера тау жүйесінде шоғырланған. Жоғ. көл мен Лабрадорда ірі темір кендері, платформаның шөгінді жыныстарында мұнай мен газдың, тас көмірдің мол кендері бар. Кордильерада алтын, күміс, мырыш, қорғасын, молибден, вольфрам, Колорадо үстіртінде уран, Аппалач тауларында тас көмір мен темір кентасы, Сеңгір таулардың палеозой шөгінділерінде фосфорит, төм. мезозойда уран кендері бар. Мексика шығанағы жағалауында, Калифорнияда, Оңт. Аляскада, Ұлы жазықтың солт-нде мұнай мен газдың ірі кен орындары шоғырланған. == Климаты == С. А. қиыр солт-те арктикалық белдеу мен оңт-нде субэкваторлық белдеулер аралығында орналасқан. Батыс және шығыс жағалауының климаты мұхиттық, ішкі аудандарында – континенттік. Арктик. климаттық белдеуге Солт. Мұзды мұхит суымен қоршалған аймақ кіреді; бұл өңірдің климаты қатаң, жауын-шашынды. Субарктик. климаттық белдеудің батыс бөлігінің жауын-шашыны мол, қысы жылы, жазы салқын. Қоңыржай климаттық белдеу (40° с.е-тен солт-ке) жұмсақ, өте ылғалды (бат-нда), қоңыржай континентті (шығ-нда). Субтропиктік климаттық белдеу жұмсақ жерортатеңіздік типке жатады. Калифорния түбегі мен Мексика таулы қыратының орт. бөлігі тропиктік климаттық белдеуде жатыр. Субэкваторлық климаттық белдеуге жататын Орт. Американың оңт. бөлігінің климаты тұрақты ыстық, жазы ылғалды, қысы құрғақ келеді. Қаңтардың жылдық орташа темп-расы –36°С-тан (солт-нде) 20°С-қа дейін (оңт.) артады. Ең төм. темп-ра – 64°С (Аляска мен Канаданың солт.-батысында) және – 70°С (Гренландияда) байқалды. Шілденің жылдық орташа темп-расы – 4°С-тан (солт.) 32°С-қа дейін (оңт.). Ең жоғ. темп-ра – 56,7°С Ажал аңғарында (Батыс жарты шардағы ең жоғ. көрсеткіш) байқалды. Жылдық жауын-шашын мөлш. Аляска мен Канаданың батыс жағалауы мен АҚШ-тың солт.-батысында 2000 – 3000 мм, құрлықтың оңт.-шығысында 1000 – 1500 мм, Орт-ндағы жазықтарда 400 – 1200 мм, ішкі үстірттерде 100 мм, Калифорния түбегінде 100 – 150 мм-ден аспайды. == Iшкі сулары == Солтүстік Америка жер беті ағын суларына бай. Солтүстік Америка құрлығын жүздеген өзендер мен өзен салалары бөліп жатыр.Солтүстік Америкада ішкі су жолдары өте жақсы дамыған. Бұл құрлықтың басты өзендері [[Арканзас (өзен)|Арканзас]],Бразос,Черчил,[[Колорадо (өзен)|Колорадо]],Колумбия,Фразер,Маккензи,Миссисипи, Миссури,Огайо,Қызыл өзен,Әулие Джон,Рио Гранд,Әулие Лоренс және Юкон өзендері.<ref>Балаларға арналған танымдық энциклопедия. Географиялық аймақтар, 16-бет</ref> Мұнда дүние жүзіндегі ең ұзын өзен жүйесі (Миссисипи және Миссури) мен тұщы судың көп шоғырланған аймағы (Ұлы көлдер) орналасқан. Миссисипидің ұзындығы 3765 шақырым.Миссисипи-АҚШ-тағы су көлігінің маңызды күре жолы. Миссисипсді оның негізгі екі саласы-Миссури мен Огайомен қосқанда,әлемдегі үшінші үлкен өзен жүйесіне айналады. Канаданың ең ұзын өзені Маккензи- Солтүстік Америкадағы екінші ұзын өзен. Миссури Жартасты таулардағы оңтүстік Монтанадан бастау алып,алдымен солтүстікке қарай ағады да,сосын оңтүстік-шығысқа қарай бұрылып,Миссисипи өзеніне қосылады.Ол- Солтүстік американың ең ұзын өзені. Рио Гранд өзені де-ұзын өзендердің бірі.<ref>Балаларға арналған танымдық энциклопедия. Географиялық аймақтар, 16-бет</ref> Бұндағы өзендердің орташа жылдық ағын мөлш. 8200 км3. Құрлықта өзен торы біркелкі таралмаған. Өзендердің көпшілігі (Миссисипи, Рио-Гранде, Әулие Лаврентий, т.б.) Атлант мұхиты алабына жатады. Тынық мұхиты алабындағы өзендер (Юкон, Колумбия, Колорадо, т.б.) қысқа, суы мол болып келеді. Солт. Мұзды мұхит алабындағы өзен торлары толық жетілмеген, көлдер мен батпақтар көп. Ірі өзен жүйесі – [[Финли]] – [[Пис-Ривер]] – [[Еріксіздер]] – [[Макензи]]. Құрлықтың мұз басқан солт. бөлігі мұздық-тектоник. көлдерге бай: Ұлы көлдер, [[Виннипег]], [[Виннипегосис]], [[Манитоба]], [[Үлкен Еріксіздер көлі]], [[Үлкен Аюлы көлі]], [[Бұғылы көлі]], т.б. орт. Америкада (Никарагуа қолатында) ірі тектоник. көлдер – [[Никарагуа]] және [[Манагуа]] орналасқан. Үлкен Алап үстіртінде ылғалды плейстоцен дәуірінен қалған [[Үлкен тұзды көл|Үлкен Тұзды көл]] бар. Жағалық ойпаттарда лагуналық, Кордильерада жанартаулық көлдер кездеседі. === Өзендері === [[Сурет:Longest Rivers of the US with labels.jpg|thumb|right|200px|]] * [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] * [[Миссури (өзен)|Миссури]] * [[Макензи өзені|Макензи]] * [[Колумбия өзені|Колумбия]] * [[Саскачеван (өзен)|Саскачеван]] * [[Юкон]] * [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] ===Қызықты деректер=== * • Көптеген өзендер, соның ішінде, Амазон мен Пилкамайо да Анд тауларынан бастау алады. * • Парагвай - Онтүстік Американың орталыңындағы басты өзен. Ол Парагвай елін екі бөлікке - батыс және шығысқа бөліп ағады. * • Ессеквуйбо - Гавайнаның ең ұзын өзені. Ол, сондай-ақ , Ориноко мен Амазонның ортасындағы ең кең өзен. * • Қара сулы өзендердің басым көбі Амазон өзен жүйесі мен АҚШ -тың оңтүстігінде ағады. Қара сулы өзен дегеніміз - суы қап-қара немесе кофе түсті өзен. <ref>Балаларға арналған танымдық энциклопедия. Географиялық аймақтар, 16-бет</ref> === Көлдері === [[Сурет:Mackenzierivermap.jpg|thumb|right|150px|]] * [[Ұлы көлдер]] * [[Мичиган]] * [[Виннипегосис|Виннипег]] * [[Манитоба]] * [[Үлкен Еріксіздер көлі]] * [[Үлкен Аюлы көлі]] * [[Бұғылы көлі]] == Топырағы == [[Сурет:Nc-red-clay-soil-2.jpg|thumb|right|150px|]] Арктик. және тропиктік белдеулер аралығындағы топырақтың барлық түрі кездеседі. Канаданың Арктик. топаралына тундралы арктик. және тундралы-глейлі топырақ тән. Алясканың бат., Алеут аралдарының жанартаулық күлдерін шымтезекті субполюстік топырақ жапқан. Лабрадор түбегінің оңт-нде иллювийлік – темірлі-шірінділі күлгін топырақ, Лаврентий қыратының оңт.-батысында және Ұлы жазықтың солт-нде шымды-күлгін топырақ таралған. Қоңыржай белдеудің оңт. мен субтропикте біркелкі топырақ субмеридиандық бағытта немесе жинақталған массивтер түрінде таралған. Ұлы көлдер мен Солт. Аппалач аудандарында орманның қоңыр топырағы таралған. Орт. жазықтың солт.-батысында прерияның қара топырақ тәрізді қышқылы аз, шіріндісі мол топырағы Ұлы жазықтар шекарасында қара топырақпен алмасады. Ұлы жазықтар мен Колумбия үстіртінде қызыл қоңыр топырақ кең өңірді алып жатыр. Үлкен Алап аймағында сортаңмен араласқан шөлейттің сұр топырағы, құрлықтың ылғалды оңт.-шығыс бөлігіндегі теңіздің сазды және құмдақты тұнбалары үстінде құнарлы қызыл және сары топырақ басым келеді. Миссисипидің бат-нда субтропиктік прерияның қызғылт қара, бұталы даланың сұр топырағы, Мексика таулы қыратында сұр, субтропиктік шөл, Калифорния түбегінде тропиктік шөл топырақтары таралған. Кордильера беткейлеріне әр түрлі тау топырағы, ылғалды бөлігін таудың сұр топырағы, құрғақ өңірін таудың қоңыр топырағы алып жатыр. == Өсімдігі == С. А-ның басым бөлігі Голарктик., оңт. бөлігі Неотропиктік флоралық әлемге жатады. Канаданың Арктик. топаралының солт. мен Гренландияда мүк пен қынадан тұратын арктик. шөл, арктик. тундра басым; топаралдың оңт-н тундра белдемі алып жатыр. Лабрадордан Макензи тауына дейін ені 100 – 200 км өңірмен орманды тундра табиғат белдемі өтеді. Бат-нда орманды тундра мұхит жағалауының шалғынымен алмасады. Орман белдемі құрлық аум-ның 1/3-ін қамтиды. Қоңыржай белдеудің орманы: тайга, Тынық мұхит жағалауының қылқан жапырақты орманы, аралас және жалпақ жапырақты орман болып бөлінеді. Тайга негізінен қара және ақ шырша, америка балқарағайы, бальзамды майқарағайдан тұрады. Кордильера тауларының Тынық мұхит жағалауындағы ормандарда негізінен биік ағаштар: ситхин шыршасы, дуглас майқарағайы, батыс туясы және қарағайдың бірнеше түрлері өседі. Қылқан жапырақты орман 40 с.е-тен оңт-ке қарай субтропиктік ормандарға ұласады: шығ-нда мәңгі жасыл аралас орман және бат-нда мәңгі жасыл қылқан жапырақты орман таралған. Ұлы көл ауданы мен Солт. Аппалач өңірінде аралас орман (сары қайың, қант үйеңкісі, шамшат, жөке, ақ және қызыл қарағай) өседі. Жалпақ жапырақты орман Аппалачтың оңт. мен Ұлы жазықтың шығыс бөлігін қамтиды. Мұнда еменнің америкалық түрлері, шамшат, ақ үйеңкі, жөке, шынар, қызғалдақ ағашы өседі. Тау беткейлерінде орманды алқап (800 – 2000 м) тау-тайгалық самырсынды-шыршалы орманға, жоғарыда субальпі және альпі шалғындарына ұласады. Құрлықтың орт. аудандарын орманды дала, дала, шөл және шөлейт алып жатыр. Орманды дала белдемі Кордильераның шығ-нда Ұлы жазықтың Канадалық бөлігі мен Орталық жазықтың бат-нда жатыр; биік шөптесін өсімдіктерден тұратын шалғынды дала мен емен ағашынан тұратын сирек орман кезектесе орналасқан. Дала белдемі Ұлы жазық, Колумбия үстірті және Калифорния аңғарын қамтиды. АҚШ-тың Ұлы жазығы боз шалғын және бидайықты даладан, қалған бөлігі бизон шөбі, селеу, т.б. астық тұқымдас аласа шөпті құрғақ даладан тұрады. Шөлейттер мен шөлдер Үлкен Алапты, Колорадо үстіртінің шығыс бөлігін және Мексика шығанағының солт.-батысын (субтропиктік шөлдер) алып жатыр. Астық тұқымдас жусанды өсімдіктермен қатар суккуленттер (ағаш тәрізді кактус, алоэ, юкка, т.б.) басым өседі. Мексика таулы қыраты мен Флориданың оңт-нде, Орт. Америка және Вест-Индияны тропиктік ормандар алып жатыр. Лиана шырмалып өскен алып ағаштар мен бамбуктен тұратын ылғалды мәңгі жасыл ормандар емен, жөке, магнолия, т.б. жапырағын түсіретін ағаштардан тұратын ауыспалы ылғалды орманға өтеді. Тау жоталарының жел жақ беткейлерінде тропиктік саванна, жағалық ауданда мангр орманы өседі. <gallery mode=packed> File:Opuntia polyacantha var. erinacea 1.jpg File:Glandularia canadensis.jpg File:Salvia clevelandii 'Allen Chickering' Leaves 3264px.jpg File:Encelia frutescens 2005-04-01.jpg File:Gnaphalium californicum capitula 2003-05-19.jpg </gallery> == Жануарлары == С. А. мен Еуразия құрлықтарының геол. даму тарихының ортақтығына байланысты жануарлар әлемінде көптеген ұқсастықтар бар. Тундра белдемінде солт. бұғысы (карибу), ақ аю, ақ түлкі, лемминг, ақ қоян, ақ жапалақ, ақ құр, т.б. тіршілік етеді. Канаданың Арктик. топаралы мен Гренландияда күдірқодас кездеседі. Тайганы бұлан, вапити бұғысы, америка сусары, қоңыр аю, канада сілеусіні, құндыз, қызыл тиін, т.б. мекендейді. Аралас және жалпақ жапырақты ормандағы виргин бұғысы, сұр түлкі, қызыл сілеусін, сұр тиін, көртышқан; құстардан құладын, жабайы күрке тауық жойылуға жақын. Орманды дала мен дала жануарларынан бизон, айырмүйізді бөкен, мазам бұғысы, койот, прерия түлкісі тек қорықтарда ғана сақталған. Субтропикте аллигатор, кайман тасбақасы, қоқиқаз, бірқазан, каролина тотықұсы мекендейді. Кордильерада қар қойы, гризли аюы, қар ешкісі; шөлді-далалы таулы үстірттерде бауырымен жорғалаушылардың көптеген түрлері – улы жыландар мен кесірткелер бар. Орт. Америкада, Вест-Индияда, Мексика таулы қыратында тропиктік жануарлармен бірге оңт. америкалық сауыттылар, маймылдар, жарқанаттар, колибри, тотықұс, тасбақа, қолтырауын, кесірткелер тіршілік етеді. С. А-да 100-ге жуық ұлттық саябақтар мен қорықтар (Канадада 24, АҚШ-та 50, Мексикада 12, қалғаны Вест-Индияда) құрылған. Iрілері: [[Йеллоустон ұлттық саябағы|Йеллоустон]], [[Үлкен Каньон]], [[Йосемит]], [[Банф]], [[Джаспер]], [[Секвойя]], [[Эверглейдс]]. <gallery mode=packed> File:Hog-nosed-skunk.png| File:Flickr - Furryscaly - Please, Do Not Poke the Bison.jpg File:Fox in Snow.jpg File:Elk in Evergreen, CO.jpg File:WLA hmns Alligator 3.jpg </gallery> == Географиялық зерттелу тарихы == [[Еуропалықтар]] Америкаға келмей тұрып мұнда әр түрлі даму сатысындағы жергілікті үндіс халықтары мекендеген. Халықтың негізгі бөлігі Оңт. Мексиканың таулы аймақтарындағы мәдениеті, қолөнері жоғары деңгейде дамыған өркениетті [[Майя]], [[Ацтектер|Ацтек мемлекеттеріне]] шоғырланған. Олар аңшылық, балықшылық және егіншілікпен (жүгері, бұршақ, картоп, мақта, қызамық, күнбағыс, асқабақ, темекі) айналысқан. Біршама халықтар тобы (майя, ацтек, кечуо, аймаро, т.б.) этник. аумағын, мәдениетін сақтап қалды. Үндістердің ұсақ тайпалары кейіннен С. А.-ның орманды белдеміне ығыстырылған. Құрлықтың солт. жағалауы мен Гренландияда эскимостар мекендейді. Орта ғасырларда [[Гренландия (арал)|Гренландияға]] қоныстана бастаған нормандар 11 – 13 ғ-да Ньюфаундленд аралын, Лабрадор түбегін және Баффин т-н ашты. 1492 – 1503 ж. Х.Колумб Багам, [[Куба]], [[Гаити]], [[Антиль аралдары|Кіші Антиль]], [[Пуэрто-Рико]], [[Ямайка|Ямайка аралдарын]], [[Кариб теңізі|Кариб]] т-нің батыс жағалауын, Панама мойнағын ашқан. 1497 – 98 ж. Дж. және С. Кабот С. А-ның шығыс жағалауын зерттеді. 1504 ж. француз теңізшілері [[Әулие Лаврентий өзені|Әулие Лаврентий]] шығанағын, 1513 ж. испандық В.Нуньес де Балбоа Панама шығанағы, 1519 – 24 ж. Э.Кортес [[Мексика]] таулы қыраты арқылы [[Тынық мұхит|Тынық мұхитқа]] шықты. 1648 ж. орыс саяхатшылары Ф.Попов пен С.Дежнев Чукча т-нен Тынық мұхитқа өтіп, С. А-ның Азиядан тар бұғаз арқылы (Беринг бұғазы) бөлінетіндігін дәлелдеді. 1778 ж. ағылшын Д.Кук С. А-ның батыс жағалауымен жоғары ендікке дейін зерттеу жұмыстарын жүргізді. 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында Дж. Поуэлл, Дж. Доусон, А.Брукс, т.б. америка және канада геологтары Сеңгір тауларды, Лаврентий таулы үстіртін, Аляска жотасын (С. А-ның биік нүктесі Мак-Кинли шыңымен) ашуды толық аяқтады. == Саяси бөлінісі == {{main|Солтүстік Америка тарихы}} С. А-ның қазіргі саяси картасында 23 егеменді ел бар. Құрлықтың негізгі бөлігін АҚШ пен [[Канада]] алып жатыр. Орт. Америка бөлігінде Мексика және Куба орналасқан. Сонымен қатар құрлықта АҚШ-тың иелігіндегі [[Виргин аралдары]], [[Пуэрто-Рико]]; Ұлыбритания иелігіндегі [[Ангилья]], [[Британдық Вирджин аралдары|Британдық Виргин]], [[Бермудалар|Бермуд]], [[Кайман аралдары|Кайман]], [[Монтсеррат]], [[Туркс пен Кайкос|Теркс және Кайкос аралдары;]] [[Франция]] иелігіндегі [[Гваделупа]], Мартиника, Сен-Пьер және Микелон; Дания иелігіндегі Гренландия аралы; Нидерланд иелігіндегі Аруба, Нидерландық Антиль аралдары бар. === Солтүстік Американың егеменді елдері: === [[Сурет:North America-ru.png|thumb|right|410px|]] * [[Америка Құрама Штаттары]] * [[Антигуа және Барбуда]] * [[Багам аралдары]] * [[Барбадос]] * [[Белиз]] * [[Гаити]] * [[Гватемала]] * [[Гондурас]] * [[Гренада]] * [[Доминика]] * [[Доминикан Республикасы]] * [[Канада]] * [[Коста-Рика]] * [[Куба]] * [[Мексика]] * [[Никарагуа]] * [[Панама]] * [[Сальвадор]] * [[Сент-Люсия]] * [[Сент-Винсент және Гренадиндер]] * [[Сент-Китс және Невис]] * [[Тринидад және Тобаго]] * [[Ямайка]] == Солтүстік Американың үлкен қалалары == <gallery mode=packed> File:NYC Montage 12 by Jleon.jpg|[[Нью-Йорк]] File:Los Angeles skyline.jpg|[[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]] File:Hancock Center view at dusk.jpg|[[Чикаго]] File:Downtown Dallas from the Trinity River.jpg|[[Даллас]] File:Philadelphia Montage by Jleon 0310.jpg|[[Филадельфия]] File:Downtown Houston 7.jpg|[[Хьюстон]] File:DCmontage3.jpg|[[Вашингтон]] File:Fort Lauderdale Skyline.jpg|[[Майами]] File:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|[[Мехико]] File:Toronto at Dusk -a.jpg|[[Торонто]] </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жер}} [[Санат:Солтүстік Америка]] om4pda6m8uy4o5ku6652b76ams9s4zg Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев 0 7558 3651954 3650800 2026-09-08T06:07:25Z Nurken 111493 3651954 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Қанат Бозымбаев primeminister.kz.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 31 наурыз 2024 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] кеңесшісі | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 4 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 31 наурыз 2024 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_3 = [[Алматы облысы]]ның 9-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]] | Ту_3 = Герб Алматинской области.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 24 қараша 2021 | Басқаруын аяқтады_3 = 11 маусым 2022 | Ізашары_3 = [[Амандық Ғаббасұлы Баталов|Амандық Баталов]] | Ізбасары_3 = [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] көмекшісі | Ту_4 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 18 желтоқсан 2019 | Басқаруын аяқтады_4 = 24 қараша 2021 | Ізашары_4 = [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_5 = 25 наурыз 2016 | Басқаруын аяқтады_5 = 18 желтоқсан 2019 | Премьер_5 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br>[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Владимир Сергеевич Школьник|Владимир Школьник]] | Ізбасары_5 = [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев|Нұрлан Ноғаев]] | Титулы_6 = [[Павлодар облысы]]ның 8-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Павлодар облысы|әкімі]] | Ту_6 = Logo Pavlodar region.png | Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_6 = 20 желтоқсан 2013 | Басқаруын аяқтады_6 = 25 наурыз 2016 | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_6 = [[Ерлан Мұхтарұлы Арын|Ерлан Арын]] | Ізбасары_6 = [[Болат Жұмабекұлы Бақауов|Болат Бақауов]] | Титулы_7 = [[Жамбыл облысы]]ның 6-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]] | Ту_7 = Zhambyl province seal.png | Ту2_7 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_7 = 30 қараша 2009 | Басқаруын аяқтады_7 = 20 желтоқсан 2013 | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_7 = [[Бөрібай Биқожаұлы Жексембин|Бөрібай Жексембин]] | Ізбасары_7 = [[Кәрім Нәсбекұлы Көкірекбаев|Кәрім Көкірекбаев]] | Туған күні = 8.1.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = [[Нархоз университеті]] | Мамандығы = экономикалық және әлеуметтік жоспарлау | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары ={{Қатар |{{Барыс ордені}} |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} }} '''Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев''' ([[8 қаңтар]] [[1969 жыл]], [[Алматы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, мемлекет және қоғам қайраткері, кәсіпкер, 2024 жылғы 31 наурыздан бастап [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]]. Бұған дейін [[Алматы облысы]]ның әкімі (2021–2022), [[Қазақстан президенті|Президент]]тің көмекшісі (2019–2021), [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] (2016–2019), [[Павлодар облысы]] (2013–2016) мен [[Жамбыл облысы]]ның әкімі (2009–2013) қызметтерін атқарған. == Қысқаша өмірбаяны == 1969 жылғы 8 қаңтарда [[Алматы]] қаласында туған. [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]н 1993 жылы бітірген экономист. [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]ның еңбек сіңірген энергетигі. 1993—1994 жылдары — «Эдем Лтд» жекеменшік компаниясының экономисі. 1994—1997 жылдары — [[Алматы әкімі]] Шалбай Құлмахановтың көмекшісі. 1997—1998 жылдары — Қазақстан Республикасы Экономика және сауда министрлігіндегі өңірлік саясат бөлімінің бастығы, «Мұнайды тасымалдау жөніндегі [[ҚазТрансОйл|«ҚазТрансОйл»]] ұлттық компаниясы» жабық акционерлік қоғамының жиынтық-қаржылық департаментінің бастығы, экономикалық мәселелер бойынша вице-президенті. 1998 жылғы тамыздан — Қазақстан Республикасы Энергетика, индустрия және сауда министрлігіндегі мұнай және газ департаментінің бастығы. 2000 жылғы наурыздан — Қазақстан Республикасының Энергетика, индустрия және сауда вице-министрі. 2001 жылғы қаңтардан — «[[KEGOC]]» ашық акционерлік қоғамының бірінші вице-президенті. 2001 жылғы мамырдан 2007 жылғы тамызға дейін — «[[KEGOC]]» ашық акционерлік қоғамының президенті. Сонымен бірге 2003 жылғы наурыздан 2007 жылғы тамызға дейін — Қазақстан электр энергетикалық қауымдастығының директорлар Кеңесінің төрағасы. 2007 жылғы тамыздан — «Мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі „Самұрық“ холдингі» Акционерлік Қоғамының басқарма төрағасы.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> 2008 жылғы қазаннан — «[[KEGOC]]» акционерлік қоғамының басқарма төрағасы. 2009 жылғы 30 қарашадан — [[Жамбыл облысы]]ның әкімі. 2013 жылғы желтоқсаннан — [[Павлодар облысы]]ның әкімі. 2016–2019 жылдары — Қазақстанның энергетика министрі.<ref>[https://www.nur.kz/kk/1081184-qanat-bozymbaev-energetika-ministri.html Қанат Бозымбаев Энергетика министрі болып тағайындалды]</ref> 2019 жылғы желтоқсаннан 2021 жылғы қарашаға дейін — Қазақстан Президентінің көмекшісі.<ref>[https://egemen.kz/article/215950-qanat-bozymbaev-prezident-komekshisi-bolyp-taghayyndaldy Қанат Бозымбаев Президент көмекшісі болып тағайындалды]</ref> 2021 жылғы қарашадан 2022 жылғы маусымға дейін — [[Алматы облысы]]ның әкімі. 2023 жылғы қыркүйектен 2024 жылғы наурызға дейін — Қазақстан Президентінің кеңесшісі. 2024 жылғы 31 наурыздан — [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]]. == Отбасы == Үйленген, жұбайы — Эльмира Бозымбаева (1971 ж. туған). Балалары — ұлы Дәурен (1993 ж. туған), қыздары Амина (2000 ж. туған), Адина (2005 ж. туған).<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30120706 Бозумбаев Канат Алдабергенович (персональная справка)]</ref> == Даулы оқиғалар == 2015 жылдың басында Павлодардағы «Версия» газетінің редакторы Ярослав Голышкин жәбір көрдім деген бір қыздан бейнесұхбат жазып алған. Ол өзін сол кездегі облыс әкімі Қанат Бозымбаевтың ұлы мен оның досы зорлағанын айтады. Біраз уақыт өткеннен кейін қыздың зорланғаны расталды. Бірақ Дәурен Алдаберген бұл жерде куәгер болып шығады. Ал кейін тіпті тараптар келісімге келді деп, істі жауып тастаған. Артынан облыс әкімінен 500 мың доллар бопсалауға қатысты жаңа іс қозғалды. Бұл іс бойынша үш адам жауапқа тартылды: соның бірі Ярослав Голышкин 8 жылға бас бостандығынан айырылды. Осы жағдайлардан кейін әкімнің баласы әскерге кеткен.<ref>[https://dalanews.kz/kz/article/energetyka-mynystri-qanat-bozimbaevtin-uli-turali-ne-bilemiz.html Энергетика министрі Қанат Бозымбаевтың ұлы туралы не білеміз?]</ref> 2022 жылы сол кездегі [[Алматы облысы]]ның әкімі болған Бозымбаев қоғам және БАҚ назарына [[Талдықорған]] халқы алдында байқаусыздан азаматқа айтқан боғауыз сөзінен кейін түсті.<ref>{{Cite web|url= https://m.youtube.com/watch?v=0fh3OzEoBYk |title= YouTube: Тыңда, ёпт... — акима Алматинской области вывели из себя на митинге в Талдыкоргане. |lang= kk |date= 2022-01-05 |accessdate= 2023-06-08}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://ulysmedia.kz/analitika/4375-nemnogoslovnye-akimy-nenormativnyi-bozumbaev-ustavshii-dosmukhambetov-obstreliannyi-sagintaev/ |title= Немногословные акимы: ненормативный Бозумбаев, уставший Досмухамбетов, обстрелянный Сагинтаев |lang= ru |publisher= Ұлыс Медиа |date= 2022-01-13 |accessdate= 2023-06-08}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://ratel.kz/raw/kanat_bozumbaev_pytajas_utihomirit_protestujuschih_na_ploschadi_taldykorgana_voskliknul_slovo_na_bukvu_e |title= Канат Бозумбаев, пытаясь утихомирить протестующих на площади Талдыкоргана, воскликнул слово на букву "ё" |lang= ru |publisher= ratel.kz |author= АХМЕДИЕВА, Әлия |accessdate= 2023-06-08}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Асқар Маминнің министрлер кабинеті}} {{Бақытжан Сағынтаевтың министрлер кабинеті}} {{Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Жамбыл облысының әкімдері]] [[Санат:Павлодар облысының әкімдері]] [[Санат:Алматы облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан энергетика министрлері]] [[Санат:Қазақстан премьер-министрлерінің орынбасарлары]] jpr9iqiito2yg8ttv6hp9h9qri4nlr0 Ресей империясы 0 8349 3652048 3595598 2026-09-08T09:51:34Z Asorev 125569 3652048 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Ресей империясы |өз атауы = {{lang-ru|Россійская Имперія}} |статусы = [[Империя]] |құрылуы = 22 қазан 1721 |ыдырауы = 14 қыркүйек 1917 |байрақ = Flag of Russia.svg |байрақ_сипаттамасы = [[Ресей туы|Байрақ]] (1896-1917) |елтаңбасы = Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg |елтаңба_сипаттамасы = [[Ресей елтаңбасы|Елтаңба]] |ұраны = Съ нами Богъ!<br>Құдай бізбен бірге! |карта = Russian Empire (orthographic projection).svg |сипаттамасы = Ресей империясы 1850 ж. |p1 = Ресей патшалығы |flag_p1 = Coat of Arms of Moscow.svg |s1 = Ресей Республикасы |flag_s1 = Flag of Russia.svg |астана = [[Санкт-Петербург]] (1721–1728, 1730–1914)<br>[[Мәскеу]] (1728–1730)<br>[[Петроград]] (1914–1917) |қалалары = [[Мәскеу]], [[Киев]], [[Варшава]], [[Одесса]], [[Ташкент]], [[Тифлис]], [[Гельсингфорс]] |тілі = '''Ресми:'''<br>[[Орыс тілі|орысша]]<br>'''Аймақтық:'''<br>[[Поляк тілі|полякша]] ([[Польша патшалығы]]),<br>[[Фин тілі|финше]] және [[Швед тілі|шведше]] ([[Ұлы Финляндия князьдігі]]) |діні = [[Православ шіркеуі|православие]] |валютасы = [[Ресей рублі]] |аумағы = 22 800 000 км² (1895)<br>21 800 000 км² (1914) |халқы = 125 640 000 (1897)<br>178 378 800 (1914) |басқару_формасы = [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[абсолюттік монархия]] (1721–1906)<br>[[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[Парламенттік монархия|дуалистік монархия]] (1906–1917) |басқарушылар_титулы = Император (Патша) |басқарушы1 = [[I Петр]]<br>[[II Николай]] |басқарушы_жылы1 = 1721–1725 (бірінші)<br>1894–1917 (соңғысы) }} '''Ресей империясы''' (реформаға дейінгі {{lang-ru|Россійская имперія}}; сондай-ақ ''Всея Руси импе́рия'') — [[Ресей]] [[монархия]]сы орнатылған соңғы мемлекет. Ол [[Шығыс Еуропа]] мен [[Орталық Азия|Орталық]] және [[Солтүстік Азия|Солтүстік Азияда]] орналасқан [[Трансқұрлықты елдер тізімі|трансқұрлықты мемлекет]] және тарихтағы үшінші ең үлкен мемлекет болып саналады ([[Британ империясы]] мен [[Моңғол империясы]]нан кейін)<ref name="taagepera">Taagepera, R. (1997). Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia. ''International Studies Quarterly'', 41(3), 475–504.</ref>. Ресей империясы 1721 жылдың 22 қазанында құрылып, 1917 жылғы [[ақпан төңкерісі]]нің кесірінен [[Уақытша үкімет (Ресей)|Уақытша үкімет]] орнатылып, [[Ресей Республикасы|Республика]] жарияланған соң 1917 жылдың 14 қыркүйегінде ыдыраған. Орыс мемлекетінің [[Отарлау саясаты|отарлық саясаты]] нәтижесінде құрылған. [[I Пётр|І Петр]] 1721 жылы [[Ұлы Солтүстік соғыс]]та [[Швеция]]ны жеңгеннен кейін Ресейді [[империя]] деп жариялады<ref name="hughes">Hughes, L. (1998). ''Russia in the Age of Peter the Great''. New Haven: Yale University Press. — 602 p.</ref>. XVIII–XIX ғасырларда Ресей империясының құрамына [[Балтық елдері|Балтық бойы]], [[Украина]], [[Беларусь]], [[Польша]]ның шығыс бөлігі, [[Бессарабия]], [[Солтүстік Кавказ]], [[Финляндия]], [[Күнгей Кавказ|Сыртқы Кавказ]], [[Қазақ хандығы|Қазақ жері]] және [[Орталық Азия]] аумақтары күшпен енгізілді. Ресей империясы XVIII ғасырдың 2-ширегінен бастап қазақ жерін отарлауға кірісті<ref name="qazaqstan_tarihy">''Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін)''. Бес томдық. 3-том. — Алматы: Атамұра, 2010. — 768 б.</ref>. [[XIX ғасыр|XIX ғ.]]-дың соңына қарай Ресей империясының жерінің аумағы 22,4 млн км², тұрғындары [[1897 жыл]]ғы санақ бойынша 128,2 млн (оның 43%-ы [[орыстар]]) болды<ref name="census1897">''Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года''. — СПб.: Издание Центрального статистического комитета МВД, 1899–1905.</ref>. Ресей империясы XX ғасырда 81 [[губерния]]дан және 20 [[облыс]]тан тұрды. Губерниялар мен облыстардың бірқатары [[генерал-губернаторлық]]тарға біріктірілді. [[Бұхара әмірлігі|Бұхар]] және [[Хиуа хандығы|Хиуа хандықтары]] Ресей империясының [[вассалдық|вассалдары]] болды. [[1914 жыл]]ы [[Ұранқай өлкесі]] Ресей империясының [[протекторат]]ына айналды. Ресей империясы [[монархия]]лық мемлекет болып, онда [[Романовтар әулеті]] билік жүргізді. Мемлекеттік тілі [[орыс тілі]], діні [[Христиандық|христиан діні]]нің [[Православ шіркеуі|православие тармағы]] болды. Патша өкіметі Ресей империясындағы орыс емес халықтарды рухани тұрғыда [[отарлау]]ға, [[шоқындыру]]ға ерекше мән берді<ref name="kappeler">Kappeler, A. (2001). ''The Russian Empire: A Multi-ethnic History''. London: Longman. — 455 p.</ref>. [[Ақпан төңкерісі]] нәтижесінде Ресей империясы құлап, орнына [[Уақытша үкімет (Ресей)|Уақытша үкімет]] келді. == Тарихы == === Құрылуы (1721) === Ресей империясының құрылуы [[I Пётр|I Петрдің]] реформаларымен тікелей байланысты. [[Ұлы Солтүстік соғыс]] (1700–1721) аяқталып, [[Ништадт бітімі]] жасалғаннан кейін, 1721 жылы 22 қазанда (ескі стиль бойынша) [[Сенат (Ресей империясы)|Сенат]] І Петрге «Ұлы», «Отан атасы» және «Бүкіл Ресейдің Императоры» атағын тапсырды<ref name="hughes" />. Осы күннен бастап Ресей патшалығы ресми түрде империя деп жарияланды. === Аумақтың кеңеюі === XVIII ғасырда Ресей империясы [[II Екатерина]] тұсында айтарлықтай кеңейді. Бұл кезеңде [[Қырым хандығы]] (1783), [[Польша-Литва Достастығы]]ның үш бөлінуі (1772, 1793, 1795) нәтижесінде Беларусь, Украинаның оң жағалауы және Литва империя құрамына енді<ref name="lieven">Lieven, D. (2000). ''Empire: The Russian Empire and Its Rivals''. New Haven: Yale University Press. — 486 p.</ref>. XIX ғасырда [[Кавказ соғысы]] (1817–1864) нәтижесінде Солтүстік Кавказ, [[Орыс-парсы соғыстары]] нәтижесінде Закавказье, ал 1860–1880 жылдары [[Орталық Азияны жаулап алу]] кезінде [[Хиуа хандығы]], [[Қоқан хандығы]] және [[Бұхара әмірлігі]] аумақтары империяға қосылды. === Реформалар дәуірі === [[II Александр]] тұсында (1855–1881) ірі реформалар жүргізілді: 1861 жылы [[Шаруаларды басыбайлылықтан босату|шаруалар басыбайлылықтан босатылды]], [[1864 жылғы сот реформасы|сот]], [[Земство|земстволық]] және [[1874 жылғы әскери реформа|әскери]] реформалар жасалды<ref name="moss">Moss, W. G. (2002). ''A History of Russia. Volume I: To 1917''. London: Anthem Press. — 712 p.</ref>. === Дағдарыс және құлауы === [[1905–1907 жылдардағы Ресей революциясы|1905 жылғы революция]] империяны конституциялық монархияға айналдыруға мәжбүр етті. [[Мемлекеттік Дума (Ресей империясы)|Мемлекеттік Дума]] құрылып, [[Ресей империясының негізгі мемлекеттік заңдары]] қабылданды (1906)<ref name="ascher">Ascher, A. (1988). ''The Revolution of 1905: Russia in Disarray''. Stanford: Stanford University Press.</ref>. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тағы (1914–1918) ауыр жеңілістер, экономикалық дағдарыс және саяси тұрақсыздық 1917 жылғы [[Ақпан төңкерісі]]не алып келді. [[II Николай]] таққа деген құқығынан бас тартып, империя ыдырады. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == XX ғасырдың басында Ресей империясы келесі әкімшілік бірліктерден тұрды: * '''81 [[губерния]]''' — негізгі әкімшілік бірлік; * '''20 [[облыс]]''' — негізінен шеткері және әскери басқарудағы аумақтар; * '''2 [[округ]]''' — Сахалин және Кронштадт; * '''[[Бұхара әмірлігі]]''' және '''[[Хиуа хандығы]]''' — вассалдық мемлекеттер; * '''[[Ұранқай өлкесі]]''' — протекторат (1914 жылдан). Маңызды генерал-губернаторлықтар: * [[Кавказ генерал-губернаторлығы]]; * [[Түркістан генерал-губернаторлығы]]; * [[Дала генерал-губернаторлығы]]; * [[Финляндия генерал-губернаторлығы]]; * [[Варшава генерал-губернаторлығы]]. == Қазақстан Ресей империясы құрамында == Қазақ жерінің Ресей империясы құрамына енгізілуі — XVIII ғасырдың басынан XIX ғасырдың ортасына дейін созылған күрделі тарихи үдеріс. Бұл кезеңде [[Қазақ хандығы]] біртіндеп өз тәуелсіздігінен айырылып, отарлық езгіге түсті<ref name="qazaqstan_tarihy" />. === Ресейге қосылудың басталуы (1731–1740) === Ресей империясының қазақ жерін отарлауы [[Кіші жүз]] ханы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханның]] [[жоңғар шапқыншылығы]]нан қорғаныс іздеп, 1731 жылы Ресей бодандығын қабылдауымен басталды. Сол жылы 10 қазанда [[Ресей империясының Сыртқы істер коллегиясы|Сыртқы істер коллегиясының]] хатшысы [[А. И. Тевкелев]] Әбілқайырдың ордасында Ресейге адалдық туралы антты қабылдады<ref name="erofeeva">Ерофеева И. В. ''Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик''. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с.</ref>. 1740 жылы [[Орта жүз]] ханы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбет]] пен сұлтан [[Абылай хан|Абылай]] да Ресей бодандығын ресми түрде қабылдады, дегенмен бұл [[вассалдық]] көп жағдайда формальды сипатта болды. === Әкімшілік реформалар (1822–1868) === [[1822 жылғы Сібір қырғыздары туралы Жарғы]] (Сперанский жарғысы) [[Орта жүз]] аумағында хандық билікті жойды. [[Орта жүз]] аумағы [[округ]]терге, [[Болыс|болыстарға]] және [[Ауыл (әкімшілік бірлік)|ауылдарға]] бөлінді<ref name="speransky">''1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы Жарғы»''. — В кн.: ''Қазақстан тарихы туралы ресейлік деректемелер''. Т. 4. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007.</ref>. [[1824 жылғы Орынбор қырғыздары туралы Жарғы]] [[Кіші жүз]]де де хандық билікті жойды. Осылайша, 1820 жылдардың ортасына қарай қазақ хандығының саяси тәуелсіздігі толық жойылды. [[1867–1868 жылдардағы әкімшілік реформа]] нәтижесінде қазақ жері екі генерал-губернаторлыққа бөлінді: * '''[[Түркістан генерал-губернаторлығы]]''' — [[Сырдария облысы]] және [[Жетісу облысы]]; * '''[[Дала генерал-губернаторлығы]]''' — [[Ақмола облысы]], [[Семей облысы]], [[Орал облысы]] және [[Торғай облысы]]. [[Бөкей Ордасы]] [[Астрахан губерниясы]]на, [[Маңғыстау уезі]] [[Закаспий облысы]]на енгізілді<ref name="qazaqstan_tarihy" />. === Ұлт-азаттық қозғалыстар === Қазақ халқы Ресей империясының отарлық саясатына қарсы бірнеше рет ұлт-азаттық күрес жүргізді: * '''[[Сырым Датұлы бастаған көтеріліс]]''' (1783–1797) — Кіші жүздегі алғашқы ірі көтеріліс; * '''[[Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған көтеріліс]]''' (1836–1838) — Бөкей Ордасындағы шаруалар көтерілісі; * '''[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]''' (1837–1847) — қазақ жерінде хандықты қалпына келтіруге бағытталған ең ірі қозғалыс; * '''[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған көтеріліс]]''' (1856–1857) — Сырдария бойындағы көтеріліс; * '''[[Есет Көтібарұлы бастаған көтеріліс]]''' (1855–1858); * '''[[1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс]]''' — Ресей империясы билігіне қарсы соңғы және ең ауқымды көтеріліс<ref name="kozybaev">Қозыбаев М. Қ. ''Тарих зердесі''. — Алматы: Ғылым, 1998. — 344 б.</ref>. === Қоныс аудару саясаты === XIX ғасырдың 2-жартысынан бастап, әсіресе 1906–1911 жылдардағы [[Столыпиннің аграрлық реформасы]] кезінде, Ресей империясының ішкі губернияларынан қазақ жеріне миллиондаған шаруалар қоныстандырылды. Бұл саясат қазақтардың ең құнарлы жайылым жерлерінен айырылуына, дәстүрлі көшпелі шаруашылықтың күйреуіне және 1916 жылғы көтерілістің негізгі себептерінің біріне айналды<ref name="kozybaev" /><ref name="asfendiyarov">Асфендияров С. Д. ''История Казахстана (с древнейших времен)''. — Алматы: Қазақ университеті, 1993. — 304 с.</ref>. Ресми деректер бойынша, 1896–1916 жылдары қазақ жеріне Ресейдің еуропалық бөлігінен 1,5 миллионнан астам қоныстанушы келді, ал қазақтардан 45 миллион десятина (шамамен 49 миллион гектар) жер тартып алынды. === Мәдени-рухани отарлау === Ресей империясы қазақтарды [[Православие|православие]] дініне шоқындыру, орыс тілін енгізу арқылы рухани отарлау саясатын жүргізді. Бұл мақсатта [[миссионер]]лер қызметі күшейтіліп, орыс-түзем мектептері ашылды. Дегенмен бұл саясат шектеулі нәтиже берді — қазақтардың басым көпшілігі [[ислам]] дінін сақтап қалды<ref name="kappeler" />. XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басында [[Шоқан Уәлиханов]], [[Ыбырай Алтынсарин]], [[Абай Құнанбаев]] сияқты ағартушылар, кейіннен [[Әлихан Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатов]] бастаған [[Алаш қозғалысы]] өкілдері қазақ халқының ұлттық сана-сезімін оятуға, рухани және саяси тәуелсіздік үшін күреске зор үлес қосты. == Экономикасы == Ресей империясының экономикасы аралас сипатта болды: XIX ғасырдың аяғына дейін негізінен аграрлық, ал ғасыр соңынан бастап қарқынды индустриалдану жолына түсті. 1861 жылғы реформадан кейін капиталистік қатынастар тез дамыды<ref name="moss" />. XX ғасырдың басында империя дүниежүзіндегі ең ірі бидай экспорттаушысы, [[мұнай]] (Баку), [[көмір]] (Донбасс) және [[металлургия|металлургия]] өндірісі жөнінен әлемнің алдыңғы қатарлы елдерінің бірі болды. 1891–1916 жылдары [[Транссібір магистралі]] салынды. <gallery mode=packed> Ресей кредиттік билеті, 1909.jpg|Ресей кредиттік билеті, 1909 жыл — 5 және 10 рубль Ресей кредиттік билеті, 1910.jpg|Ресей кредиттік билеті, 1910 жыл — 100 рубль Ресей кредиттік билеті, 1905.jpg|Ресей кредиттік билеті, 1905 жыл — 3 рубль Ресей кредиттік билеті, 18...jpg|Ресей кредиттік билеті, 18... — 1 рубль </gallery> == Халқы == [[1897 жылғы Ресей империясының жалпы санағы|1897 жылғы тұңғыш жалпы халық санағы]] бойынша империя халқы 125,6 миллион адамды құрады. 1914 жылғы бағалау бойынша халық саны 178 миллионнан асты<ref name="census1897" />. Этникалық құрамы (1897 жылғы санақ бойынша): * [[Орыстар]] — 44,3%; * [[Украиндар]] — 17,8%; * [[Поляктар]] — 6,3%; * [[Беларустар]] — 4,3%; * [[Еврейлер]] — 4,2%; * [[Қазақтар]] — 3,3% (шамамен 4 миллион); * басқа халықтар — 19,8%. Ірі діни топтар: православтар (≈70%), [[мұсылмандар]] (≈11%), [[католиктер]] (≈9%), [[протестанттар]] (≈4,8%), [[иудейлер]] (≈4%). == Билеушілері == Ресей империясын басқарған [[Романовтар әулеті]] императорлары: # [[I Пётр|І Петр Ұлы]] (1721–1725) # [[I Екатерина]] (1725–1727) # [[II Пётр]] (1727–1730) # [[Анна Иоанновна]] (1730–1740) # [[VI Иван]] (1740–1741) # [[Елизавета Петровна]] (1741–1761) # [[III Пётр]] (1761–1762) # [[II Екатерина|II Екатерина Ұлы]] (1762–1796) # [[I Павел]] (1796–1801) # [[I Александр]] (1801–1825) # [[I Николай]] (1825–1855) # [[II Александр]] (1855–1881) # [[III Александр]] (1881–1894) # [[II Николай]] (1894–1917) == Сондай-ақ қараңыз == * [[Ресей патшалығы]] * [[Ресей Республикасы]] * [[КСРО]] * [[Романовтар әулеті]] * [[Қазақ хандығы]] * [[Алаш қозғалысы]] * [[1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс]] * [[Орталық Азияны жаулап алу]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін)''. Бес томдық. — Алматы: Атамұра, 2010. * Қозыбаев М. Қ. ''Тарих зердесі''. — Алматы: Ғылым, 1998. — 344 б. * Асфендияров С. Д. ''История Казахстана (с древнейших времен)''. — Алматы: Қазақ университеті, 1993. — 304 с. * Ерофеева И. В. ''Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик''. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. * Hughes, L. (1998). ''Russia in the Age of Peter the Great''. — New Haven: Yale University Press. * Kappeler, A. (2001). ''The Russian Empire: A Multi-ethnic History''. — London: Longman. * Lieven, D. (2000). ''Empire: The Russian Empire and Its Rivals''. — New Haven: Yale University Press. * Moss, W. G. (2002). ''A History of Russia. Volume I: To 1917''. — London: Anthem Press. == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.prlib.ru/ Президенттік кітапхана (Ресей)] — Ресей империясы дәуіріндегі құжаттар жинағы * [https://e-history.kz/ E-history.kz] — Қазақстан тарихының электрондық порталы [[Санат:Ресей империясы]] [[Санат:Империялар]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:1721 жылы құрылған мемлекеттер]] [[Санат:1917 жылы жойылған мемлекеттер]] s7br2cuo7hddhay09uqvm1soxn2jr0d Иран 0 9592 3652033 3645179 2026-09-08T09:44:22Z Asorev 125569 3652033 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Иран Ислам Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران}} |Атау септігі = Иран |Елтаңба = Coat of arms of Iran.svg |Байрақ = Flag of Iran.svg |Ұраны = Тәуелсіздік, Бостандық, Ислам республикасы»<br>{{lang-fa|اﺳﺘﻘﻼﻝ، ﺁﺯﺍﺩﻯ، جمهوری اسلامی}}<br>«''Эстекляль, азади, джомхурийе эслами'' |Әнұранның аты = Иран Ислам Республикасының Мемлекеттік Әнұраны |Аудио = Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga |lat_dir = N |lat_deg = 35 |lat_min = 41 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 51 |lon_min = 25 |lon_sec = 0 |region = IR |CoordScale = |Картада = Iran (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[Рухолла Хомейни|Хомейнистік]] [[Президенттік республика|президенттік]] [[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам Республикасы]]<ref>[http://www.iranchamber.com/geography/articles/flag_anthem.php www.iranchamber.com]</ref> |Құрылды = [[1 сәуір]] [[1979 жыл]] |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Тілі = [[парсы тілі]] |Мемлекеттік діні = [[Ислам]] дінінің [[Шииттер|Шиит]] бағыты |Астанасы = [[Тегеран]] |Ірі қалалары = Тегеран, [[Машһад]], [[Кередж]], [[Тебриз]], [[Шираз]], [[Исфаһан]], [[Ахваз]] |Басшы қызметі = [[Иран жоғарғы көсемі|Жоғарғы көсем]]<br />[[Иран президенті|Президенті]]<br />[[Иран вице-президенті|Вице-президенті]] |Басшылары = [[Моджтаба Хаменеи]]<br />[[Масуд Пезешкиан]]<br />[[Мұхаммед-Реза Ареф]] |Жер аумағы = 1 648 195 |Жер аумағы бойынша орны = 17 |Судың үлесі = 7,07 |Этнохороним = ирандықтар |Жұрты = 82 531 700<ref name="amar.org.ir">{{cite web|url= https://www.amar.org.ir/دادهها-و-اطلاعات-آماری |title=داده‌ها و اطلاعات آماری |website=www.amar.org.ir}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 18 |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 48 |Тығыздық бойынша орны = 162 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 1,540 трлн.<ref name="imf.org">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=48&pr.y=4&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=429&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 18 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 18,504<ref name="imf.org"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = |ЖІӨ (номинал) = 484 млрд.<ref name="imf.org"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 27 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 5,820<ref name="imf.org"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = |АДИ = {{өсім}} 0,798<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/2018-update |title=Human Development Index Update 2018 |year=2018 |publisher=United Nations |accessdate=14 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 60 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Иран риалы|риал]] |Интернет үйшігі = [[.ir]] |ISO = IRR |Телефон коды = 98 |Уақыт белдеуі = +3:30 (жазда — UTC+4:30) |Түсініктемелер = }} '''Иран''' ({{lang-fa|ایران}} {{IPA|[ʔiˈɾɒn]}}), 1979 жылдан бастап '''Иран Ислам Республикасы''' ({{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران}}; ''Джомхури-йе Эслами-йе Иран'') — [[Азия]]ның [[Оңтүстік-Батыс Азия|оңтүстік-батыс бөлігінде]] орналасқан [[мемлекет]]. Астанасы — [[Тегеран]] қаласы. Батысында [[Ирак]]пен, солтүстік-батысында [[Әзербайжан]], [[Армения]], [[Түркия]]мен, солтүстігінде [[Түрікменстан]]мен, шығысында [[Ауғанстан]] және [[Пәкістан]]мен шектеседі. Иран солтүстіктен [[Каспий теңізі]]мен, оңтүстіктен [[Үнді мұхиты]]ның [[Парсы шығанағы|Парсы]] және [[Оман шығанағы|Оман]] шығанақтарымен қоршалған. Ғасырлар бойы бұл ел [[Таяу Шығыс|Шығыста]] шешуші рөл атқарды, ал қазіргі Иран [[ислам әлемі]]нде [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]] ([[Аларман қабілет тепетендігі|АҚТ]]) экономикасы бойынша төртінші, [[Батыс Азия]]да екінші орында ([[Түркия]]дан кейін<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html|deadlink=yes|title=Сравнение ВВП|lang=en|accessdate=2008-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625150555/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html|archivedate=2014-06-25}}</ref>). Иран — аймақтағы технология жағынан ең дамыған мемлекеттердің бірі. Иран [[Еуразия]]ның стратегиялық маңызды аймағында орналасқан және [[мұнай]] мен [[табиғи газ]]дың үлкен қорына ие. Жер көлемі 1,648 миллион шаршы километр. Халқы 83,1 миллион адам. Халқының ұлттық құрамы: [[парсылар]] (51%), [[әзербайжандар]] (27%), [[күрдтер]] (5%), [[арабтар]], [[түрікмендер]], [[белудждер]], [[армяндар]], [[еврейлер]], т.б. Ірі қалалары: [[Тегеран]] (айналасын қосқанда 14 миллионнан астам тұрғыны бар), [[Машһад]] (2,5 миллион), [[Исфаһан]] (1,6 миллион), [[Тебриз]] (1,4 миллион), Кередж (1,3 миллион), [[Шираз]] (1,2 миллион). Ресми тілі — [[парсы тілі]]. Бұл діни мемлекеттің мемлекеттік діні — [[ислам]] дінінің [[Шииттер|шиит]] тармағы. Елдегі саяси және діни билік [[аятолла]] [[Моджтаба Хаменеи]]дің қолында. Президент 4 жылға сайланады және [[Иран Ислам Республикасының үкіметі|Министр Кабинеті]]н басқарады. Жоғарғы [[заң шығарушы орган]] — [[Исламдық ақылдастық кеңес]] (Меджлис) атты бірпалаталы парламенті, 4 жыл сайын сайланып отыратын 290 депутаттан тұрады. 1981 жылғы конституциясы бойынша, елде саяси және діни емес ұйымдарға тыйым салынған. Ұлттық мейрамы 11 ақпан — Төңкеріс күні (1979). Ұлттық ақша бірлігі — [[Иран риалы|риал]]. == Этимологиясы == [[Сурет:Irnp105-Grobowce Naqsh-E Rustam.jpg|нобай|оңға|[[I Ардашир]] (224–242) бейнеленген барельеф, [[Накше-Рустам]], жазуы: «Бұл — Иран патшасы Ардашир мырза [[Ахурамазда|Мазда]]құлдың бейнесі»]] «[[Арилер]] елі» деген мағынасы бар ''Иран'' термині III ғасырдағы [[Накше-Рустам]] жазбасында алғаш рет, ирандықтарға бағытталған ''Aryān'' [[Парфия тілі|парфия]] сөзімен қатар жүрген [[орта парсы тілі]]нің Ērān сөзінен шыққан.<ref name="mackenzie">{{кітап|авторы= MacKenzie, David Niel |жыл= 1998 |сілтеме= http://www.iranicaonline.org/articles/eran-eransah |тақырыбы= Ērān, Ērānڑahr |басылым= Encyclopedia Iranica. Vol. 8 |орны= [[Коста-Меса|Costa Mesa]] |баспасы= Mazda}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170313095654/http://www.iranicaonline.org/articles/eran-eransah |date= 2017-03-13}}</ref> ''Ērān'' және ''Aryān'' — [[Көне иран тілі|прото-иран тілі]]нен ''*arya-'' («[[Арилер|ари]]<nowiki/>» дегенді білдіреді, яғни ирандықтардың) шыққан ''ēr-'' (орта парсы) және ''ary-'' (парфян) текті [[этнохороним]]дердің көпше түрі.<ref name="mackenzie" /><ref>{{кітап|авторы= Schmitt, Rüdiger |жыл= 1987 |сілтеме= http://www.iranicaonline.org/articles/aryans |тақырыбы= Aryans |басылым= Encyclopedia Iranica. Vol. 2 |орны= [[Нью-Йорк|New York]] |беттері= 684–687 |баспасы= Routledge & Kegan Paul}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190420222159/http://www.iranicaonline.org/articles/aryans |date= 2019-04-20}}</ref> Бұл сөз көне иран тіліне [[атаүндіеуропа тілі]]ндегі ''*ar-yo-'' сөзінен шыққан және ол тілде бұл сөз '(шеберлікпен) жинайтын'ды білдіреді деген түсінік бар.<ref>Laroche, 1957</ref> Иран мифологиясына сүйенсек, бұл атау аты аңызға айналған патша {{iw|Ирадж|Ирадждан|fa|ایرج (پسر فریدون)}} шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Shahbazi, Alireza Shapour |жыл= 2004 |сілтеме= https://www.iranicaonline.org/articles/iraj |тақырыбы= IRAJ |басылым= Encyclopedia Iranica}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240224030714/https://www.iranicaonline.org/articles/iraj |date= 2024-02-24}}</ref> [[Гректер|Грек]] тарихшылары бүкіл Иранды ''Persis'' деп атағандықтан, [[Батыстық өркениет]] де, [[Қазақтар|қазақ халқы]] да Иранды ''[[Парсылар|Парсы]] елі'' (''Persia'', ''Персия'') деп атап жүрген еді.<ref>{{кітап|авторы= Wilson, Arnold |жыл= 2012 |сілтеме= https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC |тақырыбы= The Middle Ages: Fars |басылым= The Persian Gulf (RLE Iran A) |беттері= 71 |баспасы= Routledge |isbn= 978-1-136-84105-7}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.britannica.com/place/Persia |title= Persia |lang= en |publisher= [[Британника энциклопедиясы]] |accessdate= 2024-06-08}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220615050900/https://www.britannica.com/place/Persia |date= 2022-06-15}}</ref> Персия — Иранның оңтүстік-батысындағы, елдегі ауданы бойынша төртінші облыс, [[Фарс облысы]]ның басқа атауы, ол сонымен қатар ''Pârs'' деп аталады.<ref name="gateway">{{Cite web|url= https://knowledgezon.co.in/ |title= Your Gateway to Knowledge |lang= en |publisher= Knowledge Zone}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.persiaadvisor.com/about-persia/fars-province/ |title= Fars Province, Iran |lang= en |publisher= Persia Advisor |accessdate= 2024-06-08}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240502233108/https://www.persiaadvisor.com/about-persia/fars-province/ |date= 2024-05-02}}</ref> [[Парсы тілі|Парсының]] ''Fârs'' (فارس) сөзі бұрынғы ''Pârs'' (پارس) сөзінен келген еді және ол [[Көне парсы тілі|көне парсының]] ''Pârsâ'' (𐎱𐎠𐎼𐎿) сөзінен шыққан. Фарс аумағы тарихи маңызының себебінен бұл бүкіл аумақты [[гректер]] шамамен б.з.д. 550 жылдан бастап атап жатты да,<ref>{{Cite web|url= https://search.worldcat.org/title/733090738 |title= From Cyrus to Alexander : a history of the Persian Empire {{!}} WorldCat.org |lang= en |work= worldcat.org}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240403133123/https://search.worldcat.org/title/733090738 |date= 2024-04-03}}</ref> батыстықтар бұл елді ''Persia'' деп атап кетті.<ref>{{кітап|авторы= Dandamaev, M. A. |жыл= 1989 |сілтеме= https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&q=Fars+or+Persis&pg=PA4 |тақырыбы= A Political History of the Achaemenid Empire |баспасы= BRILL |isbn= 978-90-04-09172-6}}</ref> Бұл атау 1935 жылға дейін қолданыста болды, бұл кезде [[Реза Шаһ Пехлеви|Реза Шаһ]] халықаралық қауымдастықтан елдің түпнұсқа атауымен аталғанын сұраған еді;<ref name="gateway" /> ирандықтар өз елін б.з.д. 1000 жылдан бері атап келгені белгілі.<ref name="gateway" /> == Географиясы == === Табиғаты === Иран [[Армян таулы үстірті]]нің оңтүстік-шығысы мен [[Иран таулы қыраты]]ның батыс бөлігінде орналасқан. Шет жақтарында Солтүстік Иран ([[Эльбурс]]), Оңтүстік Иран ([[Загрос]], [[Мекран]]), [[Шығыс Иран таулары|Шығыс Иран]] ([[Серхед]], Пеленган, Келат, Баран) таулары, ортасында [[Кухруд]] жотасы, [[Деште-Кевир]], [[Деште-Лух]] шөлдері орналасқан. Солтүстік-батысын Оңтүстік [[Каспий теңізі|Каспий]] және [[Кура-Аракс ойпаты|Кура-Аракс]] ойпаттары, солтүстік-шығысын [[Горган жазығы]] алып жатыр. Жері, негізінен, таулы. Климаты [[Субтропиктер|субтропиктік]], [[Континенттік климат|континенттік]], жазы ыстық, қысы солтүстігінде салқын, оңтүстігінде жылы. [[Парсы шығанағы|Парсы]] және [[Оман шығанағы|Оман]] шығанақтары жағалауларының климаты тропиктік. Қаңтардағы орташа температура 2°С-тан 19,4°С-қа дейін, шілде айында 29,4–32,5°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 500 мм. Эльбурс тауы беткейінде 2000 мм, Систан ойысында 50–60 мм. Жер беті суы аз. Ірі өзендері — [[Карун]], [[Сефид-Руд]], [[Гильменд (өзен)|Гильменд]], Қиыр солтүстігінде [[Атрек]], [[Аракс]] өзендері бар. Таулы аудандарда көптеген көлдер кездеседі. Жері [[Сары топырақ|сары]], [[Қоңыр топырақ|қоңыр]] және [[Қызғылт топырақ|қызғылт]] топырақты. Тау беткейлері орманды, өзендер бойы шалғын, ішкі аудандары шөл, шөлейт. Иран жерінде сүтқоректілердің 100-ге тарта, құстардың 400-ге жуық, бауырымен жорғалаушылардың 80-ге жуық түрі бар. Шектес теңіздері балыққа бай. Пайдалы қазындылары: [[мұнай]], [[газ]], [[тас көмір]], [[темір]], [[хромит]], т.б..{{Дереккөзі келтірілмеген}} === Климаты === Иранның климаты құрғақ бастап [[Арид климаты|арид]], елдің басым аумағына тән, Каспий теңізінің жағалауы бойындағы [[Субтропиктер|субтропикалық]] және солтүстік орман алқаптарында. Қыс мезгілінде температура сирек 0&nbsp;°C-тан төмен түседі, жазғы сирек 29°С артық Каспий маңындағы батыста орташа жылдық жауын-шашын 1700 мм және шығысында 680 мм. Иранның батысында, қыста Загрос тауларында температура әрдайым 0&nbsp;°C төмен, қатты қармен және күшті желмен сипатталады. Елдің орталық және шығыс аймақтарында климат орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 200 миллиметрден кем, орташа жазғы температура 38&nbsp;°C жоғары болады. Оман [[Парсы шығанағы]] бойымен жазық және қысқы негізінен жұмсақ, бойынша, және жазда — ыстық және ылғалды. Орташа жылдық жауын-шашын — 135–355 мм.<ref>{{Cite web|url= http://www.en.iran.ir/about/climate |title= Climate |lang= en |work= en.iran.ir |date=}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20121125043809/http://www.en.iran.ir/about/climate |date= 2012-11-25}}</ref> == Тарихы == {{Толық мақала|Иран тарихы}} === Алғышарттары === [[Сурет:Choqa Zanbil Darafsh 1 (37).JPG|нобай|оңға|[[Дур-Унташ]], б.з.д. 14 ғасыр, [[Әлемдік мұра]]; [[зиккурат]], ең жақсы сақталған сатылы пирамидалық ескерткіш.]] Археологиялық артефактілер адамның Иранда [[төменгі палеолит]] дәуірінен бері болғанын растайды.<ref>{{Cite web|url= http://www.antiquity.ac.uk/projgall/biglari302/ |title= Ganj Par: The first evidence for Lower Paleolithic occupation in the Southern Caspian Basin, Iran |lang= en |publisher= Antiquity |author= Biglari, Fereidoun; Saman Heydari; Sonia Shidrang}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20120319201123/http://www.antiquity.ac.uk/projgall/biglari302/ |date= 2012-03-19}}</ref> [[Загрос]] тауларының аймағында [[Һомо Неандертал|неандертал]]дық артефактілер де табылды.<ref>{{Cite web|url= http://www.pbase.com/k_amj/tehran_museum |title= National Museum of Iran |lang= en |publisher= Pbase.com}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130726032154/http://www.pbase.com/k_amj/tehran_museum |date= 2013-07-26}}</ref><ref>{{кітап|авторы= J. D. Vigne; J. Peters; D. Helmer |жыл= 2002 |тақырыбы= Жануар қолға үйретілуінің бірінші қадамдары, Археозоология халықаралық кеңесі 9-конференциясының қызметі |шынайы атауы= First Steps of Animal Domestication, Proceedings of the 9th Conference of the International Council of Archaeozoology |баспасы= Oxbow Books, Limited |isbn= 978-1-84217-121-9}}</ref> Біздің заманымызға дейінгі 10–7-мыңжылдықтарда [[Загрос]] аймағының төңірегінде түрлі ауылшаруашылық қауымдастықтары өркендеді.<ref>{{Cite web|url= https://www.nbcnews.com/science/science-news/early-humans-iran-were-growing-wheat-12-000-years-ago-f6C10536898 |title= Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago |lang= en |publisher= NBC News |author= Subbaraman, Nidhi |date= 2013-07-04 |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20201102183951/https://www.nbcnews.com/science/science-news/early-humans-iran-were-growing-wheat-12-000-years-ago-f6C10536898 |date= 2020-11-02}}</ref> Иран үстіртінде біздің дәуірімізге дейінгі 4-мыңжылдықтағы көне мәдениеттерден қалған орындар да бар.<ref>{{Cite web|url= http://news.xinhuanet.com/english/2007-08/10/content_6508609.htm |title= New evidence: modern civilization began in Iran |lang= en |work= news.xinhuanet.com |date= 2007-08-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20071217191819/http://news.xinhuanet.com/english/2007-08/10/content_6508609.htm |date= 2007-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.iran-daily.com/1385/2795/html/panorama.htm |title= Panorama – 03/03/07 |lang= en |publisher= Iran Daily |date= 2007-05-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20070312120827/http://www.iran-daily.com/1385/2795/html/panorama.htm |date= 2007-03-12}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.iranian.ws/iran_news/publish/article_22427.shtml |title= Archaeologists: Modern civilization began in Iran based on new evidence |lang= en |work= iranian.ws |date= 2007-08-10}}</ref> [[Қола дәуірі]] кезінде бұл аймақ Иран өркениетінің мекені болды,<ref>{{кітап|авторы= Whatley, Christopher |жыл= 2001 |тақырыбы= Ағылшын алтыны үшін сатып алынып, сатылған: 1707 одағы |шынайы атауы= Bought and Sold for English Gold: The Union of 1707 |баспасы= Tuckwell Press}}</ref> соның ішінде [[Элам]], [[Джирофт мәдениеті|Джирофт]] және т.б. мәдениеттер де болған. Ең көрнектісі, [[Элам]] атты мәдениет Иран империяларына дейін жалғасты. Эламда жазудың пайда болуы [[Шумер тілі|Шумер]]мен параллель болды; эламдық сына жазуы б.з.б. үшінші мыңжылдықта дамыды.<ref>{{Cite web|url= http://www.ancientscripts.com/elamite.html |title= Ancient Scripts:Elamite |lang= en |work= ancientscripts.com |date= 1996}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110513235032/http://www.ancientscripts.com/elamite.html |date= 2011-05-13}}</ref> Элам [[энеолит]] дәуіріндегі [[Таяу Шығыс]]тың ерте урбанизациясына үлкен әсер етті. Біздің заманымызға дейінгі XXXIV–XX ғасырлар аралығында солтүстік-батыс Иран көрші [[Кавказ]] мен [[Кіші Азия]]ға дейін созылып жатқан [[Кура-Аракс мәдениеті]]нің бір бөлігі болды. === Ежелгі Иран === {{Толық мақала|Мидиялықтар|Ахемен әулеті|Селевки мемлекеті|Парфия патшалығы|Сасани әулеті}} [[Сурет:اکباتان (2).jpg|нобай|оңға|[[Экбатана]] ([[Хамадан]]) б.з.д. 678 жылы [[Мидиялықтар|Мидия империясы]] негізін салушысы [[Дейок]] таңдаған Иранның тұңғыш астанасы болған еді.]] {{multiple image| | align = | direction = vertical | width = 220 | image1 = Persepolis Panorama 360 Virtual Reality Tachar castle.jpg | caption1 = [[Ахемен әулеті|Ахемен империясы]]ның (б.з.д. 550–330) салтанатты астанасы [[Персеполис]] — [[Әлемдік мұра]]. | image2 = The Achaemenid Empire at its Greatest Extent.jpg | caption2 = Ахемен империясының ең үлкен тарихи көлеміндегі түрі, [[I Дарий|Ұлы Дарий]] мен [[I Ксеркс]] тұсындағы жылдары. | total_width = | alt1 = }} Б.з.д. II мыңжылдыққа қарай ежелгі иран тайпалары [[Еуразия даласы]]нан<ref>{{Cite web|url= http://www.ivarta.com/columns/OL_051212.htm |title= Death of the Aryan Invasion Theory |lang= en |work= ivarta.com |author= Basu, Dipak |date= 2005-12-12}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20121029171420/http://www.ivarta.com/columns/OL_051212.htm |date= 2012-10-29}}</ref> жергілікті халықтармен бәсекелесе келген.<ref>{{Cite web|url= http://www.panshin.com/trogholm/wonder/indoeuropean/indoeuropean3.html |title= Death of the Aryan Invasion Theory |lang= en |work= panshin.com |author= Cory Panshin |date= 2005-12-12}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130629140035/http://www.panshin.com/trogholm/wonder/indoeuropean/indoeuropean3.html |date= 2013-06-29}}</ref> [[Ирандық халықтар|Ирандықтар]] [[Үлкен Иран]]ға тарап кеткенде, аумақты [[Мидиялықтар|мидиялық]], [[Парсылар|парсы]] және [[парфия]]лық тайпалар басқарып жатқан еді.<ref>{{Cite web|url= http://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich |title= HEGEL, GEORG WILHELM FRIEDRICH |lang= en |publisher= Encyclopædia Iranica |author= Azadpour, M. |date= 2005-12-12}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150411142730/http://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich |date= 2015-04-11}}</ref> Біздің заманымызға дейінгі X–VII ғасырларда ирандық халықтар Иранға дейінгі патшалықтармен бірге [[Қосөзен (өркениет)|Месопотамия]]да орналасқан [[Ассирия|Ассирия империясы]]ның қол астына өтті.<ref>{{Cite web|url= https://news.yale.edu/2019/11/13/what-felled-great-assyrian-empire-yale-professor-weighs |title= What felled the great Assyrian Empire? A Yale professor weighs in |lang= en |publisher= YaleNews |author= Connolly, Bess |date= 2019-11-13}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240318122543/https://news.yale.edu/2019/11/13/what-felled-great-assyrian-empire-yale-professor-weighs |date= 2024-03-18}}</ref> Мидиялықтар мен парсылар [[вавилония]]лық басшы [[Набопаласар]]мен бірге одақтасып, ассириялықтарға шабуыл жасады. Б.з.д. 616–605 жылдары Ассирия азамат соғысы себебінен қатты зардап шекті де, халқы ассириялықтардың үшғасырлық билігінен бос болды.<ref>{{кітап|авторы= Roux, Georges |жыл= 1992 |тақырыбы= Ежелгі Ирак |шынайы атауы= Ancient Iraq |баспасы= Penguin Adult |isbn= 978-0-14-193825-7}}</ref> Ассириялықтардың Загросқа араласуы б.з.д. 728 жылы мидиялықтардың [[Дейок]] айналасында бірігуіне әкелді де, [[Мидиялықтар|Мидиялық Корольдік]]тің және оның астанасы [[Экбатана]] негізінің салынуына әкелді, осы жол арқылы Иран б.з.д. 625 жылы тұңғыш рет бірыңғай мемлекет болды.<ref>{{Cite web|url= https://kish.ut.ac.ir/en/iran-the-fabulous-land |title= Iran, the fabulous land – پردیس بین المللی کیش |lang= en |work= kish.ut.ac.ir |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240407113743/https://kish.ut.ac.ir/en/iran-the-fabulous-land |date= 2024-04-07}}</ref> Б.з.д. 612 жылға қарай мидиялықтар, вавилондықтармен бірігіп, Ассириялық империяға қарсы төңкеріс жасады.<ref>{{Cite web|url= http://www.iranchamber.com/history/median/median.php |title= Median Empire |lang= en |publisher= Iran Chamber Society}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110514024224/http://www.iranchamber.com/history/median/median.php |date= 2011-05-14}}</ref> Осылайша [[Урарту]] патшалығы жоқ болды.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=bW06PE0GRXEC&pg=PA91 |авторы= A. G. Sagona |жыл= 1992 |тақырыбы= Шығыс Түркияның мұрасы: Ислам дінінің ерте бекіністерінен бері |шынайы атауы= The Heritage of Eastern Turkey: From Earliest Settlements to Islam |баспасы= Macmillan Education AU |беттері= 91 |isbn= 978-1-876832-05-6}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |title= Urartu civilization |lang= en |work= allaboutturkey.com |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150701005402/http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |date= 2015-07-01}}</ref> Б.з.д. 550 жылы [[II Кир|Ұлы Кир]] мидиялықтардың соңғы патшасы [[Астиаг]]қа қарсы жеңеді да, мидиялық жерді жаулап, [[Ахемен әулеті|Ахемен империясы]]ның негізін салды. Кир мен оның ізбасарлары тұсында бұл империяны [[Лидия]], [[Вавилон]], [[Ежелгі Мысыр|Мысыр]], [[Шығыс Еуропа]]ның бірнеше бөлігі және [[Үнді өзені|Үнді]] мен [[Әмудария]] өзендерінің батысына жатқан жеріне дейін созылды. Б.з.б. 539 жылы парсының күштері [[Упи (қала)|Упи]] қаласында вавилондықтарға қарсы жеңді де, [[Жаңававилон патшалығы]] арқылы жүрген месопотамиялықтардың төртғасырлық билігін аяқтады.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=JG07EAAAQBAJ |авторы= Llewellyn-Jones, L. |жыл= 2022 |тақырыбы= Парсылар: Ұлы Корольдер заманы |шынайы атауы= Persians: The Age of the Great Kings |баспасы= Basic Books |беттері= 5 |isbn= 978-1-5416-0035-5}}</ref> Б.з.б. 518 жылы [[I Дарий]] сол заманда әлемдегі ең ірі империя болған, әлемдегі халықтың 40% билік еткен Ахемен империясының салтанатты астанасы ретінде [[Персеполис]] қаласының негізін салды.<ref>{{Cite web|url= http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-empire-by-percentage-of-world-population/ |title= Largest empire by percentage of world population |lang= en |publisher= [[Гиннесс рекордтар кітабы]] |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210209030625/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-empire-by-percentage-of-world-population/ |date= 2021-02-09}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=gsGmuQAACAAJ |авторы= David Sacks; Oswyn Murray; Lisa R. Brody; Oswyn Murray; Lisa R. Brody |жыл= 2005 |тақырыбы= Ежелгі Грек әлемінің энциклопедиясы |шынайы атауы= Encyclopedia of the ancient Greek world |басылым= Facts On File |беттері= 256 |isbn= 978-0-8160-5722-1}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240328151412/https://books.google.com/books?id=gsGmuQAACAAJ |date= 2024-03-28}}</ref> Империяда орталықтандырылған бюрократия, көпмәдениеттілік, өзінің жол, пошта жүйесі, ресми тілдердің қолданысы, [[мемлекеттік қызмет]] пен ірі, кәсіби армияның сәтті үлгісі болды. Ол кейінгі империялардың ұқсас басқаруына үлгі болды.<ref>{{Cite web|url= http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty |title= Encyclopædia Iranica {{!}} Articles |lang= en |work= iranicaonline.org}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110429155501/http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty |date= 2011-04-09}}</ref> Б.з.д. 334 жылы [[Ескендір Зұлқарнайын]] ахеменнің соңғы патшасы [[III Дарий]]ге қарсы жеңді де, Персеполисті өрттеп жіберді. Б.з.д. 323 жылғы Ескендірдің өлімінен кейін Иран [[Селевки мемлекеті]]нің құрамына кіріп, бірнеше [[Эллинизм|эллинистік]] мемлекетке бөлініп қалды. Иран Селевки басқаруында б.з.д. 250–247 жылдарға дейін болды да, [[Парфия]]ның жергілікті халқы Парфияны солтүстік-шығыста азат етті де, селевкилерге қарсы көтеріліп, [[Парфия патшалығы]]ның негізін салды. Бес ғасырға созылған парфиялық биліктен кейін азамат соғысы басқыншылықтан гөрі тұрақтылық үшін қауіптірек болды. Парфия билеушісі [[I Ардашир]], [[V Артабан]]ды өлтіріп, 224 жылы [[Сасани әулеті|Сасани империясы]]ның негізін қалаған кезде Парфия билігі буланып кетті. Сасанидтер мен олардың бақталасы [[Рим империясы|римдік]]-[[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] төрт ғасыр бойы әлемде үстемдік етті. Кейінгі ежелгі дәуір Иранның ең ықпалды кезеңдерінің бірі болып шықты,<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=a0IF9IdkdYEC |авторы= Sarkhosh Curtis, Vesta; Stewart, Sarah |жыл= 2005 |тақырыбы= Парсы империясының дүниеге келуі: Иран концепциясы |шынайы атауы= Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran |орны= London |баспасы= I.B. Tauris |беттері= 108 |isbn= 978-1-84511-062-8}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240328151332/https://books.google.com/books?id=a0IF9IdkdYEC |date= 2024-03-28}}</ref> оның әсері [[Ежелгі Рим мәдениеті|ежелгі Рим]]ге,<ref>{{кітап|авторы= [[Джон Багнелл Бьюри]] |жыл= 1958 |тақырыбы= I Феодосийдің өлімінен Юстинианның өліміне дейінгі Кейінгі Рим империясының тарихы, 1-бөлім |шынайы атауы= History of the Later Roman Empire from the Death of Theodosius I. to the Death of Justinian, Part 1 |баспасы= Dover Publications |беттері= 90–92}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=cusRoE1OJvEC&q=Repaying+its+debt |авторы= Durant, Will |жыл= 2011 |тақырыбы= Сенім дәуірі: Өркениет тарихы |шынайы атауы= The Age of Faith: The Story of Civilization |баспасы= [[Simon & Schuster]] |isbn= 978-1-4516-4761-7}}</ref> [[Африка]]ға,<ref>{{Cite web|url= http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |title= Transoxiana 04: Sasanians in Africa |lang= en |work= transoxiana.com.ar |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080528203821/http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |date= 2008-05-28}}</ref> [[Қытай]] мен [[Үндістан]]ға жетіп,<ref>{{кітап|авторы= [[Ромеш Чандер Датт]], [[Винсент Артур Смит]], [[Стенли Лейн-Пул]], [[Генри Майерс Эллиот]], [[Уильям Уилсон Хантер]], Альфред Комин Лаял |жыл= 1906 |тақырыбы= Үндістан тарихы. 2-том. |шынайы атауы= History of India. Vol. 2 |баспасы= Grolier Society |беттері= 243 |isbn= 978-1-4516-4761-7}}</ref> Еуропа мен Азиядағы ортағасырлық өнерінде үлкен рөл атқарды.<ref>{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/jewsofarablands00stil |авторы= Stillman, Norman A. |жыл= 1958 |тақырыбы= Араб жерінің еврейлері |шынайы атауы= The Jews of Arab Lands |баспасы= Jewish Publication Society |беттері= [https://archive.org/details/jewsofarablands00stil/page/22 22] |isbn= 978-0-8276-1155-9}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Jeffreys, Elizabeth; Haarer, Fiona K. |жыл= 2006 |тақырыбы= Византиятану 21-Халықаралық конгресінің барысы, 21–26 тамыз, 2006, 1-бөлім |шынайы атауы= Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies: London, 21–26 August, 2006, Volume 1 |баспасы= Ashgate Publishing |беттері= 29 |isbn= 978-0-7546-5740-8}}</ref> Сасанилердің билігі күрделі бюрократиямен ерекшеленетін биік нүктеде болды және [[зороастризм]]ді заңдастырушы және біріктіруші күш ретінде жандандырды.<ref>{{Cite web|url= https://www.academia.edu/36355586 |title= "West Asia 300 BC – AD 600", in John Onions (ed) Atlas of World Art |lang= en |work= transoxiana.com.ar |author= Eiland, Murray L. |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231108192221/https://www.academia.edu/36355586 |date= 2023-11-08}}</ref> === Ортағасырлық тарихы және Ирандық интермеццо === {{Толық мақала|Араб басқыншылығы|Ирандық интермеццо}} Мұсылмандардың ертедегі жаулап алуларынан кейін Сасани өнерінің, сәулетінің, музыкасының, әдебиеті мен философиясының [[ислам мәдениеті]]не әсері ирандық мәдениетті, білім мен идеяларды [[Ислам әлемі]]не таратты. Византия–Сасани соғыстары мен Сасани империясының ішіндегі қақтығыстардан шыққан бытыраңқылық VII ғасырда арабтардың шапқыншылығына жол берді.<ref>{{кітап|авторы= George Liska |жыл= 1998 |тақырыбы= |шынайы атауы= Expanding Realism: The Historical Dimension of World Politics |баспасы= Rowman & Littlefield Pub Incorporated |беттері= 170 |isbn= 978-0-8476-8680-3}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://docs.google.com/presentation/d/1Pf_SaxcKAt6VmIl7aNOi_cDPZoGyiAxOSWsOz0EtSSE/embed?size=l&slide=id.g47e99d68c_052 |title= The Rise and Spread of Islam, The Arab Empire of the Umayyads – Weakness of the Adversary Empires |lang= en |work= occawlonline.pearsoned.com |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200615060518/https://docs.google.com/presentation/d/1Pf_SaxcKAt6VmIl7aNOi_cDPZoGyiAxOSWsOz0EtSSE/embed?size=l&slide=id.g47e99d68c_052 |date= 2020-06-15}}</ref> Империяны [[Тақуа халифат]] талқандады да, орнына [[Омейяд халифаты]], одан кейін [[Аббасилер халифаты|Аббаси халифаты]] келді. Одан кейін Иранның зороастриттік көпшілігін нысанаға алған исламдандыру басталды; ол діни қудалауды,<ref>Stepaniants, Marietta (2002). "The Encounter of Zoroastrianism with Islam". Philosophy East and West. '''52''' (2). University of Hawai'i Press: 159–172. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[[doi:10.1353/pew.2002.0030|10.1353/pew.2002.0030]]. [[ISSN]] [[issn:0031-8221|0031-8221]]. [[JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/1399963 1399963]. [[Semantic Scholar|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:201748179 201748179].</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC |авторы= Boyce, Mary |жыл= 2001 |тақырыбы= Зороастризм: Олардың діни сенімдері мен дағдылары (2-нұсқасы) |шынайы атауы= Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices (2 ed.) |орны= New York |баспасы= Routledge & Kegan Paul |беттері= 252 |isbn= 978-0-415-23902-8}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240328151849/https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC |date= 2024-03-28}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=LaV-IGZ8VKIC&pg=PP1 |авторы= Meri, Josef W.; Bacharach, Jere L. |жыл= 2006 |тақырыбы= Ортағасырлық Ислам өркениеті: L-Z, жіктеме |шынайы атауы= Medieval Islamic Civilization: L-Z, index |басылым= Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. Vol. II (illustrated ed.) |баспасы= Taylor & Francis |беттері= 878 |isbn= 978-0-415-96692-4}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240328151835/https://books.google.com/books?id=LaV-IGZ8VKIC&pg=PP1#v=onepage&q&f=false |date= 2024-03-28}}</ref> кітапханалардың<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/zoroastrian/history/persia_1.shtml#h4 |title= Under Persian rule |lang= en |publisher= BBC |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20201125062439/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/zoroastrian/history/persia_1.shtml#h4 |date= 2020-11-25}}</ref> және храмдардың<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=7iAbUEaXnfEC |авторы= Khanbaghi, Apti |жыл= 2006 |тақырыбы= От, Жұлдыз бен Крест: Ортағасырлық және Ертерек заманауи Ирандағы діни азшылықтар |шынайы атауы= The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran |басылым= (reprinted ed.) |баспасы= I.B. Tauris |беттері= 268 |isbn= 978-1-84511-056-7}}</ref> бұзылуын, салық салынуын ("[[джизья]]")<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=yj-MrJ_tOk4C&pg=PA142 |авторы= Kamran Hashemi |жыл= 2008 |тақырыбы= Діни заңи дағдылар, халықаралық адам құқығының заңы және мұсылман мемлекеттері |шынайы атауы= Religious Legal Traditions, International Human Rights Law and Muslim States |баспасы= Brill |беттері= 142 |isbn= 978-90-04-16555-7}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=GYC93sfHXAEC&pg=PA77 |авторы= Suha Rassam |жыл= 2005 |тақырыбы= Ирак: Оның шығу тегі және Қазіргі Күнге дейінгі дамуы |шынайы атауы= Iraq: Its Origins and Development to the Present Day |баспасы= Gracewing Publishing |беттері= 77 |isbn= 978-0-85244-633-1}}</ref> және тіл өзгерісін<ref>{{кітап|авторы= [[‘Абд ал-Хусайн Зарринкуб]] |жыл= 1975 |тақырыбы= Арабтардың Иранға шапқыншылығы және оның салдары |шынайы атауы= The Arab Conquest of Iran and Its Aftermath |басылым= [[Ричард Нельсон Фрай]] ed. Cambridge History of Iran. Vol. 4. |орны= London |баспасы= Cambridge University Press |беттері= 46 |isbn= 978-0-521-20093-6}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=bGqTkLUslDEC&pg=PP1 |авторы= Spuler, Bertold |жыл= 1994 |тақырыбы= Мұсылман әлемінің тарихы: Халифтер заманы |шынайы атауы= The History of the Muslim World: The age of the caliphs |басылым= (illustrated ed.) |баспасы= Markus Wiener Publishers |беттері= 138 |isbn= 978-1-55876-095-0}}</ref> қамтитын. 750 жылы [[Аббаси халифаты|аббасилер]] [[Омейяд халифаты|омейядтар]]ды биліктен құлатты.<ref>{{Cite web|url= http://www.religionfacts.com/abbasid-caliphate |title= Islamic History: The Abbasid Dynasty |lang= en |publisher= Religion Facts |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150907175311/http://www.religionfacts.com/abbasid-caliphate |date= 2015-09-07}}</ref> Араб мұсылмандары мен парсылар көтерілісшілер әскерін құрады, оны парсы [[Әбу Муслим]] біріктірді.<ref>{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/shapingofarabs0000carm |авторы= Joel Carmichael |жыл= 1967 |тақырыбы= Арабтардың пішін алуы |шынайы атауы= The Shaping of the Arabs |баспасы= Macmillan |беттері= [https://archive.org/details/shapingofarabs0000carm/page/235 235] |isbn= 978-0-02-521420-0}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=4ZkfAAAAIAAJ |авторы= [[Ричард Нельсон Фрай]] |жыл= 1960 |тақырыбы= Иран |шынайы атауы= Iran |басылым= (2, revised ed.). G. Allen & Unwin |беттері= 47}}</ref> Олардың билік үшін күресінде қоғам космополиттік сипатқа ие болды. Арабтардың орнын парсылар мен [[түріктер]] басты. Шенеуніктердің иерархиясы пайда болды, бірінші парсы, кейін түрік бюрократиясы аббасидтердің беделі мен билігін біржола төмендетті.<ref>{{кітап|авторы= Sayyid Fayyaz Mahmud |жыл= 1988 |тақырыбы= Исламның тарихы, қысқаша |шынайы атауы= A Short History of Islam |баспасы= Oxford University Press |беттері= 125 |isbn= 978-0-19-577384-2}}</ref> Екіғасырлық араб билігінен кейін құлдырай бастаған Аббаси халифатының шетіндегі үстіртте ирандық мұсылман әулеттері пайда болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.britannica.com/place/Iraq/History |title= Iraq – History {{!}} Britannica |lang= en |work= britannica.com |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220629020126/https://www.britannica.com/place/Iraq/History |date= 2022-06-29}}</ref> [[Ирандық интермеццо]] деп арабтар билігі мен "Сунниттік қайта жаңғыру" делінетін [[Селжүк әулеті|селжүктер]] билігінің басы арасындағы уақытты атайды. Интермеццо исламдық формада Иранның ұлттық рухы мен мәдениетін және [[парсы тілі]]н жаңғыртты. Осы заманғы әдебиеттің ең маңыздысы — ұлттық эпос, [[Әбілқасым Фирдауси]]дің [[Шахнама]]сы.<ref>{{Cite web|url= https://library.unc.edu/give/windows-donor-stories/ferdowsi/#:~:text=Through%2060%2C000%20lines%20of%20poetry,invasion%20of%20the%20Persian%20Empire.&text=and%20revived%20the%20Persian%20nationality%20with%20the%20PARSI%20language.%E2%80%9D&text=%E2%80%9CThose%20who%20have%20knowledge%2C%20art,worry%20if%20they%20lack%20treasure%3F%E2%80%9D |title= Ferdowsi and the Ethics of Persian Literature |lang= en |publisher= UNC}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231207180152/https://library.unc.edu/give/windows-donor-stories/ferdowsi/#:~:text=Through%2060%2C000%20lines%20of%20poetry,invasion%20of%20the%20Persian%20Empire.&text=and%20revived%20the%20Persian%20nationality%20with%20the%20PARSI%20language.%E2%80%9D&text=%E2%80%9CThose%20who%20have%20knowledge%2C%20art,worry%20if%20they%20lack%20treasure%3F%E2%80%9D |date= 2023-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |title= The Shahnameh: a Literary Masterpiece |lang= en |publisher= The Shahnameh: a Persian Cultural Emblem and a Timeless Masterpiece |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231225125311/https://shahnameh.fitzmuseum.cam.ac.uk/literary |date= 2023-12-25}}</ref> Гүлденген [[Парсы әдебиеті|әдебиет]], [[Парсы философиясы|философия]], [[математика]], [[медицина]], [[астрономия]] және [[Парсы өнері|өнер]] [[Исламның алтын ғасыры|Ислам алтын ғасыры]]ның негізгі элементтеріне айналды.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=39XZDnOWUXsC&pg=PA7 |авторы= Richard G. Hovannisian; Georges Sabagh |жыл= 1998 |тақырыбы= Ислам әлеміндегі парсы үлесі |шынайы атауы= The Persian Presence in the Islamic World |баспасы= Cambridge University Press |беттері= 7 |isbn= 978-0-521-59185-0}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/frombabeltodrago00lewi |авторы= Bernard Lewis |жыл= 2004 |тақырыбы= Вавилоннан Драгоманға дейін: Таяу Шығысты түсіну |шынайы атауы= From Babel to Dragomans: Interpreting the Middle East: Interpreting the Middle East |баспасы= Oxford University Press |беттері= [https://archive.org/details/frombabeltodrago00lewi/page/44 44] |isbn= 978-0-19-803863-4}}</ref> Бұл алтын ғасыр X–XI ғасырларда, Иран ғылыми қызметтің «басты сахнасы» болған кезде шарықтау шегіне жетті.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC&pg=PA396 |авторы= [[Ричард Нельсон Фрай]] |жыл= 1975 |тақырыбы= Иранның кембриджтік тарихы |шынайы атауы= The Cambridge History of Iran |басылым= Vol. 4 |баспасы= Cambridge University Press |беттері= 396 |isbn= 978-0-521-20093-6}}</ref> X ғасырда [[Орталық Азия]]дан Иранға [[Түркілер|түркі]] тайпаларының жаппай қоныс аударуы болды. Түркі тайпалары бастапқыда Аббасилер әскерінде [[мәмлүктер]] (құл-жауынгерлер) ретінде пайдаланылды<ref>{{Cite web|url= http://public.wsu.edu/~dee/ISLAM/ABASSID.HTM |title= The Abbassid Dynasty |lang= en |publisher= Washington State University |author= Hooker, Richard |date= 1996 |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110629114400/http://public.wsu.edu/~dee/ISLAM/ABASSID.HTM |date= 2011-06-29}}</ref> және айтарлықтай саяси билікке ие болды. Иранның бөліктерін [[Селжүк әулеті|Селжүк]] және [[Аныштегіндер|Хорезм]] империялары басып алды. Түркі билеушілерінің Иран мәдениетін қабылдауы нәтижесінде ерекше {{iw|Түркі-парсы мәдениеті|түрік-парсы дәстүрі|en|Turco-Persian tradition}} пайда болды. 1219–1221 жылдар аралығында [[Хорезмшах мемлекеті|Хорезм империясы]] тұсында Иран [[Моңғолдардың Хорезмді жаулауы|Моңғолдардың Хорезм империясына шапқыншылығы]]нан зардап шекті. Стивен Уордтың айтуынша, «[[Моңғол шапқыншылығы|Моңғол жаулауы]]... Иран үстіртіндегі халықтың төрттен үш бөлігін, мүмкін, 10–15 миллион адамды өлтірді.... Иран халқы... моңғолға дейінгі деңгейге халық санына... тек XX ғасырдың ортасында жетті». Басқалары мұны мұсылман шежірешілерінің асыра айтқаны деп есептейді.<ref>{{Cite web|url= https://www.britannica.com/place/Iran |title= Iran – The Mongol invasion |lang= en |publisher= Encyclopedia Britannica |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231009135443/https://www.britannica.com/place/Iran |date= 2023-10-09}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://iranicaonline.org/ |title= Welcome to Encyclopaedia Iranica |lang= en |work= iranicaonline.org |publisher= Encyclopaedia Iranica Foundation |accessdate= 2024-06-09}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210714014650/https://iranicaonline.org/ |date= 2021-07-14}}</ref><ref>Beckingham, C. F. (1972). [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/cambridge-history-of-iran-vol-v-the-saljuq-and-mongol-periods-edited-by-j-a-boyle-pp-xiii-762-16-pl-cambridge-university-press-1968-375/500FB3BC61352E3DF36AE63FD5D4CA16 The Cambridge history of Iran. Vol. V: The Saljuq and Mongol periods. Edited by J. A. Boyle, pp. Xiii, 762, 16 pl. Cambridge University Press, 1968. £3.75]. Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland. '''104''': 68–69. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[[doi:10.1017/S0035869X0012965X|10.1017/S0035869X0012965X]]. [[Semantic Scholar|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:161828080 161828080] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027000000/https://web.archive.org/web/20211027155602/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/cambridge-history-of-iran-vol-v-the-saljuq-and-mongol-periods-edited-by-j-a-boyle-pp-xiii-762-16-pl-cambridge-university-press-1968-375/500FB3BC61352E3DF36AE63FD5D4CA16|date=2021-10-27}}</ref> 1256 жылы [[Моңғол империясы]] ыдырағаннан кейін [[Құлағу хан]] Иранда [[Елхан мемлекеті]]н құрды. 1357 жылы астана [[Тебриз]]ді [[Алтын Орда]] басып алып, орталықтандырылған билік ыдырады да, нәтижесінде бір-бірімен бәсекелес әулеттер пайда болды. 1370 жылы түркі тектес [[Әмір Темір]] Иранды басып алып, [[Темір әулеті|Тимуридтер империясы]]н құрды. 1387 жылы Әмір Темір [[Исфаһан]]ды толығымен қырып, 70,000 адамды өлтіруге бұйрық берді.<ref>{{Cite web|url= http://www.smithsonianmag.com/people-places/Irans-Hidden-Jewel.html?c=y&page=2 |title= Isfahan: Iran's Hidden Jewel |lang= en |work= smithsonianmag.com}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20100717113459/http://www.smithsonianmag.com/people-places/Irans-Hidden-Jewel.html?c=y&page=2 |date= 2010-07-17}}</ref> === Заманауи тарихының ерте кезеңі === {{Толық мақала|Сефевид мемлекеті}} {{multiple image | align = right | image1 = Portrait of Shah Ismail I. Inscribed "Ismael Sophy Rex Pers". Painted by Cristofano dell'Altissimo, dated 1552-1568.jpg | width1 = 132 | alt1 = | caption1 = | image2 = Isfahan Royal Mosque general (retouched).jpg | width2 = 255 | alt2 = | caption2 = | width3 = 100 | alt3 = | footer = [[I Ысмайыл]], [[Сафавид мемлекеті]] негізін қалаушысы мен [[Имам мешіті|Шаһ мешіті]] ([[Исфаһан]]), [[І Аббас (Парсы шаһы)|Ұлы Аббас]] тұсында жасалған Иран архитектурасының жауһары }} 1500 жылдары [[I Ысмайыл]] [[Сефевид мемлекеті|Сефевидтер империясы]]н құрып, астанасы ретінде [[Тебриз]]ді таңдады.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=arxyJC05vScC&pg=PT498 |авторы= Spielvogel, Jackson J. |жыл= 2008 |тақырыбы= Әлем тарихы, 1-том |шынайы атауы= World History, Volume 1 |баспасы= |беттері= Cengage Learning |isbn= 978-0-495-56902-2}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240328151852/https://books.google.com/books?id=arxyJC05vScC&pg=PT498 |date= 2024-03-28}}</ref> [[Әзербайжан]]нан бастап, ол Иран территорияларына өз билігін кеңейтіп, [[Үлкен Иран]]ға Иранның гегемониясын орнатты.<ref>{{кітап|авторы= RM Savory |тақырыбы= Сефевидтер тұсындағы Иран |шынайы атауы= Iran under the Safavids |баспасы= Cambridge University Press |орны= Cambridge |беттері= 3 |жыл= 1980}}</ref> [[Сефевид әулеті|Сефевидтер]] [[Осман империясы|Османдықтар]] мен [[Ұлы Моғолдар патшалығы|Моғолдар]]мен бірге XVI ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына дейін гүлденген «{{iw|Мылтық империялары|Мылтық империяларын|en|Gunpowder empires}}» құрушылар болды. Иран негізінен [[Сунниттер|суннит]] болды, бірақ Ысмайыл [[Шииттер|шиит]] бағытын қабылдауға мәжбүр болды да, бұл [[ислам тарихы]]ндағы бетбұрыс болды;<ref>{{Cite web|url= https://iranicaonline.org/ |title= Welcome to Encyclopaedia Iranica |lang= en |work= iranicaonline.org |publisher= Encyclopaedia Iranica Foundation}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20100410171658/https://iranicaonline.org/ |date= 2010-04-10}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=afsYCq1XOewC |авторы= Andrew J. Newman |жыл= 2006 |тақырыбы= Сефевидтік Иран: Парсы империясының өмірге қайта келуі |шынайы атауы= Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire |баспасы= I.B. Tauris |isbn= 978-1-86064-667-6}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=ObeOAwAAQBAJ&pg=PT56 |авторы= Thabit Abdullah |жыл= 2014 |тақырыбы= Ирактың тарихы, қысқаша |шынайы атауы= Short History of Iraq |баспасы= Taylor & Francis |беттері= 56 |isbn= 978-1-317-86419-6}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Savory, R. M. |жыл= |тақырыбы= Сефевидтер (2-нұсқасы) |шынайы атауы= Safavids (2nd ed.) |баспасы= [[Ислам энциклопедиясы]]}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=a0IF9IdkdYEC |авторы= Sarkhosh Curtis, Vesta; Stewart, Sarah |жыл= 2005 |тақырыбы= Парсы империясының өмірге келуі: Иран концепциясы |шынайы атауы= Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran |орны= London |баспасы= I.B. Tauris |беттері= 108 |isbn= 978-1-84511-062-8}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240328151332/https://books.google.com/books?id=a0IF9IdkdYEC |date= 2024-03-28}}</ref> Иран — бүгінгі күндегі жалғыз ресми шиит мемлекеті.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=N8IKR0oqdRkC&pg=PA158 |авторы= Shirin Akiner |жыл= 2004 |тақырыбы= Каспий: Саясаты, Энергетикасы және Қауіпсіздігі |шынайы атауы= The Caspian: Politics, Energy and Security |баспасы= I.B. Tauris |беттері= 158 |isbn= 978-0-203-64167-5}}</ref> Сефевидтер мен Батыс арасындағы қарым-қатынастар XVI ғасырдан бастап Парсы шығанағындағы [[португалдар]]дан басталып, XVIII ғасырға дейін одақтар мен соғыстар арасында ауытқиды. Сефевидтер дәуірі [[Кавказ халықтары|кавказдық халықтар]]дың интеграциясын және олардың Иранның орталық жерлеріне қоныстануын көрді. 1588 жылы [[I Аббас (Парсы шаһы)|Ұлы Аббас]] қиын кезеңде көтерілді. Иран мыңдаған [[Черкестер|черкес]], [[Грузиндер|грузин]] және [[Армяндар|армян]] құл сарбаздары әкімшілік пен әскерге қосылатын [[Гулямдар|гилман]] жүйесін дамытты. Христиандық иран-армян қауымы бүгінгі таңда Ирандағы ең үлкен азшылық болып табылады.<ref>{{Cite web|url= http://diaspora.gov.am/en/pages/44/iran |title= Diaspora – Iran |lang= en |work= diaspora.gov.am}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240502152327/http://diaspora.gov.am/en/pages/44/iran |date= 2024-05-02}}</ref> Аббас [[қызылбастар]]дың азаматтық басқарудағы, патша сарайындағы және әскердегі билігін басып қалды. Ол астананы [[Казвин]]нен [[Исфаһан]]ға көшірді. [[Тебриз]] Османлыдан Иранға оралды. Сот интригасынан кейін Аббас ұлдарынан күдіктеніп, оларды өлтірді, не соқыр қылды. 1600 жылдардың соңы мен 1700 жылдардың басында ішкі қақтығыстар, османдармен соғыстар және шетелдік араласу салдарынан туындаған бірте-бірте құлдыраудан кейін Сефевид билігін Исфаһанды қоршауға алған [[Хотактар|пуштун көтерілісшілері]] тоқтатты және 1722 жылы [[Солтан Хосейн]]ді жеңді. Сефевидтердің мұрасы Иранды Шығыс пен Батыс арасындағы экономикалық бекініс, «тепе-теңдікке» негізделген тиімді бюрократия, олардың архитектуралық жаңалықтары және бейнелеу өнеріне қамқорлық ретінде қайта жаңғырту болды. Олар [[он екі шиизм]]ді мемлекеттік дін ретінде бекітіп, шиіттік исламды [[Таяу Шығыс]]қа, [[Орталық Азия]]ға, [[Кавказ]]ға, [[Кіші Азия]]ға, [[Парсы шығанағы]] мен [[Месопотамия]]ға таратты.<ref>{{Cite web|url= https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-3-land-based-empires/xb41992e0ff5e0f09:3-1empires-expand/a/read-the-safavid-empire |title= READ: The Safavid Empire (article) |lang= en |publisher= Khan Academy |accessdate= 2024-06-10}}</ref> ==== Афшаридтер мен зендтер ==== {{Толық мақала|Афшаридтік Иран|Зендтік Иран|Түрік-парсы соғысы (1775—1776)}} [[Сурет:Arg.karimkhan.jpg|нобай|оңға|[[Кәрім ханның бекінісі]] — [[Шираз]]да [[Зендтік Иран|Зенд патшалығы]]ның негізін қалаушы [[Кәрім-хан Зенд]]тің тұрғын үйі.]] 1729 жылы [[Нәдір шаһ Афшар]] пуштун басқыншыларын қуып, басып алды. Ол Османлы және [[Ресей империясы|Ресей]] билігі арасында бөлінген Кавказ аумақтарын қайтарып алды. Иран Кавказ, [[Батыс Азия|Батыс]] және Орталық Азияда гегемонияны қалпына келтіре отырып, [[Сасани әулеті|Сасани империясы]]нан бергі ең үлкен деңгейге жетті, сол кездегі ең қуатты империя болды.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=9o0AAwAAQBAJ |авторы= Michael Axworthy |жыл= 2006 |тақырыбы= Парсы елінің қылышы: Нәдір шаһ, қарапайым жауынгерден Жаулаушы жендетке дейін |шынайы атауы= The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |баспасы= I.B. Tauris |беттері= xv, 284 |isbn= 978-0-85772-193-8}}</ref> Нәдір қазіргі [[Үндістан]]ға басып кіріп, 1730 жылдары [[Дели]]ді жаулап алды. Оның әскері [[Карнал шайқасы]]нда моғолдарды жеңіп, астанасын басып алды. Тарихшылар оны «Иранның [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]]ы<nowiki/>» және «Екінші [[Ескендір Зұлқарнайын|Ескендір]]<nowiki/>» деп сипаттайды.<ref>{{Cite web|url= https://www.tehrantimes.com/news/478911/The-Statue-of-Nader-Shah-known-as-Napoleon-of-Persia-undergoes |title= The Statue of Nader Shah, known as Napoleon of Persia, undergoes restoration |lang= en |publisher= Tehran Times |date= 2022-11-21 |accessdate= 2024-06-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240104180546/https://www.tehrantimes.com/news/478911/The-Statue-of-Nader-Shah-known-as-Napoleon-of-Persia-undergoes |date= 2024-01-04}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.ias.edu/ideas/2018/matthee-nader-shah |title= Nader Shah in Iranian Historiography – Ideas {{!}} Institute for Advanced Study |lang= en |work= www.ias.edu |date= 2018-06-01 |accessdate= 2024-06-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240104180545/https://www.ias.edu/ideas/2018/matthee-nader-shah |date= 2024-01-04}}</ref> [[Солтүстік Кавказ]]дағы көтерілісші [[лезгиндер]]ге қарсы жорықтардан кейін Нәдірдің территорияны кеңейтуі мен әскери жетістіктері төмендеді. Нәдір аурудан және жорықтарға төлеу үшін көбірек салық талап етудің нәтижесінде қатыгез көрінді. Нәдір өзінің батыры [[Әмір Темір]]ге еліктеп, құрбандардың бас сүйектерінен мұнаралар тұрғызып, көтерілістерді басып тастады.<ref>{{Cite web|url= https://www.the-persians.co.uk/afsharids.htm |title= Nader Shah Afshar 1736 to 1747 |lang= en |work= www.the-persians.co.uk |accessdate= 2024-06-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240502152328/https://www.the-persians.co.uk/afsharids.htm |date= 2024-05-02}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.scribd.com/document/609726923/Nader-Shah |title= Nader Shah Afshar 1736 to 1747 |lang= en |publisher= Scribd |accessdate= 2024-06-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240502152327/https://www.scribd.com/document/609726923/Nader-Shah |date= 2024-05-02}}</ref> 1747 жылы ол өлтірілгеннен кейін Нәдір империясының көп бөлігі [[Зендтер]], [[Дуррани]], [[Картли-Кахети патшалығы|Грузин]] және [[Кавказ хандықтары]] арасында бөлінді, ал Афшаридтер билігі [[Хорасан]]дағы шағын мемлекетпен шектелді. Оның өлімі азамат соғысын тудырды, содан кейін 1750 жылы билікке [[Кәрім-хан Зенд]] келді.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=8eUTLaaVOOQC&pg=PA39 |авторы= Steven R. Ward |жыл= 2009 |тақырыбы= Еш өлмес: Иран мен оның Қарулы Күштерінің тарихы |шынайы атауы= Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces |баспасы= Georgetown University Press |беттері= 39 |isbn= 978-1-58901-587-6}}</ref> Алдыңғы әулеттермен салыстырғанда, Зендтердің геосаяси мүмкіндіктері шектеулі болды. Кавказдағы көптеген Иран территориялары автономия алып, оларға [[Кавказ хандықтары]] арқылы билік жүргізді. Алайда олар [[Зендтік Иран|Зенд патшалығы]]на бағынышты және вассалдар болып қала берді. Ол Иранның көп бөлігін, сондай-ақ қазіргі [[Ирак]]тың бөліктерін қамтыды. Қазіргі [[Армения]], [[Әзербайжан]] және [[Грузия]] жерлері хандықтардың бақылауында болды — заңды түрде Зенд билігінің бөлігі, бірақ іс жүзінде автономды.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ |авторы= Perry, John R. |жыл= 2015 |тақырыбы= Зендтік Кәрім хан: Иран тарихы, 1747–1779 |шынайы атауы= Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747–1779 |баспасы= University of Chicago Press |isbn= 978-0-226-66102-5}}</ref> Оның ең маңызды билеушісі, Кәрім ханның билігі береке мен бейбітшілікпен сипатталды. Астанасы [[Шираз]]да өнер мен сәулет өнері өркендеді. 1779 жылы хан қайтыс болғаннан кейін Иран [[Зендтер|Зенд әулеті]]ндегі азамат соғысына байланысты құлдырауға ұшырады. Оның соңғы билеушісі [[Лотф Әли-шаһ]]ды 1794 жылы [[Аға Мұхаммед Шаһ Қажар]] өлтірді. ==== Қажарлар ==== {{Толық мақала|Қажарлық Иран|Қажарлар әулеті}} [[Сурет:کاخ گلستان 6.jpg|нобай|оңға|[[Гүлстан сарайы]] ([[Тегеран]]) 1789–1925 жылдары [[Қажарлар әулеті|Қажар корольдері]]нің резиденциясы болған. [[Әлемдік мұра]].]] [[Қажарлар әулеті|Қажарлар]] 1794 жылы билікті басып алып, [[Қажарлық Иран|Қажар империясы]]ның негізін қалады. 1795 жылы [[грузиндер]] мен [[Георгиевск трактаты|олардың орыс одағы]]на мойынсұнбағандықтан, кажарлар [[Крцаниси шайқасы]]нда [[Тбилиси]]ді басып алып, орыстарды Кавказдан қуып жіберіп, Иранның [[сюзерен]]дігін қалпына келтірді. 1796 жылы [[Аға Мұхаммед Шаһ Қажар]] [[Машһад]]ты оңай басып алып, [[Афшаридтік Иран|Афшаридтер билігі]]н тоқтатты. Ол патша тәжін киіп, астана ретінде [[Тегеран]]ды таңдады; қала бүгінгі күнге дейін де ел астанасы болып келген. Оның билігі орталықтандырылған және біртұтас Иранға қайта оралды. Ол қатыгез болды, сонымен бірге прагматикалық, есепші және ақылды әскери және саяси көшбасшы ретінде бағаланды.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ |авторы= Behrooz, Maziar |жыл= 2023 |тақырыбы= Соғыстағы Иран: Заманауи әлеммен қарым-қатынасы және Империялық Ресейге қарсы күресі |шынайы атауы= Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia |баспасы= Bloomsbury Publishing |isbn= 978-0-7556-3739-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230712002853/https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ |date= 2023-07-12}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://iranologie.com/the-history-page/the-qajars/ |title= The Qajars |lang= en |work= iranologie.com |date= 2014-14-25 |accessdate= 2024-06-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240104180546/https://iranologie.com/the-history-page/the-qajars/ |date= 2024-01-04}}</ref> [[Орыс-парсы соғысы (1804—1813)|1804–1813]] және [[Орыс-парсы соғысы (1826—1828)|1826–1828]] жылдардағы орыс-парсы соғыстары Иранның [[Кавказ]]дағы: [[Оңтүстік Кавказ]]дағы және [[Дағыстан]]дағы аумақтық шығындарына әкелді.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC |авторы= Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G.R.G; Melville, C. |жыл= 1991 |тақырыбы= Иранның кембриджтік тарихы (7-томы) |шынайы атауы= The Cambridge History of Iran (Vol. 7) |орны= Cambridge |баспасы= Cambridge University Press |isbn= 978-0-521-20095-0}}</ref> Орыстар Иранның аймақтағы біртұтас аумақтарын басып алды, бұл [[Гүлістан шарты|Гүлістан]] және [[Түркманчай бітім шарты|Түркманчай]] келісімдерінде бекітілді.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ |авторы= Dowling, Timothy C. |жыл= 2014 |тақырыбы= Соғыстағы Ресей: Моңғол шапқыншылығынан Ауғанстан, Шешенстан мен басқаға дейін |шынайы атауы= Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |баспасы= ABC-CLIO |беттері= 728–730 |isbn= 978-1-59884-948-6}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=qj-UAgAAQBAJ |авторы= Tadeusz Swietochowski |жыл= 1995 |тақырыбы= Ресей мен Әзербайжан: Өзгерістегі шекара |шынайы атауы= Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition |баспасы= Columbia University Press |беттері= 69, 133 |isbn= 978-0-231-07068-3}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=WFjPAxhBEaEC |авторы= L. Batalden, Sandra |жыл= 1997 |тақырыбы= Еуразияның жаңа тәуелсіздік алған мемлекеттері: бұрынғы Кеңестік республикалар анықтамалығы |шынайы атауы= The newly independent states of Eurasia: handbook of former Soviet republics |баспасы= Greenwood Publishing Group |беттері= 98 |isbn= 978-0-89774-940-4}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230316173804/https://books.google.com/books?id=WFjPAxhBEaEC |date= 2023-03-16}}</ref><ref name="books.google.com">{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=-sCpf26vBZ0C |авторы= Ebel, Robert E.; Menon, Rajan |жыл= 2000 |тақырыбы= Орталық Азия және Кавказдағы Энергетика мен қақтығыстар |шынайы атауы= Energy and conflict in Central Asia and the Caucasus |баспасы= Rowman & Littlefield |беттері= 181 |isbn= 978-0-7425-0063-1}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231027153817/https://books.google.com/books?id=-sCpf26vBZ0C |date= 2023-10-27}}</ref><ref name="books.google.com"/> Иранның әлсіреуі оны «[[Үлкен ойын]]<nowiki/>» деп аталатын [[Ресей империясы|Ресей]] мен [[Британ империясы|Ұлыбритания]] арасындағы күрестің құрбанына айналдырды.<ref>Gozalova, Nigar (2023). [https://muse.jhu.edu/pub/457/article/874972 Qajar Iran at the centre of British–Russian confrontation in the 1820s]. The Maghreb Review. '''48''' (1): 89–99. doi:[https://doi.org/10.1353%2Ftmr.2023.0003 10.1353/tmr.2023.0003]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/2754-6772 2754-6772]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:255523192 255523192]</ref> Әсіресе Түркманчай келісімінен кейін Ресей Ирандағы үстем күш болды<ref>Deutschmann, Moritz (2013). [https://www.jstor.org/stable/24482848 "All Rulers are Brothers": Russian Relations with the Iranian Monarchy in the Nineteenth Century]. Iranian Studies. '''46''' (3): 401–413. doi:[https://doi.org/10.1080%2F00210862.2012.759334 10.1080/00210862.2012.759334]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0021-0862 0021-0862]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/24482848 24482848]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:143785614 143785614]</ref> және қажарлар 1837 және 1856 жылдардағы Гератты қоршау сияқты «Ұлы ойын» шайқастарында рөл атқарды. Иран кішірейген сайын көптеген Оңтүстік Кавказ және Солтүстік Кавказ мұсылмандары Иранға,<ref>{{кітап|авторы= Mansoori, Firooz |жыл= 2000 |тақырыбы= 17 |басылым= Studies in History, Language and Culture of Azerbaijan |орны= Tehran |баспасы= Hazar-e Kerman |беттері= 245 |isbn= 978-600-90271-1-8}}</ref> әсіресе [[Черкес геноциді|черкестердің геноциді]]не дейін және одан кейін ондаған жылдар бойы көшті, ал Иран армяндары жаңадан қосылған Ресей территорияларына қоныстануға шақырылды да,<ref>{{кітап|авторы= Bournoutian |тақырыбы= Армян халқы |шынайы атауы= Armenian People |беттері= 105}}</ref> осылайша біраз демографиялық өзгеріс орын алды. 1870–1872 жылдардағы парсы ашаршылығының нәтижесінде 1,5 миллионға жуық адам, яғни халықтың 20–25% қайтыс болды.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=XYlGS3s3zTQC&pg=PA327 |авторы= Yeroushalmi, David |жыл= 2009 |тақырыбы= XIX ғасырдағы Ирандағы армяндар: Тарихы, қоғамының аспкеттері |шынайы атауы= The Jews of Iran in the Nineteenth Century: Aspects of History, Community |баспасы= Brill |беттері= 327 |isbn= 978-90-04-15288-5}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230916142025/https://books.google.com/books?id=XYlGS3s3zTQC&pg=PA327 |date= 2023-09-16}}</ref> ==== Конституциялық төңкерісі және Пехлевилер ==== {{Толық мақала|Иран конституциялық революциясы|Иран шаһаншаһ мемлекеті|Пехлеви}} [[Сурет:Parliamenttehran1906.jpg|нобай|оңға|Иранның тұңғыш парламенті 1906 жылы, [[Иран конституциялық революциясы]]ның нәтижесінде құрылған еді.]] 1872–1905 жылдар аралығында наразылық білдірушілер Қажар монархтарының шетелдіктерге жеңілдіктер сатуына қарсылық білдіріп, 1905 жылы бұл наразылық [[Иран конституциялық революциясы]]на әкелді. 1906 жылы Иранның бірінші конституциясы мен ұлттық парламенті құрылды; Конституция [[Христиандық|христиандар]]ды, [[Яһудилік|еврейлер]]ді және [[Зороастризм|зороастрис]]терді мойындады. Осыдан кейін 1909 жылы [[Мұхаммед Әли-шаһ|Мұхаммед Әли]] тақтан бас тартуға мәжбүр болған. Оқиға ислам әлеміндегі осындай тұңғыш төңкеріс болды. Бұрынғы тәртіпті жаңа мекемелермен ауыстырды. 1907 жылы [[Ағылшын-орыс келісімі (1907)|ағылшын-орыс конвенциясы]] Иранды ықпал ету аймақтарына бөлді. Орыстар солтүстік Иран мен [[Тебриз]]ді басып алып, жылдар бойы әскери қатысуын сақтап қалды. Бұл, алайда, азаматтық көтерілістерді тоқтата алмай қалды және [[Мырза Кучек-хан]]ның Қажар монархиясы мен шетелдік басқыншыларға қарсы [[Дженгельдер|Джунгли қозғалысы]] басталды. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Иранның бейтараптығына қарамастан, Османлы, Ресей және Британ империялары Батыс Иранды басып алды және парсы жорығында соғысты, бірақ 1921 жылы шегініп кетті. Шайқастарда, Османлылар жасаған христиандықтарға қарсы геноцидтерде, не соғыстардан шыққан 1917–1919 жылдардағы ашаршылықта кемінде 2 миллион бейбіт тұрғын қаза тапты. Ирандық [[Ассириялықтар|ассириялық]] және [[Армян геноциді|ирандық армян христиандары]], сондай-ақ оларды қорғауға тырысқан мұсылмандар басқыншы Осман әскерлері жасаған жаппай өлтірудің құрбаны болды.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=sGyMCwAAQBAJ&pg=PA166 |авторы= Gingeras, Ryan |жыл= 2016 |тақырыбы= Сұлтандықтың құлауы: Ұлы Соғыс пен Осман империясының соңы 1908–1922 |шынайы атауы= Fall of the Sultanate: The Great War and the End of the Ottoman Empire 1908–1922 |баспасы= Oxford University Press |беттері= 166 |isbn= 978-0-19-166358-1}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=mZ33AgAAQBAJ&pg=PA710 |авторы= Raymond Kévorkian |жыл= 2011 |тақырыбы= Армян геноциді: Толық тарихы |шынайы атауы= The Armenian Genocide: A Complete History |баспасы= I.B. Tauris |беттері= 710 |isbn= 978-0-85773-020-6}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=K3monyE4CVQC |авторы= Hovannisian, Richard G. |жыл= 2011 |тақырыбы= Армян геноциді: Мәдени және этикалық мұралары |шынайы атауы= The Armenian Genocide: Cultural and Ethical Legacies |баспасы= Transaction Publishers |беттері= 270–271 |isbn= 978-1-4128-3592-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240515063459/https://books.google.com/books?id=K3monyE4CVQC |date= 2024-05-15}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=ZtcyAgAAQBAJ |авторы= Hinton, Alexander Laban; La Pointe, Thomas; Irvin-Erickson, Douglas |жыл= 2013 |тақырыбы= Тығылған геноцидтер: Күш, Білім, Еске алу |шынайы атауы= Hidden Genocides: Power, Knowledge, Memory |баспасы= Rutgers University Press |беттері= 117 |isbn= 978-0-8135-6164-6}}</ref> Аға Мұхаммед хан тұсындағы жылдарды санамағанда, Қажар билігі дәрменсіз болды.<ref>{{кітап|авторы= Gene R. Garthwaite |жыл= 2008 |тақырыбы= Парсылар |шынайы атауы= The Persians |баспасы= Wiley |isbn= 978-1-4051-4400-1}}</ref> [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде және одан кейін бірден оккупацияны болдырмау мүмкін еместігі [[Парсы еліндегі мемлекеттік төңкеріс (1921)|1921 жылы британдық басқарған парсы төңкерісі]]не әкелді. Әскери офицер [[Реза Пехлеви]] 1925 жылы билікке келді, [[Иран премьер-министрлерінің тізімі|премьер-министр]], монарх болды және [[Пехлеви|Пехлеви әулеті]]нің негізін қалады. 1941 жылы [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде британдықтар Ираннан барлық [[немістер]]ді шығаруды талап етті. Пехлеви одан бас тартты да, сондықтан британдықтар мен [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестер]] аяқ астынан [[Ирандық операция|сәтті түрде басып кірді де]],<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=yPf_f7skJUYC |авторы= Glenn E. Curtis; Eric Hooglund |жыл= 2008 |тақырыбы= Иран: Ел сипаттамасы |шынайы атауы= Iran: A Country Study |баспасы= U.S. Government Printing Office |беттері= 30 |isbn= 978-0-8444-1187-3}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240318190604/https://books.google.com/books?id=yPf_f7skJUYC |date= 2024-03-18}}</ref> ол КСРО-ға жеткізу желісін қамтамасыз етті және елдегі неміс ықпалын шектеді. Пехлеви қуғынға жіберілді де, оның ізбасары [[Мұхаммед Реза Пехлеви]] есімді ұлы болды.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=dUHhTPdJ6yIC |авторы= Farrokh, Kaveh |жыл= 2011 |тақырыбы= Соғыстағы Иран: 1500–1988 |шынайы атауы= Iran at War: 1500–1988 |баспасы= Ostrey Publishing Limited |isbn= 978-1-78096-221-4}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150320174036/http://books.google.com/books?id=dUHhTPdJ6yIC |date= 2015-03-20}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=07o_BAAAQBAJ |авторы= David S. Sorenson |жыл= 2013 |тақырыбы= Заманауи Таяу Шығысқа кіріспе: Тарихы, Діні, Саяси экономикасы, Саясаты |шынайы атауы= An Introduction to the Modern Middle East: History, Religion, Political Economy, Politics |баспасы= Westview Press |беттері= 206 |isbn= 978-0-8133-4922-0}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240318190621/https://books.google.com/books?id=07o_BAAAQBAJ |date= 2024-03-18}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2h_Jfg1xRYEC |авторы= David S. Sorenson |жыл= 2009 |тақырыбы= Иран: Сыртқы саясаты мен Үкіметіне кіріспе |шынайы атауы= Iran: Foreign Policy & Government Guide |баспасы= International Business Publications |беттері= 53 |isbn= 978-0-7397-9354-1}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171012080734/https://books.google.com/books?id=2h_Jfg1xRYEC |date= 2017-10-12}}</ref> Иран Кеңес Одағына британдық және америкалық көмек көрсетудің негізгі арнасына айналды және ол арқылы 120,000-нан астам поляк босқындары мен поляк қарулы күштері жүрген еді. 1943 жылғы [[Тегеран конференциясы]]нда [[антигитлерлік коалиция]] Иранның тәуелсіздігі мен шекараларына кепілдік беру үшін Тегеран декларациясын шығарды. Алайда Кеңес Одағы Иранның солтүстік-батысында қуыршақ мемлекеттер: [[Әзербайжан Демократиялық Республикасы|Әзербайжан халық үкіметі]] мен [[Мехабад Республикасы]]н құрды. Бұл 1946 жылы шығып кеткен КСРО-ға мұнай концессиялары уәде етілгеннен кейін аяқталған [[қырғи-қабақ соғысы]]ның алғашқы қақтығыстарының бірі, 1946 жылғы [[Иран дағдарысы]]на әкелді. Қуыршақ мемлекеттер құлатылып, концессиялар күшін жойды.<ref>{{Cite journal|last= Fawcett |first= Louise |title= Revisiting the Iranian Crisis of 1946: How Much More Do We Know? |publisher= Iranian Studies |volume= 47#3 |pages= 379–399}}</ref><ref>{{Cite journal|last= Hess |first= Garry R. |title= The Iranian Crisis of 1945–46 and the Cold War. |publisher= Political Science Quarterly |volume= 89#1 |date= 1974 |pages= 117–146}} [https://web.archive.org/web/20160215211023/http://azargoshnasp.com/recent_history/atoor/theiraniancriris194546.pdf online]</ref> === 1951–1978: Мосаддық, Пехлеви мен Хаменеи === {{Толық мақала|Ирандағы төңкеріс (1953)}} {{multiple image| | align = right | width1 = 117 | image1 = | caption1 = [[Мұхаммед Мосаддық]] | width2 = 120 | image2 = Shahanshah Aryamehr 2.jpg | caption2 = [[Мұхаммед Реза Пехлеви]] | width3 = 94 | image3 = Imam Khomeini Potrait.jpg | caption3 = [[Рухолла Хомейни]] }} 1951 жылы [[Мұхаммед Мосаддық]] демократиялық жолмен [[Иран премьер-министрі]] болып сайланды. Мосаддық шетелдік мүдделердің бақылауында болған мұнай өнеркәсібін ұлттандырғаннан кейін танымал болды. Ол монархияны әлсірету үшін жұмыс істеді де, 1953 жылғы Иран төңкерісі — ағылшын-америкалық жасырын операциясы кезінде монархия жоқ болды.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=pNz-3o_GQwsC&pg=PT10 |авторы= |жыл= 2011 |тақырыбы= Шаһ адамдарының барлығы |шынайы атауы= All the Shah's Men |баспасы= John Wiley & Sons |беттері= 10 |isbn= 978-1-118-14440-4}}</ref> Таратылғанына дейін, Мосаддық әкімшілігі әлеуметтік қамсыздандыру, жер реформасы және жоғары салықтар сияқты әлеуметтік және саяси шараларды, соның ішінде жерді жалға алу салығын жасауды енгізді. Мосаддық түрмеге жабылды, содан кейін қайтыс болғанға дейін үй қамауына алынды және саяси дүрбелеңнің алдын алу үшін үйінде жерленді. 2013 жылы АҚШ үкіметі төңкерістегі өзінің рөлін, оның ішінде наразылық білдірушілерге ақша төлегенін және шенеуніктерге пара бергенін мойындады.<ref>{{Cite web|url= https://www.cnn.com/2013/08/19/politics/cia-iran-1953-coup/index.html |title= In declassified document, CIA acknowledges role in '53 Iran coup {{!}} CNN Politics |lang= en |publisher= CNN |author= Merica, Dan; Jason, Hanna |date= 2013-08-19 |accessdate= 2024-06-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170614071533/http://www.cnn.com/2013/08/19/politics/cia-iran-1953-coup/?hpt=po_c2 |date= 2017-06-14}}</ref> Төңкерістен кейін Пехлеви Иранды Батыс блокпен үйлестірді және қырғи-қабақ соғысы кезінде америкалық қолдауға қатты сүйеніп, [[Авторитаризм|авторитарлық билеуші]] ретінде өз билігін нығайту үшін Америка Құрама Штаттарымен тығыз қарым-қатынас орнатты. [[Марджа ат-таклид|Ұлы Аятолла]] [[Рухолла Хомейни]] саяси беделге алғаш рет 1963 жылы Мұхаммед Реза Пехлевиге және оның [[Ақ революция]]сына қарсы оппозицияны басқарған кезде келді. Хомейни Резаны «Ирандағы исламды... жоюға кіріскен» «бейшара» деп атағаннан кейін тұтқындалды.<ref>{{кітап|авторы= Moin, Baqer |жыл= 2000 |тақырыбы= Хомейни: Аятолланың өмірі |шынайы атауы= Khomeini: Life of the Ayatollah |баспасы= Thomas Dunne Books |isbn= 0-312-26490-9.}}</ref> Ірі тәртіпсіздіктер орын алды да, полицияның қолынан 15,000 адам қаза тапты.<ref>{{Cite web|url= https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldhistory2/chapter/the-iranian-revolution/ |title= The Iranian Revolution {{!}} History of Western Civilization II |lang= en |work= courses.lumenlearning.com |accessdate= 2024-06-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240502152327/https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldhistory2/chapter/the-iranian-revolution/ |date= 2024-05-02}}</ref> Хомейни сегіз айлық үй қамауында болған соң босатылды және Иранның [[Израиль]] мемлекетімен ынтымақтастығына және АҚШ үкіметінің қызметкерлеріне дипломатиялық иммунитеттің ұзартылуына қарсы шығып, үгіт-насихатын жалғастырды. 1964 жылы қарашада Хомейни қайта тұтқындалып, қуғынға жіберілді, ел сыртында ол 15 жыл бойы болды. Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі жыл өте келе [[автократия]]лық және сұлтанист болып кетті де, Иран АҚШ-пен онжылдық даулы жақын қарым-қатынасқа енді.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=CdzFJIE7f5oC |авторы=Nikki R. Keddie, Rudolph P Matthee |жыл= 2002 |тақырыбы= Иран және айналадағы әлем: Мәдениет пен мәдени саясаттағы байланысы |шынайы атауы= Iran and the Surrounding World: Interactions in Culture and Cultural Politics |баспасы= University of Washington Press |беттері= 366}}</ref> Мұхаммед Реза Иранды модернизациялап, оны [[зайырлы мемлекет]] ретінде сақтап қалдым деп мәлімдесе де,<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=3j6sZyByv8EC |авторы= Cordesman, Anthony |жыл= 1999 |тақырыбы= Өзгерістегі Иранның әскери күштері: Дәстүрлі қауіптер мен Жаппай қырып-жою қарулары |шынайы атауы= Iran's Military Forces in Transition: Conventional Threats and Weapons of Mass Destruction |баспасы= Bloomsbury Academic |беттері= 22 |isbn= 978-0-275-96529-7}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240328153602/https://books.google.com/books?id=3j6sZyByv8EC |date= 2024-03-28}}</ref> оның [[САВАК]] делінетін құпия полициясы негізсіз тұтқындаулар мен азаптаулар жүргізіп, оппозицияны басып-жаншуын жалғастыра берді.<ref>{{cite journal |last= Baraheni |first= Reza |date= 28 October 1976 |title= Terror in Iran |url= https://www.nybooks.com/articles/1976/10/28/terror-in-iran/ |journal= The New York Review of Books |volume= 23 |issue= 17}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220516054245/https://www.nybooks.com/articles/1976/10/28/terror-in-iran/ |date= 2022-05-16}}</ref> [[1973 жылғы мұнай дағдарысы]]на байланысты экономиканы шетел валютасы басып, [[инфляция]]ны тудырды. 1974 жылға қарай Иран екітаңбалы инфляцияны бастан кешірді және ірі модернизациялау жобаларына қарамастан, [[сыбайлас жемқорлық]] кең етек алды. 1976 жылға қарай [[рецессия]] жұмыссыздықты, әсіресе 1970 жылдардың басындағы өрлеу жылдарында құрылыс жұмыстарына қалаларға қоныс аударған жастар арасында, өсті. 1970 жылдардың аяғында олар Пехлеви режиміне наразылық білдірді.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=096dp4dthm0C&pg=PA75 |авторы= Elizabeth Shakman Hurd |жыл= 2009 |тақырыбы= Халықаралық қатынастардағы зайырлылық саясаты |шынайы атауы= The Politics of Secularism in International Relations |баспасы= Princeton University Press |беттері= 75 |isbn= 978-1-4008-2801-2}}</ref> === Иран төңкерісі === {{Толық мақала|Иран Ислам төңкерісі|Энергетикалық дағдарыс (1979)|Ирандағы америкалықтардың кепілге алынуы}} [[Сурет:Imam Khomeini in Mehrabad.jpg|нобай|оңға|[[Марджа ат-таклид|Ұлы Аятолла]] [[Рухолла Хомейни]]дің елге оралуы, 1 ақпан 1979]] Пехлеви мен Хомейни арасында идеологиялық және саяси қайшылықтар сақталып жатқандықтан, демонстрациялар 1977 жылғы қазанда басталып, азаматтық қарсылыққа, соның ішінде [[зайырлылық]] пен [[Исламизм|исламшылдық]]қа ұласты.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC |авторы= Afkhami, Gholam Reza |жыл= 2009 |тақырыбы= Шаһтың өмірі мен заманы |шынайы атауы= The Life and Times of the Shah |баспасы= University of California Press |isbn= 978-0-520-94216-5}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230119152458/https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC |date= 2023-01-19}}</ref> 1978 жылғы тамызда [[Rex кинотеатрындағы өрт]]індегі жүздеген адамның өлімі және қыркүйектің қара жұмасы революциялық қозғалысты шапшаңдатты, жалпыұлттық ереуілдер мен шерулер елді сал етті.<ref>{{Cite web|url= http://www.fsmitha.com/h2/ch29ir.html |title= The Iranian Revolution |lang= en |work= fsmitha.com |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190502064424/http://www.fsmitha.com/h2/ch29ir.html |date= 2019-05-02}}</ref> [[Иран Ислам төңкерісі|Бір жыл бойы созылған ереуілдер]]ден кейін 1979 жылғы қаңтарда Пехлеви елден [[Америка Құрама Штаттары]]на қашуға мәжбүр болды да,<ref>{{кітап|авторы= Kabalan, Marwan J.; Mansour, Imad; Thompson, William R. |жыл= 2020 |тақырыбы= Иран-Ирак-Сирия; Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкадағы күйзеліс пен бәсекелестік |шынайы атауы= Iran-Iraq-Syria; Shocks and Rivalries in the Middle East and North Africa |баспасы= Georgetown University Press |беттері= 113}}</ref> ақпанда елге Хомейни оралды.<ref name="1feb">{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/1/newsid_2521000/2521003.stm |title= BBC On this Day Feb 1 1979 |lang= en |publisher= [[BBC]] |accessdate= 2024-06-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20141024113747/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/1/newsid_2521000/2521003.stm |date= 2014-10-24}}</ref> Оның ел астанасы [[Тегеран]]ға қонған кезінде оны қарсы алуға миллиондаған адам жиналды.<ref name="1feb" /> 1979 жылғы наурызда өткен референдумнан кейін сайлаушылардың 98%-ы [[ислам республикасы]]на ауысуды мақұлдады да, үкімет жаңа Конституцияны әзірлеуге кірісті, ал Аятолла Хомейни 1979 жылғы желтоқсанда [[Иран Жоғарғы көсемі]] болып сайланды. Ол [[Time]] журналы бойынша «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]<nowiki/>» атанды. 1979 жылы халықаралық ықпалы үшін оны «Батыс танымал мәдениетіндегі шииттік исламның басты тұлғасы, өкілі» деп те сипаттады.<ref>{{Cite web|url= https://content.time.com/time/covers/0,16641,19800107,00.html |title= TIME Magazine Cover: Ayatullah Khomeini, Man of the Year – Jan. 7, 1980 |lang= en |work= time.com |accessdate= 2024-06-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240511000308/https://content.time.com/time/covers/0,16641,19800107,00.html |date= 2024-05-11}}</ref> Хомейнидің елді Пехлевиге адал шенеуніктерден айыру туралы бұйрығынан кейін көптеген бұрынғы министрлер мен шенеуніктер өлім жазасына кесілді.<ref>{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=sKLCQgAACAAJ |авторы= Cheryl Bernard |жыл= 1984 |тақырыбы= "Құдай Үкіметі": Иранның Ислам Республикасы |шынайы атауы= "The Government of God": Iran's Islamic Republic |баспасы= Columbia University Press |беттері= 18 |isbn= 978-0-231-05376-1}}</ref> Революциядан кейін Иран [[сунниттер]]дің ықпалымен күресу және [[Ислам әлемі|мұсылман әлемі]]нде Иранның үстемдігін орнату үшін дүние жүзіндегі [[Шииттер|шиит]] содырларына қолдау көрсете бастады. 1980 жылы Исламдануға сәйкес келмейтін барлық университеттерді жабу қаупімен елде Мәдени революция басталды. Барлық университеттер 1980 жылы жабылды да, 1983 жылы қайта ашылды.<ref>{{Cite web|url= https://iranpresswatch.org/post/20819/1980-cultural-revolution-restrictions-academic-freedom-iran/ |title= "The 1980 Cultural Revolution and Restrictions on Academic Freedom in Iran |lang= en |publisher= Iran Press Watch |date= 2020-03-04 |accessdate= 2024-06-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231019001358/https://iranpresswatch.org/post/20819/1980-cultural-revolution-restrictions-academic-freedom-iran/ |date= 2023-10-19}}</ref><ref>{{cite journal |last= Sobhe |first= Khosrow |date= 1982 |title= Education in Revolution: Is Iran Duplicating the Chinese Cultural Revolution? |url= https://www.jstor.org/stable/3098794 |journal= Comparative Education |volume= 18 |issue= 3 |pages= 271–280 |doi= 10.1080/0305006820180304 |issn= 0305-0068 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231019001358/https://www.jstor.org/stable/3098794 |date= 2023-10-19}}</ref><ref>{{cite journal |last= Razavi |first= Reza |date= 2009 |title= The Cultural Revolution in Iran, with Close Regard to the Universities, and Its Impact on the Student Movement |url= https://www.jstor.org/stable/40262639 |journal= Middle Eastern Studies |volume= 45 |issue= 1 |pages= 1–17 |doi= 10.1080/00263200802547586 |issn= 0026-3206}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231113141957/https://www.jstor.org/stable/40262639 |date= 2023-11-13}}</ref> 1979 жылғы қарашада АҚШ Пехлевиді экстрадициялаудан бас тартқаннан кейін ирандық студенттер оның елшілігін басып алып, 53 америкалықты кепілге алды.<ref>{{Cite web|url= https://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/sfeature/sf_hostage.html |title= American Experience, Jimmy Carter, "444 Days: America Reacts" |lang= en |work= pbs.org |accessdate= 2024-06-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110119224031/https://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/sfeature/sf_hostage.html |date= 2011-01-19}}</ref> [[Джимми Картер]]дің әкімшілігі оларды босату және құтқару туралы келіссөздер жүргізуге тырысты. Картер қызметтегі соңғы күні Алжир келісімдеріне сәйкес соңғы кепілге алынғандар босатылды. АҚШ пен Иран бір-бірінің дипломатиялық қарым-қатынастарын 1980 жылғы сәуірде үзді де, содан бері ресми дипломатиялық қарым-қатынас болмады.<ref>{{Cite web|url= https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/iraniancrises |title= The Iranian Hostage Crisis |lang= en |publisher= US Department of State |date= 2024-04-07 |accessdate= 2024-06-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240409005751/https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/iraniancrises |date= 2024-04-09}}</ref> === Иран–Ирак соғысы (1980–1988) === [[Сурет:Funeral ceremony for 251 unknown martyrs of Iran Iraq War (3).jpg|нобай|оңға|[[Иран-Ирак соғысы]]нда көз жұмған сарбаздардың жерлену рәсімі, Иран]] {{Толық мақала|Иран-Ирак соғысы}} 1980 жылғы қыркүйекте Ирак [[Хузестан]]ға басып кіріп, [[Иран-Ирак соғысы]]н бастады. [[Баастық Ирак|Ирак]] Иранның төңкерістен кейінгі бейберекетсіздігін пайдаланып қалуға үміттенгенімен, Ирак әскері тек үш айдың ішінде ілгерілеушілікке қол жеткізді және 1980 жылғы желтоқсанда [[Саддам Хусейн]]нің күштері тоқтап қалды. 1982 жылдың ортасына қарай ирандық күштер қарқын ала бастады, ирактықтарды Иракқа сәтті түрде қайтарып, 1982 жылғы маусымға дейін барлық жоғалған аумақтарды қайтарып алды. Иран [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі]]нің 514-қарарын қабылдамады және [[Басра]] сияқты қалаларды басып алуды бастады. Иранның Ирактағы шабуылдары бес жылға созылды да, Ирак қарсы шабуыл бастады. Соғыс 1988 жылға дейін жалғасты, Ирак өз елінің ішіндегі ирандық күштерді жеңіп, Иран әскерлерін шекарадан кері ығыстырды. Хомейни [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның аралығымен бітімге келді: екеуі де соғысқа дейінгі шекараларына шегінді. Бұл XX ғасырдағы ең ұзақ дәстүрлі соғыс және [[Вьетнам соғысы]]нан кейінгі ең ұзақ екінші соғыс болды. Ирандықтардың жалпы шығыны 123,000–160,000 шайқаста көз жұмған, 61,000 із-түзсіз жоғалған және 11,000–16,000 бейбіт тұрғын қайтыс болды.<ref>{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/historymodernira00abra |авторы= Abrahamian, Ervand |жыл= 2008 |тақырыбы= Заманауи Иранның тарихы |шынайы атауы= A History of Modern Iran |орны= Cambridge; New York |баспасы= Cambridge University Press |беттері= [https://archive.org/details/historymodernira00abra/page/n202 171]–175, 21 |isbn= 978-0-415-90406-3}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/longestwariranir00hiro/page/205 |авторы= Dilip Hiro |жыл= 1991 |тақырыбы= Ең ұзын соғыс: Иран-Ирак әскери қақтығысы |шынайы атауы= The Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict |орны= New York |баспасы= Routledge |беттері= [https://archive.org/details/longestwariranir00hiro/page/205 205] |isbn= 978-0-521-52891-7}}</ref> Саддам Хусейн құлағанынан бері екі ел арасындағы қарым-қатынастар айтарлықтай жылыды.<ref>{{Cite web|url= https://mecouncil.org/publication_chapters/from-rivals-to-allies-irans-evolving-role-in-iraqs-geopolitics/ |title=From Rivals to Allies: Iran's Evolving Role in Iraq's Geopolitics |lang= en |publisher= Middle East Council on Global Affairs}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240508164230/https://mecouncil.org/publication_chapters/from-rivals-to-allies-irans-evolving-role-in-iraqs-geopolitics/ |date= 2024-05-08}}</ref> === 1990 жылдардан бергі тарихы === [[Сурет:Seyed Ruhollah Khomeini's tomb in 2023.jpeg|нобай|оңға|Рухолла Хомейни кесенесінде тағы [[Акбар Рафсанджани]] сияқты шенеуніктер де жерленген]] [[Сурет:Khamenei meets with members of parliament 2022 H.jpeg|нобай|оңға|Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің [[Исламдық ақылдастық кеңес|Парламент]] депутаттарымен кездесуі]] 1989 жылы [[Акбар Рафсанджани]] революция идеологиясын бұзбай, экономиканы қайта құрудың бизнесті қолдау саясатына шоғырланды. Ол ел ішінде еркін нарықты қолдап, мемлекеттік өндірістерді жекешелендіруді және халықаралық деңгейде қалыпты жағдайды қолдады. 1997 жылы Рафсанджанидың ізбасары [[Ирандағы реформизм|реформист]] [[Мұхаммед Хатами]] болды да, оның үкіметі [[сөз бостандығы]]н, Азия және [[Еуропа Одағы]]мен сындарлы дипломатиялық қарым-қатынасты және еркін нарық пен шетелдік инвестицияны қолдайтын экономикалық саясатты жақтады. [[Ирандағы президент сайлауы (2005)|2005 жылғы президент сайлауы]] билікке консервативті популист кандидат [[Махмұд Ахмадинежад]]ты әкелді. Ол өзінің қатал саяси ұстанымымен, ядролық қарулануы және [[Израиль]]ге, [[Сауд Арабиясы]]на, [[Ұлыбритания]]ға, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа және басқа мемлекеттерге қарсылығы үшін белгілі болды. Ол өзінің президенттігіне қатысты сұрақтарға жауап беру үшін парламент шақырған бірінші президент болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18328882 |title= Ahmadinejad critic Larijani re-elected Iran speaker |lang= en |publisher= [[BBC]] |date= 2012-06-05 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240510171821/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18328882 |date= 2024-05-10}}</ref> 2013 жылы президент болып орталықшыл және реформатор [[Хасан Рухани]] сайланды. Ішкі саясатта ол жеке бас бостандығын, ақпаратқа еркін қол жеткізуді қолдады, әйелдердің құқықтарын жақсартты. Ол келісім хат алмасу арқылы Иранның дипломатиялық қарым-қатынастарын жақсартты.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2013/sep/19/hassan-rouhani-vision-iran-free |title= Hassan Rouhani sets out his vision for a new and free Iran |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Borger, Julian; Dehghan, Saeed Kamali |date= 2013-09-19 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231112101132/https://www.theguardian.com/world/2013/sep/19/hassan-rouhani-vision-iran-free |date= 2023-11-12}}</ref> 2020 жылы Ирандағы екінші ең күшті тұлға болған<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |title= U.S. killing of Iran's second most powerful man risks regional conflagration |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2020-01-04 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240418120615/https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |date= 2024-04-18}}</ref> [[Ислам төңкерісі күзетшілерінің корпусы|ИТКК]] генералы [[Қасым Сүлеймани]] АҚШ тарапынан өлтірілді де, бұл екі ел арасындағы шиеленісті күшейтті. Иран [[Ирак]] авиабазаларына қарсы жауап қайтарды, америкалықтарға үлкен баллистикалық зымыранмен шабуыл жасады;<ref>{{Cite web|url= https://www.youtube.com/watch?v=lGP7hZQuTL0 |title= Never-before-seen video of the attack on Al Asad Airbase |lang= en |publisher= 60 Minutes |date= 2021-03-01 |accessdate= 2024-06-11}}</ref> 110 адам ми жарақатын алды.<ref>{{Cite web|url= https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |title= Pentagon admits 109 brain injuries in Iran attack – DW – 02/10/2020 |lang= en |publisher= [[Неміс толқыны]] |date= 2020-10-02 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240407113741/https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |date= 2024-04-07}}</ref> Реформист Хасан Руханиден кейін [[Ирандағы президент сайлауы (2021)|2021 жылғы президенттік сайлау]]ға ызғарлы делінетін [[Ибраһим Раиси]] өзін президенттікке қайта ұсынды да, жеңіске жетті. 2024 жылғы сәуірде Израильдің Иран консулдығына әуе шабуылы нәтижесінде ИТКК қолбасшысы қаза тапты.<ref>{{Cite web|url= https://www.aljazeera.com/news/2024/4/1/several-killed-in-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-damascus-reports |title= Several killed in Israeli strike on Iranian consulate in Damascus |lang= en |publisher= [[Әл-Жазира телеарнасы]] |date= 2024-04-01 |accessdate= 2024-06-11}}</ref> Иран ұшқышсыз ұшу аппараттарымен, қанатты және баллистикалық зымырандармен жауап қайтарды; 9 Израильге тиді.<ref>{{Cite web|url= https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/how-irans-attack-israel-disrupting-air-traffic |title= How Iran's attack on Israel is disrupting air traffic – Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |lang= en |work= al-monitor.com |date= 2024-04-15 |accessdate= 2024-06-11}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |title= Iran Has Defined Its Red Line With Israel |lang= en |publisher= Foreign Policy |author= Toossi, Sina |date= 2024-04-18 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240501174027/https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |date= 2024-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |title= What was in wave of Iranian attacks and how were they thwarted? |lang= en |publisher= [[BBC]] |date= 2024-04-14 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240414091527/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |date= 2024-04-14}}</ref> Батыс және [[Иордания]] әскерилері Израильге Иранның кейбір ұшқышсыз ұшақтарын түсіруге көмектесті.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2024/apr/14/us-and-uk-forces-help-shoot-down-iranian-drones-over-jordan-syria-and-iraq |title= US and UK forces help shoot down Iranian drones over Jordan, Syria and Iraq |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Borger, Julian |date= 2024-04-14 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240414002629/https://www.theguardian.com/world/2024/apr/14/us-and-uk-forces-help-shoot-down-iranian-drones-over-jordan-syria-and-iraq |date= 2024-04-14}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.politico.eu/article/france-intercepted-iranian-drones-at-jordans-request-emmanuel-macron/ |title= Macron: France intercepted Iranian drones 'at Jordan's request' |lang= en |publisher= POLITICO |date= 2024-04-15 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240415095405/https://www.politico.eu/article/france-intercepted-iranian-drones-at-jordans-request-emmanuel-macron/ |date= 2024-04-15}}</ref> Бұл тарихтағы ең үлкен ұшқышсыз соққы,<ref>{{Cite web|url= http://iranpress.com/aliaspage/277652 |title= The largest drone attack in history |lang= en |work= iranpress.com |date= 2024-05-01 |accessdate= 2024-06-11}}</ref> Иран тарихындағы ең үлкен зымырандық шабуыл,<ref>{{Cite web|url= https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel |title= 'True Promise': Why and how did Iran launch a historic attack on Israel? |lang= en |publisher= [[Әл-Жазира телеарнасы]] |author= Motamedi, Maziar |accessdate= 2024-06-11}}</ref> оның Израильге жасаған алғашқы тікелей шабуылы<ref>{{Cite web|url= https://abc7ny.com/israel-gaza-live-updates-iran-launches-dozens-of-drones-in-retaliatory-strike/14656640/ |title= Iran launches first-ever direct attack on Israel |lang= en |publisher= ABC7 New York |date= 2024-04-13 |accessdate= 2024-06-11}}</ref> және 1991 жылдан бері Израильге мемлекеттік күштің тікелей шабуылы болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece |title= Analysis {{!}} By attacking Israel, Iran turns shadow war into direct conflict |lang= en |publisher= The Hindu |author= Johny, Stanly |date= 2024-04-14 |accessdate= 2024-06-11}}</ref> Бұл Израильдің Газа секторына басып кіруі барысындағы шиеленістің күшеюі кезінде орын алды. 2024 жылғы мамырда [[Ибраһим Раиси|Раиси]] [[Варзақандағы тікұшақ апаты (2024)|тікұшақ апатынан қаза тапты]] да, бірінші вице-президент [[Мұхаммед Мохбер]] президент міндетін атқарушысы болды, және 28 маусымда [[Ирандағы президент сайлауы (2024)|Иранда президент сайлауы өтеді]]. == Үкіметі және саясаты == 1979 жылы қабылданған [[конституция]] бойынша Иран — ислам республикасы. 2019 жылы Иран әлемдегі санаулы [[теократия]]лық елдердің бірі болып табылады. === Жоғарғы көсемі === {{Толық мақала|Иран Жоғарғы көсемі}} {{Multiple image | width1 = 149 | image1 = Mojtaba Khamenei 2019.jpg | caption1 = '''[[Моджтаба Хаменеи]]'''<br>{{small|[[Иран жоғарғы көсемі|Жоғарғы көсем]]}} | image2 = Masoud Pezeshkian 2024 (cropped) (2).jpg | width2 = 142 | caption2 = '''[[Масуд Пезешкиан]]'''<br>{{small|[[Иран президенті|Президент]]}} }} [[Иран Жоғарғы көсемі|Жоғарғы көсем]] (Рахбар; кейде Революция басшысы деп те аталады)<ref>{{Cite web|url= https://fa.wikisource.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |title= قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران |lang= fa |work= fa.wikisource.org |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080410011625/http://fa.wikisource.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |date= 2008-04-10}}</ref> — Иран [[мемлекет басшысы]], саясатты қадағалауға жауапты. Рахбармен салыстырғанда [[Иран президенті|президент]]тің өкілеттігі шектеулі. Қазіргі Рахбар — [[Моджтаба Хаменеи]].<ref>{{Cite web|url= https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html |title= Khamenei says Iran must go green – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East |lang= en |publisher= Al-Monitor |date= 2015-11-17 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151222135539/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html |date= 2015-12-22}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/khamenei-plans-increase-iran-population.html |title= Khamenei outlines 14-point plan to increase population |lang= en |publisher= Al-Monitor |date= 2014-05-22 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170801000839/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/khamenei-plans-increase-iran-population.html |date= 2017-08-01}}</ref> Негізгі министрлер Рахбардың келісімімен таңдалады және олар сыртқы саясатта соңғы сөзді айтады.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/us-iran-rallies-rouhani/in-jab-at-hardliners-rouhani-says-iran-protests-were-not-only-economic-idUSKBN1EX0S9 |title= In jab at rivals, Rouhani says Iran protests about more than economy |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2018-01-08 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180113092651/https://www.reuters.com/article/us-iran-rallies-rouhani/in-jab-at-hardliners-rouhani-says-iran-protests-were-not-only-economic-idUSKBN1EX0S9 |date= 2018-01-13}}</ref> Рахбар қорғаныс, барлау және сыртқы істер министрлерін, сондай-ақ президент кандидаттарын ұсынғаннан кейін басқа да жоғарғы министрліктерді тағайындауға тікелей қатысады. Рахбар аймақтық саясатты тікелей бақылайды, [[Иран Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрлігі]]нің міндеті хаттамалық және салтанатты шаралармен шектеледі. Араб елдеріндегі елшілерді, мысалы, Рахбарға тікелей бағынатын [[Құдс күштері]] таңдайды.<ref>{{Cite web|url= https://english.aawsat.com/amir-taheri/features/khamenei-orders-new-supervisory-body-curtail-government |title= Khamenei Orders New Supervisory Body to Curtail Government – ASHARQ AL-AWSAT English Archive |lang= en |work= english.aawsat.com |author= al-Awsat, Asharq |date= 2017-09-25 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171010083335/https://english.aawsat.com/amir-taheri/features/khamenei-orders-new-supervisory-body-curtail-government |date= 2017-10-10}}</ref> Рахбар заңдарға өзгертулер енгізуге бұйрық бере алады.<ref>{{Cite web|url= https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/12/iran-retirement-law-reemployment-retirees-khamenei-order.html |title= Khamenei orders controversial retirement law amended |lang= en |publisher= Al-Monitor |date= 2018-12-05 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20181207154816/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/12/iran-retirement-law-reemployment-retirees-khamenei-order.html |date= 2018-12-07}}</ref> Рахбар, оған қоса, — [[Иран Қарулы күштері|қарулы күштер]]дің [[Жоғарғы Бас Қолбасшы|бас қолбасшысы]], әскери барлау мен қауіпсіздік операцияларын бақылайды және соғыс, не бейбітшілік жариялауға жалғыз билікке ие. Сот билігінің, мемлекеттік радио және телевизиялық желілердің басшылары, полиция және әскери қолбасшылар және [[Конституция сақшыларының кеңесі|Конституция сақшылары кеңесі]]ндегі 12 мүшесінің алтауын Рахбар тағайындайды. [[Сарапшылар кеңесі]] Рахбарды сайлауға жауапты және оны біліктілігі мен халық алдындағы беделіне қарай қызметінен босатуға құқылы.<ref>{{Cite web|url= http://countrystudies.us/iran/81.htm |title= Iran – The Constitution |lang= en |publisher= Federal Research Division, Library of Congress |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20060923063550/http://countrystudies.us/iran/81.htm |date= 2006-09-23}}</ref> Осы уақытқа дейін Сарапшылар кеңесі Рахбардың ешбір шешіміне қарсылық білдірген жоқ және оны қызметінен босатуға әрекет жасамады. Рахбар тарапынан тағайындалған сот жүйесінің бұрынғы басшысы [[Садық Лариджани]] Сарапшылар кеңесінің Рахбарды қадағалауы заңсыз деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url= http://english.aawsat.com/2015/12/article55345842/55345842 |title= IControversy in Iran Surrounding the Supervision of the Supreme Leader's Performance – ASHARQ AL-AWSAT |lang= en |work= english.aawsat.com |author= al-Awsat, Asharq |date= 2015-12-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160625141325/http://english.aawsat.com/2015/12/article55345842/55345842 |date= 2016-06-25}}</ref> Көптеген адамдар Сарапшылар кеңесі ешқандай нақты күші жоқ салтанатты органға айналды деп санайды.<ref>{{Cite web|url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/02/iran-parliamentary-elections-assembly-of-experts/470580/ |title= Myths and Realities of Iran's Parliamentary Elections |lang= en |publisher= The Atlantic |date= 2016-02-23 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170216170320/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/02/iran-parliamentary-elections-assembly-of-experts/470580/ |date= 2017-02-16}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/anomalies-and-results-from-irans-assembly-of-experts-election |title= Anomalies in Iran's Assembly of Experts Election – The Washington Institute for Near East Policy |lang= en |work= washingtoninstitute.org |author= Schmidt, Patrick |date= 2016-03-22 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160817025352/http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/anomalies-and-results-from-irans-assembly-of-experts-election |date= 2016-08-17}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2016/06/24/Why-Khamenei-wants-the-next-Supreme-Leader-to-be-revolutionary-.html |title= Why Khamenei wants the next Supreme Leader to be 'revolutionary' |lang= en |work= english.alarabiya.net |author= Majid Rafizadeh |date= 2016-06-24 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170204170310/http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2016/06/24/Why-Khamenei-wants-the-next-Supreme-Leader-to-be-revolutionary-.html |date= 2017-02-04}}</ref> 2022 жылғы The Economist Democracy Index рейтингінде Иран 154-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |title= Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |lang= en |work= pages.eiu.com |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |date= 2023-03-30}}</ref> [[Хуан Линц]] 2000 жылы «Иран режимі [[тоталитаризм]]нің идеологиялық бағытын [[авторитаризм]]нің шектеулі плюрализмімен біріктіреді» деп жазды. === Президенті === {{Толық мақала|Иран президенті}} [[Сурет:Presidential Administration of Iran building.jpg|нобай|оңға|Кабинет министрлері кездесетін орын және [[Иран президенті|Президент]]тің басты кеңсесі, Президенттік резиденция]] [[Иран Жоғарғы көсемі|Жоғарғы көсем]]нен кейін Конституция [[Иран президенті|президент]]ті ең жоғары мемлекеттік билік органы ретінде анықтайды. Президент жалпыға бірдей дауыс беру арқылы төрт жылға сайланады, бірақ ант бергенге дейін Көсемнің ресми мақұлдауын алуы қажет. Көсемнің президентті қызметінен босату құқығы бар.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2021/08/05/world/middleeast/iran-president-ebrahim-raisi.html |title= Is Iran's Supreme Leader Truly Supreme? Yes, but President Is No Mere Figurehead |lang= en |publisher= The New York Times |author= Gladstone, Rick |date= 2021-08-05 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/08/05/world/middleeast/iran-president-ebrahim-raisi.html |date= 2021-12-28}}</ref> Президент тек бір мерзімге қайта сайлана алады.<ref>{{Cite web|url= http://www.photius.com/countries/iran/government/iran_government_the_presidency.html |title= Iran The Presidency |lang= en |work= photius.com |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20080622094238/http://www.photius.com/countries/iran/government/iran_government_the_presidency.html |date= 2008-06-22}}</ref> Президент [[Иран Конституциясы|конституция]]ның орындалуына және соңғы сөзді айтатын Рахбарға тікелей қатысты мәселелерді қоспағанда, [[Иран Жоғарғы көсемі|Рахбар]] белгілеген жарлықтар мен жалпы саясатты жүзеге асырудағы атқарушы билікті жүзеге асыруға жауапты.<ref>{{Cite web|url= http://www.leader.ir/langs/en/index.php?p=leader_law |title= Leadership in the Constitution of the Islamic Republic of Iran |lang= en |work= leader.ir |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130612094341/http://www.leader.ir/langs/en/index.php?p=leader_law |date= 2013-06-12}}</ref> Президент министрлерді Парламенттің мақұлдауымен және Рахбарды тағайындайды, олар кез келген министрді қызметінен босатады немесе қалпына келтіреді.<ref>{{Cite web|url= http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110420/CP01/304209937/-1/sag0806/iranian-lawmakers-warn-ahmadinejad-to-back-intelligence-chief-as |title= Iranian lawmakers warn Ahmadinejad to accept intelligence chief as political feud deepens |lang= en |publisher= CP |date= 2011-04-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170808034040/http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110420/CP01/304209937/-1/sag0806/iranian-lawmakers-warn-ahmadinejad-to-back-intelligence-chief-as |date= 2013-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm |title= BBC NEWS – Middle East – Iranian vice-president 'sacked' |lang= en |publisher= [[BBC]] |date= 2009-06-25 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20181003041952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm |date= 2018-10-03}}</ref> Президент Министрлер Кеңесін қадағалайды, үкімет шешімдерін үйлестіреді және заң шығарушы органның қарауына ұсынылатын мемлекеттік саясатты таңдайды.<ref>{{Cite web|url= http://countrystudies.us/iran/84.htm |title= Iran – The Prime Minister and the Council of Ministers |lang= en |work= countrystudies.us |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110520124905/http://countrystudies.us/iran/84.htm |date= 2011-05-20}}</ref> Президенттің жанында сегіз вице-президент, сондай-ақ 22 министрден тұратын кабинет жұмыс істейді.<ref>{{Cite web|url= http://www.iranchamber.com/government/articles/structure_of_power.php |title= The Structure of Power in Iran |lang= en |work= iranchamber.com |date= 2005-06-24 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20110605074610/http://www.iranchamber.com/government/articles/structure_of_power.php |date= 2011-06-05}}</ref> === Сақшылар кеңесі === {{Толық мақала|Конституция сақшыларының кеңесі}} Президенттікке және парламенттікке кандидаттар өздерінің адалдығын қамтамасыз ету үшін сайлауға түсер алдында 12 мүшеден тұратын Қамқоршылық кеңесімен (барлық мүшелерін Көшбасшы тағайындайды) немесе Көшбасшы бекітуі керек.<ref>{{кітап|авторы= Chibli Mallat |жыл= 2004 |сілтеме= https://books.google.com/books?id=5oB4_tohQegC |тақырыбы= Исламдық заңның жаңартылуы: Мұхаммед Бақыр Әс-Садр, Наджаф пен Шиит Интэрнәшныл |шынайы атауы= The Renewal of Islamic Law: Muhammad Baqer As-Sadr, Najaf and the Shi'i International |баспасы= Cambridge University Press |isbn= 978-0-521-53122-1}}</ref> Көшбасшы тексеруді сирек жүргізеді, бірақ оны жасауға құқығы бар, бұл жағдайда Қамқоршылық кеңестің қосымша мақұлдауы қажет емес. Көшбасшы Қамқоршылық кеңесінің шешімдерін кері қайтара алады.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran |title= Iran reverses ban on reformist candidates |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |date= 2005-05-24 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20161221144045/https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran |date= 2016-12-21}}</ref> [[Иран Конституциясы|Конституция]] кеңеске үш мандат береді: [[Исламдық ақылдастық кеңес|парламент]] қабылдаған заңнамаға [[вето]] қою,<ref>Конституциясының 98-бабы</ref><ref>Конституциясының 96- және 94-бабы</ref> сайлауды қадағалау<ref>{{Cite web|url= https://irandataportal.syr.edu/the-guardian-council |title= THE GUARDIAN COUNCIL |lang= en |publisher= Iran Data Portal |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220519124159/https://irandataportal.syr.edu/the-guardian-council |date= 2022-05-19}}</ref> және жергілікті, парламенттік, президенттік немесе Сарапшылар кеңесінің сайлауына қатысуға ниет білдірген кандидаттарды мақұлдау, не дисквалификациялау.<ref>Конституциясының 99-бабы</ref> Кеңес екі негізге сүйеніп заңның күшін жоя алады: [[шариғат]]қа (ислам заңнамасы) қайшы болса, не конституцияға қайшы болса.<ref>{{Cite web|url= http://mellat.majlis.ir/archive/constitution/english.htm |title= Article 4 |lang= en |work= mellat.majlis.ir}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20061209085520/http://mellat.majlis.ir/archive/constitution/english.htm |date= 2006-12-09}}</ref> === Ұлттық қауіпсіздігінің жоғарғы кеңесі === {{Толық мақала|Иран ұлттық қауіпсіздігінің жоғарғы кеңесі}} Ұлттық қауіпсіздіктің жоғарғы кеңесі (ҰҚЖК) сыртқы саяси шешімдер процесінің жоғарғы жағында.<ref>{{Cite web|url= https://iranprimer.usip.org/blog/2019/apr/01/supreme-national-security-council-iran |title= |lang= en |work= iranprimer.usp.org |date= 2019-04-01 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240508112628/https://iranprimer.usip.org/blog/2019/apr/01/supreme-national-security-council-iran |date= 2024-05-08}}</ref> Кеңес ұлттық мүдделерді, революцияны, аумақтық тұтастықты және ұлттық егемендікті қорғау және қолдау үшін [[#Иран төңкерісі|1989 жылғы конституциялық референдум]] кезінде құрылды.<ref>{{кітап|авторы= Thaler, David E.; Nader, Alireza; Chubin, Shahram; Green, Jerrold D.; Lynch, Charlotte; Wehrey, Frederic |жыл= 2010 |сілтеме= https://www.jstor.org/stable/10.7249/mg878osd.10 |тақырыбы= Ислам Республикасының ресми құрылымы |шынайы атауы= Formal Structures of the Islamic Republic |басылым= Mullahs, Guards, and Bonyads |баспасы= An Exploration of Iranian Leadership Dynamics, RAND Corporation |беттері= 21–36 |isbn= 978-0-8330-4773-1}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240508112628/https://www.jstor.org/stable/10.7249/mg878osd.10 |date= 2024-05-08}}</ref> [[Иран Конституциясы|Конституция]]ның 176-бабында оған төрағалық ету [[Иран президенті|президент]]ке жүктелген. Жоғарғы Кеңестің хатшысын Көсем тағайындайды және Кеңестің шешімдері Көсем бекіткеннен кейін күшіне енеді. Ұлттық қауіпсіздік кеңесі ядролық саясатты тұжырымдайды және оны Көсем бекітсе, күшіне ендіре алады.<ref>{{Cite web|url= https://asia.nikkei.com/Politics/Iran-s-switch-of-top-security-official-hints-at-end-of-nuclear-talks |title= Iran's switch of top security official hints at end of nuclear talks |lang= en |work= asia.nikkei.com |author= Taslimi, Tala |date= 2023-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240508112628/https://asia.nikkei.com/Politics/Iran-s-switch-of-top-security-official-hints-at-end-of-nuclear-talks |date= 2024-05-08}}</ref> === Заң шығарушы билігі === {{Толық мақала|Исламдық ақылдастық кеңес}} [[Сурет:Iranian Majlis.jpg|нобай|Иран парламенті деп те аталатын [[Исламдық ақылдастық кеңес]] (Меджлис), оның 290 депутаты бар.]] [[Заң шығарушы билік]]ті бірпалаталы [[парламент]]і — [[Исламдық ақылдастық кеңес|Меджлис]] ({{lang-fa|مجلس شورای اسلام}}— «Исламдық ақылдастық кеңес») қамтиды. Жоғарғы палатасы [[Иран Ислам төңкерісі|1979 жылғы төңкеріс]]тен кейін таратылды. Меджлис төрт жылдық мерзімге жалпыхалықтық дауыс беру арқылы сайланған 290 мүшеден тұрады. Парламент заң жобаларын әзірлеуге, халықаралық шарттарды ратификациялауға және [[бюджет]]ті дайындауға жауап береді. Меджлис депутаттығына үміткерлердің барлығын Сақшылар кеңесі бекітеді. === Заң === Иран өзінің құқықтық жүйесі ретінде еуропалық азаматтық құқық элементтері бар [[шариғат]] құқығының бір түрін пайдаланады. [[Иран Жоғарғы көсемі|Жоғарғы көсем]] Жоғарғы Соттың басшысын және бас прокурорды тағайындайды. Соттардың бірнеше түрі бар, соның ішінде азаматтық және қылмыстық істерді қарайтын қоғамдық соттар және ұлттық қауіпсіздікке қарсы қылмыстар сияқты белгілі бір құқық бұзушылықтарды қарайтын революциялық соттар. Революциялық соттардың шешімдері түпкілікті болып табылады және оларға шағым жасау мүмкін емес. == Негізгі қалалары == {{main|Иран қалаларының тізімі}} Иран халқының 67,5% -ы қалаларда тұрады. 2030 жылға қарай, бұл мәні, шамасы, 80% жетеді. Ең үлкен қала — 8,7 миллион халқы [[Тегеран]]да бар (14 млн агломерациялық). Тегеранда елдің өндірістік қуатының жартысынан астамы шоғырланған, соның ішінде — автомобильдік, электрондық, қару-жарақ, химия және тамақ өндірісі. Екінші үлкен қалалар — [[Мешһед]], қасиетті қала шииттер. Ең ішкі мигранттар [[Тегеран]], [[Исфаһан]], [[Ахвазе]] қалаларының айналасында қоныстануға, және [[Қом]]. Аталған популяциялар 2006/07 (1385 AP) санағынан алынған. Халқы бар қалалар:<ref>[https://web.archive.org/web/20100123182252/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan WebCite query result<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * [[Сурет:red pog.svg|22px]] — 5 000 000 – 10 000 000 адам. * [[Сурет:orange pog.svg|19px]] — 2 000 000 – 4 999 999 адам. * [[Сурет:yellow pog.svg|17px]] — 1 000 000 – 1 999 999 адам. * [[Сурет:green pog.svg|14px]] — 800 000 – 999 999 адам. * [[Сурет:blue pog.svg|10px]] — 500 000 – 749 999 адам. * [[Сурет:purple pog.svg|8px]] — 300 000 – 499 999 адам. <center> {{ПозКарта+|Иран|width=900|float=|caption=Иран халқының саны 300 мың адам. және тағы басқалар (2011 жылғы жағдай бойынша)<ref>[https://www.citypopulation.de/Iran-MajorCities.html Iran: Major Cities]</ref>|places= {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=35|lat_min=42|lon_deg=51|lon_min=25|background=|mark=red pog.svg|marksize=22|label_size=100|position=top|label='''[[Тегеран]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=36|lat_min=27|lon_deg=59|lon_min=57|background=|mark=orange pog.svg|marksize=19|label_size=100|position=right|label='''[[Мешһед]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=32|lat_min=68|lon_deg=51|lon_min=68|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=17|label_size=100|position=right|label='''[[Исфаһан]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=35|lat_min=49|lon_deg=50|lon_min=58|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=17|label_size=100|position=left|label='''[[Кередж]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=38|lat_min=05|lon_deg=46|lon_min=17|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=17|label_size=100|position=right|label='''[[Тебриз]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=29|lat_min=36|lon_deg=52|lon_min=31|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=17|label_size=100|position=right|label='''[[Шираз]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=31|lat_min=19|lon_deg=48|lon_min=40|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=17|label_size=100|position=top|label='''[[Ахваз]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=34|lat_min=38|lon_deg=50|lon_min=52|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=17|label_size=100|position=bottom|label='''[[Қом (қала)|Қом]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=34|lat_min=19|lon_deg=47|lon_min=04|background=|mark=green pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=right|label='''[[Керманшах]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=37|lat_min=33|lon_deg=45|lon_min=06|background=|mark=blue pog.svg|marksize=12|label_size=100|position=right|label='''[[Урмия (город)|Урмия]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=37|lat_min=17|lon_deg=49|lon_min=36|background=|mark=blue pog.svg|marksize=12|label_size=100|position=right|label='''[[Решт]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=29|lat_min=29|lon_deg=60|lon_min=52|background=|mark=blue pog.svg|marksize=12|label_size=100|position=top|label='''[[Захедан]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=30|lat_min=17|lon_deg=57|lon_min=04|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=100|position=bottom|label='''[[Керман]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=34|lat_min=04|lon_deg=49|lon_min=42|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=100|position=right|label='''[[Эрак]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=34|lat_min=48|lon_deg=48|lon_min=30|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=100|position=left|label='''[[Хамадан]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=31|lat_min=51|lon_deg=54|lon_min=22|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=left|label='''[[Йезд]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=38|lat_min=15|lon_deg=48|lon_min=18|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=right|label='''[[Ардебиль]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=27|lat_min=12|lon_deg=56|lon_min=15|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=right|label='''[[Бендер-Аббас]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=36|lat_min=32|lon_deg=51|lon_min=12|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=top|label='''[[Исламшехр]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=36|lat_min=16|lon_deg=50|lon_min=00|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=bottom|label='''[[Казвин]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=36|lat_min=40|lon_deg=48|lon_min=29|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=left|label='''[[Зенджан]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=33|lat_min=28|lon_deg=48|lon_min=21|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=right|label='''[[Хорремабад]]'''}} {{ПозКарта~|Иран|lat_deg=35|lat_min=18|lon_deg=46|lon_min=59|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=top|label='''[[Сенендедж]]'''}} }}</center> <gallery class="center" mode=packed> Сурет:Azadi Square & Azadi Tower, aerial view 1971.jpg|{{lang-fa|'''تهران'''}}<br />[[Тегеран]]<br />8 778 535 Сурет:RezaShrine.jpg|{{lang-fa|'''مشهد'''}}<br />[[Мешһед]]<br />2 427 316 Сурет:Karaj dam.jpg|{{lang-fa|'''کرج'''}}<br />[[Кередж]]<br />1 602 350 Сурет:Chehel Sotun Garden, Isfahan, Iran 2005.jpg|{{lang-fa|'''اصفهان'''}}<br />[[Исфаһан]]<br />1 600 554 Сурет:Panorama of Tabriz.jpg|{{lang-fa|'''تبریز'''}}<br />[[Тебриз]]<br />1 496 319 Сурет:Eram garden.JPG|{{lang-fa|'''شیراز'''}}<br />[[Шираз]]<br />1 307 552 Сурет:Qom masjed-e-hazrat-masumeh.jpg|{{lang-fa|'''قم'''}}<br />[[Қом]]<br />1 081 745 Сурет:Ahvaz Bridge.jpg|{{lang-fa|'''اهواز'''}}<br />[[Ахваз]]<br />832 969 Сурет:Darius I the Great's inscription.jpg|{{lang-fa|'''کرمانشاه'''}}<br />[[Керманшах]]<br />784 602 Сурет:Rayen Castle Kerman.jpg|{{lang-fa|'''کرمان'''}}<br />[[Керман]]<br />721 374 </gallery> == Әкімшілік бөлінісі == {{main|Иранның әкімшілік бөлінісі}} Иранның негізгі әкімшілік бірлігі — [[Иранның әкімшілік бөлінісі|остандар]] ({{lang-fa|استان}} — ''ostān''; көпше түрі — استانﻫﺎ — ''ostānhā''), олар [[шаһрестан]]дарға бөлінеді ({{lang-fa|شهرستان}}), ал олар өз кезегінде бахшиге ({{lang-fa|بخش}}) бөлінеді. Останның ең үлкен қаласы жиі оның астанасы ({{lang-fa|مرکز}} — ''markaz'') болып жатады. Әркімде остан губернатор басқарады (остандаром — استاندار). Иран 31 останға бөлінеді:<!-- Карта басы --> {{Image label begin|image=Blank-Map-Iran-With-Water-Bodies.PNG|width={{{width|500}}}|float=right}} {{Image label small|x=0.038|y=0.184|scale={{{width|480}}}|text=[[Батыс Әзербайжан|Батыс<br />Әзербайжан]]}} {{Image label small|x=0.087|y=0.122|scale={{{width|480}}}|text=[[Шығыс Әзербайжан|Шығыс<br />Әзербайжан]]}} {{Image label small|x=0.176|y=0.102|scale={{{width|480}}}|text=[[Ардебил]]}} {{Image label small|x=0.255|y=0.180|scale={{{width|480}}}|text=[[Гилян]]}} {{Image label small|x=0.360|y=0.245|scale={{{width|480}}}|text=[[Мазандаран]]}} {{Image label small|x=0.180|y=0.220|scale={{{width|480}}}|text=[[Занжан (остан)|Занжан]]}} {{Image label small|x=0.100|y=0.271|scale={{{width|480}}}|text=[[Күрдістан (остан)|Күрдістан]]}} {{Image label small|x=0.260|y=0.240|scale={{{width|480}}}|text=[[Қазвин (остан)|Қазвин]]}} {{Image label small|x=0.370|y=0.290|scale={{{width|480}}}|text=[[Тегеран (остан)|Тегеран]]}} {{Image label small|x=0.075|y=0.360|scale={{{width|480}}}|text=[[Керманшаһ (остан)|Керманшаһ]]}} {{Image label small|x=0.195|y=0.311|scale={{{width|480}}}|text=[[Һамадан (остан)|Һамадан]]}} {{Image label small|x=0.090|y=0.427|scale={{{width|480}}}|text=[[Илам (остан)|Илам]]}} {{Image label small|x=0.169|y=0.425|scale={{{width|480}}}|text=[[Лұрстан]]}} {{Image label small|x=0.244|y=0.382|scale={{{width|480}}}|text=[[Орталық остан|Меркези]]}} {{Image label small|x=0.340|y=0.350|scale={{{width|480}}}|text=[[Қом]]}} {{Image label small|x=0.190|y=0.538|scale={{{width|480}}}|text=[[Хузистан]]}} {{Image label small|x=0.260|y=0.505|scale={{{width|480}}}|text=<center>[[Чахармақал және Бахтиари|Чахармақал<br />және Бахтиари]]</center>}} {{Image label small|x=0.275|y=0.580|scale={{{width|480}}}|text=<center>[[Кугилуя және Буйир-Аһмад|Кугилуя және<br />Буйир-Аһмад]]</center>}} {{Image label small|x=0.310|y=0.265|scale={{{width|480}}}|text=[[Эльбурс]]}} {{Image label small|x=0.375|y=0.440|scale={{{width|480}}}|text=[[Исфаған (остан)|Исфаған]]}} {{Image label small|x=0.520|y=0.305|scale={{{width|480}}}|text=[[Симнан (остан)|Симнан]]}} {{Image label small|x=0.510|y=0.200|scale={{{width|480}}}|text=[[Гүлстан]]}} {{Image label small|x=0.630|y=0.175|scale={{{width|480}}}|text=<center>[[Солтүстік Қорасан|Солтүстік<br />Қорасан]]</center>}} {{Image label small|x=0.750|y=0.270|scale={{{width|480}}}|text=<center>[[Ризауи Қорасан|Ризауи <br />Қорасан]]</center>}} {{Image label small|x=0.740|y=0.451|scale={{{width|480}}}|text=<center>[[Оңтүстік Қорасан|Оңтүстік<br />Қорасан]]</center>}} {{Image label small|x=0.570|y=0.490|scale={{{width|480}}}|text=[[Язд (остан)|Язд]]}} {{Image label small|x=0.640|y=0.630|scale={{{width|480}}}|text=[[Керман (остан)|Керман]]}} {{Image label small|x=0.327|y=0.704|scale={{{width|480}}}|text=[[Бушеһр (остан)|Бушеһр]]}} {{Image label small|x=0.600|y=0.810|scale={{{width|480}}}|text=[[Құрмұзған]]}} {{Image label small|x=0.450|y=0.700|scale={{{width|480}}}|text=[[Парс (остан)|Парс]]}} {{Image label small|x=0.830|y=0.760|scale={{{width|480}}}|text=<center>[[Сейістан және Белужстан|Сейістан және<br />Белужстан]] </center>}} {{Image label end}} <!-- Карта соңы --> {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" | # [[Tегеран (остан)|Tегеран]] # [[Құм (остан)|Құм]] # [[Маркази]] # [[Қазвин]] # [[Гилан]] # [[Ардабил]] # [[Занчан]] # [[Шығыс Әзербайжан]] # [[Батыс Әзербайжан]] # [[Күрдістан]] # [[Һамадан]] # [[Керманшаһ]] # [[Илам]] # [[Лұрстан]] # [[Хузистан]] # [[Эльбурс (остан)|Эльбурс]] || <ol start=17> <li>[[Чахармақал және Бахтиари]] <li>[[Кугилуя және Буйир-Аһмад]] <li>[[Бушеһр]] <li>[[Парс]] <li>[[Құрмұзған]] <li>[[Сейістан және Белуджстан]] <li>[[Керман]] <li>[[Язд]] <li>[[Исфаһан]] <li>[[Симнан]] <li>[[Мазандаран]] <li>[[Гүлстан]] <li>[[Солтүстік Хорасан]] <li>[[Ризауи Хорасан]] <li>[[Оңтүстік Хорасан]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Иран тақырыптарда}} {{Навигациялық блок |тақырып = Иран |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Азия елдері |Орта Шығыс елдері |Парсы шығанағы бойындағы елдер |Арабия теңізімен шектесетін елдер |Каспий теңізі бойындағы елдер |ЭЫҰ |Ислам ынтымақтастық ұйымы |Шанхай ынтымақтастық ұйымы |SAARC }} [[Санат:Иран|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] rwrldmehbiqd3kea3v4b9byrqdfmb7v Алтынбек Сәрсенбайұлы 0 9915 3651923 3551601 2026-09-08T01:38:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651923 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Алтынбек Сәрсенбайұлы | Шынайы есімі = | Суреті = Altynbek.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Азат (партия)|«Нағыз Ақ жол» Демократиялық партиясының]] тең төрағасы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 29 наурыз 2005 | Басқаруын аяқтады = 11 ақпан 2006 | Бірігіп басқарушы1 = [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]]<br>[[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]]<br>[[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] | Титулы_2 = [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] тең төрағасы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 9 қараша 2003 | Басқаруын аяқтады_2 = 13 наурыз 2005 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = «Ақ жол» партиясының төрағасы ретінде [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] | Бірігіп басқарушы1_2 = [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]]<br>[[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]]<br>[[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]]<br>[[Людмила Аркадьевна Жоланова|Людмила Жоланова]] | Титулы_3 = Ақпарат министрі | Ту_3 = Coat of arms of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 12 шілде | Басқаруын аяқтады_3 = 29 қыркүйек 2004 | Ізашары_3 = [[Сауытбек Абдрахманұлы Абдрахманов|Сауытбек Абдрахманов]] | Ізбасары_3 = Мәдениет, ақпарат және спорт министрі ретінде [[Есетжан Қосубаев]] | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_3 = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] | Титулы_4 = Қазақстанның Ресей Федерациясындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Flag of Russia.svg | Басқара бастады_4 = 25 қаңтар 2002 | Басқаруын аяқтады_4 = 4 қараша 2003 | Ізашары_4 = [[Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров|Тайыр Мансұров]] | Ізбасары_4 = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_5 = Президент көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы | Ту_5 = Coat of arms of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 4 мамыр | Басқаруын аяқтады_5 = 11 желтоқсан 2001 | Ізашары_5 = [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] | Ізбасары_5 = [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_6 = Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрі | Ту_6 = Coat of arms of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = қаңтар 1999 | Басқаруын аяқтады_6 = мамыр 2001 | Ізашары_6 = Ақпарат және қоғамдық келісім министрі ретінде өзі; Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрі ретінде [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] | Ізбасары_6 = [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] | Премьер_6 = [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_7 = Ақпарат және қоғамдық келісім министрі | Ту_7 = Coat of arms of Kazakhstan.svg | Ту2_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_7 = қазан 1997 | Басқаруын аяқтады_7 = қаңтар 1999 | Ізашары_7 = Баспасөз және бұқаралық ақпарат ұлттық агенттігінің төрағасы ретінде өзі | Ізбасары_7 = Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрі ретінде өзі | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_7 = [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]] | Титулы_8 = Баспасөз және бұқаралық ақпарат ұлттық агенттігінің төрағасы | Ту_8 = Coat of arms of Kazakhstan.svg | Ту2_8 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_8 = қазан 1995 | Басқаруын аяқтады_8 = қазан 1997 | Ізашары_8 = Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрі ретінде өзі | Ізбасары_8 = Ақпарат және қоғамдық келісім министрі ретінде өзі | Президент_8 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_9 = Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрі | Ту_9 = Coat of arms of Kazakhstan.svg | Ту2_9 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_9 = қаңтар 1993 | Басқаруын аяқтады_9 = қазан 1995 | Ізашары_9 = [[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] | Ізбасары_9 = Баспасөз және бұқаралық ақпарат ұлттық агенттігінің төрағасы ретінде өзі | Президент_9 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_9 = [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]<br>[[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]] | Туған күні = 12.9.1962 | Туған жері = [[Қайнар (Райымбек ауданы)|Қайнар ауылы]], [[Райымбек ауданы|Нарынқол ауданы]], [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 11.2.2006 | Қайтыс болған жері = [[Талғар ауданы]], [[Алматы облысы]], {{KAZ}} | Жерленді = [[Кеңсай зираты]] | Діні = Ислам | Әкесі = Сәрсенбай Байғұлов | Анасы = Күліхан Жұманқызы | Жұбайы = Салтанат Атушева | Балалары = Шолпан, Бекжан | Партиясы = [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол»]] (2003—2005) <br>[[Азат (партия)|«Нағыз Ақ жол»]] (2005—2006) | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] <br>[[Мәскеу мемлекеттік университеті]] | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Алтынбек Сәрсенбайұлы''' ([[12 қыркүйек]], [[1962 жыл]], [[Қайнар (Райымбек ауданы)|Қайнар ауылы]], [[Райымбек ауданы]], [[Алматы облысы]] — [[11 ақпан]] [[2006 жыл]], [[Талғар ауданы]], [[Алматы облысы]]) — [[Қазақстан]]ның мемлекет және қоғам қайраткері, дипломат, журналист. Қазақстанның [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ндағы [[Төтенше және Өкілетті Елші]]сі (2002-2003), Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (2001), Қазақстанның ақпарат саласына жауапты министрі (1993-2001, 2004), [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол»]] және кейін [[Азат (партия)|«Нағыз Ақ жол»]] саяси партиясының тең төрағасы (2003-2006). ==Өмірбаяны== Ұлы жүздің [[Албан руы|Албан]] руының Шоған абыз ұрпағы, Алжан тармағынан<ref>https://camonitor.kz/756-.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120140043/https://camonitor.kz/756-.html |date=2018-11-20 }}</ref>. * [[1962]] жылы 12 қыркүйекте [[Алматы облысы]]ның [[Нарынқол]] ауданының Қайнар ауылында дүниеге келді. * [[1985]] жылы журналистика мамандығы бойынша М.С. Ломоносов атындағы [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]н тамамдады. Университетті аяқтағаннан кейін Қазақ телеграф агеттігінде, «Арай-Заря» журналының редакторы, «Өркен-Горизонт» газетінің бас редакторы болып қызмет етті. * [[1992]] жылдан А. Сәрсенбайұлы Президент аппаратында, Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінде жауапты қызметтер атқарды. * [[1993]] жылдан бастап он жыл бойы баспа, ақпарат және мәдениет саласының мемлекеттік органдарын басқарды. 1993 жылдан Баспа және ақпарат министрі, * [[1995]] жылдан Баспа және ақпарат жөніндегі Ұлттық агенттіктің төрағасы, [[1997]] жылдан Қоғамдық келісім және ақпарат министрі, [[1999]] жылдан Қазақстан Республикасы қоғамдық келісім, ақпарат және мәдениет министрі. * [[2001]] жылдың мамырынан желтоқсанына дейін Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы — Қазақстан Республикасы Президентінің Ұлттық Қауіпсіздік жөніндегі көмекшісі. 2002 жылдың қаңтарынан дипломатиялық қызметте, Ресей Федерациясындағы Қазақстан Республикасының Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін атқарған. === Саясат === [[2003 жыл]]дан бастап А.Сәрсенбайұлы өз еркімен Президентке отставкаға шығуға арыз беріп, қоғамдық-саяси қызметпен айналысты. 2003 жылдың қараша айында «[[Ақ жол]]» Демократиялық партиясының ІІІ съезінде бірауыздан тең төраға етіп сайланды. [[2005 жыл]]дың сәуірінен «Нағыз Ақ Жол» Қазақстан Демократиялық партиясының тең төрағасы. Алтынбек Сәрсенбайұлы — бірнеше кітаптар мен монографиялар авторы, саяси ғылымдар докторы. {| {{cquote |'''Ел азаматтарының бақытты һәм бақуатты өмір сүруі үшін күрестік...'''<br>'''Бәріне де уақыт пен халық төреші''' |type = 2 |author= |source= }} === Өлімі === [[2006]] жылдың 11 ақпанында Алтынбек Сәрсенбайұлын көмекшісі Бауыржан Байбосынов және жүргізушісі Василий Журавлевпен бірге Алматы қаласының сыртында [[Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік комитеті]]нің арнайы тобы офицерлерінің қатысуымен жасалған қастандықтың нәтижесінде қаза болды. 2006 жылдың 13 ақпанында сағат 11-ден 40 минут уақытында Алматы облысы Талғар ауданындағы "Көктөбе" ауылы мен "12 бригада" ауылдарының арасындағы ауыл аралық жолдың шетінде оқ тиген жарасымен Алтынбек Сәрсенбайұлының, оның жүргізушісі (Василий Журавлёв) және күзетшісінің (Бауыржа́н Байбосы́н) мәйіті табылды. Қызметтестері бұл өлімді саяси тұрғыдан өлтірілген өлім деп атады, және бұл өлімге жауапты жоғарғы билік деп айтты. Осы жылы ақпанның 20-сында Қазақстанның Ұлтық Қауіпсіздік Комитетінің жетекшілері - Қазақстанның Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің төрағасы Нартай Дүтбаев және оның екі орынбасары - Владимир Божко мен Қозы-Көрпеш Қарбусов, сондай-ақ "Арыстан" арнаулы жасағының командирі Сержан Қойбақов отставкаға өтініш берді. Отставканың себебі, Қазақстанның ақпараттық агенттіктері Сәрсенбаевтың өліміне ҰҚК-нің сол кездегі қызметкерлері қатысқанын хабарлағаннан кейін туындаған айғай-шуға байланысты болды. Қозы-Көрпеш Карбусов пен Владимир Божконың өтінішінен басқаларының отставкасы қабылданды. Владимир Божко ҰҚК-нің төрағасының міндетін атқарушы болған еді. == Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры == Алтынбек Сәрсенбайұлының қазасынан кейін достары, шәкірттері Алтынбек Сәрсенбайұлы атындағы қор құруды ұйғарады. == Алтынбек Сәрсенбайұлының есімі берілген жерлер == * 2022 жылы өзі оқыған Сарыжаз ауылындағы орта мектепке Алтынбек Сәрсенбайұлының есімі берілді.<ref>[https://sn.kz/sn-akparat-agyny/94720-almaty-oblysyndagy-mektepke-altynbek-s-rsenbaiulynyn-esimi-berildi Алматы облысындағы мектепке Алтынбек Сәрсенбайұлының есімі берілді]</ref> 2023 жылы сол мектепте Алтынбек Сәрсенбайұлына ескерткіш тақта орнатылды.<ref>[https://alatauaraiy.kz/2023/05/altynbek-esimi-ardaqtaldy/ Алтынбек есімі ардақталды]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://abai.kz/content/serik-zholdasbai-elikhanga-atylgan-ok-altynbekti-de-ainalyp-otpedi Әлиханға атылған оқ Алтынбекті де айналып өтпеді. Серік Жолдасбай]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.zhasalash.kz/saraptama/3839.html Өткендегi жағдайлар және басқалары туралы кейбiр ойлар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629104438/http://zhasalash.kz/saraptama/3839.html |date=2011-06-29 }} * [http://www.zhasalash.kz/saraptama/3871.html Алаш барда – Алтынбек тiрi!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629111627/http://zhasalash.kz/saraptama/3871.html |date=2011-06-29 }} * [http://www.zhasalash.kz/saraptama/3872.html Асқар биiк аласармайды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629111542/http://zhasalash.kz/saraptama/3872.html |date=2011-06-29 }} * [http://www.zhasalash.kz/sayasat/3841.html Билiк пен террор немесе «белгiсiз бiреулер» туралы бiрер сөз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629182851/http://zhasalash.kz/sayasat/3841.html |date=2011-06-29 }} * [http://history.voxpopuli.kz/post/view/id/1010 Voxpopuli: Алтынбек Сарсенбаев: политик вне времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317110507/http://history.voxpopuli.kz/post/view/id/1010 |date=2013-03-17 }} [[Санат:12 қыркүйекте туғандар]] [[Санат:1962 жылы туғандар]] [[Санат:Райымбек ауданында туғандар]] [[Санат:11 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:2006 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Талғар ауданында қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан мәдениет министрлері]] [[Санат:Қазақстанның Ресейдегі елшілері]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] [[Санат:Өлтірілген саясаткерлер]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары]] ofjknep6fqxoyu708d50wz78fs1zk0o Іле 0 12419 3652063 3416218 2026-09-08T10:00:57Z Asorev 125569 3652063 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Іле өзені |шынайы атауы = |сурет = river-ili-2.jpg |сурет ені = 300 |сурет атауы =Іле өзені |карта = Lakebalkhashbasinmap.png |карта ені = 300 |карта атауы = [[Балқаш]] және [[Алматы облысы]] |ұзындығы = 1439 |су алабының ауданы = 140 мың |су алабы = [[Балқаш]] көлі |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] таулары |бастауының орны =[[Текес (өзен)|Текес]] пен [[Күнес өзені|Күнес]] және Қас өзендерінің қосылысы |бастауының биіктігі = 750 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 43|s_lat_min = 35|s_lat_sec = 0 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 82|s_lon_min = 30|s_lon_sec =0 |сағасы = Балқаш көлі |сағасының орны = |сағасының биіктігі = 340 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 45|m_lat_min = 24|m_lat_sec = 0 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 74|m_lon_min = 8|m_lon_sec = 0 |еңістігі = 3,7 – 4,5 |ел ={{KAZ}} {{CHN}} |аймақ = [[Алматы облысы]], [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] |commons = Ili River }} {{мағына|Іле (айрық)}} '''Іле''' — [[Балқаш]] көлі алабындағы өзен және [[Жетісу|Жетісудағы]] ең ірі өзен болып табылады. Жалпы ұзындығы 1439 км болатын өзен бастауын [[Қытай|Қытайдан]] алады. == Географиялық орны == [[Қазақстан]]ның [[Алматы облысы]]нда және [[Қытай|Қытайдың]] [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] жерімен ағады. == Бастауы == Орталық [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] (Тәңіртау) тауларынан бастау алатын [[Текес (өзен)|Текес]] пен [[Күнес өзені|Күнес]] және Қас өзендерінің қосылуынан пайда болып, Балқаш көліне құяды. Іле – болжап болмайтын өзен, өйткені судағы қалқыма лайдың бөлшектері шөккен, кішігірім аралдары бар бірқатар тармақтар түзе отырып, үнемі арнасын өзгертеді. == Гидрологиясы == Ұзындығы 1001 км (Текес саласымен 1439 км), Қазақстан аумағында 815 км. Су жиналатын алабы 140000 км², Қазақстан аумағында 77400 км<sup>2</sup>. Жоғарғы бөлігі таулық сипатта. Оң саласы Қас өзені құйғаннан кейін аңғары кеңейеді. [[Қапшағай]] қаласына дейін Іле жағасы аласа, кең аңғармен ағады, жайылмаларының кей жерлері батпақтанады. Қапшағай шатқалы тұсында өзен арнасы бөгеліп, [[Қапшағай су қоймасы|Қапшағай бөгені]] салынған. Төменіректе [[Күрті]] өзені құйғаннан кейін аңғары едәуір кеңейіп, [[Сарыесікатырау]] және [[Тауқұм (құм, Жамбыл ауданы)|Тауқұм]] аралығымен ағады. Сағасынан 340 км жерде Іле салаланып, үлкен атырау құрайды. Оның ұзындығы 130 км, енді жері 100 км-ге дейін, ауданы 9000 км<sup>2</sup>. Іле өзені [[мұздық]], [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын]], [[Жер асты суы|жер асты сулары]]мен толығады. Қапшағай шатқалынан төмен Іленің көне атырауы Бақанастың (Шетбақанас, Ортабақанас, Нарынбақанас) құрғақ арналары бөлініп шығады. Іленің аңғары 200 м-ден (Қапшағай шатқалы тұсында) 15 км-ге дейін кеңейеді. Жылдық орташа су шығыны 464 м³/сек (Қапшағай тұсында). Өзеннің ең жоғарғы деңгейі шілде – тамыз айларында байқалады. Өзен қарашаның аяғында қатып, сәуірдің басында мұзы ериді.<ref>Қазақстанның физикалық географиясы 8 сынып Байсенова Ә., Карпеков Қ., "Атамұра" 2008 ISBN 9965-34-809-X</ref> Су ресурстарының шамамен 30%-ы Қазақстан, 70%-ы Қытай аумағында қалыптасады. Көп жылдық орташа ағымы Қайырған бекетінде (шекара тұсында) жылына 12,35 км³, Балқашқа құятыны 11,85 км³. Суының минералдығы 286 мг/л-ден 877 мг/л-ге дейін (шекара маңында) өзгереді, атырау басында (Үшжарма) – 320 – 345 мг/л. Өзенде балықшылардың балық аулаудағы ең танымал түрі - судағы ірі жыртқыш мысықтарды аулау, ұзындығы 5 метр және салмағы 300 келі. Іле өзенінде 50-100 кг-ға дейінгі кішігірім мысықбалықтар ұсталады. Жазда жауын-шашын мөлшері 150-250 текше метрге жетеді. Іле өзені Қазақстанда судың мөлшері бойынша [[Ертіс]] пен [[Жайық]] өзендерінен кейін үшінші орында<ref>https://ilovealmaty.kz/priroda/reka-ili.html</ref>. == Шаруашылықтағы маңызы == Іленің және оның салаларының суы негізінен суармалы егіншілікке (3,7 – 4,5 км<sup>3</sup>/жыл), өнеркәсіптік-коммуналдық қажеттіліктерге (200 – 500 млн. м<sup>3</sup>/жыл), гидроэнергетикаға пайдаланылады. Балыққа бай, атырауында [[Ондатр|ондатра]] ауланады. [[Құлжа]] қаласынан төмен (Қытайда) кеме жүзеді. Қазақстан аумағында [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылына дейін тұрақты кеме қатынасы бар. Арнасы көп жерінде қамысты, тоғайлы.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 9 том</ref> [[Жетісу]] өзендерінің бірі болып саналанады. Іле өзенінде [[Қапшағай су қоймасы]] орналасқан. == Салалар == Ірі салалары: Қас, Түрген, [[Талғар]], [[Қаскелең (өзен)‎|Қаскелең]], Күрті, [[Шілік (өзен)|Шілік]], [[Шарын (өзен)|Шарын]], Үсек ([[Өсек өзені|Өсек]]), [[Қорғас]]. Балқаш ауданында өзеннен [[Шетбақанас]], Ортабақанас, Нарынбақанас атты ежелгі құрғақ арналары тарамданады. == Елді мекендер == Өзен бойында Қапшағай, Бақанас, Құлжа, Бақбақты елді мекендері орналасқан == Суреттері == <gallery mode=packed> Image:river-ili-1.jpg|Іле ағыны Image:buddhas at ili.jpg|Буддисттік жартастағы жазулары Image:river-ili-3.jpg|Іле Image:Keshki1 I1le.jpg|Кешкі Іле </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы облысы өзендері]] [[Санат:Қытай өзендері]] [[Санат:Балқаш су алабы]] a1zejma9woju46y3gfcxu7wde6xax3v Биология 0 13383 3652028 3641856 2026-09-08T09:40:24Z Asorev 125569 3652028 wikitext text/x-wiki <div class="thumb tright" style="background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #CCCCCC; margin:0.5em;"> {| border="0" cellpadding="10" cellspacing="0" style="font-size: 85%; border: 1px solid #CCCCCC; margin: 0.3em;" |valign="top"|[[Сурет:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|110px|''Escherichia coli'']] |valign="top"|[[Сурет:Tree Fern.jpg|110px|Tree fern]] |- |valign="------"|[[Сурет:Goliathus goliatus dos.jpg|110px|Goliath beetle]] |valign="------"|[[Сурет:2013 06 13 reebok.jpg|110px|Gazelle]] |} <div style="border: none; width:200px;"><div class="thumbcaption">Биология тіршіліктің сан-алуан қисынын зерттейді ''(сағаттың тілімен жоғарыдан төмен қарай)'' ''[[Ішек таяқшасы|E. coli]]'', [[Қырыққұлақтәрізділер|қырыққұлақ]], [[ақбөкен]], [[Голиафтар|Голиаф қоңызы]]</div></div></div> '''Биология''' ({{lang-grc|βιολογία}}; {{lang-grc2|βίος}} – өмір + {{lang-grc2|λόγος}} – ғылым) — тірі ағзаларды және олардың тіршілік ету процестерін зерттейтін [[ғылым]].<ref name="британника">[https://www.britannica.com/science/biology Британника энциклопедиясы - биология]</ref> [[Жаратылыстану ғылымдары]]ның бір саласы. Ол тіршілік құбылыстарының бәрін, тірі ағзалардың құрылысы мен қызметін, олардың табиғи бірлестіктерін, таралуын, [[эволюция]]сын, өзара бір-бірімен және өлі табиғатпен байланысын зерттейді. Биологияның негізгі міндеті — бүкіл [[органикалық дүние]]нің ([[жануарлар]]дың, [[өсімдіктер]]дің, [[саңырауқұлақтар]]дың, [[бактериялар]]дың, [[вирустар]]дың) қасиеттерін, пайда болуы мен даму заңдылықтарын зерттеу арқылы жалпы тіршіліктің мәнін анықтау, оны басқару, мақсатқа сай өзгерту әдістерін табу.<ref name="энциклопедия">[[Қазақ энциклопедиясы]], 2-том.</ref> Биологияның жалпы [[Ұлттық экономика|халық шаруашылығында]], әсіресе [[медицина]] мен [[ауыл шаруашылығы]]нда маңызы аса зор. Мысалы, [[генетика]] мен [[Селекция|селекцияның заңдарын]] [[мәдени өсімдіктер]] мен [[ауыл шаруашылығы жануарлары]]ның физиологиялық ерекшеліктерін білу — агротехника мен зоотехниканы кәмілдендіріп, өсімдіктер мен жануарлардың анағұрлым өнімді түрлерін шығаруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, адам денесінің макро- және микроқұрылысы, оның мүшелері мен ұлпаларының атқаратын қызметі туралы түсініктер көбінесе биологиялық зерттеулерге негізделеді. [[Жұқпалы аурулар]]дың пайда болу себептері мен таралуы және оған қарсы күрес шаралары туралы ілім [[микробиология]]лық және [[вирусология]]лық зерттеулерге байланысты.<ref name="энциклопедия"/> == Тарихы == Биология оңтүстік-шығыс Азия елдерінде ([[Қытай]], [[Жапония]], [[Үндістан]]) VI—I ғасырларда дами бастағанымен, тіршілік құбылыстарына жүйелі түрде сипаттама берген [[Ежелгі Грекия|грек]] және [[Ежелгі Рим|рим]] философтары мен дәрігерлері болды. Соның ішінде [[Гиппократ]] (460 — 370) алғаш адам мен жануарлардың анатомиялық және морфологиялық құрылысына жүйелі түрде сипаттама беріп, оларда болатын түрлі аурулардың қалыптасуындағы сыртқы орта мен тұқымқуалаушылықтың рөлін атап көрсеткен. [[Аристотель]] (384 — 322) өз еңбектерінде жануарларды құрылысы ерекшеліктеріне қарай жіктеу жүйесін ұсынып, оларды 2 топқа бөлді (қансыздар және қандылар).<ref>[https://itest.kz/kz/ent/biologiya-2814/11-synyp/lecture/i-tarau-evolyuciyalyq-ideyalardyng-damu-tarihy Эволюциялық идеялардың даму тарихы]</ref> Сонымен қатар адамның анатомиялық-морфологиялық құрылыс ерекшеліктерін, ой-өрісінің дамуын да зерттеді. Анатомиялық зерттеулер жүргізу арқылы адамның ішкі мүшелерін, көздің тор қабығын сипаттап жазған александриялық ғалымдар: Герофил (300 ж.ш.т.) алғаш рет [[артерия]] және вена [[қантамырлар]]ының арасындағы айырмашылықты ажыратса, ал Эрасистрат (300 — 240) мидың құрылысына сипаттама берген. Римдік Гай Плиний (24 — 79) құрастырған ''“Табиғи тарих”'' атты 37 томдық [[энциклопедия]] орта ғасырға дейін табиғат жайлы білімдердің негізгі қайнар көзі болып келді. Көне заманның тағы бір ұлы зерттеушісі [[Гален]] сүтқоректілерге көптеген тәжірибелер жүргізіп, олардың орталық және шеткі жүйке жүйесі жайлы құнды мәліметтер қалдырып, [[анатомия]] мен [[физиология]]ның дамуына үлкен ықпалын тигізді. XV—XVI ғасырларда [[география]] саласындағы ұлы жаңалықтарға байланысты өсімдіктер мен жануарлар түрлері жөнінде көптеген деректер жиналды. Осы кезде әйгілі ғалым [[Леонардо да Винчи]] (1452 — 1519) көптеген өсімдіктер мен жануарларға анатомиялық зерттеулер жүргізіп, адам мен жануарлар сүйектеріндегі ұқсастықтарды көрсетті. Алғаш рет ''[[Гомологиялық ұқсастық|мүшелер гомологиясын]]'' ашты. 1543 ж. бельгиялық ғалым [[Андреас Везалий]] ''“Адам денесінің құрылысы жайлы жеті кітап”'' атты еңбегін жарыққа шығарып, ғылыми анатомияның негізін қалады. Ал 1628 ж. ағылшын ғалымы [[Уильям Гарвей]] ''“Жануарлардағы [[жүрек]] пен қан қозғалысы туралы анатомиялық зерттеу”'' атты еңбегінде қан айналымы жайлы ілімді тұжырымдаса, 1670 ж. Итальян ғалымы [[Джованни Альфонсо Борелли|Д. Борелли]] жануарлардың қозғалу механизмдерін сипаттау арқылы физиологияның дамуына жол салды. [[Сурет:Tree of life by Haeckel.jpg|thumb|''Геккельдің Өмір ағашы (1879)''.]] XVI—XVII ғасырларда [[микроскоп]]тың ашылуына байланысты өсімдіктердің ішкі құрылысы ([[Роберт Гук|Р. Гук]], 1665; [[Марчелло Мальпиги|М. Мальпиги]], 1675 — 79; Н. Грю, 1671 — 82), олардың жыныстық ерекшеліктері (Р. Камерариус, 1694, т.б.), микроорганизмдер, эритроциттер мен сперматозоидтар ([[Антони ван Левенгук|А. Левенгук]], 1673) зерттеліп, [[жәндіктер]]дің құрылысы мен дамуы (М. Мальпиги, 1669; Я. Сваммердам, 1669) анықталды. Бұл жаңалықтар [[эмбриология]]да бір-біріне қарама-қайшы түрлі бағыттарды (овизм, анималькулизм, преформизм, эпигенез, т.б.) қалыптастырды. 1670 ж. ағылшын ғалымы Дж. Рей ''“Өсімдіктер тарихы”'' атты еңбегінде 19 класқа топтастырылған 18 мың өсімдік түрлеріне сипаттама берді. XVIII ғасырда швед ғалымы [[Карл Линней]] ''“Табиғат жүйесі”'' атты еңбегінде ғылымға [[бинарлық номенклатура]]ны енгізді. XVIII—XIX ғасырларда тірі табиғаттың тарихи дамуы жайлы теориялар қалыптаса бастады. Солардың бірі француз ғалымы [[Жан Батист Ламарк|Ж. Ламарктың]] эволюциялық теориясы мен неміс ғалымдары [[Шванн Теодор|Т. Шванн]] және [[Маттиас Якоб Шлейден|М. Шлейденнің]] [[жасуша]] теориясы болды. Осы кезде жануарлар физиологиясындағы ірі жетістік — бауырда [[гликоген]]нің синтезделуі (К. Бернар, 1848), жоғарғы жүйке әрекеті ([[Сеченов Иван Михайлович|И.М. Сеченов]], 1863) анықталса, француз ғалымы [[Луи Пастер]] (1860 — 1864) қазіргі тірі организмдердің өздігінен пайда болу мүмкіндігін біржолата теріске шығарды. XIX ғасырдағы аса маңызды оқиғалардың бірі [[Чарлз Дарвин]]нің ''“Түрлердің шығу тегі”'' еңбегінде [[эволюциялық ілім]]ді жариялауы болды. Дарвинизмнің қалыптасуы эволюциялық салыстырмалы анатомия (К. Гегенбауэр), эволюциялық эмбриология ([[Ковалевский Александр Онуфриевич|А.О. Ковалевский]], [[Илья Ильич Мечников|И.И. Мечников]]), эволюциялық палеонтология ([[Ковалевский Владимир Онуфриевич|В.О. Ковалевский]]) сияқты жаңа бағыттарға жол ашты. Дәл осы кезде [[генетика]] ғылымы қалыптасып, қарқынды дами бастады. 1865 ж. чех ғалымы [[Грегор Иоганн Мендель|Г. Мендель]] белгілердің [[тұқым қуалау]] заңдылығын ашты. 1900 ж. голланд ғалымы [[Хуго Де Фриз|Де Фриз]] ғылымға “[[мутация]]” деген терминді енгізсе, американ ғалымы [[Томас Хант Морган|Т. Морган]] ''“Тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясын”'' (1910 — 11) ашты. XX ғасырдың 2-жартысында биология ғылымы тірі ағзалар құрамын зерттеуге қол жеткізді. Осының нәтижесінде тірі ағзалардың өлі табиғатта кездеспейтін, төменгі және жоғарғы молекулалы [[органикалық қосылыстар]]дан тұратыны анықталды. Негізгі биополимерлер: [[ақуыз]]дар, [[нуклеин қышқылдары]], [[полисахаридтер]], [[липидтер]] және олардың молекулаларының құрамдық бөліктері ([[аминқышқылдар]], [[нуклеотидтер]], [[көмірсулар]], май қышқылдары, т.б) ашылды. Осындай жетістіктердің нәтижесінде биологияда жаңа бағыттар пайда болып, кейін олардың бірқатары дербес ғылымға айналды. Мысалы, тірі организмдердің өзара және сыртқы ортамен қарым-қатынасын зерттейтін ғылым ретінде [[экология]] қалыптасты. == Қазіргі биологияның негіздері == Қазірде биологияның барлық тармақтарын біріктіретін бес принцип бар<ref>{{cite book |author=Avila, Vernon L. |title=Biology: investigating life on earth |publisher=Jones and Bartlett |location=Boston |year=1995 |pages=11—18|isbn=0-86720-942-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref>: * [[Жасуша теориясы]] — тіршіліктің негізін құрайтын жасушалардың құрылымы, көбеюі және көпжасушалы ағзаларды қалыптастырудағы қызметі туралы жинақталған ұғым.<ref>[https://stud.kz/referat/show/17626 Жасуша теориясының ашылуы]</ref> * [[Эволюция]] — табиғи сұрыпталудан туындаған өзгерістер ағзалардың жаңа түрлерінің пайда болуына әкеледі деген теория.<ref>[https://www.britannica.com/science/evolution-scientific-theory Британника энциклопедиясы - эволюция]</ref> * [[Ген]] теориясы — тұқым қуалаушылық әр жасушаның хромосомаларында орналасқан гендердің арқасында жүзеге асады.<ref>[https://www.britannica.com/science/genetics Британника энциклопедиясы - генетика]</ref> * [[Гомеостаз]] — ағзаның қоршаған ортаға қарамастан өзінің ішкі ортасын қалыпты жағдайда ұстап тұруға бағытталған физиологиялық процесс.<ref>[https://www.britannica.com/science/homeostasis Британника энциклопедиясы - гомеостаз]</ref> * [[Зат алмасу]] — жасушадағы немесе жалпы ағзадағы химиялық реакциялардың жиынтығы.<ref>[https://www.britannica.com/science/metabolism Британника энциклопедиясы - метаболизм]</ref> [[Сурет:Biological cell.svg|thumb|Жасуша құрылысы]] === Жасуша теориясы === {{main|Жасуша теориясы}} [[Жасуша]] — тіршіліктің негізгі әрі ең кішкентай бірлігі. Жасуша теориясы бойынша барлық тірі организмдер бір немесе одан да көп жасушалардан құралады немесе олардың түзген заттарынан құралады. Мысалы, [[Бақалшық (қаңқа)|бақалшық]], [[сүйек]] және [[тері]]. Жаңа жасуша алдыңғысынан жасуша бөлінуі арқылы пайда болады және көпжасушалы организмдердің денесіндегі әрбір жасуша ұрықтанған аналық жасушадан, яғни жалғыз бір жасушадан шығады. Бұған қоса жасуша организмдегі адам санасы жетпес зор процесстердің негізгі бөлігі саналады.<ref>{{cite journal|author=Mazzarello, P|title=A unifying concept: the history of cell theory|journal=Nature Cell Biology|volume=1|pages=E13–E15|date=1999|doi=10.1038/8964}}</ref> Сонымен қатар барлық тірі организмдерде жасушаның маңызды механизмдері мен химиясы ұқсас келеді және жаңа жасушалар тек бұрынғы жасушалардың [[Жасушаның бөлінуі|бөлуінуінен]] пайда болады. Жасуша теориясы жасушалардың қалай пайда болатынын, қалай көбейетінін, қоршаған ортасымен қалай араласатынын, олардың қандай заттардан құралатынын, жасушаның құрамдас бөліктерінің қалай жұмыс атқаратынын және жасушаның басқа бөлімдерімен қалай қатынаста болатыны сияқты мәселелерді қамтиды. === Эволюция === {{main|Эволюция}} ХІХ ғасырға дейін тірі ағзалар белгілі шарттар аясында өздігінен пайда бола алуы мүмкін деген түсінік болды. Бұған [[Уильям Гарвей]] келіспеді және сол түсінікке ''"бар өмір жұмыртқадан"'' (латыншадан "Omne vivum ex ovo") деген ұстаныммен қарсы шықты. Кейін тіршілік эволюция арқылы өзгеріп дамиды және қазіргі тіршіліктің барша түрінің ортақ тегі бар деген пікір тарай бастады. 1809 жылы [[Жан Батист Ламарк]] ғылыми лексиконға таныстырған эволюцияның негізін жарты ғасырдан соң [[Чарлз Дарвин]] қалады. Ол эволюцияның қозғаушы күші ретінде табиғи сұрыпталу процесін атап көрсетті. [[Альфред Рассел Уоллес]] те бұл теорияны жасаушылардың бірі ретінде танылады, себебі ол зерттеу жұмыстары мен тәжірибелерде көмек көрсеткен екен. Дарвин түрлер [[табиғи сұрыптау]] және [[қолдан сұрыптау]] нәтижесінде дамиды деп тұжырым жасады.<ref>Darwin, Charles (1859). On the Origin of Species, 1st, John Murray</ref> [[Эволюциялық ілім]]нің негізгі салалары: [[Абиогенез|тіршіліктің пайда болуы]], тірі ағзалар эволюциясын айқындау, эволюция факторлары ([[өзгергіштік]], тұқым қуу, тіршілік үшін күрес және табиғи сұрыптау), эволюциялық процестің бағыты мен заңдылықтары (түр пайда болуы, прогресс және регресс, [[онтогенез]] бен [[филогенез]] арасындағы байланыс т.б.).<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 12-том.</ref> [[Сурет:DNA animation.gif|нобай|150px|ДНҚ моделі]] === Ген теориясы === {{main|Ген}} Тірі ағзаның сипаттары мен белгілері геннің түпкі компонентінде, яғни оның [[ДНҚ|ДНҚ-сында]] [[генетикалық код]] түрінде жазылған. Сонымен қатар белгілі бір ағзаға тән сипаттар осы гендер арқылы бір ұрпақтан келесі ұрпаққа өтіп отырады.<ref>{{cite book |last1=Hillis |first1=David M. |last2=Sadava |first2=David |last3=Hill |first3=Richard W. |last4=Price |first4=Mary V. |chapter=DNA and its role in heredity |title=Principles of Life |publisher=Sinauer Associates |edition=2nd |date=2014 |location=Sunderland, Mass. |pages=172–193 |isbn=978-1464175121}}</ref> Ағзадағы немесе жасушадағы гендердің жиынтығы оның [[геном]]ы болмақ. Ол бір немесе одан да көп [[хромосомалар]]да сақталады. Хромосома - ағзаға байланысты мыңдаған гендер код түрінде жазулы болатын жалғыз, ұзын ДНҚ шүйкесі. Ген белсендік танытқан жағдайда [[ДНҚ]] кодтары транскрипция арқылы геннің [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] көшірмесіне өтеді, кейіннен [[рибосома]] РНҚ [[Трансляция (биология)|трансляциясын]] жасап, әртүрлі [[ақуыз]]дарды түзіп шығарады. Ақуыздар каталиттік ([[ферменттер]]), [[Сезімтал жүйке ұштары|рецепторлық]], тасымалдау, қорғаныс, қозғалыс функцияларға ие болуы мүмкін. === Метаболизм === {{main|Зат алмасу}} Зат алмасу (метаболизм) — жасушаның тіршілігін қамтамасыз ететін, ағзада жүріп жататын барлық химиялық процестердің жиынтығы. Бұл ағзаның тіршілік қабілетін сақтау және сыртқы ортамен қарым-қатынасын, ағзаға қоректік заттардың еніп, олармен [[ферменттер]] әсерінен ыдырауын, пайда болған жай заттардың жасушалар мен мүшелерге тасымалданып, олардың [[тотығу]]ын, [[энергия]] бөлініп шығарылуының, жасуша құрамындағы түзілістердің [[биосинтез]]делуін және қорытылған өнімдердің ағзадан бөлініп шығуын қамтамасыз етеді. Жасушалардың тіршілігі үшін [[оттегі]], [[сутегі]], [[көміртегі]], [[азот]], [[минералдық заттар]], т.б. қажет. Оттегі мен сутегінің негізгі көзі — [[су]]. Ал көміртегінің (және басқа да заттардың) сіңірілу тәсілдеріне қарай ағзалар үлкен екі топқа бөлінеді: [[автотрофтар]] — көміртегін [[ауа]]дағы [[көмірқышқыл газ]]ынан сіңіреді; [[гетеротрофты ағзалар]] — көміртегін дайын [[органикалық қосылыстар]]дан алады.<ref name="urry2017b">{{cite book |last1=Urry |first1=Lisa |last2=Cain |first2=Michael |last3=Wasserman |first3= Steven |last4=Minorsky |first4=Peter | last5=Reece |first5=Jane |chapter=The chemical context of life |title=Campbell Biology |publisher=Pearson |edition=11th |date=2017 |location=New York |pages=28–43 |isbn=978-0134093413}}</ref><ref name="freeman2017b">{{cite book |last1=Freeman |first1=Scott |title=Biological Science |last2=Quillin |first2=Kim |last3=Allison |first3=Lizabeth |last4=Black |first4=Michael |last5=Podgorski |first5=Greg |last6=Taylor |first6=Emily |last7=Carmichael |first7=Jeff |date=2017 |publisher=Pearson |isbn=978-0321976499 |edition=6th |location=Hoboken, N.J. |pages=55–77 |chapter=Water and carbon: The chemical basis of life}}</ref> == Тіршілік деңгейлері == {{main|Тіршілік деңгейлері}} * Молекулалық деңгей — әр жасуша белгілі бір молекулалық қосылыстардан құралады. * Жасушалық деңгей — әр тірі ағза жасушалардан құралады, не жеке бір жасушадан тұрады. * Ұлпалық деңгей — күрделі ағзаларда құрылысы және аткаратын кызметі біркелкі жасушалар [[ұлпа]] түзеді. * Мүшелік деңгей — белгілі бір құрылысқа ие ұлпалар жиынтығы мүшені құрайды. * Ағзалық деңгей — жеке бір тіршілік иесі. * Популяциялық деңгей — бір [[Түр (биология)|түрге]] жататын белгілі бір аймақта таралған ағзалардың жиынтығы. * Биогеоценоздық деңгей — [[биогеоценоз]] құрамына сан алуан тірі ағзалар және табиғи ортаның жағдайлары біріктіріледі. * Биосфералық деңгей — [[Биосфера|Жердегі]] барлық тірі ағзалар мен олардың тіршілік ететін табиғи орта жағдайларының жиынтығы. == Тіршілік дүниелері == Тірі ағзаларды жануарлар мен өсімдіктер деп ажырату ежелгі дәуірлерден келеді. Ал XVII ғасырда [[микроскоп]]тардың жетілуімен [[Антони ван Левенгук]] біржасушалы ағзаларды ашқанын жариялап, оларды жеке тіршілік дүниесі ретінде көрсетті, кейін бұлар протисталар деп аталды. 1960 жылдары ғалымдар саңырауқұлақтарды жеке тіршілік дүниесі деп таныды, бұрын олар өсімдіктер деп қарастырылды.<ref>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |date=January 1969 |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |url=https://archive.org/details/sim_science_1969-01-10_163_3863/page/150 |journal=[[Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid= |doi=10.1126/science.163.3863.150|bibcode = 1969Sci...163..150W |citeseerx=10.1.1.403.5430 }}</ref> 1977 жылы Карл Вёзе мен Джордж Эдвард Фокс архебактериялар ұғымын енгізді.<ref>{{Cite web |title=The Six Kingdoms |url=http://www.ric.edu/faculty/ptiskus/six_kingdoms/index.htm |access-date= |website=www.ric.edu |publisher=Rhode Island College}}</ref> <gallery mode=packed> Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|[[Жануарлар]] Zboże.jpg|[[Өсімдіктер]] Morchella esculenta 08.jpg|[[Саңырауқұлақтар]] Dileptus.jpg|[[Қарапайымдар]] Gemmatimonas aurantiaca.jpg|[[Бактериялар]] Halobacteria.jpg|[[Архебактериялар|Archaea]] </gallery> == Биологиялық әралуандылық == {{main|Биологиялық әралуандылық}} Кейбір есептеулер бойынша [[Жер]] бетінде 8,75 миллионға жуық және әлемдік мұхитта 2,21 миллионға дейін жеке [[Түр (биология)|биологиялық түр]] бар. Ал тек зерттелген түрлерді ғана алғанда, 1,12 миллион жануарлар түрін, 224 мың өсімдіктер түрін, 44 мың саңырауқұлақтар түрін ажыратуға болады.<ref name="mora2011">{{cite journal |last=Mora |first=Camilo |author2=Tittensor, Derek P. |author3=Adl, Sina |author4=Simpson, Alastair G. B. |author5=Worm, Boris |author6=Mace, Georgina M. |date=23 August 2011 |title=How Many Species Are There on Earth and in the Ocean? |journal=PLOS Biology |volume=9 |issue=8 |pages=e1001127 |doi=10.1371/journal.pbio.1001127 |pmc=3160336 |pmid= |doi-access=free }}</ref> Тағы бір есептеулер бойынша, дүниеде 30 миллионға дейін жәндіктер түрі бар,<ref>{{cite web |title=Numbers of Insects (Species and Individuals) |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |website=Smithsonian Institution}}</ref> 10 миллионға дейін бактерия түрлерін ажыратуға болады.<ref>Proceedings of the National Academy of Sciences, Census of Marine Life (CoML) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5232928.stm News.BBC.co.uk]</ref> Түрлердің таралуы әртүрлі факторлардан тәуелді болады, олардың ішінде [[температура]], [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын]], [[Биіктік белдеулері|биіктік]] не [[тереңдік]], [[топырақ]] түрі, т.с.с. Жердегі түрлердің 90% тропикалық ормандарда мекендейді, ал ондай ормандар Жер бетінің 10%-дан кем аумағын алып жатыр. Адамдар көп мекендейтін аймақтарда, олардың ауыл шаруашылықтағы мен құрылыстағы әрекеттеріне байланысты, биологиялық әралуандылық сонша қатты дамымаған. <gallery mode="packed" heights=160> Haeckel_Actiniae.jpg|[[Эрнст Геккель|Геккель]] [[Табиғаттың көркем пішіндері|кітабындағы]] [[актиния]]лар Haeckel_Decapoda.jpg|Геккель кітабындағы [[Шаянтәрізділер|шаяндар]] F de Castelnau-poissons - Diversity of Fishes (Composite Image).jpg|Әртүрлі [[балықтар]] Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png|Әртүрлі [[өсімдіктер]] Mammal Quilt (26715758045).jpg|[[Сүтқоректілер]] </gallery> == Биологиялық ғылымдар == '''Зерттелетін тірі ағзаларға байланысты биология келесідей болып жіктеледі:''' {{col-begin}}{{col-2}} *[[Ботаника]] — өсімдіктер әлемі туралы ғылым, оның ішінде: **[[Агростология]] — [[шөптер]]ді зерттейді, **[[Альгология]] — [[балдыр]]ларды зерттейді, **[[Бриология]] — [[Мүктәрізділер|мүктерді]] зерттейді, **[[Дендрология]] — [[ағаш]]тарды зерттейді, **[[Карпология]] — жеміс пен тұқымдарды зерттейді, **[[Палеоботаника]] — бұрынғы дәуірлердің өсімдіктері туралы, **[[Палинология]] — өсімдік тұқымдары мен тозаңдарын туралы, **[[Помология]] — жеміс-жидектердің түрлерін зерттейді; *[[Микология]] — [[саңырауқұлақтар]] туралы, оның ішінде: **[[Лихенология]] — [[қыналар]]ды зерттейді; *[[Микробиология]] — [[Микроорганизм]]дер туралы, оның ішінде: **[[Бактериология]] — [[бактериялар]] туралы, **[[Вирусология]] — [[вирустар]] туралы. {{col-2}} *[[Зоология]] — жануарлар әлемі туралы, оның ішінде: **[[Протозоология]] — біржасушалы жануарларды зерттейді, **[[Гельминтология]] — паразит [[құрттар]]ды зерттейді, **[[Арахнология]] — [[өрмекшітәрізділер]]ді зерттейді, **[[Энтомология]] — [[жәндіктер]]ді зерттейді, **[[Карцинология]] — [[шаянтәрізділер]]ді зерттейді, **[[Малакология]] — [[жұмсақденелілер]]ді зерттейді, **[[Ихтиология]] — [[балықтар]]ды зерттейді, **[[Герпетология]] — [[бауырымен жорғалаушылар]] мен [[қосмекенділер]]ді зерттейді, **[[Орнитология]] — [[құстар]]ды зерттейді, **[[Палеозоология]] — бұрынғы дәуірлердің жануарлары туралы, **[[Териология]] — [[сүтқоректілер]] туралы, **[[Этология]] — жануарлардың мінез-құлқының биологиялық негіздері; {{col-end}} '''Биология бағыттарының тірі материяның ұйымдасу деңгейіне қарай жіктеленуі:''' * молекулалық деңгей — [[молекулалық биология]], * жасушалық деңгей — [[цитология]], [[цитогенетика]], * ұлпалық деңгей — [[гистология]], * мүшелік деңгей — [[анатомия]], * ағзалық деңгей — морфология және [[физиология]], * популяция-түр, биогеоценоздық және биосфералық деңгейлер — [[экология]], популяция экологиясы. '''Қазіргі биологияның басқа ғылымдармен байланысы:''' * [[Биофизика]] — жануарлар дүниесіндегі физикалық заңдылықтарды зерттейтін ғылым. * [[Биохимия]] — тірі ағзаларда болатын химиялық процестер туралы. * [[Молекулалық биология]] — генетикалық ақпаратты сақтау, беру және жүзеге асыруды қоса алғанда, молекулалық деңгейде тірі ағзаларда болатын процестерді зерттеуге бағытталған. * [[Радиобиология]] — [[сәулелену]]дің биологиялық нысандарға әсерін зерттейді. * [[Ғарыштық биология]] — ғарыш кеңістігіндегі әртүрлі факторлардың тірі ағзаға әсерін зерттейді. * [[Биогеография]] — Жер шарындағы тірі ағзалар мен олардың топтарының таралу заңдылықтарын зерттейді. * [[Биоинформатика]] — биологиялық деректерді сақтау, жинау, ұйымдастыру әдістерін қарастырады. * [[Бионика]] — техникадағы тірі ағзалардың қызмет ету принциптеріне негізделген қолданбалы пән. * [[Биотехнология]] — қолданбалы пән ретінде, оның мақсаты адам үшін құнды заттарды алу үшін тірі ағзаларды өнеркәсіпте пайдалану мүмкіндіктерін зерттеу болып табылады. * [[Нейроғылым|Нейробиология]] — бұл жүйке жүйесін ғылыми зерттеу. Бұл нейрондар мен нейрондық тізбектердің негізгі және пайда болатын қасиеттерін түсіну үшін физиологияны, анатомияны, молекулалық биологияны, даму биологиясын, цитологияны, информатиканы және математикалық модельдеуді біріктіретін пәнаралық ғылым. Сондай-ақ биологиялық ғылымдарға келесілер кіреді: * [[Генетика]] — бүкіл тірі ағзаларға тән тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейді. * [[Эмбриология]] — ағзаны оның ұрық болып түзілуінен туылуына дейін зерттейді. * [[Антропология]] — адамның шығу тегін, дамуын, дене құрылысын, нәсілдік ерекшеліктерін зерттейді. * [[Палеонтология]] — жойылып кеткен өсімдіктер мен жануарлар және олардың тарихи даму заңдылықтарын зерттейді. * [[Паразитология]] — паразиттік ағзаларды және олардың иесімен қарым-қатынастарды зерттейді. * [[Фенология]] — табиғаттың мезгілдік құбылыстарының заңдылығын зерттейді. * [[Жүйеленім]] — барлық ағзалардың туыстық қарым-қатынасын қарастырады. == Қазақстандағы биология ғылымы == === Биологиялық ғылыми мекемелер === Қазақстанда алғашқы биологиялық ғылыми мекемелер 1938 жылы ұйымдастырылды. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясы]] 1946 жылы ашылған кезде биология саласынан 3 ғылыми-зерттеулер институты ([[Ботаника және фитоинтродукция институты|Ботаника институты]], [[Зоология институты]] және [[Қазақ топырақтану және агрохимия ғылыми-зерттеу институты|Топырақтану институты]]) болды. Қазір 8 ғылыми-зерттеулер институты (Топырақтану институты, Ботаника және фитоинтродукция институты, Зоология институты, [[Микробиология және вирусология институты]], [[Адам және жануарлар физиологиясы институты]], [[Өсімдіктер физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институты]], [[Молекулалық биология және биохимия институты]], [[Жалпы генетика және цитология институты]]), 6 ботаникалық бақ ([[Алматы ботаникалық бағы|Алматыда]], [[Алтай ботаника бағы|Алтайда]], [[Жезқазған Ботаника Бағы|Жезқазғанда]], [[Қарағанды ботаника бағы|Қарағандыда]], [[Маңғыстау Тәжірибелік Ботаника Бағы|Маңғыстауда]], [[Іле ботаникалық бағы|Іледе]]) бар. Арнайы бағыттағы ботаникалық зерттеулер [[Алматы ботаникалық бағы|Бас ботаникалық бақ]] (1935) пен Ботаника институты (1945) құрылған кезден басталды. [[Сурет:Karatau Nature Reserve 2017 stampsheet of Kazakhstan.jpg|нобай|]] [[Сурет:Stamp_of_Kazakhstan_332-337.jpg|нобай|360px|]] === Қазақ ғалымдарының биология ғылымы жайындағы еңбектері === Қазақстан Ғылым Академиясының академиктері [[Николай Васильевич Павлов|Н.В. Павлов]], [[Иса Омарұлы Байтулин|И. Байтулин]], [[Борис Александрович Быков|Б.А. Быков]], [[Ғақаш Зәкиұлы Бияшев|Ғ. Бияшев]], корреспондент мүшелері [[Лұқпан Қылышұлы Қылышев|Л. Қылышев]], [[Араб Мақаұлы Ғаббасов|А. Ғаббасов]], ғылым докторлары [[Бердіқұл Қалымбетов|Б. Қалымбетов]], [[Маргарита Васильевна Бессчетнова|М.В. Бессчетнова]], т.б. қатысуымен кең ауқымды ботаникалық-географиялық, [[геоботаника]]лық зерттеулер жүргізілді. Ең үлкен [[гербарий]] жинақталды, өсімдік биологиясы туралы аса бағалы басылымдар жарық көрді. Мысалы, 9 томдық ''“Қазақстан флорасы”'', 13 томдық ''“Қазақстанның споралы өсімдіктер флорасы”'' (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 1986), т.б. Республика зоологтары омыртқалы және омыртқасыз жануарлар фаунасын зерттеді; кәсіптік мәні бар бірқатар сүтқоректі жануарлар ([[ондатр]], [[Канада құндызы|америка құндызы]]) мен балық түрлері ([[ақ амур]], [[дөңмаңдай]], [[көксерке]], т.б.) жерсіндірілді. Сирек кездесетін, жойылып бара жатқан құстар мен сүтқоректілерді, бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділерді, балық түрлерін қорғау, олардың санын көбейту шаралары қарастырылды. [[Ақбөкен]], [[бұлғын]], [[суыр]], [[Тиіндер|тиін]], [[Сарышұнақтар|саршұнақ]] сияқты аңдарды халық шаруашылығында пайдалану жолы табылды. Қазақстан фаунасы туралы аса құнды басылымдар пайда бола бастады. Академик [[Илларион Григорьевич Галузо|И.Г. Галузо]], А.Д. Долгушин, т.б. ғалымдардың қатысуымен “Қазақстанның қансорғыш кенелері” (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1951), [[Эдуард Иванович Гаврилов|Э.И. Гаврилов]], [[Анатолий Федорович Ковшарь|А.Ф. Ковшарь]], т.б. ғалымдардың қатысуымен 5 томдық “Қазақстанның құстары” (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 1978) және [[Аманқұл Бекенов|А. Бекеновтың]] “Қазақстандағы ақ бөкенді қорғау және оны пайдаланудың ғылыми негіздерін жасау” (1978) (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 1982), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі А.А. Слудский, Бекенов, т.б. ғалымдардың қатысуымен 4 томдық “Қазақстанның сүтқоректілері” (Бүкілодақтық табиғат қорғау қоғамы сыйлығы, 1988) деген еңбектер жарық көрді. Академик [[Нәйлә Оразғұлқызы Базанова|Н. Базанованың]] ауыл шаруашылығы жануарларының физиологиясы жөніндегі зерттеулері — [[малдың өнімділігі]]н жоғарылатудың теориялық негізін қалады. 1946 жылы құрылған Экспериментальді биология институтында (кейінгі “[[Биоген]]” ЖАҚ) жануарлар селекциясының генетикалық негіздерін зерттеуге бағытталған түраралық будандастыру жүргізіліп, соның нәтижесінде қойдың (“қазақ арқар-мериносы”, “жартылай биязы жүнді қой”, т.б.), шошқаның (“жетісулық”, т.б.) жаңа тұқымдары шығарылды. 1940 — 50 жж. республикада өсімдіктердің тұзға, қуаңшылыққа төзімділігі зерттеле бастады, соның нәтижесінде [[Бидай (астық)|бидайдың]] сабағы жапырылмайтын, құрғақшылыққа және ауруларға төзімді “Эритроспермум-350” және “Көкбидай”, суыққа төзімді “Эритроспермум-260” және “Комсомол-1”, т.б сорттары шығарылды. Жаздық және күздік бидай, т.б. өсімдіктер биохимиясы, олардың қуаңшылыққа төзімділігі, физиологиясы анықталды. Бидайдың биохимиялық көрсеткіштері, ұны мен дәнінің сапасы корреляциялық байланыста болатыны байқалды. Дәннің биохимиясы мен сапасы өсіру экологиясына байланыстыра зерттелді. === Отандық биология дамуының қазіргі кезеңі === Қазіргі кезең тірі организмдердің тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігі механизмдерін молекулалық деңгейде одан ары зерттеумен қатар, ол процестерді басқарып, қалаған бағытқа сай пайдаланумен сипатталады. Қазақстанда [[молекулалық биология|молекулалық биологияның]] қалыптасуы академик [[Мұрат Әбенұлы Айтхожин|М. Айтхожиннің]] есімімен байланысты. 1983 ж. құрылған [[Молекулалық биология және биохимия институты]] үлкен ғылыми орталыққа айналып, елімізде алғаш рет жасушалық және гендік инженерия, трансгеноз, өсімдік геномы лабораториялары ашылды. Алматы мен Астанада биотехнологиялық орталықтар құрылды. Биологияның [[өнеркәсіп]] пен [[ауыл шаруашылығы]]нда және медицинада алатын орны ерекше. Өнеркәсіптік жағдайда түрлі [[органикалық қышқылдар]] мен [[аминқышқылдар]]ын синтездеу, [[антибиотик]]тер мен басқа да дәрілік препараттар алу іске асырылып, соның нәтижесінде жаңа сала — [[биотехнология]] ғылымы пайда болды. [[Генетика]] мен [[селекция]]ның заңдылықтарын біле отырып, өсімдіктер мен жануарлардың жоғары өнімді жаңа тұқымдары мен сорттарын алуға мүмкіндік туды. Жалпы және [[молекулалық генетика]] заңдылықтары, анатомиялық, физиологиялық және биохимиялық зерттеу нәтижелері адамның тұқым қуалайтын ауруларының себебін табуда, оны емдеуде теориялық негіз болып табылады.<ref name="энциклопедия"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Biology|Биология}} * [https://curlie.org/Science/Biology Биологиялық ғылымдар] {{ref-en}} * [https://www.biologyonline.com/dictionary Биология бойынша онлайн-сөздік] {{ref-en}} * [http://www.biolsci.org/ International Journal of Biological Sciences] {{ref-en}} * [http://www.press.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/index.html Perspectives in Biology and Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031110160426/http://www.press.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/index.html |date=2003-11-10 }} {{ref-en}} * [https://ocw.mit.edu/courses/biology/7-012-introduction-to-biology-fall-2004/ MIT институтының видео-дәрістері] {{ref-en}} * [http://tolweb.org/tree/phylogeny.html «Тіршілік ағашы» жобасы] {{ref-en}} {{Экологиялық жүйе}} {{Эволюция}} {{Генетика}} {{Органеллалар}} [[Санат:Биология]] [[Санат:Жаратылыстану ғылымдары]] 9xzpqzyg99d1fns9jq1103vlhusw4st Шолман 0 13954 3652036 3317649 2026-09-08T09:46:39Z Asorev 125569 /* Көрме */ 3652036 wikitext text/x-wiki {{өзен | river_name = Шолман | image_name = Kamarivermap.png | caption = Еділ сутоғаны мен Шолман (бөлектенген) картасы | бастауы =[[Ұдмұртия]] | сағасы = [[Еділ]] | basin_countries = [[Ресей]] | ұзындығы = 1,805 км (1,122 mi) | elevation = &nbsp; | discharge = &nbsp; | су алабы = 507,000 км² }} '''Шолман''' ({{lang-tt|Çulman}}; {{lang-ru|Ка́ма}}) (удмурт тілінде кам – [[өзен]], ағыс) – [[Еділ]] өзенінің [[Ресей]]дегі ең ірі сол жақ саласы. == Сипаттама == Ұзындығы 1805 км, [[су]] жиналатын алабы 507 мың км². Бастауын Жоғасыр Кама қыратынан алады. Бұл жердегі өзеннің арнасы ирек келген, Вишера сағасынан төменде суы мол өзенге айналады. Каманың ағын суын Кама, [[Воткин]] бөгеттері және Нижнекамск СЭС-і реттеп отырады, ал одан жоғарыда ірі бөгендер салынған. Кама ірі Куйбышев бөгеніне құяды. Төм. ағысында аңғары 15 км-ге жетеді, арнасы осы тұста 450 – 500 м-ді құрайды. Шолман [[Ұдмұртия]]дағы Кулиги қаласы төңірегінде аға басталып 1805 км дейін созылады. Набережные Челны қаласы маңындағы жылдық орташа су ағымы 2940 м3/с. Қар, жаңбыр, жер асты суымен толығады. Қараша айының басынан сәуірге дейін мұз құрсауында болады. Өзеннен Керчевский елді мекеніне дейін ағаш ағызылады. Одан төменде тұрақты кеме қатынасы бар. Кама өңірінде Волга-Кама қорығы орналасқан == Салалары == Басты салалары: [[Вишера]], [[Чусовая]], Белая (сол салалары), Вятка (оң саласы). . == Порттар == Өзен бойындағы негізгі қалалары мен порттары: [[Соликамск]], Березники, [[Пермь]], Краснокамск, Сарапул, [[Набережные Челны]], [[Чистополь]]. == Көрме == <gallery mode=packed> Image:W W Chusovaya Kama crossing.png|Шұсабай мен Шұлман қиылысы Image:Kama bridge.JPG|Пермь қаласы мен Шұлман өзенінің суреті Image:Kama yelabuga.jpg|[[Алабұға]] қаласы төңірегіндегі көрінісі. </gallery> == Сыртқы сілтемелер == * {{commonscat-inline|Kama River}} {{Kama River}} {{Volga River}} [[Санат:Башқұртстан өзендері]] [[Санат:Пермь өлкесі өзендері]] [[Санат:Татарстан өзендері]] [[Санат:Удмуртия өзендері]] 15pzvwh0b6iqdxoq0xqnslae773fej6 Балқаш 0 14155 3652057 3564342 2026-09-08T09:57:39Z Asorev 125569 3652057 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Балқаш |Төл атауы = |Сурет = Lake Balkhash.jpg |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 46.5408/74.8789 |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 340 |Ұзындығы = 605 |Ені = 9-дан 74 |Ауданы = 18200 |Көлемі = 105 |Жағалау сызығының ұзындығы = 2385 |Тереңдігі = 26,5 |Орташа тереңдігі = 5,8 |Судың тұздылығы = Көлдің батыс жағы тұщы, шығыс жақтың тұздылығы 5,2‰ |Судың мөлдірлігі = 1-5,5 |Суды жинау ауданы = 413000 |Құятын өзендер = Іле/Қаратал (өзен, Балқаш алабы)/Лепсі (өзен)/Ақсу (өзен, Жетісу облысы)/Аягөз (өзен) |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ =Алматы облысы/Жамбыл облысы/Жетісу облысы/Қарағанды облысы |Аудан = |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Lake Balkhash }}[[Сурет:STS039-085-00E Lake Balkhash, Kazakhstan April 1991.jpg|нобай|288px|Ғарыштан түсірілген фотосурет]] {{otheruses|Балқаш (айрық)}} '''Балқаш''' – [[Қазақстан көлдері|Қазақстанның]] оңтүстік-шығысындағы тұйық [[көл]]. Аумағы жөнінен [[Каспий теңізі|Каспий]], [[Арал теңізі|Арал]] теңіздерінен кейінгі үшінші орында, әлемдегі ең үлкен көлдер тізімінде 14-ші орында. [[Алматы облысы|Алматы]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Жетісу облысы|Жетісу]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстарының шегінде, Балқаш-Алакөл ойысында, теңіз деңгейінен 340 м биіктікте жатыр. Көлдің солтүстігінде кең Қазақтың ұсақ шоқысы, батысында [[Бетпақдала]], ал оңтүстігінде Шу-Іле таулары, Тауқұм және Сарыесік-Атырау құмдары орналасқан. == Атауы == === Этимология === "Балқаш" топонимі, бір нұсқасы бойынша, [[Татар тілі|татар]], [[Қазақ тілі|қазақ]] және [[Алтай тілі|алтай]] тілдеріндегі balkas сөзінен шыққан, ол "батпақты жер, соққылармен жабылған" немесе "батпақтағы соққылар"дегенді білдіреді. Қазақ тілінде "балқыту", "металды балқыту", "балқыту" дегенді білдіреді. "Балқудан" алынған Этимология академик [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұланның]] Балқаш бойынша экспедициясының археологиялық деректерімен энеолит және ерте қола дәуіріндегі ежелгі металлургияның ошағы ретінде, сондай-ақ "жарқырау", "күйдіру", "балқу"деген мағынаны білдіретін *Blķ (үндіеуропалық *Brķ) етістік праформасының бореалдық (ностратикалық) сипатымен расталады. <ref>''Иллич-Свитыч В. М.'' «Опыт сравнения ностратических языков (семито-хамитский, картвельский, индоевропейский, уральский, дравидийский, алтайский)»</ref> Егер XII ғасырда өмір сүрген (1100 ж. туған) Әл-Идрисидің жасаған дүниежүзінің алғашқы картасына үңілсек, шамамен Балқаш көлі тұрған жер Тахаму көлі деп белгіленгенін байқаймыз. Осыған қарағанда Балқаш көлі ол кезде Тахаму деп аталған болу керек. Ертеректе Балқаш бойының тұрғындары көлді Ақ теңіз және Жұмбақ көл деп екі түрлі атап келген. Ақ теңіз деп көлдің батыс жағалауын мекендеген жұрт атаған. Оған себеп - негізгі өзендер: Іле, Қаратал, Ақсу, Көксу, Тентек және толып жатқан жер асты сулар көлге батыс жағынан құяды да, ондағы көл суының 80 пайызы тұщы болып келеді және сырт көрінісі мөлдір, ақ түсті болады.<ref>{{кітап|авторы=Дүйсен Жүнісов|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өзен-көл атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Қазақстан"|жыл=1991|томы= |беттері=|барлық беті=128|сериясы= |isbn=5-615-00842-2|тиражы= }}</ref> === Аңыз === Көлдің шығу тегі туралы аңызға сәйкес, бай сиқыршы Балқаштың сұлу қызы немесе қызы болған. Оны үйлендіретін уақыт келгенде, Балқаш қызын тек ең бай, ең әдемі және ең мықты етіп беретінін мәлімдеді. Келген күйеу жігіттердің арасында керуендері қымбат тауарларға толы қытай императорының екі ұлы, жылқы табындары мен күмісі бар моңғол хан ұлдары және кілемдер мен піл сүйегінен жасалған бұйымдары бар жас [[Бұхара]] саудагерлері болды. Алайда, бақытты көргісі келетіндердің арасында болды және кедей шопан Каратал, ол бірден қалыңдыққа ұнады. Қаратал жеңімпаз атанған жарыстардан кейін Балқаш оны ашуланып қуып жіберді. Алайда немесе түнде ол туған үйінен қашып, зұлым әкесінен таңдалған адаммен бірге қашып кетті. Қызының қашқаны туралы білген Балқаш сүйіктілеріне ант берді және олар өз суларын таулардан тез алып жүретін екі өзенге айналды. Өзендер ешқашан қосылмауы үшін, Балқаш олардың арасына түсіп, көбік толқындарынан сұр көлге айналды.<ref>''Алтайский К., Каратаев М.'' Путешествие в Жер-Уюк. — <abbr>М.</abbr>, 1971. — С. 67—68.</ref> Сондай-ақ, атаудың шығу тегі туралы нұсқа бар Авеста Ворукаша (Вурукарта) және одан әрі Парсы Фаркаш, бұл атау Авестада айтылған. == Тарихы == Балқаш көлі туралы алғашқы тарихи-географиялық мәліметтер Орталық Азиямен байланыста болған қытайларда пайда болды, олар бұл аймақты басқалардан бұрын кездестіре алды. Ұлы қабырғаның батысындағы кеңістікті қытайлықтар "Си-Ю" (Батыс аймақ) деп атады және оның б.з. д. 126 жылы б. з. д. 607 жылы сол кезде Орта Азияда болған 44 мемлекеттің карталары жасалды, бірақ бұл сипаттамалар сақталмады. VIII ғасырдан бастап көлден Тянь-Шань тауларына дейінгі аумақ Жетісу (каз. Жетісу, қырғыз. Жеті суу), онда көшпелі (түріктер мен моңғолдар) және Орта Азияның отырықшы халықтарының мәдениеттері араласқан. Александр фон Гумбольдт Балқаш көлі қытайлықтарға "Си-Хай" деген атпен белгілі болды деп сенді (Батыс Теңізі; бұл атау 1855 жылғы атласқа ауыстырылды). Жоңғарлар көлге берген "Балқаш-Нор" (balas-nur — "Балқаш көлі") атауы Еуропа елшілерінің түсірілімі бойынша жасалған 1833 жылғы Юлий Клапроттың картасында көрсетілген. Өз қоныстарының батысындағы барлық географиялық нысандарды ақ түспен белгілеген түріктер мен моңғолдар оны "ақ-Денгиз" ("ақ теңіз") деп атады, ал олардың мемлекеттерінің шекаралары батысқа қарай жылжыған кезде көл "көк" (Шығыс) — "Кукча-Денгиз"болды. === XVII-XIX ғасырлар === Кітаптың екінші басылымында үлкен сызбаға (1627) көл жоқ, дегенмен Арал теңізі сияқты басқа ішкі су айдындары туралы ақпарат бар. 1695 жылы Тобыл картографы Семен Ремезов құрастырған "бүкіл сусыз және өтпейтін тас даланың жер сызбасы" деп аталатын картада Балқаш көлі "теңіз теңізі"деген атпен бар. Көл өте дәл белгіленбеген-батыстан Сырдария мен Амудария ағып, шығыстан 8 өзен ағып жатыр. Балқаштың орталығында үлкен таулы Коишор аралы белгіленген. Осы сәйкессіздіктерге қарамастан, авторлар ескі адамдар мен елшілердің сөздерінен сурет салу үшін үлкен жұмыс жасады. XVIII ғасырда " теңіз "бірнеше карталарда пайда болады: 1716 жылы швед офицері Ю.Г. Ренаттың картасында (көлдің сұлбасы шындыққа жақын болды), сондай-ақ капитан Филипп Страленберг құрастырған және 1730 жылы Стокгольмде жарияланған" Ұлы Татариядағы ресей картасында". 1756 жылы Жоңғар хандығы құлағаннан кейін геодезистер Батыс Қытайға керуендермен жіберіле бастады, ал ХІХ ғасырдың басында Жоңғарияның бірнеше сұрақ карталары болды, бірақ Балқаш маңы мен көлдің өзі туралы сенімді ақпарат болған жоқ. 1834 жылы астроном В. Ф. Федоров Балқаш көлінің нақты орнын анықтап, оның жағалауын ішінара түсірді, ал 1837-1843 жылдар аралығында көл аймағына бірнеше экспедициялар жасалды, оның жағалаулары зерттелді және Зайсан көліндегі балық аулаумен салыстырғанда қызыл балықтың жоқтығын және аулаудың маңыздылығын көрсететін балық аулау сынағы жүргізілді. 1851-1852 жылдардағы Экспедиция көлдің тереңдігін және оны тасымалдау мүмкіндігін зерттеді. Қытай Цин әулеті кезінде (1644-1911) көл Қытай мемлекетінің солтүстік шекарасы болған, бірақ 1864 жылы Солтүстік-батыс шекарасы бойынша орыс-қытай келісіміне сәйкес Балқаш және оған іргелес аумақтар Ресей империясына өтті. 1850-1860 жылдары Балқаш ойпаты мен Іле өзенінің бассейнін қазақ ғалымы Ш. Ш. Уәлиханов зерттеп, Балқаш пен Алакөл ойпаттарының шығу тегі мен тарихи қалыптасуының ұқсастығын атап өтті. === XX ғасыр === [[Сурет:Zakaukazie-Turkestan1903 Balkhash.jpg|солға|нобай|Самуэль Оргельбранд энциклопедиясынан Балқаш көлі және оған іргелес аумақтар 1903 жылғы картада]] Балқаш көлін зерттеуге орыс географы [[Лев Семенович Берг]] үлкен үлес қосты. 1900-1906 жылдары Ресей Географиялық қоғамының Түркістан бөлімі оған Арал теңізін географиялық-гидрологиялық зерттеуді тапсырды. Осы экспедиция барысында 1903-1904 жылдары ол, басқалармен қатар, Балқаштың, төменгі ағыс ауданының немесе көлге іргелес жатқан облыстардың жағалауларына аспаптық түсірілім жүргізді. Сонымен қатар, Берг көлдің өзін және оның Арал теңізімен байланысын зерттеп, Балқаштың Арал-Каспий бассейнінің сыртында жатқанын және олардың геологиялық өткенде қосылмағанын дәлелдеді. Лев Семенович Берг Балқаш көлін зерттегенде, ол кеуіп кетпейді және ондағы су тұщы деген қорытындыға келді. Зерттеуші "Балқаш бір кездері толығымен құрғап, кейіннен қайтадан суға толды, содан бері ол әлі тұздануға үлгермеді"деп мәлімдеді. Осы нәтижелерден және көл фаунасының кедейлігінен су қоймасының жастығы туралы қорытынды жасалды. Балқаш көлі бассейнінің егжей-тегжейлі физика-географиялық сипаттамасын 1910 жылы Б. Ф. Меферт орындады. Ол Балқаштың солтүстігінде орналасқан [[Мойынты (өзен)|Мойынты]], Жамшы және [[Тоқырау (өзен)|Тоқырау]] өзен жүйелерін зерттеп, жер жамылғысын лесс тәрізді типке жатқызды. Меферт Солтүстік Балқаш геологиялық құрылымы бойынша ежелгі палеозойға жатады деп есептеді. Сонымен қатар, ол Балқаштағы су деңгейі қазіргі деңгейден 30 метр жоғары болған кезде көл шығысқа қарай орналасқан Сасықкөл, Алакөл және Эби-Нұр көлдерімен жалғасты деген ой айтты. Кеңес заманында Орталық Азия көлдерін зерттеуді мемлекеттік гидрологиялық институт жүргізді. Тұз және химия өнеркәсібі, сондай-ақ бальнеология қажеттіліктері үшін минералды көлдерді зерттеудің физика-химиялық бағытына ерекше назар аударылды. == Көлдің шығу тегі == [[Сурет:Lakebalkhashbasinmap.png|солға|нобай|Балқаш көлінің бассейні]] [[Сурет:Karatal balkhash.jpg|нобай|[[Қаратал (өзен, Балқаш алабы)|Қаратал]] сағасының жерсеріктік суреті]] Балқаш неоген-төрттік дәуірде Тұран тақтасының ақырын иілуінен пайда болған және кейіннен құмды өзен шөгінділерімен толтырылған кең Балқаш-Алакөл ойпатының ең терең бөлігінде жатыр. Бассейн Жоңғар Алатауының ақаулар жүйесіне кіреді, онда Сасықкөл, Алакөл және Эби-Нұр көлдері (Жоңғар қақпасының артында) орналасқан. Бұл көлдер бір кездері бүкіл Балқаш-Алакөл ойпатын алып жатқан, бірақ Арал-Каспий бассейнімен қосылмаған ежелгі Ханқай теңізінің қалдықтары болып табылады. == Жер бедері == Балқаш көлінің ауданы шамамен 16,4 мың км<sup>2</sup> (2000 жыл) құрайды, бұл оны толығымен Қазақстан аумағында орналасқан көлдердің ішіндегі ең ірісі етеді. Балқаш теңіз деңгейінен шамамен 340 м биіктікте жатыр және жарты ай тәрізді. Оның ұзындығы шамамен 600 км, ені шығыс бөлігінде 9-19 км-ден батыста 74 км-ге дейін өзгереді. Жағалау сызығының ұзындығы 2385 км. көлдің ортасында орналасқан Сарыесік түбегі оны гидрографиялық тұрғыдан екі түрлі бөлікке бөледі. Батыс бөлігі салыстырмалы түрде таяз және тұщы, ал шығысы тереңірек және тұзды суға ие. Түбек құрған Ұзынарал бұғазы арқылы ені 3,5 км су батыс бөлігінен шығысын толықтырады. Бұғаздың тереңдігі шамамен 6 м. {| class="graytable" |+Балқаш көлінің ғарыштан көрінісі. NASA суреті, тамыз 2002 ж | align="center" |[[Сурет:Balkhash_labeled_ru.jpg|600x600 нүкте|центр]] | align="left" |Сандар ең үлкен түбектерді, аралдар мен шығанақтарды көрсетеді: # Көлді екіге бөлетін Сарыесік түбегі және Ұзынарал бұғазы # Байғабыл Түбегі # Балай Түбегі # Шаукар Түбегі # Кентүбек Түбегі # Басарал және Ортаарал аралдары # Тасарал Аралы # Шемпек Шығанағы # Сарышаған Шығанағы |} Көл бассейні бірнеше ұсақ ойпаттардан тұрады. Балқаштың батыс бөлігінде тереңдігі 7-11 м дейінгі екі ойпат бар-олардың бірі Батыс жағалауынан Тасарал аралынан Қоржынтібек мүйісіне дейін созылып, екіншісі батыс Балқаштың ең терең жері болып табылатын Бертіс шығанағынан оңтүстікке қарай созылып жатыр. Шығыс Балқаш ойпатының тереңдігі 16 м — ге жетеді, бүкіл шығыс бөлігінің ең үлкен тереңдігі-27 м. Көлдің орташа тереңдігі 5,8 м, судың жалпы көлемі шамамен 112 км<sup>3</sup>. Балқаштың батыс және солтүстік жағалаулары биік (20-30 м) және тасты, палеозой жыныстарынан (порфирлер, туфтар, граниттер, тақтатастар, әктастар) тұрады және ежелгі террассалардың іздері бар. Мұнда Балқаш кен ауданы жатыр. Қарашаған шығанағынан өзен атырауына дейінгі Оңтүстік жағалаулар немесе төмен (1-2 м) және құмды, мезгіл-мезгіл жоғары суға батып кетеді (соның салдарынан көптеген таяз көлдер бар), кейбір жерлерде биіктігі 5-10 м жағалаудағы төбелер кездеседі. Жағалау сызығы өте бұралған және көптеген шығанақтар мен шығанақтармен бөлінген. Батыс бөлігінің ірі шығанақтары: Сарышаған, Қашқантениз, Қарақамыс, Шемпек (көлдің оңтүстік аяғы), Балақашқан және Ахметсу. Шығыс бөлігінде Гузкөл, Балықтыкөл, Кукун және Қарашығанкөл шығанақтары, сондай-ақ Байғабыл, Балай, Шаукар, Кентүбек және Қоржынтүбек түбектері орналасқан. === Аралдары === Көлдің батыс бөлігінде Басарал және Тасарал (ең ірі), сондай-ақ Ортаарал, Аякарал және Олжабекарал көлдеріндегі үлкен аралдар орналасқан. Шығыс бөлігінде Озарал, Ултаракты және Қоржын аралдары, Сондай-ақ Алғазы аралы орналасқан. Көлде жалпы ауданы 66 км2 болатын 43 арал бар, бірақ су деңгейінің төмендеуімен жаңа аралдар пайда болып, бұрыннан бар аралдар көбейіп келеді. Барлығы 43 арал. == Географиясы == Ауданы құбылмалы: 17 – 22 мың км², ұзындығы 600 км-ден астам, ені шығыс бөлігінде 9 – 19 км, батыс бөлігінде 74 км-ге жетеді. Суының көлемі шамамен 100 – 110 км<sup>3</sup>. Су жиналатын алабы 500 мың км²-ге жуық. Орташа тереңдігі 6 м, ең терең жері 26 м. Балқаштың батыс бөлігіне Іле (жер бетімен келетін судың 78,2%-ын береді), шығыс бөлігіне Қаратал (15,1%), Лепсі (5,4%), Ақсу (0,43%) өзендері құяды. Солтүстіктен ағатын [[Аягөз]], [[Бақанас өзені|Бақанас]], [[Тоқырау (өзен)|Тоқырау]], [[Жәмші]], Мойынты, т.б. өзендер әдетте көлге жетпей сарқылады. Көлдің солтүстік жағалауы [[Сарыарқа]]ның ұсақ шоқылы тау сілемдерімен ұштасып жатқандықтан, биік жарқабақ болып келеді және көптеген жыра-жылғамен тілімденген, ал оңтүстік жағалауы – суы біртіндеп тартылған кезде жиналған [[шөгінді]]лерден пайда болған құмды ойпат. Көлдің көптеген шығанақ, қойнаулары бар, аралдары аз, үлкендері: [[Басарал]], Тасарал. '''Батыс бөлігі (оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай)''' * Бастықбек * Орман, Талдыарал, Кіші Талдыарал * Көкімбайарал, Көкомбай аралы (ж), Киши-карал * Олжабекарал, Острава Тоғұртас * [[Басарал]], Ортаарал және Аякарал аралдары * Тайсойған * Мыңарал Аралдары * Аузарал, Атарал, Тахтаарал * Тасарал аралы * Жасыл * Қаз * Бағыршық * Ұлтарақты, Қоржын * Кушиган * Алгаздар * Шайтанарал Аралдары * Сарындоғал * Шайтанарал * Қасқыр * Қашқынтөбе * Байқадамарал * Бестөбе * Бозарал * Живгу '''Шығыс бөлігі (батыстан шығысқа қарай)''' * Ұзынарал * Шығанақтар мен шығанақтар * Ақжайдақ * Батыс бөлігі * Айрық Шығанағы * Шемпек Шығанағы * Сарышаған Шығанағы * Ақкір * Қашқантеңіз * Қарақамыс * Бертіс * Балақашқан * Ахметсу * Ақкір * Жетіарал * Балақашқан * Семізкөл * Шығыс бөлігі * Ақжайдақ * Асабайкөл * Майқамыс * Сарымсақты * Күзкөл * Балықтыкөл * Ақтас * Құқан * Құмарыл * Карашиган * Қаракөл * Шомышкөл * Тұзкөл * Борла '''Түбектер''' * Көлді екіге бөлетін Сарысық және Ұзынарал Сарысық бұғазы, тағы бір атауы Ұзынарал * Қараағаш түбегі '''Батыс бөлігі''' * Кіші-Ақтүбек * Үлкен-Ақтөбе * Қараағаш * Тайсойған * Қоржынтүбек * Құмжота * Шұбартүбек * Аққұм құмды түбек * Бертис '''Шығыс бөлігі''' * Балайтүбек * Ұзынтүбек * Жылтын * Жетімтүбек * Шаукар * Байғабыл * Кентүбек * Қоржынтөбе * Көктөбе (түбек) '''Бұғаздар''' * Шомышкөл * Ұзынарал == Көл бассейні == Балқаш-Алакөл бассейнінің ауданы 512 мың км<sup>2</sup>, ал оның су бойынша орташа жылдық жиынтық жер үсті ағыны 27,76 км<sup>3</sup> құрайды, оның ішінде ҚХР аумағынан келетін 11,5 км<sup>3</sup>. Тек Балқаш көлінің су жинау бассейнінің ауданы шамамен 413 мың км<sup>2</sup> құрайды, оның аумағының 15%-ы Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының солтүстік — батысында, ал аз бөлігі Қырғызстанда жатыр. Балқаш-Алакөл бассейнінің жиынтық ағынының 86% — ы Балқаш көліне тиесілі, өзен ағысы жылына 12,3 км<sup>3</sup> құрайды (БСЭ деректері бойынша-жылына 23 км<sup>3</sup> шамасында). Немесе көлдің батыс бөлігіне құятын көлге барлық су ағынының 73-80% құрайды. Өзен Тянь-Шань тауларынан басталып, негізінен мұздықтармен қоректенеді, бұл су деңгейінің күндізгі және маусымдық өзгеруіне әкеледі — тау мұздықтарының еру кезеңі маусым-шілде айларында болады. Өзен саласы-Саласы болмайды, өзен алабы-Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь. Дельта немесе табиғи реттеуші рөлін атқарады, құрғақ жылдары көлге жиналған судың бір бөлігін береді. Өзеннің жоғарғы ағысында, Бақанас ауылының маңында немесе оң жағында құрғақ Бақанас арнасы — ежелгі тармақтардың бірі немесе Сарыесік түбегінің шығысындағы көлге құяды. Көлдің шығыс бөлігіне Қаратал, Ақсу, Лепсі өзендері құяды, сонымен қатар көл жер асты суларымен қоректенеді. Жоңғар Алатауының баурайынан бастау алатын Қаратал өзені Балқаш көлінің екінші маңызды саласы болып табылады. Көлдің шығыс бөлігін 1950 жылдарға дейін қоректендірген Аягөз өзенінің суы қазіргі уақытта оған жете алмайды. Өткен жылдары жауын-шашын мол жылдары көлдің солтүстік бөлігіне Мойынты, Күдері, Тоқрау және Бақанас өзендері де құйылып, Қазақ ұсақ шоқыларынан бастау алған. Олардың барлығы негізінен қармен қоректенеді, сондықтан мамыр айында таяз және кебеді. Көлдің батыс және шығыс бөліктерінің салаларындағы жылдық айырмашылық 1,15 км3 құрайды. Көлдің ауданы мен көлемі ұзақ мерзімді ауытқуларға және су деңгейінің қысқа мерзімді ауытқуларына сәйкес айтарлықтай өзгереді. Ұзақ мерзімді тербелістердің амплитудасы 12-14 м, минималды мәндер V-X ғасырларда болды, ал су деңгейінің максимумы XIII-XVII ғасырларда байқалды. ХХ ғасырдың басында және 1958-1969 жылдар аралығында көлдің ауданы 18-19 мың км<sup>2</sup>-ге дейін өсті, ал құрғақшылық кезінде, мысалы, ХІХ ғасырдың аяғында, сондай-ақ 1930-1940 жылдары көл 15,5—16,3 мың км<sup>2</sup>-ге дейін қысқарды. Көлдегі су деңгейінің ауытқу амплитудасы шамамен 3 м болды. 1946 жылы көлдің беткі қабаты 15 730 км<sup>2</sup>, ал көлемі 82,7 км<sup>3</sup> болды. 2000 жылдардың басында көл экономикалық мақсатта оған құятын өзендердің бұрылуына байланысты төмендеу сатысында болды. Мәселен, Іле өзенінде 1970 жылы Қапшағай су қоймасын құрған Қапшағай СЭС бөгеті салынды. Бұл резервуарды толтыру кезінде Балқаштың су балансы бұзылып, су сапасының нашарлауына әкелді, әсіресе көлдің шығыс бөлігінде. 1970 жылдан 1987 жылға дейін су деңгейі 2,2 м — ге, ал көлемі 30 км<sup>3</sup>-ке төмендеді. Зерттеулер көрсеткендей, егер табиғи тамақтану режимі сақталса, 1975 жылдан 1986 жылға дейін көлдің қысқару кезеңі болады, яғни көлдің экожүйесіне бір бағытта антропогендік және табиғи факторлар әсер етеді. Көлді бөгетпен бөлуге негізделген батыс бөліктің тұздылығын арттыру мәселесін шешудің нұсқалары ұсынылды, бірақ мұндай жоспарларды жүзеге асыру елдегі экономикалық жағдайға байланысты мүмкін болмады. Көлдің су деңгейінің минимумы (теңіз деңгейінен 340,65 метр) 1987 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру аяқталғаннан кейін тіркелді, ал 2005 жылдың қаңтарында деңгейдің 342,5 метрге дейін көтерілуі байқалды, оны кейбір мамандар соңғы жылдары жауған жауын-шашынның көп мөлшерімен байланыстырды. === Судың құрамы === Балқаш көлі жартылай тұщы көлдерге жатады - Судың химиялық құрамы су айдынының гидрографиялық ерекшеліктеріне байланысты. Көлдің батыс бөлігінің суы тұщы (минералдануы 0,74 г/л) және бұлыңғыр (мөлдірлігі — 1 м), ауыз су мен өнеркәсіптік жабдықтау үшін қолданылады. Шығыс бөлігінде тұздылық (3,5-тен 6 г/л-ге дейін) және мөлдірлік (5,5 м) көп. Балқаш бойынша жалпы орташа минералдану-2,94 г/л. көпжылдық (1931-1970) Балқаштағы тұздардың орташа тұнбасы 7,53 млн тоннаны құрайды, көлде еріген тұздың қоры — шамамен 312 млн тоннаны құрайды. Батыс бөлігіндегі су сарғыш-сұр реңкке ие, ал шығыста түс көкшілден Изумруд көкке дейін өзгереді, бұл Спутниктік суреттерде байқалады. == Климаты == {{Климатограмма|Балқаш қаласының|-18.1|-9.2|13|-17.8|-8.1|10|-10.0|0.0|10|2.8|14.2|11|10.0|22.1|15|16.0|27.9|12|18.3|30.0|10|15.7|28.0|8|9.4|21.9|4|1.7|12.7|9|-6.3|2.6|14|-13.1|-4.8|15|float=left|clear=|Источник=www.pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web |author = |url = http://www.pogoda.ru.net/climate/35796.htm |title = Погода и Климат — климат Балхаша |lang = ru |access-date = 2009-01-27 |archive-date = 2013-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130415172118/http://www.pogoda.ru.net/climate/35796.htm |deadlink = no }}</ref>}}Көл аймағындағы Климат шөлді. Шілденің орташа максималды температурасы шамамен 30 °C, қаңтар-шамамен -9 °C. Жауын-шашын жылына орта есеппен 131 мм түседі. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 55-60% құрайды. Желдің орташа жылдық жылдамдығы шамамен 4,5 — 4,8 м/с құрайды, көлдің батыс бөлігінде Солтүстік желдер басым, ал шығыс бөлігінде Солтүстік — шығыс желдер басым. Жел көлде қатты толқуды тудырады (толқын биіктігі 2-3,5 м жетуі мүмкін), батыс бөлігінде сағат тілімен бағытталған тұрақты айналмалы ағын бар. Күн шуақты күндер саны жылына 110-130, энергетикалық жарықтандыру-күніне м2 үшін 15,9 МДж. Балқаш жылы, жақсы жылытылатын көлдердің қатарына жатады. Көл бетіндегі судың температурасы желтоқсанда 0 °C-тан шілдеде 28 °C-қа дейін өзгереді. Көлдің батыс бөлігінің орташа жылдық температурасы 10 °C, шығысы 9 °C. көл жыл сайын қатып қалады және мұз әдетте қарашадан сәуірдің басына дейін созылады, шығыс бөлігінен мұздану 10-15 күнге кешіктіріледі. Көл шөл және шөлейт климаттық белдеуде орналасқан. Қаңтардағы орташа температура –15 – 17<sup>0</sup>С, шілденің орташа температурасы 24<sup>0</sup>С. Жауын-шашынның көп жылдық орташа мөлшері 120 мм. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 55 – 66%, желдің жылдық орташа жылдамдығы 4,5 – 4,8 м/с. Жел көлдің батыс бөлігінде көбінесе, солтүстіктен, шығысында – солтүстік-шығыстан соғады. Осы себепті көлде үнемі күшті толқын болады. Жаздағы булану ауа райына байланысты 950 мм-ден 1200 мм-ге дейін ауытқиды. Көл беті көбіне қарашаның аяғында қатып, сәуірдің ортасында мұзы ериді. '''Мұздың қалыңдығы кей жылдары 150 см-ге жетеді'''. Таудағы мұздықтар еріген кезде (маусым – шілде) су деңгейі біраз көтеріледі. Көп жылдық су деңгейі тербелісінің мөлшері үш метрден асады. 20 ғасырда Балқаш көлінің деңгейі 1908 және 1961 жылы көтеріліп, 1946 және 1987 жылы төмендегені байқалды. 1970 жылдан бері Іле өзені бойында [[Қапшағай]] бөгенінің салынуына байланысты көлдің табиғи гидрологиялық режимі көп өзгеріске ұшырады. Балқаш – жартылай тұщы көл. Суының химиялық құрамы көл алабының гидрографиялық ерекшеліктеріне байланысты. Көлге сұғына еніп жатқан [[Сарыесік түбегі]] Балқашты екіге бөледі, гидрологиялық және гидрохимиялық жағынан бір-бірінен өзгеше батыс және шығыс бөліктері ені 3,5 км болатын [[Ұзынарал]] бұғазымен жалғасады. Судың минералдылығы мен тұздылығы бұл екі бөлікте екі түрлі. Көлге ағып келетін судың негізін Іле өзені құрайтындықтан, батыс бөлігінің суы тұщы (0,5 – 1 г/л), түсі сарғылт-сары, лайлы. Шығыс бөлігінің суы тұздылау (5 – 6 г/л), түсі көгілдір, ашық көк. {| class="standard" style="text-align: center" |+Көлдің су температурасы (°C) тереңдікке байланысты (1985-1987 жж.) ! width="10%" |Тереңдігі ! width="5%" |Қаңтар ! width="5%" |Ақпан ! width="5%" |Наурыз ! width="5%" |Сәуір ! width="5%" |Мамыр ! width="5%" |Маусым ! width="5%" |Шілде ! width="5%" |Тамыз ! width="5%" |Қыркүйек ! width="5%" |Қазан ! width="5%" |Қараша ! width="5%" |Желтоқсан |- | colspan="13" |Көлдің шығыс бөлігі |- !0 |— |−0.2 |0.2 |— |13.9 |19.0 |23.4 |23.2 |17.2 |11.4 |— |— |- !10 |— |1 |— |— |10.8 |16.7 |21.7 |22.8 |— |— |— |— |- !20 (түбіне жақын) |— |1.7 |1.9 |— |8.9 |13.7 |14.6 |19.7 |17.1 |11.5 |— |— |- | colspan="13" |Көлдің батыс бөлігі (Балқаш қаласының жанында) |- !0 |— |0.0 |0.8 |6.7 |13.3 |20.5 |24.7 |22.7 |16.6 |7.8 |2.0 |— |- !3 (түбіне жақын) |— |0.3 |2.2 |6.5 |13.1 |19.6 |24.1 |22.6 |16.5 |7.4 |2.0 |— |- |} == Тұздылығы мен деңгейі == Балқаш суының тұздылығы біркелкі емес. Батыс бөлігіндегі Іле өзенінің құяр жерінде суы тұщы, ал шығыс бөлігінің тұздылығы — 5.2 ‰. Көл суының деңгейі, оған құятын өзен суының ағысының өзгеруіне байланысты жыл мезгілдерінде өзгеріп отырады. Су деңгейінің ең жоғарғы кезі сәуір мен шілде аралығанда байқалады. Одан кейін күздің аяғына дейін деңгейі төмендей береді.<ref>Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008. ISBN 9965-34-809-X</ref> == Жануарлар және өсімдіктер әлемі == Көл жағасында [[тораңғы]] (тоғай ормандарының бөлігі ретінде) және тал өседі, дәнді дақылдардан — қарапайым [[қамыс]] (Phragmites australis), Оңтүстік [[мысыққұйрық]] (Typha angustata) және қамыстың бірнеше түрі — приморский (Schoenoplectus littoralis), көл (S. lacustris) және эндемикалық түр қазақстандық қамыс (scirpus kasachstanicus). Су астында урутидің екі түрі өседі-масақ (Myriophyllum spicatum) және бұралған (M. verticillatum), рдесттің бірнеше түрі: жылтыр (Potamogeton lucens), тесілген жапырақ (P. perfoliatus), бұйра (P. crispus), тарақ (P. pectinatus) және ірі жемісті (P. macrocarpus); кәдімгі пемфигус (Utricularia vulgaris), қара-жасыл мүйізтұмсық (Ceratophyllum demersum), сондай-ақ екі түрі бар наядтар (теңіз және кіші). 1985 жылы концентрациясы 1,127 г/л болатын Фитопланктон балдырлардың көптеген түрлерімен ұсынылған. Көлдің фаунасы өте бай болды, бірақ 1970 жылдардан бастап судың сапасының нашарлауына байланысты биоәртүрлілік төмендей бастады. Осы уақытқа дейін бентос моллюскалармен, шаян тәрізділердің личинкаларымен, су жәндіктерімен ұсынылған. Қоңырау масалары мен кішкентай қылшық құрттар да ұсынылған. Зоопланктон (концентрациясы 1,87 г/л, 1985), әсіресе батыс бөлігінде де мол болды. Көлде балықтың 20 — ға жуық түрі болған, олардың 6-ы туған-Іле (Schizothorax pseudoksaiensis) және Балқаш (S. аргентатус) маринки, балқаш алабұғасы (Perca schrenkii), дақты (Nemachilus strauchi) және бір түсті губач (N. labiatus) және Балқаш минно (Phoxinus poljakowi), ал қалғандары енгізілген: тұқы, тікенек, Шығыс қарақұйрық (Abramis brama orientalis), Арал мүйізі (Barbus brachycephalus), Сібір шыршасы, тұқы, Лин, Уолли, сом, осман, күміс крестьян тұқы және басқалар. Негізгі балық аулау балықтары тұқы, көксерке, көкбауыр және қарақұйрық болды. Көлдің оңтүстік жағалауында, әсіресе Дельта аймағында мол өскен қамыс құстар мен жануарлар үшін тамаша баспана болды. Қапшағай су қоймасынан төмен гидрологиялық режимнің өзгеруі Атыраудың деградациясына әкелді немесе-1970 жылдан бастап оның ауданы 3046 км2-ден 1876 км2 — ге дейін қысқарды, нәтижесінде сулы-батпақты жерлер мен тоғай ормандары-құстар мен жануарлардың мекендейтін жерлері қысқарды. Жерді игеру, пестицидтерді қолдану, мал жаю және Қамысты кесу де бассейннің биоәртүрлілігіне әсер етті. Омыртқалы жануарлардың 342 түрінің 22-сі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. ХХ ғасырдың ортасына дейін Дельта ормандарында Тұран жолбарысы болды, ол сол жерде өмір сүрген қабандармен қоректенді. Төменгі ағысында немесе 1940 жылдары А.А. Слудскийдің күшімен Канададан әкелінген ондатра бейімделді. Крахмалға бай мысыққұйрық тамыры ол үшін жақсы тағамға айналды, бірақ соңғы жылдары Қапшағайдан төгілу нәтижесінде пайда болатын тұрақты қысқы су тасқынына және мускраттың тіршілік ету ортасы жойылып, оның балық аулау толығымен тоқтатылды, ол бұрын жылына 1 миллион жануарға жетті. Балқаш үлкен корморанттардың, шаяндардың, қырғауылдардың, бүркіттердің және ақ құтандардың ауқымына жатады. Құстардың 120 түрінің 1 -сі Қызыл кітапқа енген, оның ішінде қызғылт және бұйра пеликандар, қасықтар, аққулар және ақ құйрықты бүркіт. == Қалалар және экономика == 2005 жылы Балқаш бассейнінде 3,3 млн адам, оның ішінде Қазақстанның ірі қаласы-Алматы қаласының тұрғындары тұрды. Көл жағасындағы ең үлкен елді мекен-80 мың тұрғыны бар Балқаш қаласы. Қала көлдің солтүстік жағалауында орналасқан, оның қала құраушы кәсіпорны Балқаш тау-кен металлургия комбинаты болып табылады. 1928-1930 жылдары ашылған ірі мыс кен орны Қоңырат және Саяқ сияқты көлдің солтүстігіндегі елді мекендерде игерілуде. Көлдің батыс жағалауымен Бішкектен Қарағандыға дейінгі М36 автомагистралінің учаскесі өтеді, онда Гүлшат, Балқаш-9, Сарышаған және Приозерск елді мекендері орналасқан. Батыс жағалаудың оңтүстік бөлігінде үлкен, Мыңарал және Шығанақ ауылдары орналасқан. Көлдің батыс жағалауында Приозерск қаласының маңында кеңес заманында салынған бірнеше әскери нысандар орналасқан. Балқаш-9 әскери қалашығында "Дарьял-У", "Днепр" және "Днестр"зымырандық шабуыл туралы ескерту жүйесінің радиолокациялық станциялары орналасқан. Сарышаған кентінің батысында зымыранға қарсы қорғаныс полигоны, ал оңтүстігінде Қашқантениз шығанағының жанында Терра-3 лазерлік қаруды сынау полигоны орналасқан. Көлдің оңтүстік жағалауы іс жүзінде қоныстанбаған. Сағасында күйген ауылы, ал Қаратал сағасында Көпбірліккөл ауылы орналасқан. Көлдің шығыс шетіне жақын жерде Аягөз мен Талдықорған арасындағы Түркістан-Сібір магистралінің учаскесі өтеді. Темір жол мен Лепсі өзенінің қиылысында аттас ауыл орналасқан. === Балық аулау === Фаунаның салыстырмалы кедейлігіне қарамастан, Балқаш көлінің экономикалық маңыздылығы 1930 жылдары басталған балық аулау мен балық өсіруге негізделген. 1952 жылы жылдық аулау 20 мың тоннаны құрады, 1960 жылдары жылына 30 мың тоннаға дейін балық өндірілді, оның ішінде бағалы тұқымдардың 70%-ы. Алайда, 1990 - шы жылдары өндіріс жылына 6,6 мың тоннаға дейін төмендеді, оның ішінде құнды тұқымдар — тек 49 пайыз. Балық аулау қарқынының төмендеуі қазіргі уақытта балық ресурстарын молайту және олардың түрлік құрамы бойынша бағдарламалардың болмауына, сондай-ақ браконьерліктің кең таралуына байланысты. === Энергетикалық жобалар === 1970 жылы Іле өзенінде қуаттылығы 364 МВт Қапшағай ГЭС салынды, бұл өзеннің гидроэнергетикалық әлеуетін пайдалануға, сондай-ақ қалыптасқан Қапшағай су қоймасынан суаруға су алуға мүмкіндік берді. Су ресурстары немесе аймақтың егістік жерлерінің 40% - ы бөлінген мақта өсіру үшін жоғарғы ағысында (СУАР аумағында) қарқынды пайдаланылуда. Қазіргі уақытта Қапшағайдан 23 км төмен немесе одан төмен қосымша контр-реттеуші бөгет құру жобасы бар. Қуаттылығы 49,5 МВт Кербұлақ ГЭС Қазақстанның оңтүстік бөлігін электр энергиясымен қамтамасыз ету проблемаларын ішінара шешуге көмектеседі және Іле өзенінің су ағыны деңгейінің күнделікті және апта сайынғы ауытқулары үшін буфер ретінде қызмет ететін болады. Олар КСРО кезінде Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігін энергиямен жабдықтау мәселесін шешуге тырысты: Балқаш көлінің жағасында электр станциясын салу жоспары жасалды. 1979 жылы Оңтүстік Қазақстан ГРЭС құрылысы үшін алаң таңдалып, Үлкен кенті құрылды, алайда біраз уақыттан кейін жұмыстар тоқтатылды. 1997 жылы В. С. Школьниктің ұсынысы бойынша алаңды АЭС салу үшін пайдалану туралы шешім қабылданды, бірақ экологтар мен ел тұрғындарының наразылықтары жоспарларды қайта қарауға мәжбүр етті, ал 2008 жылдың соңында Үкімет Балқаш ЖЭС салу туралы шешім қабылдады. === Кеме қатынасы === Балқаш көлі, Іле өзенінің төменгі ағысы және Қапшағай су қоймасы (Қонаев қаласының Борохудзир айлағы) бойынша тұрақты кеме қатынасы жүзеге асырылады. Негізгі айлақтар: Бурылбайтал, Бурлитөбе. Флот негізінен балық аулау және тасымалдау, сондай-ақ минералды-құрылыс жүктері мен мал шаруашылығы мен ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдау үшін қолданылады. Су жолдарының жалпы ұзындығы-978 км, навигация ұзақтығы — 210 күн. Балқаш көлінде, басқа бассейндердегідей, қаржыландырудың жетіспеушілігінен қазіргі уақытта жер қазу және түбін тереңдету жұмыстары барынша азайтылды, бұл көптеген учаскелерде ірі тоннажды флотты пайдалануға мүмкіндік бермейді. Балқаш көлінде кеме қатынасы 1931 жылы ұйымдастырылды-Балқаш қаласына екі пароход пен үш баржа әкелінді. 1996 жылы көл арқылы 120 мың тоннаға дейін минералды-құрылыс жүктері, 45 мың тонна балық өнімдері, 20 мың тонна бақша дақылдары және 3,5 мың адам жолаушылар тасымалданған, бірақ 2004 жылға қарай көлем 1 мың адамға және 43 мың тонна балық өнімдеріне дейін қысқарды. 2004 жылы Іле-Балқаш бассейнінде барлығы 87 кеме пайдаланылды, оның ішінде 7 жолаушы, 14 жүк баржасы және 15 буксир. 2012 жылға қарай Іле-Балқаш бассейнінде тасымалданатын құрылыс материалдарының көлемі 233 мың тоннаға, мал шаруашылығы және ауыл шаруашылығы өнімдері — 550 мың тоннадан кем емес, ал балық өнімдері — 53 мың тоннадан кем емес болады деп болжануда. Сондай-ақ, экологиялық туризмнің дамуы Балқаш көлі бойынша жолаушылар тасымалының өсуіне алып келеді, оның көлемі жылына 6 мың адамға дейін жетеді деп күтілуде. 2012 жылға қарай кенді су көлігімен тасымалдау көлемі жылына кемінде 3500 мың тонна болады деп күтілуде. === Туризм === Балқаш көлінде демалудың танымал түрлері - жағажай туризмі және су спорты: желкенді спорт, байдарка мен каноэде есу, спорттық балық аулау. Көлдің рекреациялық әлеуеті және айналадағы көрікті жерлер (Бектау-Ата шатқалы, тоғай ормандары) көптеген туристерді тартады, бірнеше пансионаттар бар. Көлді сақтау қозғалысы аясында түрлі спорттық шаралар өткізіледі. == Балқаш экологиясы == Балқаш көлі алабындағы [[табиғи ресурстар]]ды (әсіресе, су қорларын) тиімсіз пайдаланудың нәтижесінде Қазақстанның оңт.-шығыс аймағында ХХ ғасырдың аяғында қалыптасқан табиғи, әлеуметтік және экономикалық жағдай. Оны негізгі 2 себеп тудырды. Ішкі себеп — Қапшағай су электр стансасының салынуына байланысты (1970) Іле өз. арнасының бөгелуі. Оған дейін Балқаш көлінің экол. тепе-теңдігін көлге құятын өзендер суы мен көл айдынынан буланған ылғал мөлшерінің тұрақтылығы қамтамасыз ететін. Жыл сайын көл алабындағы 15,0 км<sup>3</sup> су қорының 11,9 км<sup>3</sup>-і (80%) Іле өз-мен келсе, қалған 3,0 км<sup>3</sup> су көлдің батыс бөлігінен шығыс бөлігіне ығысатын. * '''1970-1985 жылдардағы''' Балқаш көліне құятын өзендер суының жалпы ағыны 14,9 км<sup>3</sup>-ден 11,8 км<sup>3</sup>-ге кеміді, яғни, көл жылына шамамен 3,0 км<sup>3</sup> су жоғалтып отырды. Көл алабынан алынатын су мөлш. жылына 7,0—8,0 км<sup>3</sup>-ке дейін өсті, оның 6,5 км<sup>3</sup> суы егін суаруға, Қапшағай және басқа да бөгендерді толтыруға жұмсалды. Булануға кететін шығыны жылына 2,0 км<sup>3</sup>-ге жетті. Осы себептерден 1970 жылдан су деңгейі күрт төмендеді. 1986 жылдың аяғында көл деңгейінің абс. биікт. 340,54 м болды. * '''1908-1946 жылдардағы''' төмендеу жылдамдығы (9,2 см/жыл) көл деңгейінің құлдырау жылдамдығына (15,6 см/жыл) біршама жоғары. Іле өзені атырауындағы батпақты-сулы алаптардың 2/3 бөлігі қысқарды. Қапшағай СЭС-і іске қосылған соң, тасқын су шығыны 1600 — 1800 м<sup>3</sup>/с-тен 700—800 м<sup>3</sup>/с-ке дейін төмендеді. Электр стансасы қажетіне байланысты су ағыны жылдам өзгеретін (0—1000 м<sup>3</sup>/с) болды. СЭС-тен төмен қарай өзен тасындылары (судағы қатты заттар) тоқтап, олар толығымен Қапшағай бөгенінде шөгетін болды. * '''1986 жылдың''' аяғында Балқаш көліне құятын Іле өз-нің тармақтарынан [[Шұбарқұнан]], Иір, Базарбай және Қалған Іле ғана қалды. Су шығынының 90%-ы тек Иір тармағымен қосылған Қоғалы тармағына жинақталып, бір арнаға айналды. Кезінде суы арнасына симай жататын Жиделі тармағы шөгіндіге тола бастады. Көлдің оңт. жағалауындағы балықтардың уылдырық шашу аймағы түгелдей жойылып, атыраудағы 15 көл жүйелерінен тек 5-еуі ғана қалды. Осының салдарынан жыл сайын ауланатын балық мөлш. 17—18 мың тоннадан 10 — 11 мың тоннаға дейін төмендеп, балық сапасы да нашарлады. Мыс., бұрын негізінен сазан ауланатын болса, кейін ауланатын балықтың 90%-ын [[Табан балық|табан]], [[жайын]], [[көксерке]], т.б. құрады. * '''1970 жылдан''' бері аты әйгілі [[Көкбас (балық)|көкбас]], Балқаш қарабалығы кездеспейтін болды. * '''1980 жылдан''' бастап көлдегі балықтар судағы пестицидтер мөлшерінің көбеюінен жаппай фибриалды саркома (қатерлі ісік жаралары) кеселімен ауыра бастады. Көл суының минералдылығы күрт өсті. Балқаш металлургия кәсіпорындарының өндіріс қалдықтарының әсерінен суда ауыр металдар ([[мыс]], [[мырыш]], [[қорғасын]], [[кадмий]], т.б.) мен [[Күкірт оксидтері|күкірт оксидтерінің]] мөлшері көбейді. Балқаш алабынан атмосфераға түсетін әр түрлі газдардың көлемі жылына 250 мың тоннаға жетті. Бұл газдар көл бетінен буланған ылғалмен қосылып, жерге қайтадан қышқыл жаңбыр болып жауады. Жауын-шашынның минералд. 3 еседен астам өсті. Құрғап қалған аумақтардан көтерілген шаң-тозаңның әсері биік таулы аймақтардағы мұздықтардың еріп, ұсақтануына әкелді. * '''1974 жылдан''' бері Іле Алатауындағы аум. 1 км²-ден астам 86 ірі мұздықтың 6-уы ғана қалды. * '''1980-1990 жылдары''' Іле — Балқаш табиғи-шаруашылық жүйелеріне кешенді ғыл. зерттеулер жүргізіліп, олардың қорытындысы бойынша берілген ұсыныстарға сәйкес, Қапшағай бөгенінің деңгейі 10 м-ге төмендетілді, сөйтіп көлемі 2 есеге (28 км<sup>3</sup>-дің орнына 14,5 км<sup>3</sup>) кеміді де, жер суаруға алынатын су мөлшерінің өсуі тоқтатылды. Осы шаралар Балқаш көлінің деңгейін тұрақтандырғанмен, су сапасы жылдан-жылға нашарлады. Сыртқы себеп — Балқаш алабындағы су қорының жартысына жуығы [[Қытай]] мемлекетінің аумағында қалыптасады. Бұл — халықаралық деңгейде реттелетін мәселе.<ref>"Қазақстан" ұлттық энциклопедиясы, Алматы, "Қазақ энциклопедиясы", 1998 ж. 2-том</ref> === Қытайдың әсері === [[Сурет:Балхаш - panoramio - LizaZhitskaya.jpg|нобай|]]Ластанған сулар Балқашқа тек тау — кен комбинатынан ғана емес, сонымен қатар Қытайдан да түседі-шекаралық пункттерде мыс пен басқа заттардың қатты асып кетуі тіркеледі, судың ластанудың V класы бар. Қытай аумағында Іле өзенінің бассейнінен жылына 14,5 км3 су іріктеліп алынады және 3,6 есе ұлғайту жоспарлануда, қоршаудың ағымдағы өсу қарқыны жылына 0,5—1-ден 2-4 км3-ке дейін (Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы халқының белсенді өсуіне байланысты). Сарапшылардың пікірінше, Тянь-Шаньдағы мұздық ағынының ұлғаюына қарамастан, қоршау нормаларының 10% - ға артуы апатқа әкеледі-Балқаш екі су айдынына бөлініп, кейіннен шығыс бөлігі кебуі мүмкін. Қазақстанның ҚХР-мен су қатынастары 2001 жылғы 12 қыркүйекте қол қойылған "Қазақстан Үкіметі мен ҚХР Үкіметі арасындағы Трансшекаралық өзендерді пайдалану және қорғау саласындағы ынтымақтастық туралы Келісім"шеңберінде реттеледі. 2007 жылы Қазақстан Балқашқа өзендер ағынының көлеміне айырбас ретінде Қытайға 10 жылдық азық-түлік жеткізуге жеңілдікті келісімшарт ұсынды, алайда қытай оны қабылдамады. == Балқаш көлі қазақ әдебиетінде және музыкасында == 1948 жылы [[Қасым Аманжолов]] Балқашқа арналған шағын өлеңін жазады. 1970 жылдардың соңында ақын [[Қадыр Мырза Әлі]] Балқашта болып, бірнеше өлеңін осы өңірге арнайды: <blockquote> Көгерт деп мекен-жайын әр атаның,<br> Туған жер өзендерін таратады.<br> Жамырап жүгіреді, Балқаш, саған<br> [[Аягөз (өзен)|Аягөз]], [[Ақсу (өзен, Жетісу облысы)|Ақсу]], [[Лепсі (өзен)|Лепсі]], [[Қаратал (өзен, Балқаш алабы)|Қараталың]].<br> Сенбеймін бар дегенге дала мұндай,<br> Жал құмдар осы өлкенің қабағындай.<br> Өзіңе құйған соң да ағады [[Іле]]<br> Айналған пластинка табағындай.<br> Емізіп атамекен топырағын,<br> Еңіске ентелейді нөпір ағын.<br> Жете алмай бірақ саған әлі арманда<br> Арқадан шыққан [[Жәмші]], [[Тоқырау (өзен)|Тоқырау]]... </blockquote> Өмірқұл Айниязовтың «Жетісу — жер жәннәты» әнінің қайырмасында көлдің бірегейлігі айтылады: <blockquote> Балқашым менің,<br> Көк айна көлім,<br> Бесік боп тербет мені.<br> Қымбат қой бағаң,<br> Жетпейді саған<br> Бар байлық жер-көктегі. </blockquote> Күй өнерінің хас шебері, халық әртісі [[Мағауия Хамзин]]нің туындылары арасында «[[Балқаш толқыны]]» деген күй де бар. Сазгер [[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиевтің]] «Балқаштағы кеш» атты хорға арналған поэмасы бар. == Галерея == <gallery mode=packed> ISS-47 Lake Balkhash, eastern Kazakhstan.jpg| SpaceX Dragon 16 - 2.jpg| ISS057-E-111458 - View of Earth.jpg| Lake Balkhash satellite.jpg| Lake Balkhash by Landsat 8.jpg| </gallery> <gallery mode=packed> Балхаш - panoramio - LizaZhitskaya (1).jpg| О. Балхаш, г. Приозерск - panoramio (1).jpg| Lake Balkhash May 2007 3.JPG| Lake Balkhash May 2007 2.JPG| Balkhash.jpg| </gallery> <gallery mode=packed> Балхаш - panoramio.jpg| Lake Balkhash 1588.jpg| Рыбак на Балхаше - panoramio.jpg| Балхашские островки.jpg| </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://visitkazakhstan.kz/kk/guide/information/8/10/ Балқаш көлі және қаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029230301/https://visitkazakhstan.kz/kk/guide/information/8/10/ |date=2020-10-29 }} — VisitKazakhstan.kz сайтында * [https://qazaqstan3d.kz/kz/place/view?id=260 Балқаш көлі жағажайлары] — Qazaqstan 3D сайтында * [https://kazakh-tv.kz/kz/programms/viewArchive?id=22605 Жер бетіндегі ең көне көл – Балқаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927081932/https://kazakh-tv.kz/kz/programms/viewArchive?id=22605 |date=2020-09-27 }} — Kazakh-tv.kz сайтында * [https://martebe.kz/bal-ash-k-lini-fizika-geografijaly-sipattamasy/ Балқаш көлінің физика-географиялық сипаттамасы] [[Санат:Ақсу ауданы көлдері]] [[Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) көлдері]] [[Санат:Алакөл ауданы көлдері]] [[Санат:Балқаш ауданы көлдері]] [[Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) көлдері]] [[Санат:Қаратал ауданы көлдері]] [[Санат:Мойынқұм ауданы көлдері]] [[Санат:Сарқан ауданы көлдері]] [[Санат:Шет ауданы көлдері]] [[Санат:Балқаш көлі]] fvq707maok0xbh61vdmvl2mrl0rql7s География 0 14769 3652046 3648863 2026-09-08T09:51:00Z Asorev 125569 3652046 wikitext text/x-wiki [[Сурет:World map 2004 CIA large 1.7m whitespace removed.jpg|thumb|right|300px|[[Жер]] шарының картасы.]] [[Сурет:MapL.png|right|200px]] [[Сурет:Nordhalbkugel gr.png|right|200px]] [[Сурет:MapS.png|right|200px]] [[Сурет:MapW.png|right|200px]] '''География''' ({{lang-el|γεωγραφία}}, «жерді сипаттау» деген мағына береді: {{lang-el|γαία}} — «Жер» және {{lang-el|γράφειν}} — «сипаттап жазу», «суреттеу»<ref>{{Cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=geography |title=+Онлайн этимологиялық сөздік|publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=2009-04-17}}</ref>) — жер беті табиғаты туралы, халықтар мен олардың шаруашылық іс-әрекеттерін зерттейтін ғылым. # Жердің географиялық қабығын зерттейтін ғылымдар кешені. Географиялық ғылымдардың зерттеу нысандары: [[геосфера]] ([[биосфера]], [[атмосфера]], [[литосфера]], [[гидросфера]] және жер қабаты) және [[геожүйе]]лерді ([[ландшафт]]ты, табиғи аймақтарды, [[биогеоценоз]]ды т. б.)<ref name="Hayes-Bohanan">{{Cite web |last=Hayes-Bohanan |first=James |title=What is Environmental Geography, Anyway? |url=http://webhost.bridgew.edu/jhayesboh/environmentalgeography.htm |accessdate=9 қазан 2006}}</ref> # Белгілі бір территорияның, аймақтың, нысанның, құбылыстың немесе үдерістің уақыт пен кеңістікке байланысты ерекшеліктері туралы білім жиынтығы (мысалы, мұхиттар мен құрлықтар географиясы, [[Қазақстан географиясы]], дала географиясы, [[әлеуметтік география]], [[тарихи география]]).<ref>Шевчук Л. Ф. Социальная география, Учебное пособие. - М.:, 2007</ref><ref>Яцунский В. К. Историческая география: История её возникновения и развития в XIV—XVIII вв.. — М.: Изд-во АН КСРО, 1955.</ref> Географияның зерттеу нысаны - әр түрлі дәрежедегі географиялық орта компоненттерінің орналасуы мен өзара әрекеттесу заңдары мен заңдылықтары болып табылады. Зерттеу нысанының күрделілігіне және кеңдігіне байланысты география пәні ортақ географиялық ғылымдар жүйесін құрайтын бірнеше мамандандырылған (салалық) ғылым түрлеріне бөлінеді. Олардың ішінде ерекше аталатындар: жаратылыстану география ғылымдары ([[физикалық география]], жердің географикалық қабықтарын тану ғылымы, [[тoпырақтану]], [[климатология]], [[гляциология]], [[гидрология]], [[океанология]], [[палеография|палеогеография]]) және қоғамдық географиялық ғылымдар ([[әлеуметтік-экономикалық география]], [[тарихи география]]). Кейде географиялық картографияны да жеке ғылым ретінде бөліп айтады.<ref>Багров Лео. История картографии.&nbsp;— М., [[Центрполиграф]], 2004.</ref> Географиялық зерттеулердің басты міндеті — табиғат ресурстары мен жағдайларын жан-жақты зерттеу, оларды тиімді пайдаланудың, [[өндіргіш күштер]]ді орналастыру мен дамытудың, табиғатты қорғаудың және қалпына келтірудің ғылыми негіздерін жасау<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, V том</ref>. == География ғылымының даму тарихы == [[Сурет:OrteliusWorldMap.jpeg|thumb|left|Географиялық атлас — 1570 ж.]] === [[Ежелгі дүние|Ежелгі замандардағы]] қалыптасуы === География — өте ежелгі [[ілім]]. Сонау [[тас дәуірі]]нің адамдары өздерін [[қоршаған орта]] элементтерінің екінші бір жермен ұқсамайтындығын, ондағы табиғи құбылыстардың әр түрлі екендігін байқап отырған. Көрген-білген жерлерін, көкжиектің өзі басып көрмеген арғы жағын ой өрісімен жалғастыра білген. Өз ортасын зерттеп, танып-біліп, салыстырып, тасқа, ағаштың қабығына, жерге сызып белгі салып отырған<ref>Hughes, William. (1863). ''The Study of Geography''. Lecture delivered at King's College, London by Sir Marc Alexander. Quoted in {{Cite book|last=Baker |first=J.N.L |date=1963 |title=География тарихы|publisher=Basil Blackwell |location=Oxford |pages=66 |isbn=0-85328-022-3}}</ref>. Географиялық алғашқы мағлұматтар Шығыстың жазба деректерінде кездеседі. Теңізде жүзу мен сауданың дамуы құрлық беті мен [[теңіз]] жағалауын сипаттап жазуды керек етті. Б. з. д. [[6 ғасыр]]да географияда екі бағыт: # жалпы [[жертану]] (негізін [[Аристотель]] қалады) және # [[елтану]] ([[Геродот]]) айқындала бастады. Содан бері География өзінің дамуында бірнеше сатыдан өтті. === Географияның эллиндік дәуірдегі дамуы=== [[Эллинизм|Эллиндік дәуірінде]] [[Эратосфен]] өзінің «География» атты еңбегінде табиғатты зерттеулердің барлық бағыттарын біріктірмек болды<ref>{{cite book|title=Эратосфен географиясы|date=2010|publisher=Princeton University Press|url=http://books.google.co.uk/books/about/Eratosthenes_Geography.html?id=8peKyWK_SWsC|isbn=9780691142678}}</ref>.<ref>Левек П. Эллинистический мир. Пер. с фр. М., 1989;</ref> Б.з.б. 1—2 ғасырдағы күрделі географиялық еңбектерге Страбонның «Географиясы» (ел тануы), [[Клавдий Птолемей|Птолемей]]дің «География жөніндегі нұсқауы» (географиялық координаттары көрсетілген елді мекендер тізімі) жатады. [[Орта ғасырлар]]да география [[Қытай Халық Республикасы|Қытайда]], [[Ежелгі Парсы патшалығы|Парсыда]], Орталық Азияда және [[Араб мемлекеттері Лигасы|араб елдері]]нде жақсы дамиды. === Ұлы географиялық ашылулар === {{main|Ұлы географиялық ашылулар}} ХVI ғасырдан бастап география аса маңызды ғылымға айналып, жеке салаларға бөліне бастады. Осы кезеңдерге географияның ерекше ғылыми тілі ''[[картография]]'' қалыптасты. Ұлы географиялық ашылулардың ғылыми қорытындылары голланд ғалымы [[Бернхардус Варениус]]тың «Жалпы география» атты еңбегінде ([[1650 жыл|1650 ж.]]) жинақталды. === Экспедициялар кезеңі === XVII — XVIII ғасырларда түрлі елдердің табиғат жағдайларын зерттеуге және оларда өтіп жатқан табиғи процестерді түсіндіруге қызығушылық арта түсті ([[Готфрид Вильгельм Лейбниц|Г. Лейбниц]], [[Жорж-Луи Леклерк де Бюффон|Ж. Бюффон]], [[Михаил Васильевич Ломоносов|М. В. Ломоносов]]). Ресейде экономикалық географияның қалыптасуына [[Иван Кирилович Кирилов|И. К. Кирилов]], [[Василий Никитич Татищев|В. Н. Татищев]], [[Михаил Васильевич Ломоносов|М. В. Ломоносов]] зор үлес қосты. [[Жаратылыстану]] ғылымының XVIII — XIX ғасырлардың I жартысындағы аса көрнекті жетістіктері бұрынғы натурфилософиялық жорамалдардан бас тартуға, "табиғаттағы процестердің бәрінің өзіне тән себептері бар" деген ғылыми тұжырым жасауға мүмкіндік берді. Бұл кезеңде география жөнінде екі түрлі пікір туды: XIX ғасырда неміс саяхатшысы [[Александр Гумбольд|А. Гумбольдт]] өзінің «Космос» ([[1845 жыл|1845]]—[[1862 жыл|1862]]) атты еңбегінде «Физикалық географияның міндеті — табиғат құбылыстарының жалпы заңдарын және олардың ішкі өзара байланыстарын зерттеу», — десе,<ref>Ю. Н. Попов, Гумбольдт (Humboldt) Вильгельм — статья из Большой советской энциклопедии</ref> неміс географы Карл Риттер өзінің “«Dіe Erdkunde іm Verhalt-nіs zur Natus und zur Geoschhіchte des Menschen»” ([[1822 жыл|1822]] — [[1859 жыл|1859]]) еңбегінде "Географияның басты міндеті — табиғаттың адамға тигізер әсерін зерттеу ғана", — деп түсіндірді. === XIX ғасырдың соңы - XX ғасырдың басындағы ғылыми экспедициялар мен теориялық ашылулар === XIX ғасырдың аяғында Ресейде [[Василий Васильевич Докучаев|B. В. Докучаев]] комплексті физгеографиялық зерттеулердің негізін қалап, бұл зерттеулердің міндетін халық шаруашылығы мәселелерін шешумен байланыстырды.<ref>Биография В. В. Докучаева - Гуманитарный словарь</ref> География өзара байланыстылықты тануға [[Александр Иванович Воейков|А. И. Воейков]] зор үлес қосты. XX ғасырдың басында Л. С. Бергтің, А. А. Борзовтың т. б. еңбектерінде [[ландшафт]] туралы ұғым қалыптастырылды. Географиялық ғылыми зерттеулердің дамуына [[Орыс географиялық қоғамы]] (1845) үлкен еңбек сіңірді. 19 ғасырдағы және 20 ғасырдың басындағы экспедициялар Азияның бұрыннан беймәлім ішкі аймақтарын ([[Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский|П. П. Семенов-Тян-Шанский]], [[Николай Михайлович Пржевальский|Н. М. Пржевальский]], [[Григорий Николаевич Потанин|Г. Н. Потанин]]), Жаңа Гвинеяны ([[Николай Николаевич Миклухо-Маклай|Н. Н. Миклухо-Маклай]]) зерттеді, Антарктиданы ([[Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен|Ф. Ф. Беллинсгаузен]], М. П. Лазарев) ашты. География өзінің одан әрі даму сатысында (XVIII ғ.) геологияға, XIX ғасырдың I жартысында экономикалық (алғашында «статистикалық») және физикалық географияларға жіктелді. Географияның зерттеу объектілері мен тәсілдері күрделене түсіп, XX ғасырдың басында география ғылымдарының жүйесін қалыптастырды. Бүгінгі таңда Жер шарында ашылмаған жер жоқ деуге де болады, бірақ онымен географиялық ашулар тоқтады деген ұғым тумау керек. Жаңа географиялық зерттеулерде ғылым мен техниканың соңғы жетістіктері: ғарыштық және аэро кескіндеулер, геофизикалық зерттеулер, ақпаратты компьютерлік өңдеу және т. б. пайдаланылады. Қазіргі заманғы география ғылымы табиғи ортаны қорғау мен табиғат қорларын тиімді пайдалану, мұхит табиғатын жаңа құралдар мен әдістер көмегімен танып-білу, адамзат пен табиғат арасындағы байланыс, табиғат апаттарын болжау және оларды болдырмау бағытында зерттеулер жүргізуде.<ref>http://www.slideshare.net/serjan82/ss-24702476</ref> ==Географияның зерттеу объектілері == [[Сурет:Earth-crust-cutaway-kk.svg|thumb|250px|Жер құрылысы — географиялық қабық]] География жер бетін құрастыратын күрделі территориялық жүйелерді зерттейді. Бұл жүйелер: табиғи, әлеуметтік және табиғи-қоғамдық болып бөлінеді. География ғылыми байланыстардың екі сферасының (табиғи және қоғамдық) арасында орналасқан, сол себепті оның зерттеу обьектілері алуан геожүйелер мен оның компоненттері саналады. Дегенмен, ғылым дамуының барысында географияның зерттеу обьектілері сан рет өзгерді. Жалпы қалыптасқан ұғым бойынша көптеген ғалымдар география ғылымының негізгі обьектісі ретінде [[жер]] бетін қарастырады. Бұған байланысты [[Карл Риттер]] географияның зерттеу объектісі ретінде Жер бетін, [[Эмманюэль де Мартонн|Э. Мартонн]] — Жер бетіндегі адамзат қызметіне байланысты физикалық, химиялық, биологиялық құбылыстармен олардың таралу себептерін, О. Пешель - Жер табиғатын қарастырады. Көптеген физик-географтар [[Петр Иванович Броунов|П. И. Броунов]] ұсынған «[[географиялық қабық]]» обьектісімен келіседі. Географияның зерттеу обьектісі ретінде бірнеше терминдер ұсынылды: географиялық қабық, ландшафт қабығы, [[геосфера]], ландшафтық сфера, [[биогеосфера]], эпигеосфера тағы басқа. Ең дұрыс дел қабылданғаны: «географиялық қабық». Бұл бірнеше бірімен-бірі байланысты жер сфералары мен олардың элементтерінен [[литосфера]]дан, [[гидросфера]]дан, [[атмосфера]]дан, [[биосфера]]дан тұратын күрделі құрылым — географиялық қабық болып табылады. Географиялық қабықтың компоненттеріне ауа, су, тау жыныстары, тірі заттар жатады. Сондықтан географиялық қабықтың барлық компоненттері бір-бірімен тығыз байланысты. Географиялық қабықтың біртұтастығы — оның ең маңызды қасиеті. ==Географияның зерттеу әдістері == {{main|Географиялық зерттеу әдістері}} Тарихи қағида бойынша дәстүрлі әдістер (суреттеу, картографиялық әдістер) географияда XX ғ. 30-50 жылдары бастап пайдаланып келе жатыр. XX ғ. 60-80 жж. ғылыми-техникалық прогрестің дамуына байланысты көптеген жаңа мүмкіншіліктер пайда болды: ғарыштық, математикалық, модельдеу, геоақпараттық және т.б. [[Географиялық ақпараттық жүйе]] пайда болды<ref>{{cite web | url=http://www.esri-cis.kz/kz/Products/arcgis.php | title=ArcGIS}}</ref><ref>Пузаченко Ю.Г. Математические методы в экологических и географических исследованиях / Ю.Г.Пузаченко. – М.: Издательский центр «Академия», 2004. -407с.</ref>. Қазіргі географиялық ғылыми-зерттеу әдістері: # жалпы ғылыми тұрғылар мен әдістерді (тарихи, экологиялық, модельдеу, математикалық, жүйелік, тағы да басқалары); # нақты ғылыми тұрғылар мен әдістерді (физикалық географияда — геохимиялық, геофизикалық, палеогеографиялық және тағы да басқалары әдістер; әлеуметтік-экономикалық географияда — экономикалық-статистикалық, техникалык-экономикалық, социологиялық және тағы да басқалары); # ақпарат алудың жұмыс тәсілдері мен операцияларын (баланстық әдістер, дистанциялық әдістер; зертханалық әдістер, мысалы, споралық-шаңдық талдау, радиокөміртекті әдіс, сауалдама жүргізу, іріктеме әдіс, тағы да басқалары); # ақпаратты тәжірибелік және теориялық қорытудың әдістерін (индикациялық, бағалау, ұқсастық, жіктеу, тағы да басқалары); # алынған ақпаратты өңдеу әдістері мен техникалық тәсілдерін (перфокарталардың, электрондық есептеу техникасы арқылы, тағы да басқалары) қамтитын жүйе.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref><ref>Симонов Ю.Г. Методы геоморфологических исследований. / Ю.Г.Симонов, С.И.Болысов. – М.: Аспект пресс, 2002. - 191с.</ref> == География бөлімдері == География ғылымы көптеген салаллық бөлімдерден құралған. Дегенмен олардың бәрін [[физикалық география]] және [[әлеуметтік-экономикалық география]] деп шартты түрде екі бағытқа бөлуге болады<ref>http://web.clas.ufl.edu/users/morgans/lecture_2.prn.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003084542/http://web.clas.ufl.edu/users/morgans/lecture_2.prn.pdf |date=2008-10-03 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/1b.html |title=1(b). Elements of Geography |publisher=Physicalgeography.net |date= |accessdate=2009-04-17}}</ref><ref>Bonnett, Alastair ''What is Geography?'' London, Sage, 2008</ref>. === Физикалық география === {{main|Физикалық география}} Физикалық география жалпы Жердің сыртқы қабатын, оның табиғи кешендері мен компоненттерін зерттейді<ref>География // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона</ref>. <center> '''Физикалық географияның салалық бөлімшелері:''' :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | || [[File:Cyclone Catarina from the ISS on March 26 2004.JPG|96px]] || [[File:Milankovitch Variations sv.png|96px]] || [[File:Gavin Plant.JPG|96px]] |- | [[Биогеография]] || [[Климатология]] & [[Meтеорология]]|| [[Төрттік геологиясы]] || [[Экологиялық география]] |- | [[File:Meridian convergence and spehrical excess.png|96px]] || [[File:Delicate Arch LaSalle.jpg|96px]] || [[File:Receding glacier-en.svg|96px]] ||[[File:Meander.svg|96px]] |- | [[Геодезия]] || [[Геоморфология]] || [[Гляциология]] || [[Гидрология]] & [[Гидрография]] |- | [[File:Khajuraho-landscape.jpg|96px]] || [[File:World11.jpg|96px]] || [[File:Soil profile.jpg|96px]] || [[File:Pangea animation 03.gif|96px]] |- | [[Геоэкология|Ландшафт экологиясы]] || [[Океанология]] || [[Топырақтану]] || [[Палеогеография]] |} </center> ==== Географиялық қабық ==== Географиялық қабық (қабат) — бұл литосфераның үстіңгі бөлік, атмосфераның төменгі бөлігі, гидросфера мен биосфера өзара жанасып, біріне-бірі еніп жататын әрі өзара әрекеттесетін қабық. Олар бір мезгілде қалыптасқан және әрқашан өзара тығыз байланыста болатын қабықтар.<ref>Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0</ref> ===== Литосфера ===== [[Литосфера]]<ref>Биология: Оқулық, 2-басылымы, өңделген М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2009 жыл. ISBN 9965-34-927-4</ref> — мантияның жоғарғы қабаты мен жер қыртысынан тұрады. Жер қыртысының қалыңдығы мұхиттардын астында 5-10 км-ге, жазықтардың астында 35- 45 км-ге, тау сілемдерінің астында 70 км дейін тереңдікке кетеді. ; Жер қыртысын түзетін тау жыныстары [[Минерал]]дар — тау жыныстарын құрайтын заттар. Тау жыныстары: [[гранит]], [[құм]], [[Тұздар|тұз]], [[көмір]], [[мұнай]]. Жер бетінде 3000 шамасында түрлі минералдар, 7000 түрлі тау жыныстары бар. Тау жыныстарының тегіне қарай 3 категориясы бар: магмалық, шөгінді және метаморфты тау жыныстары. [[Метаморфтық тау жыныстары|Метаморфты жыныстар]] — жоғары температураның және қысымның әсерінен пайда болған жыныстар. Олар магмалық ошақтың жақын орналасуына байланысты қызады немесе жердің ішкі қабығының қозғалысынан қысылуы мүмкін. Бұл жағдайда кейбір жыныстар қатты күйге, кейбірі жұмсақ қабатқа айналады. [[Магмалық тау жыныстары|Магмалық жыныстар]] жер астындағы магма суып, қатты күйге айналғанда түзіледі. Егер бұл үрдіс жер астында болса, түзілген жыныстар интрузивті магмалық жыныстар аталады. Магма жанартау арқылы жер бетіне шығып қатса, пайда болған жыныстар эффузивті магмалық жыныстар деп аталады. ; Литосфералық тақталар Литосфераның барлық ой-қырларының жиынтығын жер бедері ([[рельеф]]) деп атайды. Ол ішкі және сыртқы құбылыстардың өзара әсерінен қалыптасады. Жер қыртысы бір-біріне тығыз жатқан өте үлкен [[литосфералық тақталар]] деп аталатын блоктардан тұрады. Тақталардың өлшемдері әртүрлі болады және олардың шекараларымен сәйкес келмейді. Олар [[мантия]] затының беткі қабатымен бірге жылына 2-5 см ығысады. Ең ірі 13 тақта бар. Үнді-Аустралиялық, Африка Американдық, Тынық мұхиттық, Атлантикалық мұхит ортасы жоталары - жер қыртысының мұхит астындағы жарық ажыратқан бөліктері.<ref>Рычагов Г. И. Общая геоморфология. — М.: Изд-во МГУ, Наука, 2006.</ref> ; Платформалар Платформа — жер қыртысының (литосфераның) негізгі құрылымдық элементінің бірі. Ол жер қыртысы қалыңдығының біршама тұрақтылығы (35—45 км), алып жатқан аумағының орасан үлкендігі (ауданы млн-даған км<sup>2</sup>), сейсмикалық және вулкандық әрекеттердің өте баяулығы, рельефтің шамалы мүшеленгендігі және біркелкілігімен сипатталады. «Платформа» термині [[Эдуард Зюсс]]тің «Жер кейпі» аталатын (неміс тілінде) еңбегінің француз тіліне аударылуына байланысты пайда болды. Платформалар көрші [[геосинклиналь]]дардың шеткі тігістерімен немесе мұхит ойыстарымен шектеледі және олардың созылым бағытымен сәйкес келеді. Көне геосинклинальдық жүйелердің дамуынан, жер қыртысының қимылды бөліктерінің тектоникалық жағынан бекінуінен пайда болады. Платформалар екі құрылымдық қатардан тұрады. Төменгі құрылымдық қатар (фундаменті) Платформаның қалыптасуына дейін орын алған, аса терең жарылыстармен тілініп, пәрменді [[метаморфизм]]ге шалынған, қатпарлықтарға жиырылып, гранит интрузияларымен қиылған, шөгінді — вулканогендік және граниттенген жыныстардан құралады. Платформаның тысы деп аталатын жоғарғы құрылымдық қатар төмендегі фундаменттің мүжілген бетінде шалыс, горизонталь күйде орналасқан, метаморфизмге баяу шалынған не шалынбаған шөгінді және метаморфтық жыныстардан тұрады.<ref>Хаин, В. Е. Геотектоника с основами геодинамики: учебник / Хаин, В. Е., Ломизе, М. Г. — 3-е изд. — М.: КДУ, 2010.</ref> Іргетастың жасына байланысты Платформалар ежелгі және жас деп бөлінеді. # '''Ежелгі''' — [[Шығыс Еуропа]], [[Сібір]], [[Арабия түбегі|Арабия]], [[Солтүстік Америка]], [[Аустралия]]. # '''Жас''' — [[Батыс Еуропа]], [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір]], [[Тұран]] ; Жанартаулар және ыстық бұлақтар {{main|Жанартау}} Жанартау — төбесінде шұңқырға ұқсас кратері не ойысы бар, көбінесе конус немесе күмбез тәріздес болып келетін геологиялық түзілім. Ол терендік магмалық ошақтардан жер бетіне лавалар, ыстық газдар мен булар, сондай-ақ тау жыныстарының сынықтарын атқылап тұратын жер қыртысындағы каналдар мен жарықтардың үстінде пайда болады. * Сөнген жанартаулар — ешбір мағлұмат қалмаған [[жанартау]]ды атайды. Мысалы, Кавказдағы [[Эльбрус]], Қазбек шыңы. * Сөнбеген жанартаулар — ұдайы атқылап жататын жанартауды атайды. Мысалы, Камчаткадағы Ключевская Шоқысы. Жанартаулардың көпшілігі [[Тынық мұхит]]ының жағалауында орналасқан. Оны Тынық мұхит жанартаулық белдеуі деп атайды. {{main|Ыстық бұлақтар}} Сөнген және сөнбеген жанартаулардың аудандарында [[ыстық бұлақтар]] жиі кездеседі. Ыстық су мен буды ауық-ауық атқылап тұратын бұлақтарды [[гейзер]]лер деп атайды. Гейзерлер Тынық мұхит отты белдеуінде, яғни [[Камчатка]]да, [[Жапония]]да, [[Жаңа Зеландия]]да, [[Солтүстік Америка]] жағалауында, сонымен бірге [[Исландия]] аралында таралған.<ref>Вулканы — Азбука Земли</ref> ===== Атмосфера ===== {{main|Атмосфера}} Жердің ең сыртқы қабығы - [[атмосфера]]<ref name="ReferenceA">Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref>. Ауа - әр түрлі газдардың қосындысы. Жер қабықтарының біртұтас болып жермен бірге қозғалатын ауа қабығы атмосфера деп аталады. Атмосфераның қалыңдығы шамамен 3000 км. Ол төмендегідей қабаттардан тұрады: 7 - 18 км - [[тропосфера]]; 50 км - [[стратосфера]]; 85 км - [[мезосфера]]; 300 км [[термосфера]]; 600 - 1000 км - [[экзосфера]], 50 км биіктікте - [[озоносфера]] қабаты. [[image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|Атмосфераның жоғарыдан көрінісі]] * Атмосфералық фронт - тропосферадағы ені бірнеше ондаған километрге жететін әр түрлі физикалық қасиеттері бар ауа массаларының жіңішке өтпелі зоналары. Олар жылы және салқын ауалардың кездесулерінде пайда болады. Осы жағдайда олардың аралығында еңкішті фронтальдық беткей қалыптасады. Егер де жылы ағыс басым болса, атмосфералық фронт жылы, егер де салқын ағыс басым болса, салқын атмосфералық фронт болады. Жылы ауадан атмосфералық фронтта - фронттық [[циклон]], ал салқыннан - [[антициклон]]дар түзіледі. Циклонның орталығында - ең төмен қысым, антициклонның орталығында - ең жоғары кысым болады. Құрлықтар мен сулардың біркелкі жылы буларынан жағалауларда бағыттарын өзгертіп отыратын [[жел]]дер, [[бриз]]дер пайда болады. Күндіз - теңізден, түнде - құрлықтан соғады. * Жел - жер бетінде ауаның көлбеу бағытта атмосфералық қысымдардың біркелкі таралмауынан пайда болатын ауа массасының қозғалулары. Желдің жылдамдығы м/с [[Бофорт шкаласы]]мен өлшенеді. * [[Муссон]]дар - ауа ағындарының маусым бойынша бағыттарын өзгертулері нәтижесінде пайда болатын маусымдық желдер. Жыл бойында ылғалдылық күрт өзгеріп отырады: жаз ылғал және жауын-шашынды, қыс құрғақ болып келеді. * [[Пассат]]тар - тропиктік және экваторлық ендіктердегі тұрақты ауа ағыстары. Олар солтүстік жартышарда солтүстік-шығыстан экваторға қарай соғады. Пассаттағы ауалар басым қозғалыста болады. Жер бетіндегі желдер бүкіл жыл бойында жоғары қысым белдеулерінен экваторға қарай соғады.<ref>Атмосфера Земли — статья из Большой советской энциклопедии</ref> ===== Гидросфера ===== {{main|Гидросфера}} [[Гидросфера]] — жер бетіндегі және жер қыртысының тереңінде сұйық, қатты, [[газ]] тәрізді жағдайда болатын [[мұхит]]тар мен [[теңіз]]дер (96%), жер асты суы (2% мөлшерде), [[мұздық]] тар мен қар сулары (2 % мөлшерде), өзендер, көлдер, батпақтар (0,02%) барлық сулар түрін косатын жер қабығының су қабығы.<ref>Михайлов В.Н. Гидрология: учебник для вузов / В.Н. Михайлов, А.Д. Добровольский, С.А. Добролюбов. — 2-е изд., испр. — М.: Высш. школа, 2007.</ref> Дүниежүзілік мұхит құрлықтағы су көлемін қоспағанда жердің 70,8 %-ын алып жатыр.Судың барлық көлемі - 1370 млн км3. ===== Биосфера ===== '''Биосфера''' — тіршілік қабығы. [[Биосфера]] — [[литосфера]]ның жоғарғы бөлігі, атмосфераның төменгі бөлігінде және бүкіл гидросферадағы алуан түрлі тірі ағзалардың тіршілік ететін ортасы. Жер бетінде тірі ағзалардың географиялық таралу заңдылығын [[биогеография]] ғылымы зерттейді. Биосфера терминін «гидросфера», «литосфера» ұғымдарымен бірге ХIХ-ғасырдың аяғында австрия геологы Э. Зюсс ұсынды.<ref>Г. С. Оспанова, Г. Т. Бозшатаева Экология. Оқулық. - Алматы Экономика, 2002 ISBN 9965-532-69-9</ref> ====Материктер мен мұхиттар географиясы ==== ; Құрлықтар және аралдар {{main|Құрлық}} Жер шарының 29,2%-ын құрлықтар алады (құрлықтардың жалпы аумағы 149,1 млн км²), яғни солтүстік жарты шардың 39%-ын, оңтүстік жарты шардың 19%-ын құрайды. Қазіргі геологиялық дәуірде ол 6 континенттен — [[Аустралия]], [[Антарктида]], [[Африка]], [[Еуразия]], [[Оңтүстік Америка]] және [[Солтүстік Америка]]дан тұрады. ; Мұхиттар {{main|Мұхит}} Жер ғарыштан көгілдір ғаламшар болып көрінеді — оның бетінің 70% астамын су басып жатыр. Судың шамамен 97% мұхиттарда жиналған, ол Жер ауданының 360 млн км² жауып жатыр. Мұхит - [[гидросфера]]ның негізгі бөлігі, құрлықтар мен аралдарды қоршап жатқан Жердің тұтас [[су]] қабаты. Жер шарында төрт мұхит бар: [[Тынық мұхит|Тынық]], [[Атлант мұхиты|Атлант]], [[Үнді мұхиты|Үнді]] және [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік мұзды]]. Кейбір ғалымдар [[Антарктида]] маңы суларын бесінші Оңтүстік мұхиты деп жеке бөледі.<ref>Физическая география материков и океанов / Под общей ред. А. М. Рябчикова. — М.: Высшая школа, 1988.</ref> :::::::::'''Жер шарындағы мұхиттар ''' [[Сурет:World ocean map.gif|thumb|right|200px|Мұхиттарға бөлу нұсқалары]] {| class="wikitable" |- ! мұхит!! көлемі млн.км² !! орташа тереңдігі !!ең терең бөлігі |- | [[Тынық мұхит]]|| 710,4 || 3975 || 11 022 |- | [[Атлант мұхиты]] || 329,7||3597|| 8 742 |- | [[Үнді мұхиты]]|| 282,7 || 3711|| 7 209 |- |[[Солтүстік Мұзды мұхит]] || 18,1 || 1225|| 5 527 |} Мұхит (Әлемдік мұхит) — гидросфераның негізгі бөлігі. Жер шарында төрт мұхит бар: Тынық, Атлант, Үнді және Солтүстік мұзды. Кейбір ғалымдар Антарктида маңы суларын бесінші Оңтүстік мұхиты деп жеке бөледі. Мұхит құрлықтар мен аралдарды қоршап жатқан Жердің тұтас су қабаты. Аумағы 361,26 млн км<sup>2</sup>, көлемі 1340,74 млн км<sup>3</sup>, орташа тереңдігі 3711 м, ең терең жері 11022 м (Тынық мұхиттағы Мариана шұңғымасы). Дүниежүзілік Мұхит құрлықтар арқылы 4 бөлікке бөлінеді: Тынық (50%), Атлант (25%), Үнді (21%) және Солтүстік Мұзды Мұхит (4%).<ref>http://freepapers.ru/19/dniezhzlk-mhittar/236946.1613944.list1.html</ref> Мұхиттың белгілі бір бөліктерін алып жатқан зор көлемді суды — [[су массалары]] деп атайды. Су массалары: экваторлық, тропиктік, қоңыржай, полярлық болып бөлінеді. Мұхит пен материк арасындағы жылу мен ылғал айналасында беткі ағыстар пайда болады. Мұхиттық ағыстар: [[Пассаттық ағыстар|Солтүстік пассат ағысы]], [[Гольфстрим]], [[Солтүстік атлант ағысы]], [[Канар ағысы|Канар суық ағысы]], [[Бразилия ағысы]], [[Батыс Желдер ағысы]], [[Бенгал ағысы]]. ==== Географиялық белдеулер мен зоналар ==== [[Сурет:Alisov's classification of climate ru.jpg|thumb|325px| alt=A.|Географиялық белдеулер]] [[Географиялық белдеу]]лер — географиялық қабықтағы ең ірі зоналық бөлімшелер. Жылу мен ылғал, ауа массаларының айналымы, биохимиялық және геоморфологиялық процестердің өзіндік көрсеткіштері мен ырғақтылығының ортақ ерекшеліктерімен сипатталады. 4 негізгі белдеулер: экваторлық, тропиктік, қоңыржай және полярлық белдеу.<ref>ГЕОГРАФИЧЕСКИЙ ПОЯС // ГЕОГРАФИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ</ref> Белгілі климат зерттеуші ғалым Б.П. Алисов [[Жер]] шарында бір-бірінен температуралық жағдайлары және ауа массаларының қасиеттері мен әсер ету аймақтары арқылы айырмашылық жасайтын 13 климаттық белдеуді ажыратқан. Негізгі географиялық белдеулердің аралықтарын өтпелі белдеулер бөліп жатады. [[Өтпелі климаттық белдеулер|Өтпелі белдеулерге]] суб (латынша - «кіші, таяу») деген сөз қосылып айтылады. Олар: [[Субэкваторлық белдеу|субэкваторлық]] экваторлық және тропиктік белдеулердің, [[Субтропиктер|субтропиктік]], тропиктік және қоңыржай белдеулердің, субполярлық ([[Субарктикалық белдеу|субарктикалық]], [[Субантарктикалық белдеу|субантарктикалық]]) қоңыржай және полярлық белдеулердің аралығын бөледі. ; Экваторлық белдеу Экватордың екі жағын бойлап, созылып жатады. Белдеудің климат жағдайлары жыл маусымдарына бөлінбей, температура бүкіл жыл бойы біркелкі таралуымен ерекшеленеді. Мұнда жыл бойы ыстық және ылғалды. [[Қаңтар]] айының орташа температурасы +24°С, жылдық жауын-шашын 2000-3000 мм. Жылу мен ылғалдың молдығы өсімдіктердің қаулап өсуіне, сан алуан жануарлардың мекендеуіне қолайлы. Экваторлық орманда ең биік ағаштар 50-60 м-ге дейін барады. Ағаш діңінің аралықтарында аз ғана саңылауда шырмалып, өрмелеп [[Лиандар|лиана]]лар өседі, кейбір лианалардың ұзындығы 300 м-ге дейін барады. Өсімдіктер сияқты жануарлары да биіктік қабаттарға бөлініп таралған. Ағаштарда көптеген бунақ денелілер, ағаш бақалары, [[жыландар]], [[құстар]] молынан кездеседі. ; Тропиктік белдеу Солтүстік және оңтүстік жарты шарлардың 20-30° ендіктер аралығын тропиктік белдеу алып жатыр. Материктердің ішкі және батыс бөліктерінде бұл белдеудің шегінде тропиктік шөл зонасы қалыптасқан. Африкадагы [[Сахара]] шөлі осы зонаға кіреді.<ref>Пояса физико-географические — статья из Большой советской энциклопедии</ref> ; Қоңыржай белдеу Қоңыржай белдеу шөл, орманды дала және дала зоналарынан тұрады. Олардың аралықтарын шөлейт пен орманды дала өтпелі зоналары бөледі. Шөл [[Азия]]да, Солтүстік және [[Оңтүстік Америка]]да таралған. Әсіресе, Азияның орталық бөлігінде көп жерді қамтиды. Шөлдің табиғат жағдайлары барынша қатал. Жазғы ыстық кейде +50°С-қа дейін, шөлдің беті +80°С-қа дейін қызады. Шөлдің тіршілікке ең қолайсыз жағы - ылғалының тапшылығы. Жылдық жауын-шашын 200 мм-ден кем, ал кей жерлерде 100 мм-ге жетпейді. ; Полярлық белдеу [[Солтүстік полюс]] төңірегі арктикалық, [[оңтүстік полюс]] төңірегі антарктикалык (грекше анти «қарсы») белдеу деп аталады. Екеуін де жаппай мұз басып жатыр. Климат жағдайлары өте қатаң. Арктикалық белдеудің 2-3 аптаға ғана созылатын жаз маусымы кезінде ауаның температурасы 0°С-тан сәл ғана асады, қыста ол 30-40°С-тан түспей, қақаған аяз болып тұрады. Антарктиданың климаты одан да қатаң. Онда Жер шарындағы ең төмен температура (-88,3°С) байқалған. Арктикалық және антарктикалық белдеулер мұзды шөл зонасына жатады. Жануарлардың тіршілігі тек теңізбен байланысқан. [[Солтүстік Мұзды мұхит]]та [[морж]] бен [[ақ аю]] жүреді. Антарктикалық белдеуде [[Пингвиндер|пингвин]]нің тіршілігі материк жағалауындағы сулармен байланысты. ==== Жер шарындағы климаттық белдеулер ==== {| class="wikitable" |- ! !! Климаттық белдеулер!! Ерекшеліктері |- | Негізгі || [[Экваторлық белдеу]]|| Төменгі қысым, экваторлық ауа массалары, жыл бойы ауа температурасы жоғары болады, жауын-шашынның мол түсуі, ауа-райы ыстық, құрғақ. |- | Негізгі || [[Тропиктер|Тропиктік]] белдеу || Тропиктік ауа массаларының ықпалы, жоғары қысым, ауа массалары өте құрғақ, жауын-шашын аз түседі. |- | Негізгі || [[Қоңыржай белдеу]] || Қоңыржай ауа массалары мен батыс желдері басым, температура салқын, жауын-шашын біршама мол, бірақ белдеу ішінде әркелкі таралады. |- | Негізгі || [[Арктикалық белдеу|Арктикалық]] белдеу || Жыл бойы суық, құрғақ, тұрақты солтүстік-шығыс желдер әсерінде болады. Мардымсыз жауын- шашын қар күйінде түседі. |- | Өтпелі || [[Субэкваторлық белдеу|Субэкваторлық]] || Жазы экваторлық белдеуге, қысы тропиктік белдеуге ұқсас |- | Өтпелі || [[Субтропиктер|Субтропиктік]]|| Жазы тропиктік белдеуге, қысы қоңыржай белдеуге ұқсас. |- | Өтпелі || [[Субарктикалық белдеу]]|| Қыста арктикалық, жазда қоңыржай белдеуге ұқсас |} === Әлеуметтік-экономикалық география === {{main|Әлеуметтік-экономикалық география}} Әлеуметтік-экономикалық география қоғамның аумақтық бөлінуін зерттейді<ref>[http://geowww.ru Әлем географиясы]</ref>. Өз кезегінде Экономикалық және әлеуметтік географиясы салаларға бөлінеді. <center> '''Экономикалық және әлеуметтік географиясының салалы бөлінуі:''' :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | [[File:Qichwa conchucos 01.jpg|96px]] || [[File:Cosmographia Claudii Ptolomaei ante 1467 (7455957) (cropped).jpg|96px]] || [[File:Christaller model 1.jpg|96px]] || [[File:Star of life.svg|96px]] |- |[[Мәдени география]] || [[Елтану]] || [[Экономикалық география]] || [[Медициналық география]] |- | [[File:British Empire 1897.jpg|96px]] || [[File:UN General Assembly.jpg|96px]] || [[File:Pyramide Comores.PNG|96px]] || [[File:ReligionSymbol.svg|96px]] |- | [[Тарихи география]] || [[Саяси география]] және [[Геосаясат]] || Халықтар географиясы немесе [[Демография]] || [[Діни география]] |- | [[File:US-hoosier-family.jpg|96px]] || [[File:RERParisVision2025.png|96px]] || [[File:Croatia Pula Temple of Roma and Augustus 2014-10-11 11-30-05.jpg|96px]] || [[File:New-York-Jan2005.jpg|96px]] |- | [[Әлеуметтік география]] || [[Транспорт географиясы]] || [[Туризм географиясы]] || [[Геоурбанистика]] |} </center> ==== Дүние жүзінің саяси картасы ==== {{main|Дүние жүзінің саяси картасы}} ''Дүние жүзінің саяси картасы'' — [[Жер]] шарының мемлекет шекаралары, астаналары, ірі қалалары мен жол қатынастары көрсетілген географиялық картасы. Дүние жүзінің саяси картасында елдің әлемдегі орны, саяси – әкімшілік құрылымы бейнеледі. Сонымен қатар саяси картада басты саяси – географиялық өзгерістер : жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуы, елдердің саяси мәртебесінің ауысуы, шекаралары мен аумағының, ел атауы мен астанасының өзгеруі және т. б. көрініс табады. Дүние жүзінің саяси картасындағы заңдылықтар мен өзгерістерді географияның саяси география деп аталатын саласы зерттейді. Дүние жүзінің саяси картасы әлемнің барлық елдері төмендегі белгілері бойынша ажыратылады<ref>[http://geo2000.ru/ Геопортал, Барлық елдер туралы ақпарат]</ref>: {| class="wikitable" |- ! Географиялық орны!! Аумақтық көлемі !! Халық саны мен ұлттық құрамы!! Басқару түрі!! Мемлекеттік құрлысы!!Әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі |- |* Теңіз жағалауындағы (негізгі елдер тобы)<br />* Аралдық:<ref>http://finstat.bozo.ru/islands.php</ref> [[Индонезия]], [[Куба]], [[Жапония]]<br />* Материктік:<ref>http://otvet.mail.ru/question/39682038</ref> [[Аустралия]]<br />* Түбектердегі:[[Испания]]<br />* Теңізге шыға алатын:<ref>http://sprashivalka.com/otvechator/q/1988950 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402133734/http://sprashivalka.com/otvechator/q/1988950 |date=2015-04-02 }}</ref> [[Норвегия]], [[Венесуэла]] және т.б.<br />* Теңізге шыға алмайтын:<ref>http://navopros.ru/geografia/kakie-gosudarstva-ne-imeyut-vyhoda-k-moryu {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217030858/http://navopros.ru/geografia/kakie-gosudarstva-ne-imeyut-vyhoda-k-moryu |date=2015-02-17 }}</ref> [[Қазақстан]], [[Моңғолия]], [[Чад]] (шамамен 40-қа таяу)<br />* Архипелагтағы:<ref>http://vse-uchebniki.com/mejdunarodnoe-pravo-besplatno/gosudarstva-arhipelagiarhipelajnyie-vodyi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322102701/http://vse-uchebniki.com/mejdunarodnoe-pravo-besplatno/gosudarstva-arhipelagiarhipelajnyie-vodyi.html |date=2015-03-22 }}</ref>[[Индонезия]] ||* Алып аумақты (3 млн км<sup>2</sup> асатын):<ref>http://topmira.com/goroda-strany/item/39-samye-bolshie-strany-mira</ref> [[Ресей]], [[Канада]], [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]]<br />* Ірі территориялы (1-3 млн км<sup>2</sup>): [[Қазақстан]], [[Аргентина]]<br />* Орташа (100 мың — 1 млн км<sup>2</sup>): [[Польша]], [[Франция]], [[Испания]]<br />* Кіші (100 мың км<sup>2</sup>-қа дейін): [[Мажарстан|Венгрия]], [[Испания]], [[Латвия]], [[Литва]]<br />* Микромемлекеттер:<ref>http://megarotator.com/interesnoe/421-mikrogosudarstva.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104223802/http://megarotator.com/interesnoe/421-mikrogosudarstva.html |date=2012-01-04 }}</ref> [[Ватикан]], [[Андорра]], [[Монако]], [[Сан-Марино]], [[Люксембург]], [[Лихтенштейн]], [[Бруней]] ||* Ең ірі мемлекеттер (100 млн адамнан астам)<br /><ref>http://gotoroad.ru/best/populcountrys</ref> * Ірі мемлекеттер (50-100 млн адам)<br /> * Орта мемлекеттер (1-50 млн адам)<br />* Кіші мемлекеттер (1 млн-ға дейін ) ||— Монархиялы:<br /><ref>http://www.bolshoyvopros.ru/questions/134717-monarhicheskie-strany-skolko-v-mire-monarhij.html </ref>* Конституциялық<ref>http://otvet.mail.ru/question/29880786</ref> —[[Ұлыбритания]], [[Жапония]], [[Норвегия]], [[Швеция]]<br />* Абсолютті монархия<ref>http://tinref.ru/razdel/03901polit_rejim/018.htm{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — [[Сауд Арабиясы]]<br />* Теократиялық монархия<ref>http://otvet.mail.ru/question/64011593</ref> —[[Ватикан]] (Римде) Дінбасы баскарады<br />— Республикалық<br /><ref>http://www.ref.by/refs/21/3695/1.html</ref> — Президенттік<ref>http://bibliotekar.ru/konstitucionnoe-pravo-1/106.htm</ref> -[[Мысыр]], [[Түркия]], [[Франция]]<br />— Парламенттік<ref>http://ru.science.wikia.com/wiki/</ref> — [[Батыс Еуропа]]ның көптеген елдері || * Федерациялық<ref>http://ostranah.ru/_lists/forms_of_government.php?id=2</ref> — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Бразилия]], [[Үндістан]]<br />* Унитарлы<ref>http://ostranah.ru/_lists/forms_of_government.php?id=7</ref> —[[Қазақстан]], [[Франция]], [[Венгрия]]<br /> * Конфедерациялық<ref>http://www.proshkolu.ru/discover/go/562/10323/</ref> — [[Швейцария]] || * экономикасы [[дамыған елдер]]<ref>Развитые страны в мировом хозяйстве.</ref> —Жапония, Германия, АҚШ, Франция, Батыс Еуропа * [[дамушы елдер]]<ref>Развивающиеся страны. http://www.vedomosti.ru/glossary/Развивающиеся%20страны</ref> — Үндістан, Мексика, Шығыс Еуропа * өтпелі экономикалық елдер<ref>http://www.grandars.ru/student/mirovaya-ekonomika/strany-s-perehodnoy-ekonomikoy.html</ref> — ТМД елдері, Орталық Шығыс Еуропа елері, Куба |} ==== Дүние жүзінің саяси қалыптасу кезеңдері ==== * ''Ежелгі кезең (V ғ. дейін)'' — алғашқы мемлекеттер [[Ежелгі Мысыр]], [[Карфаген]]нің, [[Грекия]], [[Ежелгі Рим]]нің дамуы мен күйреуі. * ''Орта ғасырлық кезең (V -ХV ғ.)'' — ұлан ғайыр құрлық жерлерді әр түрлі мемлекеттер өзара бөліседі: [[Киев Русі]], [[Шығыс Рим империясы|Византия]], Мәскеу (Орыс), мемлекеті, “[[Қасиетті Рим империясы]]”, [[Португалия]], [[Англия]], [[Германия]].<ref>http://1referat.kz/geografiya-ekonomikalyk-geografiya-geologiya-geodeziya/dunie-zhuzinin-sayasi-kartasynyn-qalyptasu-kezenderi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402095500/http://1referat.kz/geografiya-ekonomikalyk-geografiya-geologiya-geodeziya/dunie-zhuzinin-sayasi-kartasynyn-qalyptasu-kezenderi.html |date=2015-04-02 }}</ref> * ''Ұлы географиялық ашылулар кезеңі'' — [[Америка]], [[Африка]], [[Үндістан]], Оңтүстік Шығыс Азия, [[Аустралия]]ның зерттелуі.<ref>http://kursik.kz/kurstyq-zhumystar/geografiya-geologiya-geodeziya/uly-geografiyalyq-ashular.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402092344/http://kursik.kz/kurstyq-zhumystar/geografiya-geologiya-geodeziya/uly-geografiyalyq-ashular.html |date=2015-04-02 }}</ref> * ''Жаңа кезең (ХV - ХVІ ғ)'' — Англия мен Францияның көтерілуі, отаршылдықты жүргізе бастауы. Дүние жүзі державаларының бөліске салынуы, Африка жерлерін отарлау. * ''Әлемнің I және II дүние жүзілік соғыстан кейінгі өзгерісі'' — Ірі [[Османлы империясы|Осман империясы]]ның әлсіреуі, [[Босния және Герцеговина|Босния мен Герцоговина]], [[Аустрия]],[[Венгрия]] қосылды. Чехословакия мен [[Польша]] пайда болды. Батыс Украина, Батыс Белоруссия, Балтық жағалауы, Оңүстік Сахалин КСРО-ға қосылды.<ref>http://szh.kz/498167 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403235803/http://szh.kz/498167 |date=2015-04-03 }}</ref> * ''Дүниежүзілік социалистік жүйенің кұрылуы мен күйреуі'' — Колониализмнің ыдырауы. ==== Әлем халқы ==== ; Халықтар географиясы Демография адам популяциясын оның көлемі мен құрылымына сәйкес, яғни жынысы, жасы, отбасылық жағдайы және этникалық шығу тегі бойынша, сондай-ақ, осы популяцияның туу, өлу және миграция коэффициенттеріндегі өзгеруі тұрғысынан статистикалық зерттеу.<ref name="a1">Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Адамзат тарихының басым бөлігінде әлем халқы баяу өсті, әлем халқы алғашқы миллиардқа тек 1800-1804 ж. жеткен. Ал XX ғасырдың аяғына қарай 6 млрд-тан асты. Жер бетіндегі [[халық]] саны үнемі артып отырды. [[File:World population (UN).svg|thumb|right|200px|right| Дүниежүзілік халықтың санының болжамы. Шкала (млн. адам.) логарифмдік масштабта]]1900 жылы 1,5 млрд, 1960 жылы 3 млрд, 2000 жылы 6 млрд-қа жетті. [[Демография]]лық күрт өрлеу процесінің ең жоғары қарқыны (20% жуық) 60-жылдары болды. Ал 80-ші жылдары бұл көрсеткіш 17% төмендеді. Бұл демографиялық өтпелі кезең деп аталады. Елдердің әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланысты табиғи өсімнің өзгерістері: # туудың көптігі, өлімнің көптігі ([[Африка]] елдері); # туудың көптігі, өлімнің азаюы ([[Азия]] мен [[Латын Америкасы]] ); # туудың аздығы, өлімнің аздығы ([[Жапония]] , Шығыс Еуропа, [[Ресей]], ҚХР). '''Демографиялық саясат''' — әр мемлекеттің халқының табиғи өсімін және халық санына байланысты мәселелерді шешу үшін жүргізілетін шаралар. Әр мемлекетте демографиялық саясат бағыты әр түрлі жүргізіледі. Көптеген дамушы, әсіресе, халық саны көп елдерде қазіргі [[Саналы адам|адам]]дардың өмір сүру деңгейі одан әрі құлдырап кетпеуі үшін адамның табиғи өсімін шектеуі, ал, [[дамыған елдер]]де керісінше, бала тууға ынталандыру шаралары жүзеге асырылады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ; Халықтардың нәсілдік және этностық құрылымы Жер шары халқының этностық (ұлттық) құрамы – ұзақ тарихи процестің нәтижесі. Қазіргі уақытта дүние жүзінде этностық қауымдастықтардың әр алуан түрлері: жекелеген тайпалар, рулас тайпалар топтары, ұлыстар, ұлттар бар.<ref>http://kaz2.docdat.com/docs/index-151156.html?page=7 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150220115135/http://kaz2.docdat.com/docs/index-151156.html?page=7 |date=2015-02-20 }}</ref> Нәсілдік құрам - тұқым қуалау арқылы берілетін ұқсас сыртқы (дене) пішіндері (терісінің түсі, шашы мен көзі, мұрны мен еріндерінің пішіні, бойы мен дене пропорциясы, сондай-ақ кейбір "жасырын" белгілері) бар адамдардың тарихи қалыптасқан топтарының саны мен үлесі. Әр түрлі нысандардың таралу ареалдары сәйкес келмейді, сондықтан нәсілдік шекаралар анық емес және шартты болып келеді. жер бетінде негізгі үш нәсіл бар: * [[Еуропалық нәсіл|Еуропоид]]тік <ref>{{cite web|url=http://www.elamed-ural.ru/40/index_04_06.html|title=ЕВРОПЕОИДНАЯ РАСА|last=Человеческие расы|first=Человеческие расы|author=Н. Н, Чебоксаров, Г. Ф. Дебец|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUyaTZMs|archivedate=2012-10-18}}</ref> * [[Моңғолоид]]тік * [[Экваторлық нәсіл]] (негроидтер, австралоидтер, негравстралоидтер), Сонымен қатар аралық және аралас нәсілдік топтар (эфиоптар, малагасийліктер, полинезиялық, меланезиялықтар және т.б.) бар. '''Этностық құрам''' [[Сурет:Maasai.jpg|thumb|right|150px|Масай тайпасының өкілі]] Жер шарында түрлі [[тайпа]]лар, [[ру]]лас [[тайпа]]лар, ұлыстар, [[ұлт]]тар бар. [[Этнос]]тық қауымдардың негізгі белгілеріне тіл, аумақ, мәдениет жатады. Жер бетін 4 мыңдай түрлі халықтар мекендейді. Бірақ мемлекеттік және этностық шекаралар өзара сәйкестендіріле орналаспаған. Жер бетіндегі мемлекеттердің жартысына жуығы бір ұлтты ([[Дания]], [[Швеция]], [[Жапония]]) болып келеді және көп ұлтты ([[Ресей]] мен [[АҚШ]]) мемлекеттер бар. Дүние жүзінде көп таралған тілдер: [[қытай тілі]] (1 млрд-тан астам адам), [[ағылшын тілі]] (400 млн), [[Хинди тілі|хинди]] (300 млн), испан (280 млн), [[араб тілі|араб]] (230 млн), [[орыс тілі]] (220 млн). '''Діни құрам''' Дүние жүзінде негізгі үш дін бар: * [[христиандық]]: [[Католицизм|католиктік]], [[православие]], [[Протестантизм|протестант]]тық ([[Еуропа]], [[Америка]], [[Аустралия]] елдері); * [[мұсылман]]дық: [[сүннет]]тер мен [[шииттер]] ([[Азия]] мен [[Африка]] - [[Сауд Арабиясы]], [[Түркия]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Ауғанстан]], [[Пәкістан]], [[Марокко]], [[Индонезия]], [[Үндістан]], [[Қазақстан]], Кавказдың кейбір елдері); * [[будда]]лық: [[Непал]]дықтар, [[Мьянма|Бирма]]лықтар, [[Үндіқытай түбегі|Үндіқытай]], [[Үндістан]], [[Шри-Ланка]], [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]], [[Моңғолия]]. Сонымен қатар [[индуизм]], конфуциишілдік, ситоизм, [[Яһудилық|иудаизм]] ұлттық діндері бар<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>. ; Халықтың орналасу географиясы Жалпы 1945 жылдардың соңынан бастап дүние жүзі мен оның жеке аймақтары тұрғын халқының есебін БҰҰ- ның экономикалық және әлеуметтік кеңесіне қарасты Халықтың орналасуын зерттеу комиссиясы жүргізді. 1949 жылдан бастап, бұл Комиссия жыл сайын «Демографиялық жылнама» басып шығарып отырды.<ref>http://kzdocs.docdat.com/docs/index-19366.html?page=2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402142449/http://kzdocs.docdat.com/docs/index-19366.html?page=2 |date=2015-04-02 }}</ref> Жер бетінде халық әр түрлі таралған Шығыс Жарты шарда Батыс Жартышарға қарағанда халық көбірек шоғырланған, солтүстік Жартышарда оңтүстік Жартышардан тығыз шоғырланған. Жердегі халықтың орташа тығыздығы бір шаршы шақырымға 30 адамнан артығырақ келеді. [[Еуропа]] мен [[Азия]]да бір шаршы шақырымға 100 адамнан, ал Солтүстік және [[Оңтүстік Америка]]да бұдан екі есе, [[Аустралия]] мен мұхиттық аралдарда 10 есе аз. Халықтың ең көп шоғырланған аумақтары: * [[Шығыс Азия]]: [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]], [[Жапония]], КХДР, [[Корея]] Республикасы 1 млрд-тан астам адам бар; * [[Оңтүстік Азия]]: [[Үндістан]], [[Бангладеш]], [[Шри-Ланка]], [[Пәкістан]] - 1 млрд адам; * [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]: [[Индонезия]], [[Тайланд]], [[Филиппиндер]], [[Малайзия]] - 300 млн-нан астам халық; * [[Еуропа]]; * Атлантикалық аймақ: АҚШ-тың солтүстік шығыс бөлігі. ; Қалалар және урбандалу [[Сурет:Intersection of Nassau Street and Broad Street, overlooking Wall Street (2005).jpg|thumb|180px|[[Нью-Йорк]] -8,5 млн халық, ал агломерациясында 20,6 млн адам тұрады.]] [[Дамыған елдер]]де [[қала]]тұрғындары 75-80%, ал дамушы елдерде 40-50%. Қазір жер шарының жартысынан көбінде қала халқы тұрады. [[Урбанизация|Урбандалу]] дегеніміз - қалалар мен қала халқының көбеюі, қалалардың ролінің артуы<ref>[http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=1 Макродинамика урбанизации Мир-Системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213105224/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=1 |date=2015-02-13 }}.</ref> Бір-біріне жақын орналасқан ірі қалалардың қосылуын [[агломерация]]лар деп атайды. Мысалы, [[Мәскеу]] агломерациясында 12 млн адам тұрады. Урбанизацияның ең жоғарғы буыны мегаполюстер агломерациялардың қосылуы. Мысалы, Бостон-Вашингтон (40 млн-ға жуық адам), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]] және т. б. Қалалардағы адамдардың қала маңына шоғырлануы [[Қала халқын шетке ығыстыру|субурбанизация]] деп аталады. Қала халқының үлес салмағы индустрияландырудың көрсеткіші. [[Дамушы елдер]]де урбанизация деңгейі төмен, қала халқының үлесі 30-41%. Мысалы, [[Латын Америкасы]], [[Азия]] елдері. Ауыл-село халқы жер бетінде шамамен 18-20 млн<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/sociologiya/URBANIZATSIYA.html Статья «Урбанизация» в энциклопедии Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413211625/http://krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/sociologiya/URBANIZATSIYA.html |date=2015-04-13 }}.</ref> ; Халықтың көші-қоны Халқының саны басқа елден көшіп келушілердің есебінен өзгеруін - механикалық қозғалыс деп атайды. Адамдардың бір елден басқа елге қоныс аударуы — '''[[миграция]]''' деп аталады. Адамдардың өзге елдерге тұрақты тұруға кетуі — '''[[эмиграция]]''', ал басқа елден келіп тұрақтануын '''[[иммиграция]]''' деп атайды. [[Сурет:Net Migration Rate.svg|thumb|right|300px|Миграция сальдосы 2008 жыл: оң мән (көк), теріс мән (қызғылт), нөлге жақын (жасыл), мәлімет жоқ (сұр).]] Алғашқы көші-қон қарқыны Еуропа елдерінен [[Солтүстік Америка]]ға, [[Оңтүстік Америка]]ға, [[Африка]]ға, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия]]ға және т.б. жерлерге тарады. Мысалы, [[АҚШ]] халқының көп ұлтты болуы миграцияға байланысты <ref>[http://www.archipelag.ru/authors/lopuhina/?library=1108 Татьяна Лопухина, Сергей Градировский. Типологии миграционных процессов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723053227/http://www.archipelag.ru/authors/lopuhina/?library=1108 |date=2012-07-23 }}.</ref> Қазіргі негізгі сыртқы көші-қоң бағыттарының жоғары аймақтары: Солтүстік Америкадан ([[Куба]], Мексикадан Еуропаға, Оңтүстік Америкадан Солтүстік Америкаға, Оңтүстік Шығыс Азиядан Парсы шығанағы елдеріне дейін). Ішкі миграцияның негізгі бағыттары Шығыс Еуропадан [[Ресей]]ге, Азиядан Еуропаға, Солтүстік Африкадан Еуропаға, Үндістаннан Еуропаға, [[Бразилия]], [[Парагвай]]дан [[Аргентина]]ға дейінгі аймақтар<ref>[http://www.census.gov/ipc/www/popclockworld.html Счётчик мирового населения (экстраполяция). АҚШ-тың демография орталығы мәліметі бойынша.]</ref>. ==== Әлемнің табиғат ресурстары ==== [[Табиғи ресурстар]] — бұл табиғи заттар немесе адам мен қоғамның өмір сүруі мен дамуы үшін шаруашылықта қолданылатын энергия көздерінің түрлері<ref>[http://www.geograffiya.ru/ География, табиғи байлықтар, топырақ, климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724122111/http://www.geograffiya.ru/ |date=2017-07-24 }}</ref>. Табиғи ресурстардың жіктелуі: # Түрлі геосфераларда кездесуіне байланысты: [[литосфера]], [[гидросфера]], [[биосфера]], климат ресурстар. # Түрлі шаруашылық салаларында қолданылуына байланысты: энергетикалық, металлургиялық, химиялық. # Қолдану мүмкіндігінің ұзақтығы мен қарқынына байланысты:[[Сарқылатын ресурстар|сарқылатын]], [[Сарқылмайтын ресурстар|сарқылмайтын]] Минералдық ресурстар — жер қойнауынан алынған [[пайдалы қазбалар]]. ''Пайдалы қазбалар'' - халық шаруашылығында өңделген және табиғи күйде қолданылатын табиғи [[минералдық заттар]]. Минералдық ресурстардың қолданылу ауқымы үнемі артып келеді. Мысалы: 1950 жылмен салыстырғанда пайдалы қазбаларды өндіру үш есеге артқан. Жыл сайын жер қойнауынан 100 млрд тоннадан астам түрлі минералды шикізат пен отын өндіріледі. Жер ресурстары — адамның өмір сүруі үшін, құрылыс және т. б. шаруашылық әрекеті үшін қажетті жерлер. Жер ресурстары туралы жалпы түсініктер, жер қоры ұғымы туралы түсінік береді. [[Жер қоры]] - шаруашылықтың түрлі салаларында қолданылатын барлық жерлер. Жер шарының жалпы жер қоры 1,5 млрд га, оның ішінде ауыл шаруашылық жерлері - 37 %, егістіктер - 11%. Жайылымдықтар үлесі [[Оңтүстік Америка]]ға, аз өнімді сапасыз жерлер [[Азия]]ға тиесілі. Өңделетін жерлердің үлесі жоғары елдер: [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Үндістан]], [[Ресей]], [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]], [[Аустралия]], [[Канада]]ның, жыртылған жерлер үлесінің 56-57%-ы [[Украина]], [[Үндістан]], [[Дания]]ның үлесіне тиеді. Жер қорларымен қамтамасыз етілу жер шарының әр тұрғынына 2,1 га-дан келеді. Жер қорының құрылымы сұранысқа байланысты, жерлердің тозуына, сапасының төмендеуіне байланысты үнемі өзгеріп отырады<ref>{{Cite web|url = http://www._mining-enc_.ru/z/zapasy-poleznyx-iskopaemyx/|title = Запасы полезных ископаемых|author = |date = |publisher = Горная энциклопедия}}</ref>. ''Су ресурстары'' — халық шаруашылығында қолданылатын [[өзен]], [[көл]], [[Су қоймасы|су қоймалары]], [[мұздық]]тар және жер асты сулары<ref>[http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=25&Itemid=94 На Земле начался новый ледниковый период / На сайте «Климат, лёд, вода, ландшафты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506040921/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=25&Itemid=94 |date=2011-05-06 }}</ref>, тұщы су — барлық су ресурстарының жалпы қоры - 2,5%. Негізгі көздері: өзен сулары, мұздықтар, жер асты сулары. Жердегі судың басым бөлігі дүние жүзілік мұхиттарда. Тұщы судың жалпы көлемі гидросфераның 3%-ін алады. Жер бетінде тұщы су қорлары әркелкі таралған. Мысалы: [[Африка]]да халықтың шамамен 10%-ы, [[Еуропа]]да 95%-ы тұщы сумен қамтамасыз етіледі. Тұщы судың негізгі көздері болып табылатын өзен ағыстарының дүние жүзілік көлемі жылына 47 мың км<sup><sub>3</sub></sup>, бірақ қолданылу мүмкіндігі тек 50%. Тұщы судың тапшылығын жеңу жолдары: тұщы су көздерінің ластануының өсуіне жол бермеу. Тұрмыстық мақсатта жұмсалуын үнемдеу жэне теңіз суын тұщыландыру, жаңбыр суы мен қар суын жер асты қоймаларына жинау. Өзен сулары энергия көздері ретінде қолданылады. Жалпы дүние жүзілік гидроэнергиялық потенциал 10 трлн. кВт/сағ деп бағаланады. Гидроэнергетикалық потенциалы жоғары елдер Қытай, [[Ресей]], [[Конго Демократиялық Республикасы|Заир]], [[Канада]] және [[Бразилия]].<ref>География. Жоғары оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық-тест. ШЫҢ Алматы 2007 ISBN 9965-9783-7-9</ref> Орман ресурстары — қалпына келетін ресурстарға жататын биосфераның негізгі [[ресурстар]]ының бірі. Орман ресурстарының судың ластануына жол бермеуде, климатты қалыптастыруда, [[эрозия]]ға қарсы және адамдар денсаулығына әсер етуде маңызы зор. [[Орман]]дар құрлықтың 30%-на жуығын алып жатыр. Негізгі орман алқаптары [[Азия]]да, [[Аустралия]]да, [[Оңтүстік Америка]]да орналасқан. Дүниежүзілік орман ресурстарының басты көрсеткіштері: # Орман аудандарының көлемі бойынша (4,1 млрд га немесе құрлық аудандарының 27%-ы). # Ағашының (сүрегінің) қорымен (350 млрд м ) бұл көрсеткіш шаруашылықта қолданудың өсуінің нәтижесінде жыл сайын 5,5 млрд м<sup>3</sup>-қа өсіп отыр. Ағаш сүрегін өндіруде Азия, Оңтүстік және Солтүстік Америка бірінші дәрежелі маңызға ие. Ал, орман ресурстарына тапшы елдер қатарына [[Бахрейн]], [[Катар]], [[Ливия]] т.б. жатады. # Ормандардың біршама үлкен қоры [[Еуразия]]да сақталған. Бұл шамамен дүниежүзілік орман қорының 40%-ын, жалпы ағаш сүрегінің 42%-ын, соның ішінде бағалы ағаш түрлерінің 2/3 бөлігін құрайды. Орманда [[ағаш]], [[бұта]], шөптесін өсімдіктер, [[мүк]], [[қына]], т. б. өседі.<ref name="name">Қазақ тілі термиңдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> Дүниежүзілік орман ресурстарын шаруашылықта қолданудың артуына байланысты жыл сайын оған қауіп көбейіп барады. 200 жылда орман алқабы кем дегенде 2 есеге азаяды, жыл сайын 125 мың км<sup>2</sup> алқапты орман құртылады. Орман ресурстарының сарқылуына әсер ететін негізгі факторлар: адамның шаруашылық әрекеті, табиғи және антропогендік апаттар. ==== Әлем шаруашылығы ==== ; Халықаралық еңбек бөлінісі Халықаралық еңбек бөлінісі жеке елдердің өнімінің белгілі бір түрлерін өндіруге белгілі бір қызмет көрсетуге оларды айырбастауға мамандануынан көрінеді.<ref>http://dov.kz/ekonomika-makroekonomika-mikroekonomika/xalyqaralyq-enbek-bolinisi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502090820/http://dov.kz/ekonomika-makroekonomika-mikroekonomika/xalyqaralyq-enbek-bolinisi.html |date=2015-05-02 }}</ref> Халықаралық еңбек бөлінісінің жоғарғы түрі - елдер арасындағы өнім түрлерін өндіруге мамандану. Ал географиялық еңбек бөлінісі аумақтардың мамандануы, олардың арасындағы өнімдер мен қызмет көрсету түрлерінің алмасуы. Мысалы, Жапония дүние жүзінде [[автомобиль]], [[электроника]] жасауға маманданған. Өнеркәсібі дамыған елдер халықаралық еңбек бөлінісіне қарқынды қатысады. Ал өнеркәсібі нашар дамыған елдер ([[Азия]], [[Африка]], [[Латын Америкасы]] елдері) [[шикізат]] пен жабдықтауға маманданады. [[Сурет:Toyota Headquarter Toyota City.jpg|thumb|200px|Еңбек бөлінісі бойынша Жапония дүние жүзінде автомобиль, электроника жасауға маманданған. Toyota Motor Corporation бас пәтері]] ; Дүниежүзілік шаруашылықтың құрылымы. Өзара байланысқан ұлттық шаруашылықты дүниежүзілік шаруашылық деп атайды. Оған халықаралық [[еңбек бөлінісі]] экономикалық және саяси қатынастар жатады. Дүниежүзілік шаруашылықтың құрылымын көптеген ұлттық шаруашылықтар мен мемлекетаралық шаруашылық бірлестіктері құрайды<ref name="ReferenceB">Экономическая география // Новый энциклопедический словарь. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2001. — С. 1389. — 1456 с. — 250 000 экз. — ISBN 5-85270-194-7</ref>. ; Өндіргіш күштердің орналасуы Өндіргіш күштердің орналасуына әсер ететін факторлар: # Ресурстық факторлар - минералдық шикізат көздерінің орналасуы. Мысалы, [[Орал]], [[Кузбасс]] — Ресейде индустрияланудың алғашқы базасы болды. # Ғылым мен білім орталықтарына қарай орналасуы. Мысалы, [[Жапония]]да арнаулы [[технополис]]тер - ғылым қалалары құрылған. # Жұмыс күші — [[еңбек ресурстары]], жаңа техниканы басқаратын білікті мамандар, арзан жұмыс күшін пайдалану. ; Электр энергетикасы [[Сурет:Wasserkraftwerk-Bratsk.jpg|thumb|right|Су электр станциясы]] Электр энергиясын өндіру. [[Су электр станциясы]] (СЭС), [[Жылу электр орталығы|жылу электр станциясы]] (ЖЭС), [[атом электр стансасы]](АЭС). * Дүниежүзілік электр энергиясын өндіру 62%-ын ЖЭС құрайды. ЖЭС-да электр энергиясын өндіру көмегімен жетекші орын алатын елдер: АҚШ, Қытай, Ресей, Жапония, Германия. * СЭС энергия өндірудің 20% құрайды. АҚШ, [[Канада]], [[Бразилия]], [[Ресей]], Қытай. * АЭС электр энергия өндірудің 17% қамтамасыз етеді. АҚШ, [[Франция]], Жапония, Германия, Ресей, Канада. * [[Баламалы энергетика|Дәстүрлі емес энергия көзін]] 1% өндіруді (күн, жел энергиясы т.б.) құрайды. ; Металлургия [[Сурет:VysokePece1.jpg|thumb|alt=A.|Металлургия]] 1. ''Қара металлургия:'' * Болат өндірісі жылына 800 м.т. [[Жапония]], АҚШ, [[Ресей]], [[Украина]], КХР, [[Германия]]. * Темір — [[Бразилия]], [[Үндістан]], [[Либерия]], [[Аустралия]], ОАР. 2. ''Түсті металлургия'' жылына 40 млн. т. * Алюминий (17 млн. т.). — АҚШ, Жапония, Ресей, [[Канада]]. * Боксит — Аустралия, [[Гвинея]], [[Ямайка]], Ресей. * Мыс — [[Чили]], АҚШ, [[Замбия]], [[Қазақстан]]. ; Машина жасау Құрылымы жағынан [[машина жасау]] - дүние жүзілік өнеркәсіптің ең күрделі, көп тармақты ежелгі салалардың бірі: машина жасау экспорты АҚШ, Германия, 1/2. Жапонияда 2/3 құрап отыр. [[Экспорт]]қа Азияның Корея, Жапония, Гавай жаңа индустриялды елдерінде шығарылатын бүкіл тұрмыстық электроника жіберіледі. 250 автомобиль компаниялары автомобиль шығарады, бірақ әлемдік өндірістегі 95%-ы әуелгі 20 фирманың үлесіне тиеді. 57,5% [[General Motors|«Дженерал Моторс»]] (АҚШ), 16,2 [[Ford|«Форд»]] (АҚШ), 12,9% [[Toyota|«Тойота»]](Жапония), 9,4% «Фольксваген» (Германия), 7,9% «Даймлер-Крайслер» (Германия/АҚШ), 7,4% «Фиат» (Италия), 5,2% [[Nissan|«Ниссан»]] (Жапония) т. б. Яғни, алдыңғы қатарлы 10 автомобиль компаниялары (5 елдегі) дүние жүзілік автомобиль өндірісінің 80%-ын құрап отыр. [[Кеме]] жасау өндірісіндегі жетекші орында Жапония, Корея Республикасы, Еуропа елдері, Қытай. Авиа [[зымыран]] - космосты өндірістегі басты жетекшілері - Ресей, АҚШ, Еуропалық Одақ. Электротехникалық өндірістің ішінен электронды индустрия бөлініп жеке сала болып отыр (АҚШ, Жапония, Батыс Еуропа, Оңтүстік Азия елдері). ; Химия өнеркәсібі # [[Дамушы елдер]] органикалық синтез - [[Жоғары молекулалы қосылыстар|полимер]] материалы өнімін өндіреді. # [[Дамыған елдер]] ([[АҚШ]], [[Батыс Еуропа]], [[Жапония]]) ғылымды көп қажет ететін, күрделі өнімдерді өндіреді. Әлемнің химия өнеркәсібінің ірі аудандары мен орталықтарының барлығына тән: бұлардың арасында АҚШ-тағы [[Техас]] пен Питтсбургті, [[Ресей]]де Еділ бойы, [[Украина]]да Донбасты, [[Германия]]да Рур мен Лейпциг- Галлені, [[Румыния]]да Карпат өңірін және т. б. атауға болады. [[Сурет:FEMA - 37677 - Aerial of Valero Meraux Oil Refinery in St. Bernard Parish, Louisiana repaired since Katrina.jpg|thumb|300px|[[Луизиана]]дағы мұнай айыру зауыты]] {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=2 | '''1990 ж. ортасындагы химиялық талшық өндіру көлемі бойынша дүние жүзінің бірінші он елі''' |--- class='shadow' | Елдер || Өндіру, мың. т |- | {{Байрақ|АҚШ}} || 3550 |- | {{Байрақ|Қытай}} || 2700 |- | {{Байрақ|Тайвань}} || 2450 |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || 1700 |- | {{Байрақ|Жапония}} || 1650 |- | {{Байрақ|Германия}} || 1100 |- | {{Байрақ|Үндістан}} || 1000 |- | {{Байрақ|Индонезия}} || 825 |- | {{Байрақ|Италия}} || 580 |- | {{Байрақ|Тайланд}} || 530 |} ==== Өсімдік шаруашылығы ==== [[Сурет:Ambositra 04.jpg|200px|right|thumb|Мадагаскардағы күріш алқабы]] Дүние жүзінде өңделетін жер көлемінің 1/2-ін дәнді дақылдар алып жатыр. [[Бидай (астық)|Бидай]] өндіруші елдер - АҚШ, Канада, Австралия, Қытай, Франция, Ресей, Қазақстан. [[Күріш]]тің Отаны - Қытай, Азияның 9/10 түсімінің дүниежүзілік үлесін күріш алады. Басты сорттары Индонезия, Жапония, Қытай, Филиппинде өңделеді. [[Жүгері]]нің отаны - Мексика. Негізгі өндірушілері - АҚШ, Қытай, Бразилия. Майлы дақылдар - [[соя]] жинаудан АҚШ, жер жаңғағы - Үндістан, зәйтүннен - Италия алады. Түйнекті көкөніс дақылы - [[картоп]]. Отаны - Оңтүстік Америка, Қытай, Ресей, АҚШ, Польша. [[Қантты өсімдіктер|Қантты дақылдар]] өндірушілер - Ресей, Украина, Шетелдік Еуропа, Солтүстік Америка елдері. [[Мақта]] өсіру үлесін Азия елдері, Америка, Африка елдері алады. [[Зығыр]] өсіру - Ресей, Беларуссия. [[Талшықты өсімдіктер|Джут]] өндіру - Бангладеш. [[Шай]]- Қытай, Үндістан, Шри-Ланка. [[Кофе]], [[какао]] - Африка, Латын Америкасы, әсіресе Бразилия, Колумбия. [[Табиғи каучук]] - 85% Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде, әсіресе Малайзия, Индонезия, Тайланд. ==== Мал шаруашылығы ==== Б.з.д. 6—5-мыңжылдықта Месопотамия жерінде мал шаруашылығы болғандығы бүгінде дәлелденген.<ref name="kaz10">[[Қазақстан тарихы]]: Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — [[Алматы]]: "Мектеп" баспасы, [[2006]]. — 232 бет. ISBN 9965-33-633-4</ref> [[Мал шаруашылығы]]нан алынатын өнімнің негізгі бөлігін қоңыржай белдеудің елдері береді. Мал басының саны 4,5 млрд. * [[мүйізді ірі қара мал шаруашылығы|Ірі қара мал]]<ref>Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы . Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6</ref> (1,4 млрд бас) - интенсивті сүтті, етті мал шаруашылығы. [[АҚШ]], [[Канада]], [[Аргентина]], [[Аустралия]] аудандарында көп шоғырланған. * [[Шошқа шаруашылығы]] - саны 1 млрд астам ет өнімінің 2/5 бөлігін кұрайды. ([[Қытай]], [[Азия]] елдерінде). * [[Қой шаруашылығы]] - саны 1 млрд ба: (Австралия, Қытай). Ет өнімін көп өндіретін басты елдер - Қытай АҚШ, [[Бразилия]], [[Франция]], [[Германия]], [[Ресей]]. ==== Көлік географиясы ==== Дүние жүзілік көлік жүйесі - қатынас жолдар, көлік кәсіпорындарымен [[көлік]] құралдары. Дүниежүзілік көлікте 100 млн-нан аса адам жұмыс істейді. Көлік желісінің ұзындығы 35 млн км. Жыл сайын 100 млрд т. жүк, 1 трлн. адам тасымалданады. * Құрлық көлігі # Автомобиль көлігі. [[Автомобиль жолы|Автомобиль жолдары]]ның ұзындығы 24 млн км. АҚШ, Үндістан, Жапония, Қытай оның жартысын құрап отыр. # Темір жол - жүк және жолаушы тасымалының 1/10 келеді. Жалпы [[темір жол]]дың ұзындығы - 1,3 млн.км. Темір жол 140 елде бар. ([[АҚШ]], [[Ресей]], [[Канада]], [[Үндістан]], [[Қытай]], [[Аустралия]], [[Аргентина]]). # Құбыр тасымалы. Дүние жүзілік [[құбыр]]дың ұзындығы 2 млн км. Кейде ұзындығы 4-5 мың км-ге жететін құбырлар ТМД елдерінде, Канада, АҚШ, Таяу Шығыс елдерінде. * Су көлігі # Теңіз көлігі - бүкіл халықаралық сауданың 4/5-ін құрайды. Теңіз порттарының жалпы саны 2,5- мың, ең ірі порт - Роттердам. Кеме қатынасы мен жүк тасымалдауда 1-ші орында [[Атлант мұхиты]], 2-ші орынды [[Тынық мұхит]], 3-ші орынды [[Үнді мұхиты]] алады. # Ішкі су көлігі - көліктің ежелгі түрі. Ішкі су жолдарының жүк айналымы жөнінен дүние жүзінен ерекшеленетіндер: АҚШ, [[Ресей]], [[Канада]], [[Германия]], [[Қытай]]. Ішкі су жолдарының 1/10-і жасанды жолдар ([[шлюз]]ді [[өзендер мен құбырлар) кұрып отыр. Ірілері - АҚШ, Қытай, Ресей, Шетелдік Еуропа. Дүние жүзілік көлдегі [[Кеме қатынайтын су жолдары|кеме қатынасындағы]] басты аудандар - АҚШ пен Канададағы ірі көлдер болып отыр. Онда континенттің ішіне қарай 4 мың км-ге кіруге мүмкіндік береді<ref>{{cite web | url = http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/6709/ВОДНЫЙ | title = Водный транспорт|work=Энциклопедия Кольера}}</ref>. * Әуе көлігі. 2000 жылы дүние жүзінде 1800 млн-ға жуық жолаушы тасымалданған. [[Авиация|Әуе жолы]]ның желісі 10 млн км. Әуе көлігімен жүк тасымалдауда: бірінші орында [[Солтүстік Америка]], екінші орында [[Еуропа]], одан кейін [[Ұлыбритания]], [[Жапония]], [[Ресей]], [[Франция]] келеді. Дүниежүзіндегі жолаушылардың жартысына жуығы АҚШ-та тасымалданады. Дүниежүзіндегі ірі әуежайлар: АҚШ, Ұлыбритания, Жапонияда. ==== Халықаралық экономикалық қатынастар ==== 1) ХЭҚ-ға тәуелді елдер - экономикасы ашық елдер. Мұндай ашықтық дәреже бойынша елдің жалпы ішкі өнімін жасаудағы - экспорттық квота анықталынады. 2) Ашық экономиканың жарқын көрінісі - [[Ерекше экономикалық аймақ|еркін экономикалық аймақ]] кұру (ЕЭА). ЕЭА - бұл экономикалық-географиялық жағдайы қолайлы аудан немесе қала. ЕЭА шетелдік капитал және жаңа технологияны тарту, валюталық кірісті көбейтіп, ішкі рыноктағы бәсекелестік қабілеті жоғары таулар және қызмет көрсетуге бағытталған. [[Сурет:ДСҰ кіретін елдер 2008.png|thumb|300px|right|Дүниежүзілік сауда ұйымына кіретін елдер.]] ===== Халықаралық сауда ===== Дүниежүзілік сауда: тауар саудасы, қызмет көрсету саудасы. Даяр өнімдер ішіндегі сауда бірінші орында [[электроника]], [[электротехника]], [[автомобиль]]дер, ал шикізат өнімдерінен - [[мұнай]] және мұнай өнімдері алып отыр. Дүниежүзілік сауда географиясында: * 1 орында Батыстың экономикалық [[дамыған елдер]]і. * 2 орында - Оңтүстік алабы, Ұлттық интеграциялық елдер, * 3 орында - өтпелі экономикалық елдер, соның ішінде [[Қытай]], [[Ресей]] кіреді<ref name="ReferenceB"/>. == Картография - негізгі географиялық зерттеу әдісі == [[File:TabulaRogeriana.jpg|thumb|alt=A.|аль-Идриси картасы]] [[Сурет:Part of Tabula Peutingeriana.jpg|thumb|alt=A.|Ежелгі римдіктердің картасы]] [[Картография]] — [[географиялық карталар]], оларды жасау және пайдалану туралы ғылым. Картография [[табиғат]] пен [[қоғам]] құбылыстарының үйлесуі мен өзара байланысуын, олардың кеңістікте орналасуын және уақыт бойынша өзгеруін, т. б. картогафиялық кескіндеудің (бейнелеудің) көмегімен зерттейтін [[ғылым]]. Картографиялық ұғымдарға аспан денелері мен [[жұлдызды аспан]]ның карталары, [[глобус]]тар мен [[жер бедері]] карталары, картографиялық белгілермен белгіленген кеңістік модельдері (үлгілері) жатады<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын. Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3.</ref>. Картографияның негізгі әдістемесі – картатану<ref>Harley, J. B. (1989). «Deconstructing the Map». Cartographica, Vol. 26, No. 2. Pp 4.</ref>. * ''Математикалық картография'' картаның математикалық негіздерін зерттейді. Ол [[картографиялық проекция]]лар теоремасын әзірлейді, [[картографиялық тор]] құрудың әдістерін жасайды, олардағы бұрмалануды талдайды. * ''Картаны безендендіру'' және ''картографиялық синоптика'' картаның тілін, картографиялық белгілер жүйесін құру әдісі мен теориясын, картаны көркемдеу, түрлі-түсті безендірумен айналысады. Картографиялық синоптика шеңберінде белгілер жүйесін құру және оларды пайдалану тәртібін зерттейді <ref>Robinson, A.H. (1953). Elements of Cartography. New York: John Wiley & Sons. ISBN 0-471-72805-5.</ref>. * ''Картаны басып шығару'' – [[Географиялық карта|картаны]], [[атлас]]ты, т. б. картографиялық өнімдерді технологиялық әзірлеу, көбейту картаны полиграфиялық безендіруден тұратын технологиялық пән. * ''Картографиялық өндірісті ұйымдастыру және экономикасы'' — салалық экономикалық пән. Ол [[карта жасау]] өндірісін жоспарлау және ұйымдастыру мәселелерімен айналысады. * ''Картаны пайдалану'' — картографиялық өнімдерді пайдаланудың теориясы мен әдісін әзірлейді. * ''Картография тарихы'' картографиялы өндірістің дамуын, көне картографиялық өнімдердің тарихын зерттейді. * ''Картографиялық топонимика'' — географиялық атаулардың мағыналық мәнін зерттейтін пән. Картографиялық ғылымның келешекте дамуын қарастырғанда оны зерттеудің негізгі екі мақсатын ескеру керек: # жаңа картография өнімдерін жасау және оны келешекте жетілдіру; # оларды білім көзі тұрғысынан толық пайдаланудың және осыған байланысты картографиялық зерттеу әдістерін пайдалану. Одан басқа, [[ғарыш]]тық техниканың дамуы картографияның жаңа келешегі [[Күн жүйесі]]нің басқа [[ғаламшар]]ларды картографиялау мүмкіндігі ашылды. Қазірдің өзінде [[Ай]]дың және [[Күн]] жүйесінің басқа ғаламшарлардың әр түрлі масштабтағы карталары (селенографиялық) жасалды. [[Жер]] туралы ғылымдардың негізі бола отырып, картография өзі де күннен күнге жетілуде: картаның жаңа типтері жасалды, оларды тиімді пайдаланудың жолдары табылды == Географиялық карталар == [[Сурет:Continentes.png|thumb|150px|Құрылық картасы]] [[Сурет:Jerseyt geological map.png|thumb|right|150px|Геологиялық карта]] [[File:Maps-for-free Sierra Nevada.png|thumb|right|150px|Рельеф картасы]] [[Сурет:Climate map.gif|thumb|150px| alt=A.| ''Климат картасы'']] [[File:Ocean gravity map.gif|thumb|150px|right| Су түбі ерекшеліктерінің картасы]] [[File:NOAA chart 25664 1976.png|thumb|150px|right| Теңіз картасы]] [[File:Floristic regions in Europe (english).png|thumb|150px|Ботаникалық карта. Еуропадағы флораның таралу аймағы]] [[File:Alfred Russel Wallace's map of biogeographical regions.jpg|thumb|150px|Зоогеографиялық карта. Жануарлардың таралуы]] [[File:HAV prevalence 2005.png|150px|нобай|оңға|Медициналық карта. Әлем бойынша гепатиттің таралуы 2005.]] [[file:Life Expectancy 2008 Estimates CIA World Factbook.png||thumb|150px|Халықтар картасы]] [[File:RERParisVision2025.png||thumb|150px| Көлік картасы]] [[File:British Empire 1897.jpg|thumb|150px| Тарихи картасы]] Карта – белгілі бір [[топография]]лық проекциялар көмегімен [[Жер]] бетінің үлкен өлшем бірліктерінде анықталатын аудандардың нақты жазықтықта кішірейтілен [[кескін]]і.<ref>http://znanija.com/task/10978558</ref> Географиялық обьектілер онда шартты белгілер арқылы көрсетіледі. Бұлайша бейнелегенде, әуелі картаның қандай мақсатқа арналатыны ескеріледі, [[табиғат]] және [[қоғам]]дық құбылыстардың орны, олардың бір-бірімен ұштасуы, байланыстары осы тұрғыдан іріктеліп алынады. Географиялық картаны жер бетінің чертежі ғана деп есептеу жеткіліксіз, өйткені ол алуан түрлі табиғат және әлеуметтік-экономикалық құбылыстарды да бейнелейді. Географиялық карталарды жасаудың ерекше математикалық заңы болады.<ref name="ReferenceA"/>. === Географиялық картаның ерекшеліктері === # Географиялық карта [[картографиялық проекция]]лардың көмегімен [[карта жасау]] жер бетіндегі объектілердің орны, пландағы [[мөлшер]]і және [[пішін]]і туралы дәл деректер алуға мүмкіндік береді. # Картографиялық белгілерді картаның ерекше тілі ретінде пайдалану: # Географиялық картада көрсетілетін құбылыстарды іріктеудің және қорытындылаудың, яғни картографиялық генерализацлялаудың зор маңызы бар. Географиялық карта адамның тіршілік әрекетінің барлық саласынпа пайдаланылады. Ол — жол көрсеткіш, [[өнеркәсіп]], [[энергетика]],транспорт құрылыстарын барлау-іздеу, жобалау және инженерлік жобаны нақты іске асырудың негізі. Ауыл шаруашылығын жерге орналастыру, [[мелиорация]] және барлық жер қорын есепке алып, оны тиімді пайдалану ісіне керек. Халыққа білім беруде, дүние туралы білімді таратуда, жалпы мәдениетті көрсетуде өте маңызды көрнекі құрал. Территорияның картографиялық жағынан зерттелуі әскери іс үшін де маңызды. Халық шаруашылығының- көптеген міндеттерін шешу — географиялық жағдайларды дұрыс бағалау, [[табиғи ресурстар]]ды тиімді пайдалану, қалпына келтіру және табиғатты өзгертудің жоспарларын жасау, өндіргіш күштерді дұрыс орналастыру, [[экономикалық аудан]]дарды комплексті дамыту т. б.— Географиялық картаның өте сапалы болуын керек етеді. Географиялық карта ғылыми-зерттеу құралы болып табылады. Мысалы, [[геологиялық карта]] белгілі бір жердің геологиялық құрылысын көрсетумен қатар, [[қазба]]лардың таралу заңдылығын анықтауға мүмкіндік береді. Ол— құбылыстардың кеңістіктегі өзара байланысы мен дамуын зерттеуде және болжауда да аса қажетті құрал. === Географиялық карта элементтері === Картаның тақырыбы мен мақсатына қарай картографиялық кескіндеу бірқатар географиялық элементтерден тұрады. Мысалы, бір жердің толық картасының (топографиялық картасының) мазмұнына: [[жер бедері]], суы, өсімдігі, топырағы, елді мекендері, жол қатынасы, байланыс құралдары, мемлекет және әкімшілік шекаралары, орталықтары және кейбір өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, мәдени объектілері кіреді. Географиялық картаның жиегі мен бос жерінде қосымша [[график]]тер мен жазулар: картада қолданылған картографиялық белгілер және олардың түсіндірмелері; карта бойынша қашықтықты, [[бұрыш]]тарды, объектілердің ауданын, жеке нүктелердің координаталарын, еңістікті т. б. өлшеуге қажет графиктер; картаның жасалған кезін, пайдаланған материалдарын т. б. көрсететін деректер; кейде көрсетілген объектілерді түсіндіріп, толықтыратын диаграммалар, таблицалар мен мәліметтер де болады<ref>Imhof, E., “Die Anordnung der Namen in der Karte,” Annuaire International de Cartographie II, Orell-Füssli Verlag, Zürich, 93-129, 1962.</ref>. === Географиялық карталардың жіктелуі === * Бейнеленуіне байланысты ** Жердегі болып жатқан табиғи және қоғамдық құбылыстарды бейнелейтін [[географиялық карталар]] ** [[аспан]], оның бөліктері мен [[планета]]ларды бейнелейтін астрономиялық карталар деп ажыратылады. * [[Масштаб]]ына сәйкес ** ірі масштабты 1:1000 – 1:100 000 аралығында ** орта масштабыты 1:200 000 – 1:1 000 000 аралығында ** ұсақ масштабты 1:1 000 000 деп бөлінеді. * Территориясы бойынша ** дүниежүзі картасы, ** [[құрлық]]тар, [[мұхит]]тар, [[материк]]тердің бөліктері мен жеке мемлекеттер, әкімшілік [[облыс]]тар, [[аудан]]дар, [[қала]]лар картасы.. * Мақсатына қарай ** ғылыми-анықтамалық – ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізуге және толық ақпарат алуға арналған. ** оқулықтар – география, [[тарих]], [[геология]] және т.б. зерттеуде қолданылады, мектептер мен жоғарғы оқу орындарына арналған. ** техникалық – қандай да бір техникалық есептеулерді жүргізуге арналған, объектілер мен шарттар кескіндейді. ** туристік, навигациялық, әскери және т.б. * Мазмұны бойынша ** Жалпыгеографиялық (географиялық құбылыстарды бейнелейді, [[жер беті]]н және оның бөліктерін, [[гидрография]], [[елді мекен]]дер, шаруашылық объектілер, коммуникация, шекаралар, жер бедерін, [[топырақ]], [[өсімдік]]тер мен [[жануарлар]] әлемін т.б. көрсетеді. Ірі масштабты жалпы географиялық карталарды – ''топографиялық карталар'', орта масштабты жалпы географиялық карталарды – ''жалпы топографиялық карталар'', ал ұсақ масштабты жалпы географиялық карталарды – ''жалпы карталар'' деп атайды). ** Тақырыптық (белгілі бір нақты тақырыпты ашады. Мысалы, ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің таралуы, [[табиғат зоналары]] мен [[жауын-шашын]], т.б.)<ref>https://www.google.kz/webhp?sourceid=chrome-instant&rlz</ref>. *** табиғи құбылыстар карталарының жіктелуі **** [[Геологиялық карталар]] (тектоникалық және неотектоникалық, литолого-стратиграфиялық, гидрогеологиялық, пайдалы қазбалар картасы, сейсмикалық және вулканизм, * геологиялық ортаны қорғау картасы) **** [[Геофизикалық карталар]] (гравитациялық өріс, магниттік өріс, сейсмометрлік, электрлік өріс, жылу энергиясы, физикалық өлшемдер картасы) **** Метеорологиялық және [[климаттық карталар]] (климат қалыптастырушы факторлар, термикалық режим, ылғалдану, [[қысым]], жел режимі, атмосфералық құбылыстар, аудандардың климаты, ауа-райы және атмосфералық әрекеттер карталары). **** Жалпы физико-географиялық карталар''' (ландшафтық, қоршаған ортаның бұзылуы, табиғатты қорғау, физико-географиялық аудандастыру карталары) **** [[Гидрологиялық карталар]] (гидрографиялық, су режимі, қар жамылғысы, мұздану режимі және гидрологиялық құбылыстар, судың физико-химиялық сипаттамасы, судың ластануы, гидрологиялық аудандастыру карталары) **** Жер беті және мұхит түбі рельефі (гипсометриялық және батиметриялық, морфометриялық және морфографиялық, геоморфологиялық (жалпы және жеке құбылыстардың) аудандастыру карталары) **** Мұхиттық карталар (гидрографиялық, физикалық қасиеттері (гидрофизикалық), су массасының динамикасы, гидрохимиялық, теңіздер мен мұхиттардың флорасы және фаунасы, мұхит суының ластануы, мұхиттық аудандастыру карталары) **** Ботаникалық карталар (қазіргі [[өсімдік]]тер жамылғысы, қалпына келтірілген өсімдіктер жамылғысы, өсімдіктердің жеке түрлері, фенологиялық, өсімдік жамылғысының бұзылуы, геоботаникалық аудандастыру карталары) **** [[Зоогеографиялық карталар]] ([[жануарлар]]дың жеке түрлері, жануарлар кешені, зоогеографиялық аудандастыру карталары) **** Топырақ картасы ([[топырақ]]тың генетикалық түрлері, топырақтың физико-механикалық қасиеттері, геохимиялық, климаттық, мелиоративті, топырақтың ластануы, топырақтардың аудандастырылуы карталары) **** Медико-географиялық карталар ([[нозоареал]]дар (ареалдардың ауыруы), аурулар мен эпидемиялардың таралуы, медико-географиялық аудандастыру, аумақтарды емдеу карталары) *** қоғамдық құбылыстар қарталарының жіктелуі **** Халықтар картасы (халықтың орналасуы және қоныстануы, ұлттық құрамы мен этнографиясы, жастық құрамы, дін және сенімдер, халықтардың миграциясы, еңбек ресурстары, қоғамдық құрылыс карталары) **** Шаруашылық карталары ([[өнеркәсіп]]тік, [[ауыл шаруашылығы]], [[Аграрлық-өнеркәсіптік кешен|агроөнеркәсіптік кешен]], [[орман шаруашылығы]], [[балық шаруашылығы]], [[энергетика]], көлік және байланыс, сауда және қаржы, экономико-географиялық аудандастыру карталары) **** Саяси және саяси-әкімшілік картасы (геосаяси, әкімшілік құрылыс, саяси ұйымдар, партиялар, қозғалыстар, электораттық карталары) **** Ғылым мен білім картасы ([[білім]], [[ғылым]], [[мәдениет]], мәдени ескерткіштер карталары) **** Халыққа қызмет ету және денсаулық сақтау картасы (қызмет көрсетудің жеке түрлері, денсаулық сақтау, дене шынықтыру және [[спорт]], демалыс және [[туризм]], карталары) **** Тарихи карта (қоғамдық-саяси формациясы, [[археология]]лық, тарихи-экономикалық, тарихи-саяси, әскери-тарихи, тарихи-мәдени карталары)<ref>http://o-planete.ru/plan-i-karta/kakie-bvayut-vid-geografitcheskih-kart.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402130947/http://o-planete.ru/plan-i-karta/kakie-bvayut-vid-geografitcheskih-kart.html |date=2015-04-02 }}</ref> == Ұлы географтар == * [[Эратосфен]] б.з.д. 276 – 194 жж) — грек ғалымы, математикамен қатар астрономия, география, тарихты да жақсы білген<ref>Chambers, James T. "Eratosthenes of Cyrene" Dictionary Of World Biography: The Ancient World, қаңтар 1998.</ref>. * [[Страбон]] (б.з.д. 64/63 – б.з. 23/24) — ежелгі грек географы, тарихшы<ref>Страбон. [http://ancientrome.ru/antlitr/strabo/index.htm География].&nbsp;— {{М.}}: «Наука», 1964.</ref>. * [[Клавдий Птолемей]] (100 - 178 жыл шамасы) — грек математигі және астрономы<ref>Математика әлемі: математикалық пәндік энциклопедия. Нұрқанат Көбенқұлұлы</ref>. * [[Әл-Идриси]] (1100, Марокко, Сеута — 1161 немесе 1165, сонда) — араб географы, саяхатшы. Мароккодағы Идриси әулетінің атақты әмірлер ұрпағынан шыққан<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9042038 Idrisi, ash-Sharif al-. (2008). In Encyclopædia Britannica. Retrieved сәуір 6, 2008, from Encyclopædia Britannica Online]</ref>. * [[Герард Меркатор]] (1512–1594) — 16 ғ-да катографияның дамуына үлес қосқан фламандық картограф<ref>Алейнер А. З., Ларионова А. Н., Чуркин В. Г. Герард Меркатор. (Фламандский картограф. 1512—1594).&nbsp;— М.: Географгиз, 1962.&nbsp;— 80 с. ([[Замечательные географы и путешественники]])</ref>. * [[Александр Гумбольд]] (1769–1859) - неміс ғалымы, Берлин FA-ның мүшесі (1800), Петербург ғылым академиясының құрметті мүшесі. 1829 ж. Қазақ даласын аралады. * [[Карл Риттер]] (1779–1859) - неміс географы, география ғылымының негізін салушылардың бірі. * [[Уильям Моррис Дейвис]] (1850–1934) - америкалық геологы және географы. Кембридждегі (АҚШ) Гарвард университетінің профессоры (1890). Америка геологиялық қоғамының президенті (1911). . * [[Поль Видаль де ла Блаш]] (1845–1918) - Француз географиялық мектебінің негізін салушы, оның ішінде адам географиясына ерекше мән берді. Физикалық география және халықтар географиясы бойынша зерттеу нысандарының авторы. * [[Хэлфорд Джон Маккиндер]] (1861–1947) - британдық географ және тарихшы, халықаралық катынастардың теоретигі, жалпы палатаның депутаты.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> * [[Карл Отвин Зауэр]] (1889–1975) — америка географы, мәдениет географиясының негізін салушы. * [[Вальтер Кристаллер]] (1893–1969) — неміс географы, Оңтүстік Германияның экономикасы мен географиясын зерттеді. Кристаллер идеялары Ұлыбритания және АҚШ-тың экономикалық географиясының дамуына үлкен ықпал етті.<ref>{{lang-de|Walter Christaller}}</ref> * [[И-Фу Туан]] (1930-) - қытай және америкалық географ. Мәдени география, урбанистика және мәдени ландшафт жөнінде көптеген монографияларының авторы. * [[Дэвид Харви]] (1935-) - ағылшын-американ географы. Гиллингхэмде ([[Кент]], [[Англия]]) туған. Жұмысын тарихи-географ болып бастап, кейін гееографияның математикалық моделдерімен айналысты. «Географияға түсініктеме» кітабының авторы.[http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storycode=405925&encCode=184949851BC54459875JTBS737226611]. * [[Майкл Фрэнк Гудчайлд]] (1944-) - белгілі британ-америкаkық географ. 19 жыл Батыс Онтарио университетінде жұмыс істеді, қазіргі кезде Калифорния, Санта-Барбара университеттерінде география профессоры. Физикадан бакалавр және философия мен географиядан 4 мәрте құрметті доктор дәрежесінің иегері.<ref>http://lomonosov-fund.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503064346/http://lomonosov-fund.ru/ |date=2015-05-03 }}</ref> * [[Дорин Мэсси]] (1944-) - британдық географ және қазіргі заманының әлеуметтану ғылымының зерттеушісі, [[Ашық университеті]]нің профессоры.<ref name="ou">{{cite web|last=Open University|title=Prof Doreen Massey – Profile|url=http://www.open.ac.uk/socialsciences/staff/people-profile.php?name=Doreen_Massey|accessdate=16 маусым 2008}}</ref> * [[Эллен Черчилль Семпл]] (1863–1932) — америкалық географ. Э. Ч. Семпл Вассара колледжінде және Лейпциг университетінде оқыды. Кларк және Чикаго университеттерінде дәріс берді. <gallery class="center" mode=packed> Eratosthene.01.png|[[Эратосфен]] Strabo.jpg|[[Страбон]] PSM_V78_D326_Ptolemy.png| [[Клавдий Птолемей]] Mercator.jpg|[[Герард Меркатор]] Stieler,_Joseph_Karl_-_Alexander_von_Humboldt_-_1843.jpg|[[Александр Гумбольд]] Carl_Ritter2.jpg|[[Карл Риттер]] </gallery> <gallery class="center" mode=packed> William_Morris_Davis.jpg|[[Уильям Моррис Дейвис]] Halford_Mackinder_(1).jpg| [[Хэлфорд Джон Маккиндер]] Yi-Fu_Tuan-Festival_international_de_g%C3%A9ographie_2012_(1).jpg|[[И-Фу Туан]] David_Harvey.jpg|[[Дэвид Харви]] </gallery> === Ұлы географиялық ашуларын жасаған саяхаткерлер (ғалым емес) === # [[Руаль Амундсен]] (1872-1928) – норвег саяхатшы. Оңтүстік полюске алғашқы рет қадам аттаған адам<ref name="PBSorg">{{cite web | title = Roald Amundsen | publisher = PBS.org | url = http://www.pbs.org/wgbh/amex/ice/peopleevents/pandeAMEX87.html | accessdate = 11 March 2010 }} </ref>. # [[Жак Картье]] (1491—1557) — Франция саяхатшысы. Джон Кабот және Самюэль де Шампленмен бірдей Канаданың алғаш ашушысы болып есептеледі. # [[Христофор Колумб]] (1451—1506) — әйгілі жиһанкез және саудагер. Америкаларды ашқан бірінші еурoпалық деп есептелген. # [[Джеймс Кук]] (1728—1779) — ХҮІІІ ғасырдағы атақты ағылшын әскери теңізшісі, зерттеуші, картограф. Әлемдік мұхитты зерттеу бойынша үш экспедиция басқарған. Ол оңтүстік материк (Австралия) жағалауын, Үнді мұхитын зерттеп, көптеген аралдар ашты. # [[Эрнан Кортес]] (1485—1547) — Мексиканы жаулап алған және Ацтектердің мемлекеттігін жойған испан конкистадоры. # [[Васко да Гама]] (1469—1524) — португал жиһанкезі, Үндістанға теңіз арқылы саяхат жасаған тұңғыш еуропалық ретінде тарихта қалды # [[Ибн Баттута]] (1304 — 1377) – араб саяхатшысы. Оның Қырым мен Алтын Орда иеліктерінде болып, жазған мақалалары, Өзбек ханның сарайы туралы хабарламалары түрік халықтарының тарихы үшін өте құнды деректер. # [[Фернан Магеллан]] (1480 —1521) — Португалияның теңіз саяхатшысы. Магеллан алғаш рет Жердің шар тәрізді екендігін, Дүниежүзілік мұхиттың біртұтастығын дәлелдеді # [[Марко Поло]] (1254 — 1324а) — Италия саяхатшысы. Орта ғасырларда Азия туралы аса бай геогр. және тарихи мағлұматтар қалдырған. # [[Чжэн Хэ]] (1371—1435) — қытай саяхатшысы, теңіз флоты бастығы, дипломат, жеті бірдей ірі масштабты әскери-сауда экспедициясын басқарушысы. <gallery class="center" mode=packed> Nlc_amundsen.jpg|[[Руаль Амундсен]] Jacques Cartier 1851-1852.jpg|[[Жак Картье]] Ridolfo_Ghirlandaio_Columbus.jpg|[[Христофор Колумб]] Captainjamescookportrait.jpg|[[Джеймс Кук]] Cortes-Hernan-LOC.jpg|[[Эрнан Кортес]] </gallery> <gallery class="center" mode=packed> Vasco-da-gama-2.jpg|[[Васко да Гама]] Ferdinand_Magellan.jpg|[[Фернан Магеллан]] Marco_Polo_portrait.jpg|[[Марко Поло]] Zhen_he.jpg|[[Чжэн Хэ]] </gallery> == Географияның Қазақстанда дамуы == [[Қазақстан]] аумағында табиғатты құраушы объектілер 20 ғасырдың басына дейін жеке-жеке зерттеліп келді. Тек [[1920 жыл]]дардан бастап Қазақстанда физикалық география бойынша деректер жүйелі түрде жинала бастады. Осы жылдары ([[1930]]) табиғи құбылыстар мен процестерді зерттеу бойынша жеке салалар ([[климатология]], [[гидрология]], [[гляциология]], [[геоморфология]], [[топырақ географиясы]], [[биогеография]], т.б.) қалыптаса бастады. Кейіннен оларға ландшафттану, топонимика қосылды. Қазіргі кездегі География зерттеудің ғарыштық әдістерін пайдаланбайынша дами алмайды. Географияның ерекше функциясына өзіміздің планета мен оның табиғи-тарихи дамуы; туралы, елдер, қалалар, жерлер және оларды мекендейтін халықтар туралы білімді жинау, қорыту және тарату жатады. География басқа ғылымдармен бірге отаншылдық пен интернационализмнің негізін қалыптастыратын дүниетанымдық және гуманитарлық ғылым болып табылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref><ref>Қазақ Совет энциклопедиясы. Бас редакторы М.Қ.Қаратаев</ref> [[1917 жыл]]ға дейін Қазақстан мен Орта Азияда географиялық зерттеулерді [[Орыс географиялық қоғамы]] жүргізді. Іле өлкесін зерттеуде [[Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский|П. П. Семенов-Тян-Шанскийдің]] сіңірген еңбегі өте зор. [[1856]]—[[1958|58]] ж. [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]] Жоңғария мен Іле өлкесіне бірнеше рет саяхат жасап, осы аймақтардың табиғаты, шаруашылығы мен халқының тұрмысы жайында көптеген деректерді алғаш рет жинады. [[Іле Алатауы]]н, Ішкі Тянь-Шаньды, [[Арал теңізі]]н зерттеуде [[Николай Алексеевич Северцов|Н. А. Северцовтың]] ([[1857]]—[[1967|67]]), Орта Азия мен Қазақстан тауларының пайда болуына вулкан процестерінің тигізген әсерін зерттеуде [[Иван Васильевич Мушкетов|И. В. Мушкетовтың]] ([[1875]]—[[1980|80]]), Арал теңізін зерттеуде Л. С. Бергтің ([[1899]]—[[1900]]), Алтай, [[Жетісу Алатауы|Жоңғар Алатауы]] жәнө [[Тянь-Шань]]ды зерттеуде [[Василий Васильевич Сапожников|В. В. Сапожниковтың]] еңбектері ғылымға қосылған үлкен үлес болды. 20-шы ғасырдың басында Қазақстанның едәуір бөлігінің геоботаникалық және топырақ карталары жасалды, бұл жұмысқа топырақ зерттеуші және ботаник ғалымдар С. С. Неуструев, [[Леонид Иванович Прасолов|Л. И. Прасолов]], [[Андрей Иванович Безсонов|А. И. Безсонов]] т. б. қатысты. Қазақстанда Орыс географиялық қоғамының Түркістан және Батыс Сібір бөлімдері, Семей бөлімшесі болды. [[1920 жыл]]дарда республиканың табиғат жағдайын жан-жақты зерттеуде Орта Азия мемлекеттік университетінің, Геологиялық комитеттің, Орта Азия гидрометеорологиялық инстиутының экспедициялары зор роль атқарды; олардың жұмысына [[Дмитрий Васильевич Наливкин|Д. В. Наливкин]], [[Станислав Викентьевич Калесник|С. В. Калесник]], Н. Г. Кассин, [[Иннокентий Петрович Герасимов|И. П. Герасимов]], [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қ. И. Сәтбаев]] т. б. қатысты. Қазақстанда Географияның дамыған салаларының бірі — [[гляциология]]. Іле Алатауының орталық бөлігінде және Жоңғар Алатауының солтүстік беткейінде ертеден болған мұз басу және Іле Алатауындағы осы заманғы [[мұз басу]] (зерттеген [[Николай Никитич Пальгов|Н. Н. Пальгов]]) зерттелді. Жоңғар Алатауындағы соңғы мұз басудың (голоцендік) ірі масштабты [[геоморфологиялық карта]]сы жасалды. Мұздық түрлерін классификациялау және өзендердің қоректенуі үшін олардың атқаратын ролін зерттеу жөнінде көлемді жұмыстар істелді. [[Мұздық]]тардың гидрогеологиялық және температуралық режимін, мұздықтың құрамындағы заттар балансын және жылу балансын, фирндегі қар жамылғысын, өзендердің қоректенуі үшін мұздықтардың маңызын зерттеуде елеулі табыстарга қол жетті. Қазақстандағы мұздықтардың толық каталогы жасалды. Республиканың, оның жеке аудандарының табиғат жағдайларына сипаттама беру үшін Қазақстанның Гидрометеорологиялық қызмет басқармасының, Геодезия қызметі басқармасының, Қаз. ССР ғылым академиясының топырақ тану, ботаника, зоология институттарының, экспедициялары көп деректер жинады. [[1930 жыл]]дардың өзінде әр түрлі климат белдеулеріндегі ауа райының түрлері туралы алғашқы жалпы ұғымдар тұжырымдалды. Қазақстан мен Орта Азиядағы атмосфераның жалпы циркуляңиясы, климатты қалыптастыратын факторларға талдау жасау, синоптикалық процестер, Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы климатының сипаттамалары т.б. туралы еңбектер жазылды. Қазақстан өзендері мен көлдері жөнінде жазылған елеулі ғылыми еңбектердің ішінде П. С. Кузиннің Солтүстік Қазақстан мен Сарыарқаның өзендері туралы еңбектері, Н. С. Калачёв пен Л. Д. Лаврентьеваның «Қазақ КСР өзендерінің су-энергетикалық кадастры» монографиясы, Г. Г. Муравлевтың «Солтүстік Қазақстанның көлдері» кітабы назар аударарлықтай. [[Арал теңізі]], [[Балқаш]], [[Алакөл]] көлдері зерттелді. География секторының [[1960]]—[[1963|63]] жылдардағы экспедицияларының істеген жұмысы нәтижесінде «Алакөл ойысы және оның көлдері» атты құнды еңбек жазылды. Республиканың кейбір аудандарындағы ағын суды зерттеудің нәтижесінде Қазақстан жер беті сулары ресурсының 1:250 000 масштабты картасы жасалды (П. Ф. Лаврентьев). Қазақстан ғалымдарының еңбектерінде [[су шаруашылығы]]ның перспективтік балансын жасау, ағын суды ұзақ мерзімге реттеуді есептеудің тәсілі секілді бірсыпыра гидрологиялық проблемалар баяндалған. [[1954]]—[[1955|55]] ж. В.Д. Кисляков бастаған кешенді экспедициясы Қазақстанның солтүстік бөлігін зерттеп, оның табиғатына сипаттама берді, облыстарды табиғи аудандарға бөлді. [[Бетпақдала]]дағы, Балқаш маңы құмындағы, Арал маңы Қарақұмындағы, [[Қызылқұм]]дағы, [[Мойынқұм]]дағы жайылымдарды жан-жақты сипаттайтын еңбектер шықты. [[Алматы облысы|Алматы]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан облыстарының]], Маңқыстаудың, Көкшетау қыратының ландшафтына толық сипаттама берілді, физгеографиялық аудандауға, ландшафтыларды классификациялауға, жүйеге келтіруге және оларды картаға түсіруге, ландшафтының жеке түрлерін зерттеуге көп көңіл бөлінді. Геоморфология саласындағы елеулі зерттеулерге М. Ж. Жандаевтың Іле Алатауының, Қызылқұмның геоморфологиясы, А. С. Сәрсековтың Солтүстік Балқаш маңының, Ш. 3. Құламбаевтың Қарқаралы ұсақ шоқылы өңірінің геоморфологиясы жайында жазған еңбектерін қосуға болады. [[1970 жыл]]ы Қазақ КСР Географиялық қоғамы құрылды; оның жұмысы физикалық, экономикалық, медициналық географияның аса маңызды проблемаларын шешуге, табиғи ресурстарды одан әрі зерттеуге, табиғаттың қолайсыз құбылыстарымен күресу және табиғатты қорғау шараларын белгілеуге бағытталған. Қазақ КСР ҒА-сының география секторы және Қазақ КСР География қоғамы «Қазақстан географиясы мәселелері» (жыл сайын), «Қазақстанда география ғылымының дамуы» ([[1967 жыл]]дан), «Қазақстанның таулы және шөлді аймақтарын игерудің географиялық проблемалары» ([[1965 жыл]]дан), «Қазақстанның физикалық, экономикалық және медициналық географиясының проблемалары» ([[1967 жыл]]дан), «Қазақстандағы географиялық зерттеулер» ([[1968 жыл]]дан), «Қазақстандағы гляциологиялық зерттеулер» ([[1961 жыл]]дан) жинақтарын шығарады. == Қазіргі заманның география ғылымының мәселелері == Географиялық ойлаудың мәні — кеңістік заңдылықтарына талдау жасай білу, [[геожүйе]]лер мен олардың компоненттерінің арасындағы өзара байланыстарды қазіргі әлемнің географиялық картинасына түсінік беретін тарихи әдістемелер негізінде анықтау. Географ әр түрлі материалдарды пайдалана отырып, [[жер беті]] мен оның жеке аудандарындағы табиғат пен шаруашылықта болатын өзгерістерге болжам жасай білуі керек. Қазіргі географтар жер бетінің күрделілігі мен қайталанбас ерекшеліктерін түсіндіретін көптеген заңдылықтарды ашты: [[географиялық қабық]]тың зоналылығы мен ырғақтылығы, геожүйелердегі зат және энергия айналымы, геожүйелердің [[космос]]пен байланысы, әр түрлі елдердегі шаруашылық дамуы тағы басқалар. Сонымен, әлем туралы географиялық білім уақыт өткен сайын кеңейіп отырады, ол табиғи процестердің динамикасы, [[мұхит]] суларының жағдайы мен циркуляциясы, шаруашылықтағы өзгерістер туралы мәліметтермен жыл сайын толығып отырады. Қазіргі уақытта жер бетіндегі экологиялық жағдайлар: [[ауа]] мен [[су]]дың ластануы, [[шөл]]дің таралуы, [[топырақ]] тұздануы тағы басқа мәселелер зерттелуде. Карталарда стихиялық табиғат апаттары: [[жер сілкіну]]і, [[цунами]], [[дауыл]]дар, [[Тілсіз қияпат|су тасқыны]] тағы басқалар Жер шары халқына, шаруашылығына зиянын тигізетін құбылыстар көрсетілуде. Барлық географиялық ғылымдар дамушы территориялық объектілердің кеңістіктегі арақатынасын зерттейді. Ғылым дамуы барысында географиялық зерттеулердің мақсаттары түрлене түседі, өйткені, жаңа объектілер мен жаңа әдістемелер пайда болады. == Тағы қараңыз == * [[География саласының терминдері]] * [[Физикалық география]] * [[Гляциология]] * [[Климатология]] * [[Гидрология]] * [[Экономикалық география]] * [[Саяси география]] * [[Жер құрылымы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15845550 *[http://www.census.gov/ipc/www/popclockworld.html Счётчик мирового населения (экстраполяция). По данным центра демографии АҚШ.] *[http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap030305.html Карта-иллюстрация плотности населения Земли (на основе данных 1994)] *Волков Г. Н. Истоки и горизонты прогресса. Социологические проблемы развития науки и техники. * Четырёхъязычный энциклопедический словарь терминов по физической географии: Русско-англо-немецко-французский / Сост. проф. И. С. Щукин; Под ред. проф. А. И. Спиридонова. — М.: Советская энциклопедия, 1980. * Алтай Казахстанский: Сост.: Кобозев А.Л.: Алма-Ата, Қайнар, 1986. * Большая школьная энциклопедия: т. 1. Естеств.науки: Москва, 2003. * Григорьева Е., Гуглина Е.: Чудеса света: Энциклопедия: Москва, Росмэн, 2000. * География және табиғат: Ғылыми-педагогикалық журнал: 2004-2005. Қазақстан: Ұлттык Энциклопедиясы: 1-7 томдар. Алматы, 2004. * Кузменько Б.: Прииртышье: Алма-Ата, Қайнар, 1982. * Природа и люди: Москва, Просвещение, 1971. * Смайлов С.: География: Оқушы анықтамасы. Павлодар, 2005. * Энциклопедия для детей: т.З. География: Москва, «Аванта+», 2000. * Білім беру мен тестілеудің мемлекеттік стандарттарының ұлттық орталығы. «География» тест жинағы, оку-әдістемелік құрал. Астана, 2004ж. * Ұ.Есназарова, А.Темірбеков. Географиядан 1000 сұрақ-жауап. Алматы, 1999 ж. {{Географиялық ғылымдар}} {{Жақсы мақала}} [[Санат:География және геодезия]] [[Санат:География]] [[Санат:Жаратылыстану ғылымдары]] [[Санат:Жер туралы ғылымдар]] [[Санат:Академиялық пәндер]] 6f13zqpio8obxubn4xvdgy58n6mowuf Өсімдіктер 0 18108 3652022 3589619 2026-09-08T09:38:24Z Asorev 125569 3652022 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Өсімдіктер |суреті = Diversity of plants image version 5.png |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = патшалық |латын = Plantae |автор = [[Эрнст Геккель|Haeckel]], 1866 |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = Қазіргі бөлімдер |туындылар = <div style="width: 310px;"> * {{bt-latrus|Glaucophyta|Глаукофит балдырлары}} * {{bt-latrus|Rhodophyta|Қызыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Charophyta|Хара балдырлары}} * {{bt-latrus|Chlorophyta|Жасыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Anthocerotophyta|Антоцерото­фитер}} * {{bt-latrus|Bryophyta|Мүктәрізділер}} * {{bt-latrus|Marchantiophyta|Бауырмүк}} * {{bt-latrus|Lycopodiophyta|Плаунтәрізділер}} * {{bt-latrus|Polypodiophyta|Қырыққұлақтәрізділер}} * {{bt-latrus|Cycadophyta|Саговниктәрізділер}} * {{bt-latrus|Ginkgophyta|Гинкголар}} * {{bt-latrus|Gnetophyta|Гнетотәрізділер}} * {{bt-latrus|Pinophyta|Қылқан жапырақтылар}} * {{bt-latrus|Magnoliophyta|Гүлді өсімдіктер}} </div> |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Plantae |commons = Plant |ictv = |itis = 202422 |ncbi = |eol = 281 |grin = |ipni = |tpl = |mycobank = }} '''Өсімдіктер''' ({{lang-la|Plantae}})<ref>Биология, 2011.</ref> — [[тірі организмдер дүниесі]]ндегі негізгі екі топтың бірі (біріншісі - [[жануарлар]]). [[Құрлық]]тың барлық жерінде өседі, [[су]]да кездесетін түрлері де бар. ==Өсімдіктер == Өсімдіктердің 375 000-ға жуық түрі бар. Өсімдіктер тұқымтобының ең үлкені - гүлдейтін немесе жабық тұқымды өсімдіктер. Олардың 250 000-нан астам түрі бар. Өсімдіктер күн сәулесінің көмегімен ([[фотосинтез]]) өз қорегін табады. Саңырауқұлақтар бұрын өсімдіктер қатарына жатқызылатын, алайда өз қорегін өндірмейтін болғандықтан, қазір олар жеке класқа жіктелген. Олардың 100 000-ға жуық түрі бар.<ref>Сұрақ және жауап. Энциклопедия</ref> == Топтары == XX ғасырдың ортасына дейін өсімдіктерді төмен сатыдағы ([[бактериялар]], [[балдырлар]], кілегейлілер, [[саңырауқұлақтар]], [[Қына|қыналар]]) және жоғары сатыдағы өсімдіктер (ринийлер, [[мүктәрізділер]], псилофиттер, плаунтәрізділер, қырықбуындар, [[Қырыққұлақтәрізділер|қырыққұлақ]]тәрізділер, [[ашықтұқымдылар]] және [[гүлді өсімдіктер]] не жабықтұқымдылар) деп бөлді. 20 ғасырдың аяғында бактериялар мен саңырауқұлақтар өз алдына жеке патшалық болып бөлінді. Соңғы жүйеленім бойынша өсімдіктер 3 патшалық тармағына жіктеледі: * [[қызыл балдырлар]] * нағыз [[балдырлар]] * ұрықты не [[жоғары сатыдағы өсімдіктер]]. Өсімдіктерді топтарға біріктіргенде олардың біріне-бірінің ұқсастықтары немесе айырмашылықтарын көрсететін белгілер пайдаланылады. Солар арқылы өсімдіктердің біріне-бірінің туыстық жақындықтарының деңгейі анықталады. <br /> Құрылымы, тіршілік етуі жағынан бірдей және өз ата-енелеріне ұқсас, жеміс беретін, ұрпақ түзе алатын дарақтар бір түрге жатқызылады. <br /> Құрылысы жағынан ұқсас түрлер туысқа біріктіріледі. Жақын туыстар бір тұқымдасқа олардың әрқайсысын қандай да бір класқа жатқызады. == Өсімдіктер жамылғысы == Құрлық бетінде өсімдіктер жамылғысы бірдей емес. Олар жерге түсетін ылғалдың мөлшеріне және осы ылғалдың маусымға байланысты қаншалықты жауатынына қарай мәңгі жасыл (жаңбырлы) [[орман]]дар, ылғалдығы құбылмалы болып келетін, жапырақтары түсіп отыратын ормандар, ксерофильді сирек ағашты ормандар мен бұталарды, [[саванналар |саванналарды]], ал суы тасып отыратын теңіздің жағалауларында — [[мангр]] ағаштарынан тұратын ормандар түзеді. [[Экваторлық белдеу|Экватордан]] солтүстікке қарай жасыл өсімдіктердің жолағынан кейін, аса үлкен ормансыз кеңістіктер — [[шөл]], [[шөлейт]], приерии орналасады. Біршама [[Биік ендіктер|биік ендікте]] қайтадан мәңгі жасыл ормандардың жолағы кездеседі. Бірақ олар тропиктердегі секілді жапырақты ормандар емес қылқан жапырақты ([[тайга]]) ормаңдар болып келеді. Тайгадан солтүстікке қарай, полюстың айналасында (циркумполярлы), [[тундра]] мен Солтүстік Мұзды мұхиттың салқын суы созылып жатады. Экватордан оңтүстікке қарай құрлық біршама аз болады. Полюстерге жақын жерлерде және биік таулардың басында мәңгі мұздар мен қарлар жатады. Мұндай түрлі-түсті өсімдіктер жылдың әртүрлі кезеңдеріне қарай, әсіресе [[қыс|қыста]], құрлықтың (континенттің) үлкен кеңістігін, шамамен 40° с.е. және одан жоғары қарай қар басқан кезде, көп өзгеріске ұшырайды. == Қоршаған ортамен байланысы == Өсімдіктердің өмірі қоршаған ортамен, әсіресе [[топырақ|топырақпен]] және [[климат|климатпен]] тығыз байланыста болады. Жасыл өсімдіктер [[ауа|ауадан]] [[көмірқышқыл газ|көмірқышқыл газын]], [[күн|күннен]] — [[энергия|энергияны]], ал топырақтан — [[су]] мен [[Минералды тұздар|минералдық тұздарды]] алады. Көмір қьшқыл газының ауадағы мөлшері 0,03%-тен аспайды, ал өсімдікке қажетті тұздар мен судың мөлшері топырақтың құрамында өте аз және шашыраңқы түрде болады. Осылардың барлығы өсімдіктің тұтыну мүмкіңдігінің үлкен (жоғары) болғанғындығын қажет етеді. [[Эволюция|Эволюцияның]] барысында өсімдік өзінің [[вегетативтік]] денесін [[сыртқы орта|сыртқы ортамен]] қарым-қатынаста болатындай аса үлкен көлемге дейін (жапырақтарын ауамен, тамырларын топырақпен), жоғары деңгейде жетілген жануарлардан бірнеше есе артық ұлғайтқан. Өсімдіктің тіршілік ортасының өзгеруіне тез және ерекше нәзіктікпен жауап беруінің өзі осыған байланысты болады. Сонымен бірге өсімдіктердің өзі тіршілік жағдайының барысыңда, өздерін қоршаған ортаны өзгертеді. Орманның жыл өткен сайын биікке көтеріліп, аса қалың жасыл шымылдық (полог) түзетіні белгілі. Бұл бұталар мен шөптесін өсімдіктер жабыны үшін, орман ішінің жағдайын өзгертеді. == Қоршаған ортаға бейімделушілігі == Тау етегіндегі тегістіктен, тау басына көтеріле отырып, өсімдіктер қауымдастықтарының ғана емес ([[шөлейт]], [[орман]], және [[альпі]] [[Белдеу|белдеулері]], [[тундра]]), сонымен бірге жақын түрлердің, кейде тіптен бір түрдің өзінің тіршілік формасының структурасының басқаша өзгеретіндігін ([[трансформация |трансформациясын]]) айқын аңғаруға болады. Таудың жоғарғы белдеулерінің ерекше климаты мен топырақ жағдайларының әсері (салқындықтың, физиологиялық құрғақшылықтың, жарықтың сапалығы және т.б.) ағаштар мен бұталардың жатаған аласа формаларының қалыптасуына, биік шөптесін өсімдіктердің жартылай жертаған және жертағандар түзуіне әкеліп соқтырады. Өсімдіктердің структурасы мен [[физиология|физиологиялық]] қасиеттерінің өзгеруін [[Памир|Памирдің]] теңіз деңгейінен 3600 м. биіктігінде отырғызылған өсімдіктерде жан-жақты зерттелген. Өсімдіктердің құрылысының, оның ішінде анатомиялық құрылысының өзгеруімен бірге, олардың құрамындағы қант пен дәрумендердің де консентрациясының жоғарылағандығы байқалған. Соған байланысты таудың жоғарғы белдеулерінің жем-шөптік өсімдіктерінің құнарлығы аса жоғары болады. Өсімдіктердің қоршаған ортаға бейімделушілігін тек таудың жағдайынан ғана емес, сонымен бірге, әр уақытта, түрлер жаңа ортаға (қарама-қарсы жағдайға) тап келгенде байқауға болады. Бұл өсімдіктің табиғи өсетін ортасының өзгеруіне байланысты және оны мәдени жағдайға ендіргенде (при интродукции) байқалатын құбылыс. Кейбір [[сор топырақ|сор топырақта]] өсетін өсімдіктер (теңіз қышасы-горчица морская ; шөптесін бұзаубас сораң-солерос травянистый) құрамында [[Тұздар|тұзы]] жоқ топырақтарда, сор топырақта өсетін өсімдікке тән белгілерін, мысалы, жапырақтарының етжеңділігін ([[Суккулент|суккуленттігін]]) жоғалтады. == Таралу жолдары== Өсімдіктер жер шарына кең таралған. Олардың құрғақшылыққа төзімді [[Вегетативтік органдар|вегетативті]] органдары бар және қолайсыз климаттық жағдайда өсуге бейімді. Олар жәндіктер арқылы тозаңданып, [[Тұқым|тұқымдары]] мен [[жеміс|жемістері]] [[жануарлар]] арқылы таралады. == Маңызы== Өсімдіктердің халық шаруашылығында және ғылыми медицинада кеңінен қолданылатын түрлері көп кездеседі. Олардың ішінде көкөністік, [[Жеміс-жидек шаруашылығы|жеміс-жидектік]], балды, [[Майлы дақылдар|майлы]] және техникалық түрлері де бар. Ағаш тәрізді формалары құрылыс материалдары ретінде аса құнды. Әртүрлі үй жиһаздарын жасайды. Бұлардың бірқатары сәнді өсімдіктер. Тынымбақтарды, саябақтарды, [[Көше|көшелерді]], тіптен [[Жұмыс орны|жұмыс орындарын]] [[көгалдандыру|көгалдандыруға]] пайдаланады. == Тағы қараңыз == * [[Өсімдіктер физиологиясы]] * [[Өсімдіктер морфологиясы]] == Суреттер == <gallery mode=packed> File:Borassus flabellifer.jpg|[[Borassus flabellifer]] File:Chestnut in Guntur.jpg| [[Borassus flabellifer]] жемісі File:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome File:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg| File:Pandan wangi.JPG|''Pandanus amaryllifolius'' File:California Papaya ID.jpg|California Papaya File:Papaya sunset.jpg|''Carica papaya'' File:Prepared lemon grass.JPG|''Cymbopogon citratus'' File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|''Pachyrhizus erosus'' File:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (жемісі) File:SauropusAndrogynus.jpg| ''Sauropus androgynus'' File:Ilaneer.jpg|''Cocos nucifera'' </gallery> == Дереккөздер == <references/> {{Өсімдіктер морфологиясы}} [[Санат:Өсімдіктер| ]][[Санат:Ботаника]] [[Санат:Патшалық (биология)]] [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] 2eexhcjqthx7knv9ygix9zxpvfiqitv Карл Линней 0 18843 3652039 3476679 2026-09-08T09:47:38Z Asorev 125569 3652039 wikitext text/x-wiki '''Карл Линней''', ''Carl von Linné'' (1707-1778) - тірі табиғатты жүйелеуде аса зор еңбек сіңірген швед ғалымы. Ол түрдің табиғи жан-жақтылығын және ақиқат барлығын айта келіп, түр-құрылысы жағынан ұқсас, көбеюі кезінде өздеріне ұқсас ұрпақ беретін көптеген туыстас ағзалар жиынтығы деді. Линней түрді [[Латын тілі|латын тілінде]] қос атпен атауды ([[Бинарлық номенклатура|биноминальдық номенклатура]]) тәжірибе енгізіп, оны жүйелеуге негіз етіп пайдаланды. Жақын [[Түр (биология)|түрлер]] [[Туыс (биология)|туысқа]], туыстар отрядқа, отрядтар класқа біріктірілді. Линней барлық өсімдіктерді гүліндегі аталықтары мен аналығының саны, пішіні, көлемі және құрылысына қарай 24 класқа, ал жануарларды тыныс алу және қанайналым мүшелерінің құрылысына қарай 6 класқа топтастырды. Жануарлар кластарына: [[сүтқоректілер]], [[құстар]], сұмпайылар, [[балықтар]], [[бунақденелілер]] және [[Құрттар|құрттарды]] жатқызды. Ең соңғы құрттар класына Линней [[Қарапайымдар|қарапайымдарды]], [[Тікентерілілер|тікентерілілерді]], тіпті [[Дөңгелекауыздылар|дөңгелекауыздыларды]] да енгізді. Линнейдің құрастырған жүйесі жасанды деп аталды, өйткені бұл жүйе түрлер арасындағы туыстықты емес, ұқсастықты ғана көрсететін жүйе болды. Линней табиғат туралы [[Метафизика|метафизикалық]], көзқараста бола отырып (түр өзгермейді деп есептегенімен) адамның жануарлар дүниесіндегі орнын дәл тауып, оны адам тәрізді маймылдармен қатар бір отрядқа орналастырылды. Тірі табиғатты жүйелеуде жіберген бірқатар кемшіліктеріне қарамастан Линней еңбектері орасан зор бағаланады. Ол өзіне дейінгі ғалымдардың барлығынан да өзгеше, жануарлармен өсімдіктердің ерекше жүйесін ұсынып, түрлердің шығу тегін анықтауға, жүйелеудің одан әрі дұрыс дамуына жол ашты. Түрлерді қосарынан латынша атауды енгізді; 8000-ға жуық өсімдіктер мен 4500-ге жуық жануарларды сипаттап, 1000-ға жуық биологиялық терминдер ұсынды. Өмірінің соңғы кезінде Линней түрлердің тұрақты еместігін мойындады. 1749 жылы [[Жорж-Луи Леклерк де Бюффон|Ж.Бюффон]] «Табиғи тарих» атты көп томдық еңбегінде «бейорганикалық заттардан тірі ағзалар (алдымен өсімдіктер, одан кейін жануарлар мен адам) пайда болды дей отырып, түрдің өзгергіштігі жайлы ілімді қолдады. Органикалық дүниенің эволюциясы жөніндегі дұрыс ой-пікірлер Д.Дудроның, [[Чарлз Дарвин|Ч.Дарвиннің]] атасы Эразм Дарвиннің, [[Иммануил Кант|И.Канттың]] еңбектерінде де жазылған». == Ғылымға қосқан үлесі == Линнейдің жазбаларының едәуір бөлігін сипаттамалық  жаратылыстану тарихына жатқызуға болады, әсіресе оның табиғи денелерді ғылыми түгендеумен байланысты бөлігі оның жұмысының бір бөлігі. Табиғатты инвентаризациялау теориялық (соның ішінде әдіснамалық) негіздері , бір бөлігі осы идеяларды іс жүзінде жүзеге асыруға арналған[13]. Долинней кезеңіндегі мұндай түгендеу жолындағы кедергілердің бірі өсімдіктер мен жануарларды сипаттауда нақты сенімділіктің болмауы болды, нәтижесінде белгілі бір табиғи пішінді сипаттау керек пе, әлде ол бұрын сипатталған ба, соны шешу қиынға соқты. Линней бұл мәселені өсімдіктер мен жануарлардың сипаттамасына нақты терминологияны енгізу арқылы шешті. Оның ботаникалық терминологияға қосқан ең үлкен үлесі: Линней өсімдіктердің әртүрлі бөліктерін дәл сипаттау үшін ғылымда осы уақытқа дейін сақталған мыңға жуық терминді енгізді. Көптеген терминдердің авторлығы Линнейдің өзіне тиесілі, басқа терминдер ол бұрынғы ботаниктердің еңбектерінен алынған. Линней ұсынған өсімдіктердің жіктелуі Рудольф Камерариустың(1665-1721) идеяларына негізделді, ол өсімдіктердегі жыныстық айырмашылықтардың болуын бірінші болып ғылыми негіздеді және осы айырмашылықтарды сипаттау әдістемесін жасады және Себастьян Ваян (1669-1722), ол өзінің зерттеулеріне сүйене отырып, стаменс пен пистиллят өсімдіктерінің көбеюіндегі негізгі рөл туралы айтты. Өсімдіктер әлемінің шөптерге, бұталарға және ағаштарға бұрыннан бөлінуін Линней қабылдамады. Линнейдің пікірінше, өсімдіктердің ең маңызды және өзгермейтін (яғни өсу жағдайларына аздап тәуелді) бөліктері олардың көбею органдары болды; осыған сүйене отырып, ол өзінің жіктелуін, біріншіден, "стамендер мен пистильдердің саны, пропорционалдылығы және орналасуы", екіншіден, бөліну белгісі негізінде құрды. Линней өсімдіктердің 24 класын анықтады: алғашқы он үшеуі стамендердің санына, 14-ші және 15-ші стамендердің тең емес ұзындығына, келесі үшеуі стамендердің бірігуіне негізделген. 19-классты гүлдерінде антерлер біріктіріліп, стамендердің жіптері бос қалған өсімдіктер кірді; 20 — шы классқа-стамендердің жіптері пистиль бағанымен біріктірілген өсімдіктер. Тағы үш класқа бір жынысты гүлдері бар өсімдіктер кірді — біртекті, екіжақты және көпжақты (көпжақты). Соңғы (24-ші) класқа барлық жасырын неке өсімдіктері (яғни гүлдері жоқ) орналастырылды. Бұл жүйе өзінің жасанды сипатына қарамастан (оны Линнейдің өзі де білетін) бүкіл әлемде тез танылды: оның негізгі белгілері алдыңғы жүйелермен салыстырғанда анағұрлым маңызды, сонымен қатар практикалық қолдану кезінде көрнекі және ыңғайлы болды. == Биологиялық номенклатура == Линнейдің тағы бір маңызды еңбегі ғылыми тәжірибеге биномдық (екілік) номенклатураны енгізу болды, онда әрбір биологиялық түр екі сөзден тұратын атаумен белгіленеді: тұқым атауы (Жалпы атауы) және түр атауы (түр эпитеті). Линнейге дейін барлық табиғи денелерді зерттеушілер ғылыми атаулар ретінде де, сипаттамалық мақсаттар үшін де қызмет ететін дәстүрлі "дифференциалдар" — сипаттамалар арқылы сипаттаған. Мұндай атаулар әлсіз ресімделгендіктен, номенклатура мақсатында қолданылған кезде шатасулар мен белгісіздік тудырды. Линней, жұмысынан бастап Pan Svecicus (1749), сипатталған түрлерге жалпы атауға қосылатын бір сөзден тұратын "дифференциалдарды" — "тривиальды (күнделікті) атаулар" деп аталатын (nomina trivialia) қолдана бастады, олар түрдің өзіне тән қасиетін де, ерікті шығу тегі де болуы мүмкін. Шын мәнінде түрдің тұрақты жеке атауының сипаты бар мұндай бір буынды дифференциалдар қолдануға және есте сақтауға өте ыңғайлы болды, ал жалпы алғанда, қысқа атаулардың қатаң жүйесіне көшу атау мәселелерін (биологиялық номенклатура) табиғи объектілерді дифференциалды сипаттау мәселелерінен (яғни таксономия мәселелерінен) бөлуге мүмкіндік берді. Жалпы алғанда, Линнейдің биологиялық түрді негізгі құрылымдық таксономиялық бірлік ретінде оқшаулауы (оған дейін тұқым негізгі құрылымдық бірлік болып саналды) биологиялық систематиканың дамуы үшін үлкен маңызға ие болды. Линней интуитивті түрде тек ХХ ғасырда алынған тірі заттардың генетикалық интеграциясының организмнен тыс деңгейін зерттеу нәтижелерін болжады. Линней сонымен қатар табиғи объектілерді бір түрге жатқызу критерийлерін анықтады - морфологиялық (ұрпақтың ұқсастығы) және физиологиялық (ұрпақты ұрпақтың болуы). == Галерея == <gallery mode=packed> LA2-Rashult-2.jpg|Расхулттағы туған жері Carl von Linné i Lund.jpg|Университеттегі студент Карл ескеркіші, [[Лунд]] Karte Linne.png|Линней жұмыс істеген қалалар; Швеция сыртындағыларға Линней 1735-1738 жылдары тек барған LinnaeusWeddingPortrait.jpg|Линнейдің үйлену портреті CarlvonLinne house.jpg|Уппсаладағы Линней үйі CarlvonLinne Garden.jpg|Уппсаладағы Линней бағы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1707 жылы туғандар]] [[Санат:1778 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Швеция ботаниктері]] [[Санат:Швеция биологтары]] 7epq6mt09x3a88ikz45ktpx9k4supv0 Индонезия 0 18922 3652049 3645174 2026-09-08T09:52:00Z Asorev 125569 3652049 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Мемлекет |Қазақша атауы = Индонезия Республикасы |Шынайы атауы = Republik Indonesia |Септік = |Елтаңба = Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg |Байрақ = |Ұраны = Bhinneka Tunggal Ika |Әнұранның аты = Indonesia Raya |Аудио = | lat_dir = S | lat_deg = 2 | lat_min = 59 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 115| lon_min = 16| lon_sec = 0 | region = | CoordScale = 12000000 |Картада = Indonesia (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[17 тамыз]] [[1945 жыл]] (жарияланды)<br />[[27 желтоқсан]] [[1949 жыл]] (мойындалды) |Тәуелсіздігін алды = [[Нидерланд]]тан |Тілі = [[индонезия тілі]] |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Джакарта]] |Ірі қалалары = Джакарта, [[Сурабая]], [[Бандунг]], [[Бекаси]], [[Медан]], [[Тангеранг]], [[Депок]], [[Семаранг]], [[Палембанг]], [[Макасар]], [[Тангеранг-Селатан]], [[Маланг]], [[Суракарта]] |Басшы қызметі = Президенті<br />Вице-президенті |Басшылары = [[Прабово Субиянто]]<br />[[Гибран Ракабуминг Рака]] |Жер аумағы = 1 904 569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|accessdate=31 October 2007|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archivedate=31 October 2007}}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 14 |Судың үлесі = |Этнохороним = |Жұрты = 261 115 456 |Халық саны бойынша орны = 4 |Сарап жылы = 2016 |Санақ бойынша халық саны = 237 641 326<ref name="imf2">{{cite web|url=http://sp2010.bps.go.id/|publisher=BPS|title=Jumlah dan Distribusi Penduduk|date=May 2010|accessdate=13 April 2018}}</ref> |Санақ жылы = 2010 |Халық тығыздығы = 138 |Тығыздық бойынша орны = 88 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 3,740 трлн.<ref name="imf19">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/IDN|title=World Economic Outlook Database, April 2019|publisher=International Monetary Fund|website=IMF.org|access-date=26 February 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 7 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 14,020 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 89 |ЖІӨ (номинал) = 1,100 трлн. |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 16 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 4,120 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 106 |АДИ = {{өсім}} 0,694<ref name="undp">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title=Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical update|publisher=United Nations Development Programme|date=15 September 2018|accessdate=15 September 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180917071517/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|archivedate=17 September 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 116 |АДИ деңгейі = <span style="color:#fc0;">'''орташа'''</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Индонезия рупиясы]] |Интернет үйшігі = [[.id]] |ISO = |Телефон коды = 62 |Уақыт белдеулері = +7…+9 |Түсініктемелер = }} '''Индонезия''' ({{lang-id|Indonesia}}), ресми атауы — '''Индонезия Республикасы''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}) — [[Малай архипелагы]]нда және [[Жаңа Гвинея]] аралының батыс жағында орналасқан [[Оңтүстік-шығыс Азия]]дағы [[мемлекет]]. 5 ірі және 30 кішігірім арал топтары (барлығы 17 508 арал) кіретін Малай архипелагы дүниежүзінің ең үлкен архипелагы болып табылады. Аталған [[архипелаг]] [[Үнді мұхиты|Үнді]] мен [[Тынық мұхиты|Тынық]] мұхиттарының түйіскен жерінде орналасқан, және Азия мен Аустралия құрлықтарының арасында көпір болуда. Ресми атауы: Индонезия Республикасы. Аумағы: 1,91 млн. шаршы шақырым. Астанасы: [[Джакарта]] (9,5 млн. адам), басқа ірі қалалары - [[Сурабая]], [[Бандуң]], [[Медан]], [[Семараң]]. Ресми тілі: индонезия тілі, сонымен қатар ағылшын тілі кеңінен таралған. Валютасы: индонезиялық рупия, 1 [[АҚШ доллары]] шамамен 14000 Индонезиялық рупия тұрады. Ұлттық мейрамы: 17 тамыз (тәуелсіздік жарияланған күн, 1945 ж.). == Географиясы == Индонезия аралдарының көпшілігі таулы-орманды келеді. Аралдардың көпшілігі [[сейсмика]]лық қауіпті зонаға жатады. Мұнда көптеген жер сілкіністері болып тұрады. Сонымен қатар ел экономикасы [[тайфун]], [[цунами]]ден де қатты зардап шегуде. Өте жиі жер сілкіністері әсіресе [[Суматра]], [[Ява]] аралдарында тіркеледі. == Халқы == Халық саны 242 млн. (қазіргі таңда 276 млн. әлем халқының 3,51%) астам адам (әлемдегі 4-ші орын). Индонезияда 150 астам ұлттар мен этникалық топтар тұруда, соның ішінде [[явандық]]тар (45%), [[сунды]]лар (14%), [[мадур]]лықтар (7,5%), [[малай]]лықтар (7,5%); қытайлар (шамамен 5 млн. адам), [[Йемен]]нен және [[Үндістан]]нан келген адамдар. Өмір ұзақтығының орта шеңі: ер азаматтар – 71,8 жас, әйел азаматтар – 76,3 жас. == Діні == Индонезия дүниежүзіндегі ең үлкен мұсылман халқы бар мемлекеті болып есептеледі. Шамамен халықтың 87 пайызы ислам діннің суннит бағытын ұстануда, 9% - христиан діннің әр түрлі бағыттарын ұстануда, 2% - индуизм, қалғандары – буддизм, конфуцианизм және анимизм діндерінің ұстанушылары. == Индонезия өнері‎ == {{main|Индонезия өнері‎}} == Мемлекеттік құрылымы == Президенттік және унитарлық мемлекет. Президент мемлекет және үкімет басшысы болып есептеледі. 2004 жылдың 20 қазанынан бастап (2009 жылдың 8 шілдеде екінші мерзімге сайланды) Сусило Бамбанг Юдойоно Индонезия Президенті ретінде болуда және елдің қарулы күштерінің қолбасшысы міндетін атқаруда. Вице-президент Боэдино, «Демократтар Партиясының» өкілі. Елдің ең жоғарғы заңшығарушы өкілді органы ретінде екі палаталық Халықтың Консультациялық Ассамблеясы болып табылады (People’s Consultative Assembly). Аталған Ассамблея - Аймақтар Өкілдері Кеңесінен (Regional Representative Council) және Халықтың Өкілдер Кеңесінен (People’s Representative Council) тұрады. Бүкіл депутаттық құрылым (Аймақтар Өкілдері Кеңесі – 132 адам, Халықтың Өкілдер Кеңесі – 560 адам) тікелей парламенттік сайлау арқылы құрастырылады. Халықтың Консультациялық Ассамблеясының төрағасы - Тауфиг Киемас (2009ж. қазан айынан бастап). Ағымдағы заң шығару сұрақтарымен '''Халықтың Өкілдер Кеңесі''' айналысуда. 2009 жылдың 9 сәуірінде өткен жалпы парламенттік сайлаудың нәтижелеріне сәйкес аталған Кеңесте теқ қана 9 саяси партиялары көрсетілген: 1) Демократия Партиясы (Democratic Party - Partai Demokrat, PD) - сайлау барысында жинаған дауыс саны - 21,703,137, Кеңесте алған орын саны - 150; 2) Голкар Партиясы (Функционалдық топтардың партиясы) (Golkar, Party of the Functional Groups - Partai Golongan Karya, Golkar) - дауыс саны -15,037,757, орын саны - 107; 3) Индонезиялық күресетін демократиялық партиясы (Indonesian Democratic Party – Struggle - Partai Demokrasi Indonesia Perjuangan, PDI–P) - дауыс саны - 14,600,091, орын саны - 95; 4) Игілік пен әділеттік партиясы (Prosperous Justice Party - Partai Keadilan Sejahtera, PKS) - дауыс саны - 8,206,955, орын саны - 57; 5) Ұлттық мандат партиясы (National Mandate Party - Partai Amanat Nasional, PAN) - дауыс саны - 6,254,580, орын саны - 43; 6) Бірлік пен даму партиясы (United Development Party - Partai Persatuan Pembangunan, PPP) - дауыс саны - 5,533,214, орын саны - 37; 7) Ұлттық ояну партиясы (National Awakening Party - Partai Kebangkitan Bangsa, PKB) - дауыс саны - 5,146,122, орын саны - 27; 8) Геринда партиясы (Ұлы Индонезия қозғалысының партиясы) (Gerinda, Great Indonesia Movement Party - Partai Gerakan Indonesia Raya, Gerindra) - дауыс саны - 4,646,406, орын саны - 26; 9) Ханура партиясы (Адамдардың абырой партиясы) (Hanura, People's Conscience Party - Partai Hati Nurani Rakyat, Hanura) - дауыс саны - 3,922,870, орын саны - 18. Осы кеңестің Спикері – Марзуки Али (2009 жылдың желтоқсан айынан бастап). '''Аймақтар Өкілдері Кеңесі''' – мемлекет өкіметінің құрылымындағы арнайы орган. Аталған Кеңеске әрбір аймақ өз төрт өкілін партияляқ емес негізінде өтетін сайлауда тағайындайды. Аймақтар Өкілдері Кеңесінің айрықша құзыретіне орталық пен жергілікті басқарушы органдарының арасындағы қарым-қатынастары, әкімшілік құрылым, табиғи және экономикалық ресурстарын басқару, орталық пен аймақтар арасында қаржы-қаражатты бөлу мен қоса аймақтар автономиясына байланысты заң жобаларын әзірлеу сұрақтары кіреді. Спикері – Ирман Гусман (2009ж. қазан айынан бастап). 2009 жылдың 21 қазанда Индонезияның Президенті Сусило Бамбанг Юдойоно Үкіметтің жаңа Кабинет құрамын жария етті. Аталған құрамға сәйкес 34 министрлік портфельден тұратын Индонезия Үкіметі 70 пайызға жаңартылған. Жаңа Үкімет мүшелерінің көбісі Демократия Партиясының бастауымен құрылған Президенттік коалицияға кіреді. Аталмыш коалиция Халықтың Өкілдер Кеңесіне кіретін 560 орынның 423 ұстауда. == Экономикасы == Ауыл-шаруашылығы - Индонезия экономикасының басты саласы болып табылады. Мемлекет аумағының 25% өңдеуге жарамды. Елде жыл сайын 48 мың тонна кофе, 2 миллион тонна пальманың майын, 250 мың тонна шай жинауда. Сонымен қатар татымды, темекі, қантты қамыс, жүгері заттарымен қоса тропикалық жемістерді және көкөністерді үлкен көлемде жинауда. Ұлттық дамудың орташа мерзімді жоспарының басты салаларының бірі ретінде мұнай шығару көлемін үлкейту болып есептеледі. Оның елдегі барланған қорлары шамамен 6 млрд. баррель құрайды. Аталған қорлардың көбісі теңіз жағалауында орналасқан. Елдегі ең ірі мұнай кен орындары Дури мен Минас Орталық Суматра аралында ашылған. Басқа ірі кен орындарын жетілдіру мен мұнай шығару жұмыстары Ява аралының солтүстік-батыс жағалауында да жүргізілуде. Ява аралындағы тоқтатып қойылған Чепу мұнай кен орнын зерттеу барысында, онда шамамен 500 млн. баррель бар екендігі көрсетілді. Қазіргі таңда Индонезия территориясында жалпы қуаты 1 млн. баррель мұнайды өңдей алатын 8 мұнай өңдейтін зауыт жұмыс істеуде. Ұлттық мұнай компаниясы «Пертамина» 2012 жылға дейін әр жыл сайын мұнай шығару көлемін орташа шамамен 13-17 пайызға үлкейтуді жоспарлауда. Индонезия заттарын сатып алатын (импорттайтын) мемлекеттер - Қытай – 15,1 %, Еуропа Одағы (Германия, Франция, Ұлыбритания) – 14,4 %, Жапония – 12,2 %, АҚШ – 9,0 %, Сингапур – 7,4 %, Австралия – 5,3 %, Малайзия – 4,1 %, Оңтүстік Корея – 4,0 %, Тайвань – 2,8 % . Шетел инвестицияларының басты салалары химиялық және фармацевтикалық өндірістері, қағаз, тамақ және кен қазу өндірістері, сауда және құрылыс болып есептеледі. Шетел инвестицияларының қаражат бөлудегі басты аудандары әкімшілік округі Джакарта қаласы, Батыс және Шығыс Ява, Риау және Бантен провинциялары болып табылады. Шетел инвестицияны бөлетін басты мемлекеттер - Ұлыбритания, Тайвань, Сингапур, Жапония және Оңтүстік Корея. == Территориялық-әкімшілік құрылымы == Индонезия Республикасыда 34 провинциялар бар және 3 ерекше әкімшілік округтар бар – Джакарта, Джокьякарта, және Ачех қалаларына бөлінеді. == Тарихи шолу == Кейбір тарихшылардың пікірінше Индонезия архипелагының аралдарына көшіп қону жүрістері Азия метеригінің оңтүстік бөлігінен біздің заманымыздан бұрынғы XXV ғасырда басталған. Бірінші мемлекеттік құрылымдар біздің заманымыздағы II - V ғасырлар аралығында теңіз жағалау аудандарында пайда болған. Индонезияның теңізшілері мен саудагерлері сол кездегі Шығыста сауда бітістірушілердің басты топтарына кіретін. VII ғасырдың ортасында [[Сриуижая]] деген құатты Суматриялық империя пайда болды. VIII ғасырдың бірінші жартысында Ява аралының орталығында шиваист династиясы басқарған Матарам мемлекеті құрылды. XI ғасырдың ортасында Матарам мемлекеті Ява аралындадағы сауда қалаларын өз қол астына біріктірді. XI ғасырдан бастап Ява аралы Индонезияның экономикалық, мәдени және саяси орталығына айналды. Индонезияны Ява аралығының аясында біріктіру процессы барысында [[Мажапахит мемлекеті]]нің 1328-1364 жж. басшысы болып [[Гажа Мада]] басқарған. XIV ғасырда Индонезияға ислам дінінің енуі күшейе түсті ([[Үндістан]] мен [[Малакка]]дан). XVI ғасырда Мажапахит империясы бірнеше мұсылман мемлекеттеріне бөлініп кетті. XVII ғасырдың басында Нидерландияның Ост-Инд компаниясы Молук аралдарынан португалдықтарды ығыстырды. Компания Индонезия тауарларын, оның ішінде көбінесе татымды заттардың тасымалдауын қамтамасыз етіп отырды. XVIII ғасырда компанияның құлдырауы басталды. 1780-84 жылдары болған ағылшың-голланд соғысынан кейін аталмыш компания толығымен жойылды. Компания қарамағында болған дүние-мүлігі Голландия мемлекетіне ауысты. Ұлы Шығыс Азия (Taihoa senso) үшін болған соғыстың басты себебі Суматра аралындағы мұнай қорлары болған. 1941 жылдың желтоқсан айында жапон десанты (жапон-индонезия қос жалауымен) Ява аралына түсті. Батавия қаласының атауы қайтадан Джакарта деп ауыстырылды, және голландия әкімшілігі жойылып индонезия әкімшілігі құрылды. 1945 жылғы 17 тамызда Индонезия мемлекетінің тәуелсіздігі жарияланды, алайда Нидерландия оны теқ 1949 жылы ғана мойындады. Индонезияның Ұлттық партиясы лидерлерінің бірі болған елдің бірінші Президенті [[Сукарно]] (1945-1968жж. Президент болған) 1950 жылы Индонезяны унитарлық мемлекет деп жария етті. 1976 жылы Индонезия [[Шығыс Тимор]]ды (португалияның бұрынғы провинциясы) осы елге кіретін провинция деп жария етті. 2002 жылы Шығыс Тимор Индонезия құрамынан шығып тәуелсіздігін қайта алды. Елдегі экономикалық ахуалының нашарлауы 1998 жылы жаппай тәртіпсіздікке әкеліп, оның нәтижесінде генерал [[Сухарто]]ның (1968 – 1998жж. Президент болған) режимі құлады. 1970 жылдардағы ислам фундаменталистер ықпалдарының өсуі 70-ші жылдардың ортасында және XXI ғасырдың басында өкімет күштерімен ашық қақтығыстарға әкелді. == Қосымша ақпарат == Бұл мемлекет - дәл экватор бойында, маржан тасты қайырлар қоршаған бірнеше мың аралда орналасқан ел. Сол аралдардың ішіндегі ірілері - Ява, Суматра, Сулавеси; Калимантан деп аталатын аралдың бір бөлігі де Индонезияға қарайды. Мүлде шағын аралдар да бар - олар дакокос пальмасының бір шоқ тоғайы мен балықшылардың бірнеше лашығы ғана болады, ал кейбір аралдар елсіз. == Галерея == <center><gallery caption="Индонезия" widths="180px" heights="120px" perrow="3" mode=packed> Museum Nasional Indonesia.jpg|Орталық Джакартадағы Индонезияның Ұлттық мұражайы Jakarta Skyline Part 2.jpg|Висма 46, Индонезияның ең биік кеңсе ғимараты, Джакарта зәулім ғимаратының ортасында орналасқан. Central Jakarta.JPG|Джалан Тамрин, Орталық Джакартадағы басты даңғыл Gambir Station Platform.jpg|Орталық Джакартадағы Гамбир станциясындағы пойыз BungKarno-indonoob.JPG|«Bung Karno» стадионы 100 000 көрерменді қабылдай алады Indonesia 2002 CIA map.png|Индонезия картасы Indonesia provinces english.png|Индонезия провинциялары Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Малиоборо, Йогякарта қаласындағы ең әйгілі көше Image:transjogja.jpg|Транжогжа автобусы. Йогьякарта қаласындағы автобустың жылдам транзиттік жүйесі SOTO FOOD.jpg|Индонезия тағамдарының таңдауы, оның ішінде «Сото Аям» (тауық сорпасы), «сате керанг» (моллюскалық кебаб), «телор пинданг» (консервіленген жұмыртқа), «перкедел» (фритте) және «es teh manis» (тәтті мұзды шай) Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|БҰҰ-ның жаһандық бітімгершілік операциясына қатысатын Индонезия армиясының жаяу әскері Panser side left.JPG|Пиндад Пансер «Аноа» 2008 жылы Үнді қорғанысы мен аэроғарыштық көрмесінде көрсетілген AURI B-25.jpg|1950 жылдардағы AURI B-25 Митчелл бомбалаушылары Jmnei.jpg|Явалық инженер голландиялық Буффалодағы қару-жарақ есіктерінің бірін жабуда, қаңтар 1942. ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C Индонезияда, #CC201-05 Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C «Толық кеңдік кабинасы», Индонезия, #CC203-22 ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C толық компьютерлік басқару локомотиві, Индонезия, #CC204-06 [...] </gallery></center> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Индонезия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Азия елдері |Оңтүстік-шығыс Азия елдері мен аумақтары |Малай архипелагындағы мемлекеттер |АСЕАН мүшелері |G20 |Ислам ынтымақтастық ұйымы |Шығыс Азия елдері саммиті }} [[Санат:Индонезия|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] f0uzfx73efp43xlnx5rc8c5qp9h3t84 Аустралия 0 19118 3652026 3644775 2026-09-08T09:39:59Z Asorev 125569 3652026 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Аустралия Одағы |Шынайы атауы = {{lang-en|Commonwealth of Australia}} |Атау септігі = Аустралия |Елтаңба = Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg |Байрақ = Flag of Australia.svg |Ұраны = Advance Australia Fair |Ұранның аудармасы = Алға, әділ Аустралия |Әнұранның аты = Advance Australia Fair |Аудио = U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (abridged).oga |lat_dir = N |lat_deg = 14 |lat_min = 27 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 100 |lon_min = 56 |lon_sec = 0 |region = AU |CoordScale =8000000 |Картада = Australia (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Федерация|Федералды]] [[Парламентаризм|парламенттік]] [[конституциялық монархия]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = <small>[[Доминион]]: [[1 қаңтар]] [[1901 жыл|1901]]<br />Вестминстер статуты: [[11 желтоқсан]] [[1931 жыл|1931]] ([[9 қыркүйек]] [[1939 жыл|1939]] қабылданды) <br />Аустралия Жарғысы: [[3 наурыз]] [[1986 жыл|1986]]</small> |Тәуелсіздігін алды = [[Британ империясы]]нан |Тілі = ''жоқ'' (де-юре)<br>[[Аустралиялық ағылшын тілі]] (де-факто) |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Сурет:Coat of Arms of the Australian Capital Territory.svg|22px]] [[Канберра]] |Ірі қалалары = [[Сидней]], [[Мельбурн]], [[Брисбен]], [[Перт (Аустралия)|Перт]], [[Аделаида]], [[Голд-Кост]], [[Ньюкасл (Аустралия)|Ньюкасл]], Канберра, [[Вуллонгонг]] |Басшы қызметі = [[Британ монархиясы|Патшасы]]<br />[[Аустралия генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]]<br />[[Аустралия премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[III Чарльз]]<br />[[Дэвид Харли]]<br>[[Энтони Албаниз]] |Жер аумағы = 7 692 024 |Жер аумағы бойынша орны = 6 |Судың үлесі = 0,76 |Этнохороним = аустралиялық, аустралиялықтар |Жұрты = 25 383 200<ref name="popclock">{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument|title=Population clock|work=[[Australian Bureau of Statistics]] website|publisher=Commonwealth of Australia|accessdate=24 December 2018}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 51 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = 23 401 892 |Санақ жылы = 2016 |Халық тығыздығы = 3,3 |Тығыздық бойынша орны = 236 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 1,313 трлн.<ref name=IMF>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&pr.y=7&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C946%2C122%2C137%2C124%2C546%2C156%2C181%2C423%2C138%2C935%2C196%2C128%2C142%2C939%2C182%2C172%2C359%2C132%2C135%2C134%2C576%2C174%2C936%2C532%2C961%2C176%2C184%2C178%2C144%2C436%2C146%2C136%2C528%2C158%2C112%2C542%2C111%2C941&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Australia |publisher=International Monetary Fund |date=April 2018 |accessdate=22 April 2018}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 19 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 52,191<ref name=IMF/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 17 |ЖІӨ (номинал) = 1,500 трлн.<ref name=IMF/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 13 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 59,655<ref name=IMF/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 10 |АДИ = {{өсім}} 0,939<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=UN Human Development Indices and Indicators Statistical Update |year=2018 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 3 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Аустралия доллары]] (AUD, код 036) |Интернет үйшігі = [[.au]] |ISO = AUS |Телефон коды = 61 |Уақыт белдеуі = [[UTC−8:00]] [[UTC−10:00]] |Түсініктемелер = }} '''Аустралия''' ({{lang-en|Australia}}, <small>ХФӘ:</small> {{IPA|[əˈstreɪljə]}}, {{lang-la|austrālis}} — «оңтүстік» деген сөзден), ресми аталуы — '''Аустралия Одағы''' ({{lang-en|Commonwealth of Australia}}<ref>{{cite web|url=http://www.comlaw.gov.au/Details/C2005Q00193/0332ed71-e2d9-4451-b6d1-33ec4b570e9f|title=Constitution of Australia|publisher=[[ComLaw]]|date=1 June 2003|accessdate=2011-08-05|quote=3. It shall be lawful for the Queen, with the advice of the Privy Council, to declare by proclamation that, on and after a day therein appointed, not being later than one year after the passing of this Act, the people of New South Wales, Victoria, South Australia, Queensland, and Tasmania, and also, if Her Majesty is satisfied that the people of Western Australia have agreed thereto, of Western Australia, shall be united in a Federal Commonwealth under the name of the Commonwealth of Australia|archiveurl=https://www.webcitation.org/659dPxnhp?url=http://www.comlaw.gov.au/Details/C2005Q00193/0332ed71-e2d9-4451-b6d1-33ec4b570e9f|archivedate=2012-02-02}}</ref>, <small>ХФӘ:</small> {{IPA|[ˈkɒm.ənˌwɛlθ əv əˈstreɪljə]}}) — [[Аустралия (құрлық)|Аустралия]] материгі мен [[Тасмания]] аралында және көптеген кішігірім аралдарында орналасқан мемлекет. Аустралия Одағы [[Шығыс Тимор]], [[Индонезия]], [[Папуа — Жаңа Гвинея]], [[Вануату]], [[Жаңа Каледония]], [[Соломон аралдары]], және [[Жаңа Зеландия]] елдерімен теңіз арқылы шектеседі. Аустралияның астанасы — [[Канберра]] қаласы. Ірі қалалары — [[Сидней]] және [[Мельбурн]]. Аустралия [[Үлкен жиырмалық|Үлкен жиырмалық (G20)]], [[Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы|ЕЭЫДҰ]], [[Дүниежүзілік сауда ұйымы|ДСҰ]], [[Азия-Тынық мұхит аймағы елдерінің әлеуметтік-экономикалық даму одағы|АТЭЫ]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]], [[Ұлттар достастығы|Британ достығы]], [[АНЗЮС]], [[Тынық мұхит аралдарының форумы]] ұйымдарының мүшесіне кіреді. == Атау этимологиясы == [[Сурет:Flinders View of Port Jackson taken from South Head.jpg|250px|нобай|солға|[[Порт-Джэксон]]ның көрінісі, ''Terra Australis-ке саяхат''. Бұл жерде [[Сидней]] құрылды]] "Аустралия" термині ({{lang-en|Australia}}, {{IPA|[əˈstɹæɪljə, -liə]}} аустралиялық ағылшын тілінде<ref>Australian pronunciations: ''[[Macquarie Dictionary]], Fourth Edition'' (2005). Melbourne, The Macquarie Library Pty Ltd. ISBN 1-876429-14-3.</ref>) {{lang-la|austrālis}} ("оңтүстік") сөзінен шыққан. Аустралиялықтардың ауызекі сөйлеуінде Аустралияға қатысты ''Oz'' сөзі қолданылады. "Аустралиялық" сын есіміне сілтеме жасау үшін австралиялықтар Aussie ({{IPA|[ˈɒzi]}}) сөзін қолданады. Белгісіз Оңтүстік жер туралы аңыздар ({{lang-la|Terra Australis Incognita}}) - «оңтүстіктегі белгісіз жер» - [[Рим империясы]]ның кезінен бастау алады және құрлықтың өзі туралы ешқандай білімге негізделмегеніне қарамастан, ортағасырлық географияда кең таралған. Ағылшын тілінде «Australia» сөзін қолдану туралы ең алғашқы құжатталған мәліметтер 1625 жылы "Аустралия-дель-Эспириту-Санто, шебер Халклайт жазған" ({{lang-en|A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt}}) және Сэмюэл Бурчак Hakluytus Posthumus-та жариялаған, мұнда испан атауы Аустралия дель Эспириту Санто ({{lang-es|Australia del Espíritu Santo}}), [[Жаңа Гебридтер|Жаңа Гебрид]] архипелагындағы аралға, ''«Australia»''ға бұрмаланған<ref>Purchas, vol. iv, pp. 1422—32, 1625. This appears to be variation of the original Spanish «Austrialia» [''sic'']. {{cite web |title=A copy at the Library of Congress can be read online [http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg |url=http://www.hispanicfiesta.com.au/pics/pdf_mag_2004/42.PDF |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060822033701/http://www.hispanicfiesta.com.au/pics/pdf_mag_2004/42.PDF |archivedate=2006-08-22}}</ref>. ''«Australische»'' сын есімін Батавиядағы (қазіргі [[Джакарта]]) голландиялық шенеуніктер 1638 жылдан бері жаңадан ашылған барлық оңтүстік жерлерге қатысты қолданған<ref>{{кітап |сілтеме=https://books.google.com/?id=DDNEle_1NzkC&pg=PA299&dq=Australische+1638+batavia#v=onepage&q=Australische%201638%20batavia&f=false |страницы=299 |заглавие=The Life of Captain Matthew Flinders |isbn=978-1-4191-6948-9 |год=2004 |издательство={{Нп3|Kessinger Publishing}} |язык=und |автор=Scott, Ernest}}</ref>. ''«Australia»'' сөзі француз утопист жазушысы Габриэль де Фуиньдің ағылшын тіліне аударған «Жак Садердің шытырман оқиғалары, оның саяхаты және астральды жердің ашылуы» ({{lang-fr|Les Aventures de Jacques Sadeur dans la Découverte et le Voyage de la Terre Australe}}; 1676) фильмінде қолданылды<ref>Sidney J. Baker, ''The Australian Language'', second edition, 1966.</ref>. Бүкіл Оңтүстік Тынық мұхитына қатысты терминді шотланд географы Александр Дальримпл өзінің «Тынық мұхиттың оңтүстігінде саяхат пен ашылулардың тарихи жинағында» ({{lang-en|An Historical Collection of Voyages and Discoveries in the South Pacific Ocean}}; 1771) пайдаланады. XVIII ғасырдың аяғында бұл терминді ботаниктер Джордж Шоу мен Джеймс Эдвард Смит «Жаңа Голландияның зоологиясы мен ботаникасы» ({{lang-en|Zoology and Botany of New Holland}}; 1793) кітабында<ref name="Ferguson">{{кітап |атау=Bibliography of Australia: 1784—1830 |баспасы=National Library of Australia |жыл=1975 |басылым=reprint |том=1 |беттер=77 |isbn=0-642-99044-1 |сілтеме=https://books.google.com/?id=KQzgC-xeQkIC |тіл=und |автор=Ferguson, John Alexander}}</ref>, сондай-ақ Джеймс Уилсонның 1799 жылғы картасында Австралия құрлығына сілтеме жасау үшін қолданған. «Australia» атауы 1814 жылы Аустралия континентін айналған бірінші адам капитан Мэттью Флиндерстің «Terra Australis саяхаттары» жарияланғаннан кейін танымал болды. Оны дайындау кезінде Флиндерс өзінің патроны [[Джозеф Бэнкс]]ке ''Terra Australis'' терминін көпшілікке жақсы белгілі болғандықтан қолдануға сендірді. Флиндерс мынаны айтты: {{cquote |Егер мен өзіме қандай да бір жаңашылдыққа жол берсем, бұл құрлықтың атауын «Аустралияға» айналдыру болар еді, өйткені ол құлаққа жағымды және әлемнің басқа да ұлы бөліктерінің аттарымен үйлеседі. {{oq|en|Had I permitted myself any innovation on the original term, it would have been to convert it to Australia; as being more agreeable to the ear, and an assimilation to the names of the other great portions of the earth.}} }} Бұл мәтіндегі "Australia" сөзінің жалғыз қолданылуы; бірақ [[Роберт Броун]]ның "Жалпы мәліметтер, Географиялық және жүйелік, Терра Аустралис ботаникасы туралы" кітабының III қосымшасында (ағылш. ''General remarks, geographical and systematical, on the botany of Terra Australis; 1814'') "Australian" сын есімі кеңінен қолданылады және бұл кітап сөздің алғашқы құжатталған қолданылуы болып табылады. Жалпы қате түсінікке қарамастан, кітап континенттің атауы үшін "Аустралия" сөзін қабылдауда ерекше рөл атқармады — бұл атау кітап шыққаннан кейінгі он жыл ішінде қабылданды. [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]]тің губернаторы [[Лаклан Маккуори]] бұл атауды Англияға ресми хаттарда қолданды және 1817 жылы 12 желтоқсанда Британ империясының отарлар министрлігіне оны ресми түрде қабылдауға кеңес берді. 1824 жылы Британдық адмиралтейство құрлықтың бұл атауын ақыры бекітті. == Тарихы == [[Сурет:Endeavour replica in Cooktown harbour.jpg|270px|нобай|оңға|[[Джеймс Кук]] Аустралия материгінің жағалауын Endeavour кемесімен зерттеген]] * Бірінші адамдар Аустралияға 42−48 мың жыл бұрын келген. Олар Оңтүстік Шығыс Азия жерлерінен келген қазіргі Аустралия аборигендердің бабалары. Соңғы зерттеулерге сәйкес Аустралия жергілікті тайпалары африка тайпаларымен туыстық байланыстары болуы әбден мүмкін; * 1606 жылы – Голландиялық '''Duyfken''' атты кемесінің капитаны Биллем Янсзон Аустралияны ашады. XVII ғасырда голландиялықтар дүниежүзінің картасына Аустралияның батыс және солтүстік жағалауларын Жаңа Голландия деп енгізеді. * 1770 жылы [[Джеймс Кук]] (ингл. James Cook) Аустралияның шығыс жағалауын ашады. Ол оны Жаңа Оңтүстік Уэльс (ағылш. New South Wales) деп атайды және оны Ұлыбритания жері деп жария етті. Ұлыбритания американдық колонияларынан айырылып қалған соң, олар Аустралияны айдалып келген қылмаскерлердің колониясы ретінде пайдалана бастайды. Аустралияның қазіргі кездегі көптеген ірі қалалары (Сидней, Порт Филипп, Брисбен) осы айдалып келген қылмыскерлердің колониялары ретінде қаланған. 1828 жылғы халық санауы бойынша Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты халқының тең жартысы қылмыскерлер болған. 1901 жылғы 1 қаңтарда доминион құқығы бар Аустралия федерациясы құрылады. 1931 жылы қабылданған (1942 жылы бекітілген) [[Вестминстерлік статусқа сәйкес Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы жалғыс конституциялық байланысы ретінде британдық монарх болып қалады. Аустралия [[де-факто]] тәуелсіз мемлекетке айналады. == Географиясы == Аустралия - құрлықтың ішіндегі ең кішісі. Аустралия 10°41′ оңтүстік ендіктегі Йорк мүйісінен 39°11′ оңтүстік ендіктегі Оңтүстік-Шығыс мүйіске дейін және 113°05′ шығыс бойлықтағы Стип-Пойнт мүйісі мен 153°34′ шығыс бойлықтағы Байрон мүйісі аралығында орналасқан. Батысы мен оңтүстігін Үнді мұхиты, шығысы мен солтүстігін Тынық мұхиттың Тасман, Маржан, Тимор және Арафур теңіздері қоршайды. Жағасының су жырған жерлері аз кездеседі; ірі шығанақтары : солтүстігінде - Карпентария, оңтүстігінде Аустралияның Үлкен шығанағы; үлкен түбегі - Кейн-Йорк. Оңтүстігінде Басс бұғазы (ені 224 км) бөліп жатқан Тасмания аралы бар. Шығыс жағалауын бойлай 2300 км-ге созылып, [[Үлкен Тосқауыл Рифі]] жатыр. === Климаты === [[Сурет:Australia-climate-map ru.svg|солға|нобай|300px|alt=Аустралияның климат аймақтары|Аустралияның климат картасы Кеппен жіктелуі бойынша. '''белдеулері:''' {| | {{legend|#98391b|Экваториалды}} {{legend|#668715|Тропикалы}} {{legend|#c6e075|Субтропикалы}} | {{legend|#e57b4c|Шөлді}} {{legend|#f9f2b2|Шөлейт}} {{legend|#51b7ce|Қоңыржай}} |}]] Аустралия жерлері көбіне тропиктік (18-30° оңтүстік ендік), солтүстігі субтропиктік ендікте жатыр. Шығыс жағалауының климаты (солтүстіктен 30° оңтүстік ендікке дейін) тропиктік, теңіздік. Күн радиациясы үнемі жоғары болады: 590-750 кдж/сm³; сондықтан Аустралияның барлық аудандарында температура тұрақты болады. Аустралия түгелімен дерлік 20-28° С жазғы және 12-20° қысқы изотермалар аралығында жатыр. Солтүстік Аустралияның климаты ыстық болады: жаздың ең жылы айы - қаңтар мен қыстың ең суық айы - шілде температурасының айырмашылығы шамалы. Тропиктік ішкі аудандар мен субтропиктік белдеулерде температураның маусымдық ауытқуы анық байқалады. Қаңтардың температурасы 40° С-тан жорғары болатын ең ыстық аудан солтүстік-батыста. Температураның абсолютті максимумы Клонкарриде (Квинсленд) 53,1°С, абсолютті минимумы -4°, -6° С-қа дейін. Тұрақты аяз (-22°С-қа дейін) тек оңтүстік-шығысындағы Аустралия Альпісінде болады. Аустралияның жағалауының аз тілімденуі, құрлықтың батыстан шығысқа қарай созылып жатуы, Үлкен Суайырық жотаның Тынық мұхиттан соғатын ылғалды желге бөгет жасауы орталық аймақта климаттың құрғақ болуына әсерін тигізеді<ref>{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/news/climate-watch/no-more-drought-its-a-permanent-dry/2007/09/06/1188783415754.html|title=No more drought: it's a 'permanent dry'|last=Kleinman|first=Rachel|date=6 September 2007|accessdate=2010-03-30|work=[[The Age]] | location=Melbourne}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.independent.co.uk/world/australasia/article2465960.ece|title=Australia's epic drought: The situation is grim|last=Marks|first=Kathy|work=[[The Independent]]|date=20 сәуір 2007|accessdate=2010-03-30|location=London}}</ref>. Аустралияның жерінің 38 %-нда жауын-шашынның жылдық мөлшері 250 мм-ден аспайды. Солтүстік пен оңтүстіктен соғатын ылғалды желге қарсы тұратын кедергінің жоқтығынан, Аустралияда ұзаққа созылатын қуаңшылық болмайды. Құрлықтан солтүстігі мен шығысындағы тауларда жауын-шашынның мөлшері 500 мм-ден 2000 мм-ге дейін жетеді. Солтүстігіне жауын-шашынды солтүстік-батыстан соғатын экваторлық ылғалды муссон, ал шығысына Шығыс Аустралия жылы ағысы үстінде пайда болатын ылғалды ауаны Тынық мұхиттан соғатын пассаттар әкеледі. Жауын-шашынның ең көп жері - Кэрнс қаласының маңы (2243 мм-дей). Үлкен Суайырық жотадан батысқа қарай жауын-шашын мөлшері құрт азайып, батыс жағалауда 250 мм шамасында ғана болады. === Гидрология, табиғаты === Аустралияда өзен, көлдер аз. Материктің 60%-ын қамтитын ішкі тұйық алапқа уақытша кебетін өзен арналары - криктер тән. Олар қалдық көлге құяды. Өте таяз, суы тұзды болып келетін, жағалаулары қалың тұз қабыршақтарымен жабылған көлдер – қалдық көлдер. Көлдер құрғақ кезеңде тартылып қалады. Қалдық көлдер материктің батысы мен орталығында көп. Ең ірісі – Эйр көліне бағытталған Куперс-Крик. Аустралия өзендері жаңбыр және жер асты суларымен қоректенеді. Үнді мұхиты алабына Аустралияның ең үлкен өзені – [[Муррей]] жатады. Муррей мен оның ірі саласы Дарлинг Үлкен Суайрық жотасынан басталып, Үнді мұхитына құяды. Муррей өзені жыл бойы Аустралия Альпісінен келетін сулар есебінен толығады. Құрғақ кезеңде Муррейдің деңгейі күрт төмендейді, ал [[Дарлинг]] төменгі ағысында мүлде тартылып қалады. Аустралияда 33 артезиан алабы (жер асты сулар) бар. Мұнда дүние жүзіндегі ең ірі Үлкен Артезиан алабы орналасқан. Жер асты суларының көпшілігі тұзды болып келеді. Қабат аралық жер асты сулары 2000 м-ге дейінгі тереңдікте жатқандықтан, оларды бұрғылап, жер бетіне шығару көп қиындық туғызады. <gallery mode=packed> Au tas freycinet lighthouse 1.jpg Au tas sthelens conserv area.jpg Echidna.png Kalbarri Park (2005).jpg Saltwater Crocodile (Crocodylus porosus) (8851846180).jpg Frill-necked Lizard (Chlamydosaurus kingii) (8692622586).jpg CSIRO ScienceImage 1878 Female Red Kangaroo Cleaning Her Pouch.jpg </gallery> == Халқы == 2021 жылға Аустралия халқының саны 26 152 604 адам болған. Аустралияның негізгі халқы [[Еуропа]]дан, [[Америка]]дан қоныс аударған ағылшын тілділер, оларды аустралиялықтар деп толық айтуға болады, өздеріне тән құндылықтары, өмір салты, мінез-құлқы, мәдениеті қалыптасқан. XX ғасырдың 70-жылдары демографиялық дағдарыс және экономиканың дамуы шетелдің жұмыс күшін пайдалануды талап етті. Аустралияға ағылып арабтар, вьетнамдықтар, қытайлықтар, басқалар қоныс аудара бастады. Оларға қойылатын басты талап – Конституцияны мойындау, ағылшын тілінде сөйлеу. Қоныс аударушылардың мәселелеріне байланысты мемлекет қыруар қаржы бөлді: ұлттық тілдерде кітапхана, мектеп, БАҚ жұмыс істеді. Бүгін Аустралияда радио 68 тілде, теледидар 60 тілде хабар таратады. Бұл аздық етіп, диаспораларға парламентте, үкіметте, оқу орындарында квота бөлінді, диаспора кәсіпкерлеріне салықтардан жеңілдік берілді. == Әкімшілік-аумақтық құрылымы == [[Сурет:AustraliaStatesTerritoriesNumb.png|frame|left|Аустралияның картасы. 1 — [[Аустралияның астаналық территориясы]], 2 — [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]], 3 — [[Виктория (Аустралия)]], 4 — [[Квинсленд]], 5 — [[Оңтүстік Аустралия]], 6 — [[Батыс Аустралия]], 7 — [[Тасмания]], 8 — [[Солтүстік территориясы]]]] Аустралия алты штатқа, екі материктік және көптеген басқа да кішкентай территорияларға бөлінеді. * '''Штаттар''': # [[Виктория (штат)|Виктория]] штаты - жер аумағы: 237 629 км² (Аустралия штаттары мен территориялары бойынша 6-орын), халқы: 5 012 000 (2-орын), астанасы: [[Мельбурн]] қаласы; # [[Батыс Аустралия]] штаты - жер аумағы: 2 645 615 км² (1-орын), халқы: 2 003 000 (7-орын), астанасы: [[Перт]] қаласы; # [[Квинсленд]] штаты - жер аумағы: 1 852 642 км² (2-орын), халқы: 4 020 000 (3-орын), астанасы: [[Брисбен]] қаласы; # [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]] штаты - жер аумағы: 809,444 км² (5-орын), халқы: 7 099 700 (1-орын), астанасы: [[Сидней]] қаласы; # [[Тасмания]] штаты - жер аумағы: 90 758 км² (7-орын), халқы: 502 600 (6-орын), астанасы: [[Хобарт]] қаласы; # [[Оңтүстік Аустралия]] штаты - жер аумағы: 1 043 514 км² (4-орын), халқы: 1 584 500 (5-орын), астанасы: [[Аделаида]] қаласы; * '''Материктік территориялар''': # [[Солтүстік территория]] - жер аумағы: 1 420 968 км² (3-орын), халқы: 202 500 (8-орын), әкімшілік орталығы: [[Дарвин]] қаласы; # [[Аустралияның астаналық территориясы]] - жер аумағы: 2 358 км² (8-орын), халқы: 339 900 (7-орын), әкімшілік орталығы: [[Канберра]] қаласы. Әр штаттың және материктік территорияның өз заңшығарушы органдары ([[Парламент]]) бар. Солтүстік территориясыда, Аустралияның астаналық территориясында және Квинсленд штатында бірпалаталық ал қалған штаттарында екіпалаталық Парламенттері бар. Төменгі палата - '''Заңшығарушы Ассамблеясы''' (Оңтүстік Аустралия және Тасмания штаттарында - '''Заңшығарушы жиын''') деп ал жоғарғы палата - '''Заңшығарушы Кеңес''' деп аталады. Штат басшылары - '''Премьер''' ал территория басшылары - '''Бас министр''' деген атақтарына ие. Штат пен территория статустарының бас айырмашылығы - федералдық Парламент, территория Парламенттерінің кез келген шешімін өзгертуге немесе күшін жоюға құқы бар. Ал штат Парламенттерінің шешімдерін тек қана мемлекет Конституциясының 51 тармағына сәйкес келсе ғана өзгерте алады. Қалған жағдайларда штат Парламенттерінің қабылданған шешімдері өз күштерінде қала береді. == Мемлекеттік құрылымы == Аустралия Одағы [[Ұлттар достастығы|Достастық патшалықтарына]] кіретін мемлекет. 1931 жылы қабылданған Вестминстерлік статутқа сәйкес Аустралияның басшысы ретінде Ұлыбританияның монархы болуда. Алайда іс-жүзінде Аустралия тәуелсіз мемлекет ретінде есептелуде. Аустралияда өкіметтің үш тарауы әрекет етуде: * заңшығарушы тарау: [[Аустралия Парламенті]]; * атқарушы тарау: [[Федералдық Атқарушы Кеңес]]; * соттық тарау: [[Аустралияның Жоғарғы Соты]]. === Парламенті === Аустралия Парламенті екі палатадан тұрады: жоғарғысы - [[Сенат]], төменгісі - [[Өкілдер Палатасы]]. Сенатта - 76 сенатор ал Өкілдер палатасында - 150 депутат бар. Өкілдер палатасына депутаттар бірмандаттық округтар арқылы 3 жылға сайланады. Парламентте әр штаттың кемінде 5 депутат өкілдері болуы тиіс. Сенаторлар партиялық тизім бойынша 6 жылға сайланады. Әр штаттың 12 сенатор және әр территорияның 2 сенатор өкілдері бар. === Жетекші саяси партиялары === [[Аустралияның Лейбористік Партиясы]] (Australian Labor Party) (1891 жылы құрылған), [[Аустралияның Либералдық Партиясы]] (Liberal Party of Australia) (1944) және [[Аустралияның Ұлттық Партиясы]] (National Party of Australia) (1916). Либералдық және Ұлттық партияларының коалициясы 1996 мен 2007 жылдар аралығында үкіметті басқарды және 2004 жылдан бастап Сенаттыда бақылауға алған. Дегенмен 2007 жылы өткен парламенттік сайлауда, төменгі палатада көпшілік дауысты Лейбористер партиясы жеңіп алды. Сонымен қатар олар елдің бүкіл штаттардың мен территориялардың Парлменттерінде көпшілік дауысқа ие. == Сыртқы саясат == Соңғы онжылдықтарда Аустралияның халықаралық байланыстары [[АНЗЮС]] (Australia, New Zealand, United States Security Treaty) арқылы [[АҚШ]] пен [[Жаңа Зеландия]]мен, [[АСЕАН]] арқылы [[Оңтүстік-шығыс Азия]]мен және [[Тынық мұхит аралдарының форумы]] арқылы [[Океания]]мен тығыз қарым -қатынасқа негізделген. Мемлекеттің негізгі күш-жігері сыртқы сауданы ырықтандыруға бағытталған. Аустралия көптеген дамушы елдерге көмек көрсетеді. [[1996 жыл|1996]]—[[2007 жыл|2007]] жылдары билікте болған Джон Ховард үкіметі [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] шеңберіндегі халықаралық көпжақты күш-жігерді қолдау есебінен Аустралияның дәстүрлі одақтастары — [[АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]]мен қарым-қатынасты дамытуға бағытталған сыртқы саясат жүргізді. Үкімет [[Қытай]], [[Жапония]] және [[Индонезия]] сияқты аймақтық державалармен тату көршілік қарым-қатынасты сақтауды жақтады, дегенмен кейде мұнда проблемалар туындайды, мысалы, [[Шығыс Тимор]]дағы жағдай. Аустралия көршілері — [[Папуа — Жаңа Гвинея]], [[Соломон аралдары]], [[Фиджи]] мен [[Науру]]дың ішкі мәселелерін шешуге қатысуын арттыруда. === [[Шығыс Тимор]] === 2006 жылдың қаңтар айының ортасында Аустралия мен Шығыс Тимор арасындағы [[Тимор теңізі]]ндегі газ және мұнай кен орындары туралы бір жарым жылдан астам уақытқа созылған келіссөздер аяқталды. Тараптар келісімге қол қойды, нәтижесінде газ өндіруден түсетін пайда 50/50 схемасы бойынша бөлінетін болады. Кен орнын игеруде негізгі үлес аустралиялық «Woodside Petroleum» компаниясына тиесілі, сонымен қатар «ConocoPhilips» және «Royal Dutch/Shell» қатысады. Мемлекеттер арасындағы шекараны [[демаркация]]лау жүргізілмеді, сонымен қатар тараптар даулы аймақта орналасқан бірлескен кен орнын пайдалануды бастау үшін шекаралық келісімді елу жылға кейінге шегеруге келісті. ==Экономикасы== [[Сурет:Brisbane skyline and Brisbane River, February 2014.jpeg|нобай|250x250px|[[Брисбен]] — ең жылдам дамып келе жатқан штат астанасы. 1998 жылдан 2003 жылға дейін Брисбен халқының саны жыл сайын 2 % -ға өсті.<ref name="Year Book 2005">{{cite web|publisher=Australian Bureau of Statistics|url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument|title=1301.0 — Year Book Australia, 2005|lang=en|date=2005-01-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Jf5odv5G?url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument|archivedate=2013-09-15}}</ref>.]] Аустралия индустриялы-аграрлы ел. [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Жапония]], ГФР сияқты елдермен экономикалық қатынасы жақсы дамыған. Пайдалы қазбаларға бай. Көмір, қорғасын, темір, мырыш, мыс, боксит, алтын, күміс өндіріледі. Қара және түсті металлургия өндірістері, мұнай айыру өнеркәсібі дамыған. Өңдеуші өнеркәсіп салаларынан металлургия мен машина жасау, тамақ және жеңіл өнеркәсіп, химия өнеркәсібі, қағаз және полигр., ағаш кесу және жиһаз өнеркәсібі, кеме жасау, электротехникалық приборлар құрастыру кәсіпорындары елдің әр түрлі аймақтарында орналасқан. Аустралия шаруашылығының маңызды саласы — қой шаруашылығы. Ол Аустралия шаруашылығының 60-70%-ін құрайды. А.ш. дақылдарынан бидай, арпа және сұлы өсіріледі. Жер көлемінің 61%-ын жайылымдар, жемшөп алқаптары алып жатыр. А-ның ұлттық табыс көлемі 228,1 млрд. [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]] жан басына шаққанда 16 мың [[АҚШ доллары]]нан келеді (1995). Экспортқа жылына 65 млн долларлық өнім шығарылып, 12 млн долларлық импорттық өнім әкелінеді. Аустралия — жоғары дамыған [[Постиндустриалды қоғам|постиндустриалды]] мемлекет. [[Экономикалық еркіндік индексі]] бойынша экономиканы басқаруда laissez-faire принципін барынша толық енгізген санаулы капиталистік елдердің бірі. Аустралияның жан басына шаққандағы [[жалпы ішкі өнім]]і Ұлыбританиядан, Германиядан және Франциядан [[Аларман қабілет тепетендігі|сатып алу қабілетінің тепе-теңдігі]] бойынша сәл жоғары. [[The Economist|«Экономист»]] журналының әдістемесі бойынша [[Адам даму индексі|адами даму индексі]] бойынша ел 170-тен екінші (2009 жыл) және өмір сапасы бойынша алтыншы орынға ие болды (2005). 2011 жылы Аустралия қалаларының рекордты саны сол журнал бойынша [[Өмір сапасы бойынша әлем қалаларының рейтингі|әлемдегі ең жайлы қалалар]]дың ондығына кірді, онда [[Мельбурн]] бірінші, [[Сидней]] — алтыншы, [[Перт]] — сегізінші, [[Аделаида]] — тоғызыншы болды<ref>[https://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=liveabilityAug2011 Liveability ranking: Melbourne storm]</ref>. Экономиканың өндіруші секторының өнеркәсіптік өндірістен едәуір басым болуы ресурстардың жоғары бағасының арқасында ғасырдың басында Аустралия экономикасының айтарлықтай өсуіне әкелді. Аустралияның [[төлем балансы]]ның теріс сальдосы ЖІӨ -нің 7 пайызынан асады, ал соңғы 50 жылда ағымдағы шоттың айтарлықтай тапшылығы байқалды<ref name="downwonder">[https://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8931798 Downwonder] [[The Economist]], March 29, 2007.</ref>. Соңғы 15 жылда Аустралия экономикасы орташа жылдық өсіммен 3,7% -ды құрады, ал әлемдік орташа экономикалық өсім сол кезеңде 2,5% құрады<ref name="downwonder" />. [[Аустралия доллары]] - Аустралия Достастығының, сонымен қатар [[Кристмас аралы]]ның, [[Кокос аралдары]]ның және [[Норфолк аралы]]ның валютасы. Сонымен қатар, бұл валюта [[Океания]]ның тәуелсіз мемлекеттері [[Кирибати]], [[Науру]] және [[Тувалу]]да айналыста. [[Аустралия қор биржасы]] - бұл елдегі ең ірі акциялар мен [[Туынды қаржы құралдары|туынды құралдардың]] сауда алаңы. 1983 жылы ел үкіметі аустралиялық долларды еркін айырбасталатын валютаға айналдырды және экономикалық жүйені реттеуді ішінара жеңілдетті<ref>Macfarlane, I. J. (1998). {{cite web |title = Australian Monetary Policy in the Last Quarter of the Twentieth Century |url = http://www.rba.gov.au/PublicationsAndResearch/Bulletin/bu_oct98/bu_1098_2.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20040727212238/http://www.rba.gov.au/PublicationsAndResearch/Bulletin/bu_oct98/bu_1098_2.pdf |archivedate = 2004-07-27 |deadlink = yes }}. ''Reserve Bank of Australia Bulletin'', October.</ref>. Осыдан кейін еңбек нарығының ішінара реттелуіне және мемлекеттік кәсіпорындарды, ең алдымен телекоммуникация саласындағы жекешелендіруге әкелетін бірқатар реформалар жүргізілді<ref>Parham, D. (2002). {{cite web |title = Microeconomic reforms and the revival in Australia’s growth in productivity and living standards |url = http://www.pc.gov.au/research/confproc/mrrag/mrrag.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20030803221549/http://www.pc.gov.au/research/confproc/mrrag/mrrag.pdf |archivedate = 2003-08-03 |deadlink = yes }}. ''Conference of Economists'', Adelaide, 1 October.</ref>. [[Жанама салықтар|Жанама салық]] жүйесі 2000 жылдың шілдесінде Аустралияның арнайы қосылған құн салығын енгізумен айтарлықтай өзгерістерге ұшырады, бұл Аустралияның салық жүйесін осы өзгерістерге дейін сипаттайтын компаниялар мен жеке тұлғалардың табыс салықтарына тәуелділігін біршама азайтты. 2007 жылдың қаңтарында Аустралия экономикасының барлық секторларында жұмыспен қамтылғандардың жалпы саны {{s|10 033 480}} болды, жұмыссыздық деңгейі 4,6 % жетті<ref>Australian Bureau of Statistics. Labour Force Australia. Cat#6202.0.</ref>. Соңғы онжылдықта инфляция 2—3 %-дан аспады, ал базалық пайыздық мөлшерлеме 5—6 % аралығында өзгерді. 2008 жылдың басында жұмыссыздық деңгейі 3,9 % -ға дейін төмендеді, бірақ сол жылдың желтоқсанында қайтадан 4,4 % -ға жетті. [[Туризм]], [[білім]] және [[банк]] саласын қамтитын қызмет көрсету саласы жалпы ішкі өнімнің 69 % -ын құрайды<ref>{{Недоступная ссылка}} Department of Foreign Affairs and Trade (2003). ''Advancing the National Interest'', {{cite web |title = Appendix 1 |url = https://www.dfat.gov.au/ani/appendix_one.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20030409094139/http://www.dfat.gov.au/ani/appendix_one.pdf |archivedate = 2003-04-09 |deadlink = yes }}</ref>. [[Ауыл шаруашылығы]] мен табиғи ресурстарды өндіру жалпы ішкі өнімнің тиісінше 3 % және 5 % -ын құраса да, олар [[экспорт]]тың едәуір үлесін құрайды. Дүниежүзілік банктің деректері бойынша, 2012 жылы Аустралия бидай экспорты бойынша АҚШ пен Франциядан кейін әлемде үшінші орынға ие болды (17,6 миллион тонна, құны 5,7 миллиард доллар). XX ғасырдың екінші жартысында елдің экономикасы Аустралияның негізгі сыртқы сауда серіктестеріне айналатын Жапония мен басқа Шығыс Азия елдеріне бағдарланды. Аустралия өнімдерінің негізгі сатып алушылары — [[Жапония]], [[Қытай]], [[АҚШ]], [[Оңтүстік Корея]] және [[Жаңа Зеландия]]. Қазіргі уақытта Аустралия елдің Жапониядан кейінгі екінші сыртқы сауда серіктесі Қытаймен еркін сауда режимін орнату бойынша белсенді жұмыс жүргізуде. [[Newsweek]] журналының мәліметі бойынша, бұл ел «Әлемдегі ең жақсы елдер» тізімінде 4-орында<ref>{{cite web |url = https://www.newsweek.com/2010/08/15/interactive-infographic-of-the-worlds-best-countries.html |deadlink = yes |title = Interactive Infographic of the World’s Best Countries — Newsweek |accessdate = 2019-11-28 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160527063541/http://www.newsweek.com/2010/08/15/interactive-infographic-of-the-worlds-best-countries.html |archivedate = 2016-05-27 }}</ref>. Бұл жиынтық көрсеткіш келесі рейтингтерден тұрады: білім — 13 орын, денсаулық — 3 орын, өмір сапасы — 6 орын, экономикалық динамизм — 6 орын, саяси орта — 9 орын. [[Бүкіләлемдік экономикалық форум]]ның (World Economic Forum) мәліметі бойынша, Аустралия 2010-2011 жылдарға арналған Дүниежүзілік бәсекеге қабілеттілік индексінде (Әлемдегі бәсекеге қабілетті елдердің тізімі) 16-орында<ref>[http://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf The Global Competitiveness Report 2010—2011]</ref>. Жан басына шаққандағы [[электр энергиясы]]н өндіру бойынша әлемде бірінші орындардың бірін алады. === Еңбек ресурстары === Аустралияда шамамен 25 миллион адам тұрады. Елдегі [[Гастарбайтер|шетелдік жұмысшылардың]] үлесі 25 % құрайды. Аустралияның кейбір аймақтарында жұмыс күшінің жетіспеушілігі байқалады. Бұл, ең алдымен, осы аудандардың үлкен аумағындағы халықтың аздығына (тығыздығы H = 3 адам/км²) және халықтың көп бөлігі Аустралияның шығыс жағалауында тұратындығына байланысты. Елдің батысында [[Қытай]], [[Вьетнам]] және [[Корея]]дан көптеген адамдар жұмыс істейді. Олардың саны тез өсуде. === Ауыл шаруашылығы === [[Сурет:Australian agricultural map.jpg|нобай|250px|Аустралияның ауыл шаруашылығы картасы {{legend|#4169E1|Балықшылық}} {{legend|#1E90FF|Мүйізді ірі қара мал}} {{legend|#228B22|Орман шаруашылығы}} {{legend|#FA8072|Бақ шаруашылығы}} {{legend|#DEB887|Жайылым}} {{legend|#A0522D|Көкөніс өсірушілік}} {{legend|#FFFF00|Өңделмеген жер}} {{legend|#DDA0DD|Мал шаруашылығы}} {{legend|#32CD32|Аквамәдениет}} ]] Ауыл шаруашылығы — Аустралия экономикасының негізгі секторларының бірі. Аустралияның ЖІӨ -дегі ауыл шаруашылығының үлесі 3%, егіншілік пен мал шаруашылығындағы жалпы қосылған құн 155 млрд аустралиялық доллардан асады. Ел аумағының 61% -ын [[Суармалы егіншілік|суармалы жерлерді]] жаңбырлы алқаптармен біріктіретін 135996 шаруа қожалықтары мен мал шаруашылығы кәсіпорындары алып жатыр<ref>{{cite web |url = http://www.nynganobserver.com.au/news/local/news/rural/new-reference-reveals-facts-about-australian-farming/2051990.aspx|deadlink=yes|title = New reference reveals facts about Australian farming |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110311165602/http://www.nynganobserver.com.au/news/local/news/rural/new-reference-reveals-facts-about-australian-farming/2051990.aspx |archivedate = 2011-03-11 }} Retrieved 2011-1-30.</ref>. Аустралияда үш негізгі аграрлық аймақ бар: * [[Тасмания]] аралын және шығыс жағалауының тар жағалау аймағын қамтитын жауын-шашын көп түсетін аймақ (негізінен сүт және ет өндіру үшін қолданылады); * егістік алқабы күздік бидайды егу және жүн мен ет алуға пайдаланылатын қойларды жаю үшін қолданылады; * жайылымдық аймақтар аз жауын-шашынмен және аз құнарлы топырақпен сипатталады, мал жаю үшін пайдаланылады<ref name="Shaw">Shaw, John H., «Collins Australian Encyclopedia», William Collins Pty Ltd., Sydney, 1984, ISBN 0-00-217315-8.</ref>. Аустралияда экспортқа да, ішкі тұтынуға да бастапқы өндірістің жоғары пайызы бар. Дәнді дақылдар, майлы дақылдар мен бұршақ дақылдары адам тұтыну үшін де, мал азығы үшін де кең көлемде өсіріледі. Бидай өсіруге арналған алаңның үлесінің жер көлемі бойынша дүние жүзінде бірі болып табылады. Қант қамысы Аустралия экономикасы үшін де маңызды дақыл болып табылады. Аустралия көп мөлшерде жемістер, жаңғақтар мен көкөністер шығарады. Негізгі өнімдер - [[апельсин]]<ref>{{cite web|url=http://www.horticulture.com.au/industries/Citrus/default.asp#a_85|title=Citrus Industry Annual Reports|publisher=|date=|accessdate=2012-01-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/659dl4k7O?url=http://www.horticulture.com.au/industries/Citrus/default.asp#a_85|archivedate=2012-02-02}}</ref>, [[алма]], [[банан]], [[каштан]], [[картоп]], [[сәбіз]] және [[қызанақ]]. Квинсленд штаты мен [[Солтүстік аумақ]] [[манго]] мен [[ананас]] жеткізушілері. Аустралия - апиын көкнәрін [[фармацевтика]]лық мақсатта өсіретін санаулы елдердің бірі<ref>{{cite web|url=http://www.regional.org.au/au/asa/2001/plenary/1/fist.htm|title=The Tasmanian Poppy Industry: A Case Study of the Application of Science and Technology|publisher=Australian Society of Agronomy|date=|accessdate=2012-01-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gsk.com.au/about-us_poppy-production.aspx|title=Leaders in Poppy Production|publisher=GlaxoSmithKline Australia|date=|accessdate=2012-01-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/659du11JK?url=http://www.gsk.com.au/about-us_poppy-production.aspx|archivedate=2012-02-02}}</ref>. Тасмания аралындағы өндіріс мемлекеттің қатаң бақылауында. Ет экспортынан түсетін жалпы кіріс шамамен 996,5 миллион аустралиялық доллар құрайды. [[Мүйізді ірі қара мал|Ірі қара мал]] экспортынан түсетін табыс шамамен 662 миллион аустралиялық долларды, қой етінің экспортынан 323 млн. аустралиялық долларды құрайды. Аустралиялық еттің ең үлкен тұтынушысы — Индонезия<ref>''Country Leader'' newspaper, 15 February 2010, ''Record high for foreign demand'', p. 5, Rural Press, Tamworth, NSW.</ref>. Аустралияның ауыл шаруашылығының маңызды өнімдерінің бірі — жүн. Аустралияның жүн өнеркәсібі ең жақсы [[мутон]] өндіру бойынша бүкіл әлемге танылды. 2001 жылдан бері аустралиялық жүн өндірісі әлемдік өндірістің 9 % -ын құрады. Сонымен қатар, Аустралия жұқа жүн секторында үстемдік етіп, әлемдегі мутонның 50 % -ын өндіреді. Аустралияда қой өсірілсе де, малдың 36 %-ы Жаңа Оңтүстік Уэльсте<ref name="Pink">{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6196691.stm|title = Pink angers Australian government|date = 2006-12-20|accessdate = 2007-01-09|publisher=[[BBC News]]}}</ref><ref name="AWGA2004">{{cite web | url = http://www.australianwoolgrowers.com.au/news2004/news081104.html |deadlink=yes | title = In the News | date = 2004-11-08 | accessdate = 2007-01-09 | author = Peter Wilkinson | publisher = Australian Wool Growers Association | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060924000727/http://www.australianwoolgrowers.com.au/news2004/news081104.html | archivedate = 2006-09-24 }}</ref>. Аустралияның [[шөл]]ді жерлерінің көптігіне, сондай-ақ жауын-шашынның тұрақты болмауына байланысты ауыл шаруашылығына жасанды [[суару]] қажет. Суарудан басқа, Аустралияның ауыл шаруашылығының алдында тұрған негізгі проблемалар — [[құрғақшылық]], топырақ құнарлылығының төмендігі, арамшөптер, климаттың өзгеруінен туындаған жаһандық жылыну, биологиялық қауіпсіздік (импорттық өнімдер мен мал шаруашылығынан келетін биологиялық қауіптер), импорттаушы елдердегі (атап айтқанда, Еуропа мен Жапониядағы) аустралиялық экспортқа тарифтер, валютаның ауытқуы мен бағаның тұрақсыздығы<ref>http://www.abareconomics.com/interactive/ausNZ_ag/htm/au_change.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930184102/http://www.abareconomics.com/interactive/ausNZ_ag/htm/au_change.htm |date=2007-09-30 }} Retrieved 25-01-09.</ref>. === Өнеркәсібі === [[Химия өнеркәсібі|Химия]], [[электротехника]], [[металлургия]], [[автомобиль өнеркәсібі]] жақсы дамыған. ==== [[Мұнай өнеркәсібі|Мұнай]] және [[газ өнеркәсібі|газ]] өнеркәсібі ==== Орталық жазықтарда мұнай мен газ мол қоры бар. Аустралияда мұнай мен газ өндіру 1960 жылдан бері жүргізілуде. Аустралияда 130-дан астам мұнай кен орындары бар, олардың тоғызы ірі, он алтысы орташа. Бірақ, соған қарамастан, ел мұнайға бай емес. Мұнай қорының көп бөлігі 2 құрлықтық шағын бассейнде орналасқан. Батыста — Барроу кен орны орналасқан Карнарвон, Басс бұғазы - Снаппер, Барракута, Кингффиш, Халибет және Марлин, Шығыс Аустралия бассейні — Тирравара, Гиджилла, Мурари және Мумба. [[Сурет:Australian oil and gas facilities map-ru.svg|нобай|500px|center|Аустралияның пайдалы қазбалар картасы]] ==== Аустралиядағы автомобиль өнеркәсібі ==== Аустралия — автокөлік құрастыратын және өндіретін жеке компаниялары бар санаулы елдердің бірі. == Көлік == [[Көлік]] Аустралия экономикасының инфрақұрылымының маңызды бөлігі болып табылады, өйткені бұл елдің аумағы үп-үлкен де, халықтың тығыздығы төмен. Темір жол көлігі мен автомобиль көлігі маңызды рөл атқарады. == Әлеуметтік инфрақұрылым == === Білім === ; Мектепке дейінгі білім ; Мектептегі білім Аустралиядағы мектеп жүйесі ағылшын тіліне негізделген. Аустралияда мемлекеттік мектептер басым, сонда мектеп оқушыларының 70 %-ы оқиды, қалғандары — жекеше (Аустралияда 950-ге жуық жекеменшік мектеп бар). Бұл мектептердің кейбірі шіркеуге тиесілі. Жекеменшік оқу орындарының ішінде 6-сыныптан бастап шетелден балаларды қабылдайтын интернаттар бар. Ең беделді мектептерге түсу үшін бала ағылшын тілін жетік біліп, қабылдау емтихандарын тапсыруы қажет. Сонымен қатар, ерекше қабілеті бар (таңдаулы) балаларға арналған сыныптар мен бөлек мектептер бар. Оларға кіру үшін қабылдау емтиханын тапсыру қажет. Аустралиялықтар 5 жастан бастап мектепке бара бастайды. Аустралиядағы орта білім 13 жылға созылады — дайындық сыныбындағы бірінші жыл (Жаңа Оңтүстік Уэльстегі және елордалық аумақтағы kindergarten немесе басқа штаттардағы preschool) және мектепте 12 жыл. 10-сыныптан кейін оқушылар өз таңдауын жасайды және мектепті тастап кете алады. ;Жоғарғы білім Аустралия университеттерінде қабылдау емтихандары жоқ. Оқуды бітіргеннен кейін университетте орын алу толығымен мектеп бітіру туралы куәлігінде көрсетілгендей бітіру емтихандарының нәтижесіне байланысты болады. [[Сертификат]]тың атауы штат пен аумаққа байланысты өзгереді, алайда атауына қарамастан, олардың барлығы Аустралия университеттері үшін бірдей «салмаққа» ие. ==Ғылымы мен ғылым мекемелері== Аустралия одағында жаратылыс тану және техникалық ғалымдар 19 ғасырдың 2-жартысында дами бастады. 1847 жылы Жаңа Оңтүстік Уельсте Линней қоғамы құрылды. 1880 жылы орыс саяхатшысы Н. Н. Миклухо-Маклай Сиднейде Аустралияның тұңғыш ботаника ст-сын ұйымдастырды. 1888 жылы ғылымды дамыту жөніндегі Аустралия-Жаңазеландия қоғамы жұсым істей бастады. 1926 жылы Ғылыми және техникалық зерттеу кеңесі құрылды. 1936 жылы Ұлттық стандар лабораторияыс, Әуеде жүзу лабораториясы, Өнеркәсіптік химиялық бөлімі ұйымдастырылды. 1949 жылы бұл кеңестің орнына ғылым және жәрдемші зерттеулердің мемлекеттік ұйымы құрылып, ғылыми жұмыстардың шеңбері кеңейді. 1967 жылы ол 32 бөліміні, 4 лабораторияны қамтыды. Аустриалия Одағында ірі-ірі университеттер АҚШ, Англия және тағы да басқа елдермен байланыс жасайтын физика, астрономия, билогия жөнінде зерттеулер жүргізілетін бірнеше орталықтар бар. ==Әдебиеті== 19 ғасырдың басынан ағылшын тілінде дамыды. Жергілікті халықтың көне мифтері мен ертегі-аңыздары 19-20 ғасырда жазылып алынды.Алғашқы кезеңде(19 ғасырдың аяғына дейінгі) 18-19 ғасырлардағы ағылшын әдебиетінің дәстүрі басым болды. Поэзияда ода, пастораль, элегия, саяси сатира, прозада мемуар, жолжазба, тұрмыстық-отбасылық және қызық оқиғалы роман жанрлары өркендеді Ч. Роукрофт, А. Харрис, М. Кларк сияқты жазышулар прозалық шығармаларында жер аударылып келгендердің ауыр азабы мен ерікті қоныстанушылардың тұрмыс-тіршілігін бейнеледі.Поэзиядағы ұлттық өзгешеліктер алғаш демократиялық, еркіндік сүйгіш идеяларға суарылған Ч. Харпур, Аустралия табиғатының жыршысы Г. Кендалл, ұлттық әдеби балладаның негізін салушыларының бірі А.Л. Горден шығармаларында көрініс берді.Р. Болдревуд романдарында елдің тұрмысы мен мінез-салты бейнеленген. 20 ғасырдың басына қарай Аустралия әдебиеті айқын ұлттық сипатқа ие болды.Шағын жанрлар - баллада мен әңгіме дамыды.Демократиялық дәстүрдің негізін қалаушылар - Х. Лоусон, Т. Коллинз, Б.О'Дауд әлеуметтік әділетсіздікті әшкереледі. Сонымен бірге бұл кезең поэзиясында неміс романтизмі мен француз символистерінің, көне грек мифол-сының, діни сезімнің ықпалыда басым болды.1 дүние жүзілік соғыс Аустралияның одан әрі дамуына үлкен әсер етті. Әлеуметтік роман жедел қалыптасты. Психологизмге ден қою байқалды.30-жылдар романдары қоғамның, дәуірдің өткір қайшылықтарын бейнелеген әлеуметтік сыншылдық пафосымен ерекшеленеді.2-дүние жүзілік соғыстан кейінг ұлттық санының өсуі, мәдени байланыстардың кеңеюі, әлеуметтік қайшылықтардың тереңдеуі Аустралия әдебиеті дамуының жаңа кезеңін сипаттайды.Жергілікті халықты нәсілдік кемсітушілік прозадағы басты тақырыпқа айналды(Ф.Б.Викерс, Дональд Стюарт).Реалистік әңгіме өрістеді(К.Причард, В. Палмер, Дж Уотен, А. Маршалл, т.б.). Драматургия жанры дамыды (Р.Бейнон, Р. Лоулер, Мона Бренд). 60-90 жылдардағы прозалық және драмалық шығ-да(П. Уайт, Р. Стоу) модернистік, реалистік бағыттар тығыз араласып, ұштасып жатты.Поэзиядағы негізгі сипат - реалистік образдар мен дәстүрлі өлең өлшемі.Еуропалық үрдіс философиялық лирикада(Джудит Райт, Дуглас Стюарт, Д.Кэмпбелл) айқын байқалды.90-жылдары поэзияда түрлі ізденістер, жаңа авангардтық тәжірибелер байқалды.Жаңа құбылыс - жергілікті халық өкілдерінің әдебиетке келу (Кэт Уокер, Дж. Дейвис, К. Джонсон) көрініс берді.Олардың шығармаларының негізгі пафосы - қанау мен кемсітушілікке қарсылық болды.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Аустралия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Океания елдері |Достастық Корольдігі |Ұлттар достастығы |G20 |Шығыс Азия елдері саммиті }} [[Санат:Аустралия|*]] [[Санат:Ұлыбританияның бұрынғы отарлары]] [[Санат:Ағылшын тілді елдер мен аумақтар]] [[Санат:Конституциялық монархиялар]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] fapv1yqdop2zb9niscdef2f36bc7a7n Аустрия 0 19143 3652013 3644776 2026-09-08T09:34:52Z Asorev 125569 3652013 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Аустрия Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-de|Republik Österreich}} |Атау септігі = Аустрия |Елтаңба = Austria Bundesadler.svg |Байрақ = Flag of Austria.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = Land der Berge, Land am Strome (Таулар мен судың шеті, ағындардың елі) |Аудио = Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg |Картада = EU-Austria.svg |карта тақырыбы = '''Аустрияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |lat_dir = N |lat_deg =47 |lat_min =26 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =13 |lon_min =39 |lon_sec = 0 |region = AT |CoordScale = 1000000 |Тілдері = [[неміс тілі]];<br>аймақтық тілдер:<br>[[Градищан-хорват тілі|градищан-хорват]],<br>[[мажар тілі|мажар]],<br>[[Словен тілі|словен]] тілдері |Мемлекеттік діні =[[зайырлы мемлекет]] |Үкімет түрі = [[Федерация|Федеративті]] [[парламенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[12 қараша]] [[1918 жыл]]ы (Аустрия-Мажарстаннан), [[15 мамыр]] [[1955 жыл]]ы (Үшінші Рейхтің басқыншылығы және одақтас әскерлер мен КСРО-ның басқыншылығынан кейін) |Тәуелсіздігін алды = |Астанасы = [[Вена]] |Ірі қалалары = Вена, [[Грац]], [[Линц]], [[Зальцбург]], [[Инсбрук]] |Басшы қызметі = [[Аустрия Федералдық президенті|Федералды президенті]]<br />[[Аустрия федералды канцлері|Федералды канцлері]]<br />Федералды кеңес төрағасы<br />Ұлттық кеңес төрағасы |Басшылары = [[Александр Ван дер Беллен]]<br />[[Кристиан Штокер]]<br />[[Андреа Эдер-Гитчталер]]<br />[[Вальтер Розенкранц]] |Жер аумағы = 83 879 |Жер аумағы бойынша орны = 113 |Судың үлесі = 1,7 |Этнохороним = [[аустриялықтар]], аустриялық |Жұрты = {{өсім}} 8 857 960<ref name="statistik-population">{{cite web|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html|date=2018-11-07|access-date=2015-06-12}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150612161754/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html|date=2015-06-12}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 96 |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 104 |Тығыздық бойынша орны = 106 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 461,432 млрд.<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=70&pr1.y=9&c=122&s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Austria |publisher=[[International Monetary Fund]]|date=1 April 2018|accessdate=23 July 2018}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 35 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 51,936<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 17 |ЖІӨ (номинал) = 477,672 млрд.<ref name=imf2/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 29 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 53,764<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 14 |АДИ = {{өсім}} 0,908<ref name="HDI">{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914203906/http://hdr.undp.org/en/2018-update |archive-date=14 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 20 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[еуро]] (EUR, €) |Интернет үйшігі = [[.at]] |ISO = AUT |Телефон коды = 43 |Уақыт белдеуі = ([[UTC+01:00|UTC+1]], жазда [[UTC+2:00|UTC+2]]) |Түсініктемелер = }} '''Аустрия''' ({{lang-de|Österreich}}, <small>ХФӘ:</small> {{Audio-IPA|De-Österreich.oga|[ˈøːstɐˌʁaɪç]}}), ресми атауы — '''Аустрия Республикасы''' ({{lang-de|Republik Österreich}}) — [[Орталық Еуропа|Орталық Eуропада]] oрналасқан мемлекет. Солтүстігінде [[Чехия]] мен [[Германия]]мен, оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында [[Словения]], [[Мажарстан]] және [[Италия]]мен, батысында [[Швейцария]]мен, [[Лихтенштейн|Лихтенштейнмен]] шектеседі. Жері — 83 871 км², халқы — 9 027 999 (2022 жылғы мәлімет). Астанасы — [[Вена]] қаласы. Аустрияда [[Волфганг Амадей Моцарт|Моцарт]], [[Людвиг ван Бетховен|Бетховен]], [[Франц Шуберт|Шуберт]], [[Иоганн Штраус|Штраус]] сынды атақты композиторлар тұрып, еңбек еткен. Аустриялақтардың ұлттық әуендері – [[Вена]] [[Вальс|вальстері]] мен [[йодль]] әндері. Аустрияға жылына жергілікті халық санына жуық, яғни 7 млн. шетелдік туристер келіп қайтады. == Мемлекеттік құрылысы == Қазіргі конституциясы 1920 жылы қабылданған (1929 жылы біраз өзгертулер енгізілген). Заң шығаратын өкіметтің жоғары органы - екі палаталы парламент. Мемлекеттік басшысы - президент парламент арқылы 6 жылға сайланады. Парламенттің Ұлттық кеңесі мен Федералдық кеңесі президенттің антын қабылдау және соғыс жариялау туралы мәселені шешу үшін біріккен жиналыс өткізеді. Жергілікті әрбір аймақтың өз конституциясы, парламенті (ландтаг) бар. Сот жүйесіне Жоғарғы сот басшылық етеді. Соттың төменгі инстанциясы - аймақтық сот. Жергілікті үкіметтен парламентке дейін сайлау жүйесі қолданылады. === Әкімшілік құрылымы === {{Толық мақала|Аустрия әкімшілік бөлінісі}}[[Сурет:The States of Austria Numbered.svg|thumb|left|300px|Аустрияның Федералдық Жерлері]] Елдің Конституциясы бойынша Аустрия 9 өлкеден (немісше - '''Bundesland''') тұратын [[Федеративтік Республика]]. Аустрияның өлкелері: # [[Бургенланд]] - жер аумағы: 3966 км² (Аустрия жерлері арасында 7-орын), халқы: 278 000 (9-орын), астанасы: [[Айзенштадт]] қаласы; # [[Каринтия]] - жер аумағы: 9536 км² (5-орын), халқы: 559 000 (6-орын), астанасы: [[Клагенфурт]] қаласы; # [[Төменгі Аустрия]]- жер аумағы: 19 178 км² (1-орын), халқы: 1 546 000 (2-орын), астанасы: [[Санкт-Пельтен]] қаласы; # [[Жоғарғы Аустрия]] - жер аумағы: 11 980 км² (4-орын), халқы 1 377 000 (3-орын), астанасы [[Линц]] қаласы; # [[Зальцбург]] - жер аумағы: 7 154 км² (6-орын), халқы: 515 000 (7-орын), астанасы [[Зальцбург]] қаласы; # [[Штирия]] - жер аумағы: 16 392 км² (2-орын), халқы: 1 183 000 (4-орын), астанасы [[Грац]] қаласы; # [[Тироль]] - жер аумағы: 12 648 км² (3-орын), халқы: 701 556 (5-орын) [[Инсбрук]] қаласы; # [[Форарльберг]] - жер аумағы: 2 601 км² (8-орын), халқы: 360 000 (8-орын), [[Брегенц]] қаласы; # [[Вена]] - жер аумағы: 414 км² (9-орын), халқы: 1 670 000 (1-орын), [[Вена]] қаласы. == Табиғаты == Аустрия — таулы ел. Жерінің көбін Шығыс [[Альпі]] алып жатыр. Ең биік жері — Биік Тауэрн жотасындағы Гросглокнер (3797 м) шыңы. Альпінің бірқатар шыңдарын мұздық басқан. Елдің шығысында Дунай жазығы жатыр. Пайдалы қазбалар: қоңыр көмір, мұнай мен газ, темір рудасы, магнезит, графит, қорғасын, мырыш, мыс, ас тұзы. Климаты қоңыржай, шығысында біраз континеттік болып келеді. Жазы жылы, орта температурасы +20ºС. Қысы жазық жерлерде жұмсақ, ауаның орта температурасы −2&nbsp;°C, ал таулы жерлерінде суық, −14ºС-қа дейін барады. Жауын-шашынның жылдық мөлшері, жердің рельефіне байланысты 500-ден 3000 мм дейін болады. Кеме жүзетін үлкен өзені — Дунай. Оның басты салалары — Инн, Драва, Морава, Энс гидроэнергия қорына бай. Аустрия жерінің 38%-ы орман, ол негізінен тау беткейлерінде. Олардың жоғарғы белдеулерінде шырша, қарағай, май қарағай, шамшат, емен өседі. <gallery mode=packed> Gaschurn Gundalatschaberg 1.JPG Oberfallenberg 11.jpg Schröcken1a.jpg Maria Wörth Sekirn Teich 13032008 01.jpg Austria, Alps01.JPG Austria, Alps02.JPG Keutschach Plescherken Hafnersee Schiefling Gerlitzen 26022008 04.jpg </gallery> == Халқы == [[Сурет:Gay Parade-Salzburgo-Austria-2003.jpg|thumb|left|200px|Аустрияда өткен гей-парад, 2003 жыл]] Халық саны (2022) — 9 027 999 адам. 2006 жылғы санақтың мәліметі бойынша, ең ірі этникалық тобы — немістілді [[аустриялықтар]], олар жалпы мемлекеттің халқының 88,6 %-ын құрайды. Негізгі ресми тілі — [[неміс тілі]]. Алайда, сөйлеу стилі неміс тілінің ресми түрінен қатты айқындалып, неміс тілінің аустриялық нұсқасы деп аталады. Бұл сөйлеу диалекті Швейцарияның неміс тіліне және Германияның бавар диалектіне ұқсас. Одан басқа 6 ұлттық азшылдық топтары бар: [[хорваттар]], [[словактар]], [[мажарлар]], [[чехтар]], [[сығандар]] (барлығы шамасы 300 мыңдай адам болады). Словактар, хорваттар мен мажарлар көбіне Штирияның, Каринтияның және Бургерлантың аудандарында тұрады. Аутриялықтардың көбі өздерін тек қана аустриялықтар деп атамай, тегі шыққан провинцияның атауымен атайды: штириялық, тирльдық т.с.с. == Географиясы == Жерін шығыстан бастысқа қарай созылған [[Альпі|Альп тау жоталары]] алып жатыр. Оның қарлы шыңдарынан жүздеген тау өзендері мен сарқырамалар бастау алады. Олардың бірталайының бойына су станциялары салынған. Тау беткейлерін орман, негізінен шырша мен май қарағай жапқан. Одан жоғарыда жайқалған тау шалғыны созылып жатыр. Өзен аңғарларының климаты қоныржай жылы әрі жұмсақ. Ежелгі өзендердің ішінде кеме жүзуге жарайтын жалғыз Дунай ғана. == Тарихы == Аустрия атауы алғашқы рет 996 жылғы 1 қарашада жазылған құжатта кездеседі. 1156 жылдан бастап Аустрия — [[Қасиетті Рим империясы]] құрамындағы герцогтық. XIII ғасырдың соңынан онда Габсбургтер әулеті билік жүргізді, 1453 жылдан — эрцгерцогтық. XVIII ғасыр Габсбургтер [[Бельгия]]ны, [[Италия]]ны, поляк, украин жерлерінің біразын өзіне қаратты. XVII–XVIII ғасырларда Аустрия монархиясы [[Түркия]]мен, [[Франция]]мен, [[Пруссия]]мен болған соғыстарға қатысты. 1804 жылдан [[Габсбургтер империясы]] болып аталды. 1859 жылы Франция мен Италияға қарсы соғыста [[Ломбардия]]дан айырылды. 1866 жылы Пруссияға қарсы соғыста жеңіліс тапты.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> [[Сурет:Vena.jpg|thumb|left|Вена - Аустрияның елордасы]] [[1156 жыл|1156]] — Аустрия Бавариядан шығып тәуелсіз мемлекет болады [[1526 жыл|1526]] — Аустрия [[Хорватия]]ны басып алады [[1687 жыл|1687]] — [[Мажарстан]] мен [[Трансильвания]] Аустрияға кіреді [[1772 жыл|1772]] — Аустрия [[Галиция]] аумағын өзіне қосады [[1804 жыл|1804]]—[[1867 жыл|1867]] — Аустрия Империясы жарияланды. [[1867 жыл|1867]]—[[1918 жыл|1918]] — Аустрия–Мажарстан монархиясы құрылды.Бірінші дүниежүзілік соғыста соғыста Аустрия–Мажарстан Герман империясының басты одақтасы болды. Аустрия–Мажарстан монархиясы ыдырағаннан кейін [[1918 жыл|1918]] жылы карашада Аустрия республикасы құрылды. [[1938 жыл|1938]] жылы наурызда герман әскерлері Аустрияға басып кіріп, Германияға қосып алды. Бұл оқиға аншлюс деп аталады. Аустрияның нацистер үстемдік еткен 7 жылы оның тарихындағы ең қаралы кезең болды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші Дүниежүзілік соғыс]] жылдарында Аустрия [[Адольф Гитлер|Гитлер]] әскерінің қарулы шабуылының алғашқы құрбандарының бірі болды. [[1943 жыл|1943]] жылы [[Мәскеу]]де [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ұлыбритания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] Сыртқы істер министрлерінің кеңесінде қабылданган декларация бойынша Германияның Аустрияны қосып алуы заңсыз деп танылды. [[1945]] жылы наурызда Кеңес әскерлері Аустрия шекарасынан өтіп, 13 сәуірде Венаны азат етті. Бірақ Аустрия бірден тәуелсіз мемлекет бола алмады. Бірнеше жыл бойы ол [[Франция]], АҚШ, Ұлыбритания және КСРО арасында 4 оккупациялық аймаққа бөлінген қалпында кала берді. [[1945 жыл|1945]] жылы сәуірінде Кеңес Армиясы [[Вена]]ны және елдің көпшілік бөлігін азат етті. [[1955 жыл|1955]] жылы 15 мамырда [[Вена]]да КСРО, АҚШ, Англия, Франция, Аустрия мемлекеттерінің өкілдері Аустрияның тәуелсіздігін қалпына келтіру туралы шартқа қол қойды. Аустриядан шетел әскерлері шығарылды, сөйтіп ол қайтадан тәуелсіз ел болып, сол жылы қазан айында елдің парламенті Аустрияның тұрақты бейтараптығы туралы конституциялық заң қабылдады, ал 1955 жылы желтоқсанда [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ға мүше болып қабылданды. Аустрияның сыртқы саясаты 1955 жылы 15 мамырдағы шартта көрсетілген міндеттемелер мен тұрақты бейтараптық мәртебесіне негізделген. [[1996 жыл|1996]] жылдың 1 қаңтарынан Еуроодаққа мүше болып кабылданды. [[1992 жыл|1992]] жылы 19 ақпанда [[Қазақстан|Қазақстан Республикасымен]] дипломатиялық қатынас орнатты. == Экономикасы == Аустрия экономикасы нарықтық қатынастар негізінде дамыған индустриялы-аграрлы мемлекет. Ел экономикасына [[Германия|ГФР]] компанияларының ықпалы күшті. Аустрия жылына 0,5 млн. тонна көмір, 1 млн. тонна мұнай, 4,5 млн. тонна болат және 54,9 млн. кВТ сағат электр энергиясын өндіреді (1996 ж.). Дамушы өнеркәсіп салаларынан қара металлургия, алюминий өнеркәсібі, машина жасау (станоктар, транспорттық машиналар, электротехникалық бұйымдар), химия өнеркәсібі (азот тыңайтқышы, күкірт қышқылы, жасанды талшық, резина шығару), ағаш өндеу және целлюлоза-қағаз өнеркәсібі өркендеген. Аустрия шаруашылығанды мал шаруашылығының маңызы өте үлкен. Егіншілікпен қатар бау-бақша, жүзім шаруашылықтары дамыған. Аустрияның ұлттық табысы жылына 202,8 млрд. американ доллары болса, оны жан басына шаққанда 25,2 мың долллардан келеді. Соңғы көрсеткіш бойынша Аустрия Еуропа экономикалық аймағы бойынша алтыншы орында. Экспортқа жылына 55 млрд. доллардың өнімі шығарылып, 65 млрд. доллардың өнімі сырттан әкелінеді. Ал дүниежүзілік ішкі жиынтық өнімдегі Аустрияның үлесі 0,5%-тен сәл артық. ==Музыкасы== Аустрия ''музыка елі'' деген атпен белгілі. Оның музыкасы өнерінің қалыптасуына елдің географиялық орны және оны мекендейтін халықтардың (мажар, словак, серб, чех, украин, румын, хорват, т.б.) мәдениеті мен салт-дәстүрлері тікелей әсер етті. Еуропаның дәл ортасында тұрған Аустрия музыкасы Германия мен Италияның кәсіби өнерімен тығыз байланысты дамыды. Орта ғасырдың басында мұнда лирикалық ән өнері кеңінен дами бастады. 8 - 13 ғасырда музыка өнерінің шіркеулердің мектепте ән сабағын жүргізуі, көпшіліктің музыка мен биді қатыстыра отырып, діни көріністер ұйымдастыруы маңызды ықпал етті. 12 - 13 ғасырда музыка мәдениеті, негізінен, сарай, өнері түрінде дамыды. Ал 14 ғасырдың соңында көп дауысты хор дүниеге келді.15 ғасырда сарай капеллалары пайда болды (Вена, Инсбурк, Грац қ.), кәсіби капельмейстерлер (Ю.Слатконья, Г.Финн), органшылар (П.Хофхаймер, Х.Грауэндорфер, К.Краль, т.б.) жұмыс істеді. Вена ун-тінің ұйымдастырылуы(1365 жылы) Аустрияда музыканың дамуын жаңа сатыға көтерді. Студенттер мен Әулие Иштуан шіркеуінің әнші-оқушылары мерекелік жиындарда бірігіп хор орындауды дәстүрге айналдырды. 16 ғасырдың ортасында хордың, би музыкасының сүйемелдеуімен көпшілікке арналған студенттік спектакльдер қойыла бастады.Осындай театрлар кейін Аустрияның барлық ірі қалаларында құрылды. Әсіресе, көне дәстүрі бар Зальцбург театрларының атағы кең тарады (Осы театрға арнап Вольфганг Амадей Моцарт 11 жасында ''Аполлон мен Гиацинт'' атты латын комедиясына музыка жазған). 17 - 18 ғасырларда Италияның опера оратория және шіркеу музыкасының шеберлері (А.Чести, Н.Порпора, А.Сальери, т.б.) Венада жұмыс істеді. Бұл Венаның ірі опера өнері орталығына айналуына әсер етті. 18 ғасырдың ортасынан бастап аспаптық музыка дамыды. Йозеф Гайдн, Вольфганг Амадей Моцарт, Людвиг ван Бетховен бастаған Венаның классикалық музыка мектебі пайда болды. Бұлардың ыңғайындағы К.Глюк опера өнерінде реформа жасап музыканы сахналық драматургия заңдарына бағындырып, вокалдық шығармады сөз бен әуеннің біртұтастығын енгізді. Осыларға 19 ғасырдың бірінші жартысында Ф.Шуберт жеңіл әуенді тұрмыс-малт музыкасына негізделген романтизмді қосты. 19 ғасырда Аустрия вальстың отаны атанды. Оның негізін салушылар Й.Ланнер және Штраустар әулеті болды.19 ғасырдың басында Г.Маллер Аустрияда симфониялық музыканы өзінің тарихи биігіне көтерді. 20 ғасырдың ортасында романтикалық реализм бағытындағы музыка мектебі қалыптаса бастады.А.Кауфман, Ф.Вильдганс, кейін М.Рубин, аға буыннан А.Уль осы мектепті ұстанды. Аустрияның музыкасының дамуы мен танылуына Й.Й.Фукс, Й.Й.Альбрехтсбергер, Р.Валлашек, Р.Лахман, О.Э.Дейч, В.Фишер, Э.Шенк сияқты музыка танушылар, Г.Малер, Ф.Шальк, К.Краус, Э.Клейбер, Г. фон Караян, Ф.Штидри сияқты дирижерлер, З.Тальберг, Э.Зауэр, Ф.Гульда сияқты пианистер, Ф.Крейслер, Й.Майзедер, В.Шнейдерхан сияқты скрипкашылар, И.Фогль, А.Дермота, К.Унгер, А.Мильдер-Хауптман, М.Брандт, И.Зефрид сияқты әншілер көп еңбек сіңірді. Вена қаласында мемлекеттік опера, ''Фолк-сопер'' театры, камералық театр, Музыка мен сахна өнерінің академиясы, консерватория, ''Музыка достарының қоғамы'' бар. Халықаралық жаңа музыка қоғамының аустриялық бөлімі, жастардың халықаралық музыка федерациясы, Венаның ер балалар хоры, Вена-Моцарт қоғамы, Штирийск музыка қоғамы (Грай қаласында) тұрақты жұмыс істейді. Аустрия композиторлар одағы, Зальцбургте моцарттанудың ірі орталығы - Халықаралық Моцартеум қоғамы(1841 жылы) бар. Вена, Зальцбург, Грац қалаларында музыка мен драма өнері академиялары құрылған. Вена, Зальцбург, Брегенц қаласында тұрақты музыкалық фестивальдар өтіп тұрады. ==Театры== Аустрияда 14-15 ғасырдан қала алаңдары және жәрмеңкелерде көрсетілген миракль, мистерия түріндегі ойы-сауық, ал 16 ғасырда кезбе-актерлер тобы, 16-7 ғасырда иезуиттер театры пайда болды.18 ғасырдың басында Аустрия театр өнерінің дамуына әсер еткен актер әрі драматург Й.Страницкий Венада тұңғыш тұрақты театр(1712) ұйымдастырды. 1741 жылы Венада "Бургтеатр" аталған Патшалық театр ашылды."Бургтеатрдың" қалыптасуына режиссер әрі журналист Й.Шрейфогельдің басшылығымен жұмыс жасаған С.Шрейдер, М.Корн, Г.Аншюц сияқты актерлер көп еңбек сіңірді. 18 ғасырдың соңында Вена маңайында ашылған театрларда ("Леопольдштаттеатр", "1781; Виденертеатр", 1787; "Иозефштатеатр", 1788) В.Моцарттың, Й.Гайднның опералары қойылды. 19 ғасырдың басында осындай ұсақ театрлар өзінің шарықтау биігіне көтерілді. Оған драматург-актерлер Ф.Раймунд пен И.Нестройдың ұлттық комедия жанрындағы шығармалары мен демократиялық бағыттағы еңбектері себеп болды. 20 ғасырдың ортасында Аустрия театры ұлттық өнерді дамыту жолындағы жұмысын жаңаша жандандыруға кірісті. Зальцбургте халықаралық театр фестивалі өткізіліп тұрады. Венадағы бейнелеу өнері мен музыка академиясы жанында Вена театр тану инститтуты мен М.Рейнхардт семинары ғылыми орталығы бар. == Аустрияның ірі қалалары == * [[Вена]] * [[Линц]] * [[Грац]] * [[Зальцбург]] * [[Инсбург]] * [[Клаугенфурт]] == Діні == 2001 жылы өткен халықтық есепке сәйкес, Аустрия халқының 73,6% — католиктер, 4,7% — лютерандықтар, 4,2% - мұсылмандар, 2,2% - православиялық християндар, 0,1% - иудаизм дінін сенушілер; барлығы 12 конфессиялары тіркелген. Халықтың 12% өзін ешкандай дінге жатқызбайды. (1991 жылы олар халықтың 8,6% құраған). == Панорама == {{wide image|St. Stefan ob Leoben von Südosten Panorama.jpg|1800px|}} {{wide image|Stein a d Donau Panorama.jpg|1800px|Дунай}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Навигациялық блок |тақырып = Аустрия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Аустрия|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] q4pwqd6vgpgrl0y7aw8l4sv6lg0j130 Үлкен құралай 0 21412 3651822 2125735 2026-09-07T14:35:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651822 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Үлкен құралай | image = BirdsAsiaJohnGoVGoul 0108.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Құстар]] | ordo = [[Торғайтәрізділер]] | familia = [[Fringillidae]] | genus = ''[[Carpodacus]]'' | species = ''C. rubicilla'' | binomial = ''Carpodacus rubicilla'' | binomial_authority = (Guldenstadt, 1775) }} '''Үлкен құралай''' ({{lang-la|Carpodacus rubicilla}}) - сирек кездесетін, аз санды, жете зерттелмеген [[құс]]. [[Орталық Азия]]ның биік тауларын мекендейді, [[Қазақстан]]дағы ұялайтын жерлері белгісіз. Саны анықталмаған, дегенмен онша көп болмаса керек; әзірге белгілі бізге қыстайтын екі жер: [[Алматы]]ның төңірегі мен [[Ақсу-Жабағылы қорығы]]. Үлкен құралай бірнеше ондап қана кездеседі. Бұл түрге негізгі қауып - сайрағыш құстарды аулап, сатуды кәсіп еткендер. Қысқы мекені көлемі жағынан шағын, әрі қолайлы болғандықтан оларды аулау оңай. Аз зерттелген бұл түрді қорғау шараларын белгілеу үшін оның таралуын, санын, биологиясын анықтау қажет. [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енгізілген.<ref>http://www.redbookkz.info/species.php?lang=kk&num=12 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306003313/http://www.redbookkz.info/species.php?lang=kk&num=12 |date=2016-03-06 }} Үлкен құралай</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Торғайтәрізділер]] [[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]] [[Санат:Қазақстан құстары]] {{ornitology-stub}} 8hxlyen3zkduex3oe1od5df3lxzqeyu Галактика 0 22250 3652010 3596020 2026-09-08T09:33:13Z Asorev 125569 3652010 wikitext text/x-wiki {{мағына|Галактика (мағына)}} [[Сурет:Antennae galaxies xl.jpg|thumb|350px| Антенна Галактикасы]] '''Галактикалар''' — [[әлем]]ді құрайтын, өлшемдері өте үлкен [[жұлдыз]]дар жүйелері. Ғаламның бізге байқалатын бөлігіндегі галактикалар жиынтығын кейде [[метагалактика]] деп атайды. Басқа галактикалардан өзгешелініп, біздің Галактика бас әріппен жазылады. Морфологиялық тұрғыдан қарағанда сфералық, эллипстік, спираль және бұрыс пішінді галактикалар ажыратылады. Біздің Галактика спираль түріне жатады, құрамына 10<sup>11</sup> астам жұлдыздар кіреді, үлкен диаметрі 80 мың жарық жылындай, ал орталығындағы максимал қалыңдығы 16 мың [[жарық жылы]]на тең, шетіне қарай 3–6 мың жарық жылына дейін азаяды. Галактикалар кеңістікте әркелкі бөлініп, топтар мен [[шоғырлар]] құрайды. Біздің Галактика басқа 15 галактикамен бірге галактикалардың жергілікті тобы деп аталатынды құрайды. Бізге ең жақын орналасқан деген галактикалар – [[Магеллан бұлттары]] мен [[Андромеда тұмандығы]].<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайышов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет. ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2</ref> == Анықтамасы == Галактика — [[жұлдыз]]дар мен жұлдыздардың шоғырлануы, жұлдызаралық газдар мен тозаңнан және түнек [[материя|материясынан]] құралған алып, гравитациялық байланысқан жүйе. == Галактика түрлері == Галактика түрлері — өткен ғасырдың 20-жылдары Э.Хаббл галактикаларды пішіні бойынша бөлген үш топ. Жұлдыздары спираль бойымен орналасқан ''спиральдық галактикалар'', [[эллипсоид]] пішіндес ''эллипистік галактикалар'' және белгілі бір пішіні жоқ ''бұрыс галактикалар''. Біздің галактика спиральдық галактикалар қатарына жатады. Галактикалардың барлығы да қозғалыс үстінде дамиды, өзгереді, өшеді, қайтадан пайда болады. Қазіргі ғаламат Әлем тығыздығы шексіз үлкен, ал көлемі шексіз кіші нүктедей ғана белгісіз заттың жарылысынан пайда болған. == Зерттелу тарихы == Шамамен жүз жыл бұрын біздің галактика әлемдегі жалғыз дене деп есептелді және барлық көрінетін [[тұмандық|тұмандықтар]] біздің галактикаға жатады деп саналады. Бұл оларға дейінгі қашықтықтарды анықтаудың қиындықтарына байланысты болды. Қазір ғарыштағы 20 галактиканың жергілікті шоғырын және басқа 10 млрд-қа жуық галактиканы білеміз. Олар топтасып орналасқан және ең сезімтал құралдардың көмегімен анықтайтын қашыктықта жан-жаққа таралып, бір-бірінен алшақтап барады. Оңтүстік жарты шардың түнгі аспанынан бізге ең жақын "Магеллан бұлттарын" бақылай аламыз. Зер салып қарағанда бұлт "толқып" тұрған тәрізді. Астрономдар оның толкуын біздің галактикаға жакын орналасуымен түсіндіреді. Бір кездері "Магеллан бұлттары" біздің галактикамен соқтығысқан секілді. "Магеллан бұлттары" Құс жолынан көп кіші. Олар біздің Галактиканың серігі. Миллиардтаған жылдардан кейін олардың тағы да бір-біріне жақындауы мүмкін. "Магеллан бұлтынан" сәл әріректе "Андромеда" галактикасы бар. XX ғасырдың басында оған дейінгі қашықтық анықталып, ол 2 млн жарық жылына тең болды. Біздің Галактика, "Магеллан бұлттары", "Андромеда" жәнө "Үшбұрыш" галактикалары мен бірнеше ергежейлі эллипстік галактикалар Жергілікті галактикалар тобын құрайды. Галактикалар пішінімен, салмағымен және өлшемдерімен ерекшеленеді. Галактикалардың эволюциясы жайында жұлдыздардың эволюциясына қарағанда олде кайда аз білеміз. Галактика ядролары, олардың галактиканың эволюциясына және құрылымына әсері жөнінде мәліметтер өте аз. Кейбір ғаламдардың газ бен зат бөліп жарылатыны, ал кейбірінің бірімен-бірі өзара әсерлесетінін білгеннен кейін шешілетін проблемалар қатары көбейе түсті. Біздің галактика тәрізді миллиондаған галактикалар бар. Мұндай галактикалардың тармақтарында жаңа жұлдыздардың пайда болуына негіз болатын газдар мен тозаңдар бар. Бірақ спиральдар ешбір уақытта центрге өте жақын келмейді. Кейде спираль центрден қашық жатқандай, Галактиканың ядросы мен спиральдар арасында оларды жалғайтыны бар ''(жалғастырғыш)'' тәрізді көрінеді. Спиральді галактикалар да ядроларының өлшемдерімен ерекшеленеді. Дүниедегі ең ірі галактикаларға эллипетік галактикалар жатады. Олардың кейбіреуі шар тәрізді, ал кейбіреуі созылыңқы болып келеді. Олар өздеріне өте жақын келген әлдеқайда кіші галактикаларды қармап алу арқылы кеңейеді. Сыртқы пішініне қарай астрономдар галактикаларды бірнеше түрге топтайды. Эллипстік галактикаларды 10 түрге бөліп, мынадай белгілеулер енгізді: Е0 (сфералық), E10 ''(қатты майысып, екі бүйірінен жаншылған, пішіні, құймақ нанға ұқсайды)''. Спиральді галактикаларды сыртқы түріне қарай екі түрге бөлді: жалғастырғышы бар ''(белгіленуі Sb)'', жоқ ''(белгіленуі S)'' және ядроларының өлшеміне қарай үш түрге # ''''Sa''''' ''(ең ірі ядро)'', # '''''Sb''''' ''(орташа ядро)'', # '''''Sc''''' ''(кіші ядро)'', сол сияқты '''''Sba''''', '''''Sbb''''', '''''Sbc''''' деп бөлінеді. Барлык бұрыс галактикалар бір белгімен ''''ir''''' деп белгіленді. Бірнеше мың өте жарық галактикалардың ішінде шамамен 80%-ы спиральді, 17%-ы эллипсті және 3%-ы бұрыс галактика. Галактикаларға дейінгі қашықтықтарды әр түрлі әдістермен анықтайды: [[Цефеида|цефейдтер]], жаңа және аса жаңа жұлдыздар, өте жарық, жұлдыздар бойынша т. с. с. == Құс жолы == {{main|Құс жолы}} Құс жолы (немесе бас әріппен Галактика) — құрамына Күн жүйесі мен көптеген жұлдыздар енетін алып аумақты спиральді галактика. == Суреттер == <gallery mode=packed> Сурет:Messier object 089.jpg|E0: M89 Сурет:MESSIER 105 2MASS.jpg|E1: M105 Сурет:Messier 60 Hubble WikiSky.jpg|E2: M60 Сурет:Messier object 086.jpg|E3: M86 Сурет:Messier object 049.jpg|E4: M49 Сурет:Messier object 110.jpg|E6: M110 Сурет:Ngc1316 hst.jpg|S0: NGC 1316 Сурет:Phot-34b-05-fullres.jpg|Sa: NGC 92 Сурет:Messier51 sRGB.jpg|Sc: M51 Сурет:Phot-14b-09-fullres 2.JPG|Sd: NGC 7793 Сурет:Ngc1427AIrregulargalaxy.jpg|Irr:NGC 1427 Сурет:NGC 4650A I HST2002.jpg|NGC 4650A&nbsp;— Галактика полярлық сақинамен </gallery> == Тағы қараңыз == * [[NGC 1]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астрономиялық нысандар]] [[Санат:Галактикалар]] d7czuc37ds2nf4v3wm1rdsddgg5wjcn Аға сұлтан 0 25093 3652090 3400584 2026-09-08T11:26:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3652090 wikitext text/x-wiki '''Аға cұлтан''' — [[хандық]] институтты жойғаннан кейін [[Ресей үкіметі]]нің қазақ даласын отарлауды одан әрі тереңдету мақсатымен құрған әкімшілік-аумақтық округті басқарушының лауазымы. == Тәртібі == Алғашында [[хан]]-төрелердің тұқымы сайланған. Кейіннен хан тұқымдарының ықпалын әлсірету үшін “Аға сұлтандарды сайлау хақындағы” жаңа ережелер жасалып, айрықша қабілетімен танылған “қараларды” да сайлауға рұқсат берілді. Ресей үкіметінің “Сібір қазақтары туралы жарғысында” (1822) мынадай әкімшілік бөліктер белгіленді. 50-70 үй — бір әкімшілік ауыл, 10-12 ауыл — бір болыс, 15-20 болыс — бір [[округ]]. Аға сұлтанды болыс басқарушылары үш жылға сайлады. Алғашқы ашылған (1824) [[Қарқаралы округі]]нің (бұрынғы Бөкейхан иелігі) аға сұлтаны [[Тұрсын Шыңғысұлы]], [[Көкшетау округі]]нің (бұрынғы Уәлихан иелігі) аға сұлтаны Ғұбайдолла (Абайділда) Уәлиханұлы болды. [[Шыңғыс Уәлиханұлы]] (Құсмұрын), Тезек төре (Ұлы жүз), [[Ерден Сандыбаев]] (Атбасар), [[Бексұлтан Ағадайұлы]] (Аягөз), [[Әділ Бөкейханұлы]] (Кіші жүз), [[Шалғынбай Бірәліұлы]] (Қарқаралы), [[Мұса Шорманұлы]] (Баянауыл) т.б. белгілі Аға сұлтандар шықты.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Міндеті == Аға сұлтанның басты міндеттері: Ресей билігін жүзеге асыру, алым-салық жинату, сауда керуендерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, “бүлікшілерді” басу т.б. Үш жылдан кейін ақсүйек Аға сұлтанға Ресей армиясының майоры шені және дворяндық атақ берілді. Қарадан шыққандары кіші офицерлік хорунжий шенімен шектелді. (мысалы, Құнанбай Өскенбайұлы). Аға сұлтанның жылдық жалақысы 380 сом мөлшерінде белгіленді. Оларды халық дәстүрімен ақ киізге отырғызып көтерді. Бұл рәсім елдің әдетте арқа басы кеңіген, шаруасы түзелген тамыз айында жүзеге асырылды. Өздеріне қолайлы үміткерді өткізу үшін Аға сұлтан сайлауына орыс әкімшілігі ықпал жасап отырды. Отаршылдық билікті одан әрі күшейту мақсатындағы І Николай патшаның жаңа реформасына (19.5.1854) сай округ тарап, Аға сұлтан лауазымы жойылды. Аға сұлтан дар ұрпақтары 1867 — 68 жылдары реформа бойынша біршама жеңілдіктерге ие болды.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == [[Қарқаралы Округі]] == {| class="wikitable" |- ! № !! ФИО !! Басқару жылдары !руы |- | 1 || [[Тұрсын Шыңғысов]] || 1824-1845 |[[төре]] |- | 2 || [[Құсбек Тәукин]] || 1845-1849 |төре |- | 3 || [[Құнанбай Өскенбаев]] || 1849-1852 |[[тобықты]] |- | 4 || [[Төлек Шыңғысов]]|| 1852-1861 |төре |- | 5 || [[Тұрсын Шыңғысов]] || 1861-1862 |төре |- | 6 || [[Шалғынбай Біралин]] || 1862-1868 |төре |} == [[Ақмола сыртқы округі]] == * [[Қоңырқұлжа Құдаймендеұлы]] (1832- 1842), (1845-1849)<ref>https://camonitor.kz/27994-kazahskiy-sultan-185-let-nazad-ukazal-mesto-buduschey-akmoly.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025145942/https://camonitor.kz/27994-kazahskiy-sultan-185-let-nazad-ukazal-mesto-buduschey-akmoly.html |date=2018-10-25 }}</ref> == [[Аманқарағай округі]] == * [[Шыңғыс Уәлиұлы Уәлиханов]] (1834 – 44) == [[Аякөз сыртқы округі]] == * Сарт Жошыұлы * [[Бексұлтан Ағадайұлы]] * [[Барақ Солтыбайұлы]] 1861-1862 == [[Алатау округі]] == * Тезек Нұралин (Тезек төре)? <ref>https://zheruiyq.kz/2201/altynemelge-sajahat/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022091618/https://zheruiyq.kz/2201/altynemelge-sajahat/ |date=2020-10-22 }}</ref> == [[Атбасар сыртқы округі]] == * [[Ерден Сандыбаев]] 1862-? * Көшек Жадаев<ref>https://el.kz/news/archive/content-30795</ref> == [[Баянауыл Сыртқы Округі]] == * [[Шоң Едігеұлы]] (айдабол руынан, 1833 - 36) * [[Шорман Би Күшікұлы|Шорман Күшікұлы]] (қаржас, 1836 - 37), * Маман Абылаев (төре, 1837 - 38), * Бопы Тәтенұлы (төре, 1838 - 40), * Боштай Тұрсынбайұлы (айдабол, 1840 - 41), * Бердәлі Қазанғапұлы (бәсентиін, 1841 - 42), * Қазанғап Сатыбалдыұлы (1843 - 48), * Әли Көксалов (төре, 1848 - 51), * Ханқожа Тәтенұлы (төре, 1851 - 53), * Мұса Шорманұлы == [[Көкпекті округі]] == (1844 - 18?) * Қисық Тезе­ков (род Кенже – Мұрын)<ref>http://stom.tilimen.org/h-a-b-a-r-sh-i-s-i-v-e-s-t-n-i-k-semipalatinskogo-gosudarstven.html?page=15 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190622112021/http://stom.tilimen.org/h-a-b-a-r-sh-i-s-i-v-e-s-t-n-i-k-semipalatinskogo-gosudarstven.html?page=15 |date=2019-06-22 }}</ref> == [[Көкшетау сыртқы округі]] == # Ғұбайдолла Уәлиханов – 1824, 1832-1838. # Жылғара Байтоқин – 1824-1826, 1838-1841. # Тоқтамыс би – 1826-1827. # Абылай Ғаббасов – 1829-1832. # Әбілқайыр Ғаббасов – 1841-1845. # Маңдай Тоқтамысов – 1845-1851. # Әбдіғафар Маңдаев – 1852-1854. # Пірәлі Ғаббасов – 1854-1857. # Мұса Жылғарин – 1858-1860, 1866-1868. # Шыңғыс Уәлиханов – 1860-1862, 1863-1866. * [[Шыңғыс Уәлиұлы Уәлиханов]] (1857 – 68) # Құспек Таукин – 1862-1863.<ref>http://elib.nklibrary.kz/pdf/asyl-mura/zhylgara.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209165529/http://elib.nklibrary.kz/pdf/asyl-mura/zhylgara.pdf |date=2018-12-09 }}</ref> == [[Құсмұрын округі]] == * [[Шыңғыс Уәлиұлы Уәлиханов]] (1844 – 1853) * [[Есеней Естемесұлы]] (1853 – 1859) == [[Үшбұлақ округі]] == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} * https://cyberleninka.ru/article/v/istoriya-obrazovaniya-bayan-aulskogo-okruga-srednego-zhuza {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ сұлтандары]] jssb3oqaldre7wu2mrqkrcsxywbi61n Астрахан 0 25643 3652066 3638211 2026-09-08T10:02:51Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3652066 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Астрахан |шынайы атауы = {{lang-ru|Астрахань}} |сурет = Астраханский кремль.jpg |сурет атауы = Астрахан Кремлі |елтаңба = Coat of Arms of Astrakhan.svg |ту = Flag of Astrakhan.svg |елтаңба сипаттамасы = Астрахан елтаңбасы |ту сипаттамасы = Астрахан туы |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 46|lat_min= 20|lat_sec= |lon_dir =E|lon_deg= 48|lon_min= 02|lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Астрахан |кестедегі аймақ = Астрахан |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |басшының түрi = [[Астрахан мэрі|Мэрі]] |басшысы = [[Мария Николаевна Пермякова|Мария Пермякова]] |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1334 жыл |статусы 1 = қала статусы |статус алуы 1 = [[1717 жыл]] |жер аумағы = 208,70<ref name="БДПМО">[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst12/DBInet.cgi Росстат. База данных показателей муниципальных образований.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140127050428/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst12/DBInet.cgi |date=2014-01-27 }}</ref><ref name="Генплан">[http://astrakhan.urbanistika.ru/doc/doc43_1.pdf Генеральный план города Астрахань. Основные технико-экономические показатели.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002011332/http://astrakhan.urbanistika.ru/doc/doc43_1.pdf |date=2013-10-02 }}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = -25 |климаты = [[Континенттік климат|континеталды]] |ресми тілі = орыс |тұрғыны = {{құлдырау}} 524 371 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 2512,68 |ұлттық құрамы = [[орыстар]] (77,93 %) <br/>[[татарлар]] (6,98 %) <br/>[[қазақтар]] (5,45 %) <br/>[[әзербайжандар]] (1,31 %), <br/>[[армяндар]] (0,96 %) <br/>[[украиндар]] (0,95 %) <br/>басқалары (6,42 %)<ref name="demoscope.ru">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2007/0271/tema01.php|title=Перепись 2002 года показала изменение национального состава населения Москвы|publisher=«Демоскоп» — Электронная версия бюллетеня «Население и общество». Институт демографии Государственного университета — Высшей школы экономики|accessdate=2009-01-13}} {{ref-ru}}</ref> |конфессионалдық құрамы = [[Христиандық|Христиандар]], [[Мұсылман|мұсылмандар]], [[Яһудилік|яһудилер]], [[Буддизм|будисттер]] және басқалары |этнохороним = Астрахандық, Астахандықтар |телефон коды = (8512) |пошта индексі = |пошта индекстері = 414000—414057 |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Astrakhan |сайты = http://www.astrgorod.ru/ |сайт тілі = ru |сайт тілі 2 = |add1n = Марапаттары |add1 = {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} }} '''Астрахан''', Қажытархан ({{lang-ru|А́страхань}}) – [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] қала, [[Астрахан облысы]]ның орталығы<ref name="БРЭ-ТОМ-2">{{кітап |автор=Ушакова Н.Н., Хрущёва М.Г |атауы=А́страхань |ссылка= https://bigenc.ru/geography/text/1835869|ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю.С. Осипов]] и др., отв. ред. С.Л. Кравец|издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 30 т.)|место=Москва|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» |год=2005 |том=2. Анкилоз - Банка |страницы= 400—401 |страниц=766 |isbn=5-85270-320-6 |тираж=65000|language=ru}}</ref>. [[Төменгі Поволжье|Төменгі Поволжьенің]] экономикалық және мәдениеттік орталығы деп саналады<ref name="Официальный сайт органов местного самоуправления">{{cite web |url = http://astrgorod.ru/about/obshchie-svedeniya |title = Официальный сайт органов местного самоуправления. |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131211150238/http://astrgorod.ru/about/obshchie-svedeniya |archivedate = 2013-12-11 }}</ref>. Ресейдің тарихи маңызы бар қалалардың біріне жатады<ref name="Официальный сайт органов местного самоуправления" />. [[Астрахан қалалық округын]] қалыптастырады. [[Еділ]] дельтасының жоғарғы жағында орналысқан. Астраханнан [[Мәскеу]]ге дейін жолдың қашықтығы 1550 км. Қала 4 ауданға бөлінген: Кировский, Советский, Ленинский, Трусовский. Тұрғыны 524,4 мың адам (2021). Ауданы: 208,70 км²<ref name="БДПМО" /><ref name="Генплан" />. {{Commonscat|Astrakhan}} ==Этимология== Қаланың аттың пайда болғаны туралы көп аңыздар бар. Баяғыда Астраханның атты қалай пайда болған туралы екі пікір болған. Бірінші пікір бойынша, аты [[Славяндар|славяндық]] «страхань» сөзінен шықты, ал екіншісі бойынша [[Скифтер|скиф]] сөздерінің «ас» - әскердің басшысы және «тархан», бірақ екі пікірін де [[Василий Никитич Татищев|В. Н. Татищев]] жоққа шығарды<ref>Зайцев И. В. Астраханское ханство. М., 2004. С. 11.</ref><ref>Татищев В. Н. Избранные произведения. Л., 1979. С. 172.</ref>. Орыс шежірелерінде қаланы Азсторокань, Азтаракань, Азтарокань, Азторакань, Азторокань, Азторохань, Асторокань, Асторохань, Астрохань, Хазторокань деп атаған<ref>[https://books.google.ru/books?id=e1UfAQAAMAAJ&q=Азторокань Полное собрание русских летописей]. — {{М.}}: Языки русской культуры, 2000. — Т. 14 — С. 176—600 с. — ISBN 5-7859-0134-X.</ref>. [[Мишарлар]]да да қаланың атауы туралы аңыз бар. Аңыз бойынша оларда Сарай хан деген билеуші болған, оның Астыр хан мен Қасым хан деген балалары болған. Ол аңыз Алтын Орланың [[Сарай-Бату]], Астрахан мен [[Қасымов]] деген қалалары туралы түсіндіргісі келді<ref>Ахмеров Г. Избранные труды. Казань, 1998. С. 147.</ref>. Астрахандықтардың өзіңдерінде аты Астра болған [[Хан]] туралы әлде оның Астра қызы туралы аңыз бар<ref>''Charnock, Richard Stephen''. [https://books.google.com/books?id=r2YDAAAAQAAJ&pg=PA18 Local Etymology: A Derivative Dictionary of Geographical Names]. — London: Houlston and Wright, 1859. — P. 18.</ref>. Ол аңыз кешкі орыс тілден шыққаны анық. Ол аңыздың ақиқатқа жақындығы ғылымда қаралыстырылмаған<ref name="autogenerated2">Крепость. Путешествие в Каспийскую столицу. Астрахань: ООО Типография «Нова», 2009. С. 22.</ref>. Кейбір таласты теориялар бойынша, қаланың аумағында Алтын Орданың тархан сауатымен ас тайпасы тұрып, көшкен<ref>Шнайдштейн Е. В. Северный Прикаспий в древности: Учеб. пособие по истории края. Астрахань, 1992. С. 41, 43—44 (гл. «Ас-Тархан»).</ref>. Бірақ-та Астрахан аумағындағы ас тайпасы туралы қазіргі уақытта мәлімет жоқ<ref name="autogenerated2">Крепость. Путешествие в Каспийскую столицу. Астрахань: ООО Типография «Нова», 2009. С. 22.</ref>. Тарихта Астар - Кавказдың солтүстігінде және Дон өзеннің бойында тұрған [[Аландар]]. Еділ аумағындағы Астар тайпасы туралы тек [[Виллем Рубрук]]тың жазбаларында ескертіледі<ref>Гильом Де Рубрук. [http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Rubruk/frametext6.htm Путешествие В Восточные Страны, главы 47—53], издание 1957 года.</ref>. ==Тарихы== Қала XIII ғасырдың екінші жартысында пайда болғаны деп сеніледі. [[Магомет Гарифович Сафаргалиев|М. Г. Сафаргалиев]] айтуы бойынша, қала [[Алтын Орда]] [[Ислам]] дінін қабылданғанда пайда болған. [[Виллем Рубрук]] 1254 жылда Еділдің бойында ауылы бар екенін ескертті. Ауыл [[Бату хан]] мен [[Сартақ хан]]ға қыстауы болып және хан бұйрығымен [[шіркеу]] құрғызалған. Жазбаша түрде [[Қажы-Тархан|Қажытархан]] бірінші рет қалаға [[Өзбек хан]]мен бірге барған [[Ибн Баттута]]ның жазбаларында ескертілген. Орта ғасырлардың карталары Қажытарханды Еділдің батыс жағалауында, қазіргі уақыттағы Астраханның орналасуына қарағанда жоғары. ===Алтын Орда уақытында=== Сауда жолдарында болғандықтан, Қажытархан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] сауда орталығы болып кетті. Шығыс тауарларымен келген [[керуен]]дер, мына жерге Сарайлардан келіп, екі жаққа жіберілген, оңтүстікке([[Кавказ]]ға) және батысқа([[Азов теңізі|Азовқа]]). [[Иосафато Барбаро]] айтуынша, специялар мен жібек Итальяндық колония Қажытархан арқылы өткен. [[1395]] жылдың қысында [[Әмір Темір]]дің әскерлері келген. Шежірелер бойынша, Еділ бойында қалың мұз бөліктерден қабырға құрғызылған, бірақ Қажытарханның басшылары Әмір Темірге шайқассыз қаланы беріп, қаланы тонаған. Иософата Барбаро сөзі бойынша, Қажытархан - қиратылған қалаға дейін дерлік. ===Астрахан хандығы уақытында=== Қала қайттан құрғызылып, [[1459 жыл|1459]] жылында [[Астрахан хандығы|Астрахан хандығының]] астанасы болған. XV ғасырда [[Венеция|Венециядан]] келген [[Амброджо Контарини]] қаланың төмендеудің ізі қалғаны туралы айтқан: "''Үйлер аз, болса барлығы саз балшығынан құрғызылған, бірақ та қаланы биік емес тас қабырғасы бар.''" XVI ғасырда Астраханның жақсы орналасуынан, хандық [[Осман империясы]]ның, [[Қырым хандығы]]ның және [[Ноғай ордасы]]ның назарын аударған. [[1533 жыл|1533]] жылда "орыс партиясы" пайда болды, ол Мәскеу үкіметімен тағайындалып, оның әсерінен Астрахан хандығы Мәскеу үкіметімен сауда-саясаттық шартқа отырған<ref name="ГПНТБ СО РАН">[http://www.spsl.nsc.ru/history/descr/astrah.htm АСТРАХАНСКОЕ ХАНСТВО]</ref>. [[1552 жыл|1552]] жылында Руске қарсы шыққан [[Ямгурчи хан]] Астраханның билеушісі болған<ref name="Сайт татар Астрахани и области">[http://xacitarxan.narod.ru/xtarix.htm Официальная история]</ref>. [[IV Иван|Иван Қорқынышты]] оны ханның орнынан шығару үшін 30 мың стрелецтерді жіберген. [[1554 жыл|1554]] жылда Астрахан қаласын Русь княздіктері жаулап алған да, ханның орнына Ямгурчи құлатқан [[Дервиш-Әлі]]ні қойған. Ол Мәскеумен жақсы қарым-қатынасқа уәде берсе де, Қырыммен одаққа кіргеннен кейін, орыс мәскеушілдік көңілін бұзып, содан кейін бір орыс отрядқа шабуыл жасаған<ref name="Сайт татар Астрахани и области"/>. Иван Қорқынышты қайттан стрелецтерді жіберіп, бірақ енді хандықты Ресей толықтай жаулап алып, Ресейге қосқан<ref name="Сайт татар Астрахани и области"/>. ===Ресей құрамындағы Астрахан=== [[File:Astrakhan in XVII engraving from book 1682.jpg|thumb|XVII ғасырдағы Астрахан. 1682 жылдың Гравюрасы]] [[File:A carpet fair at Astrakhan.jpg|thumb|left|320px|Астрахандағы көрпе базары]] [[1558 жыл|1558]] жылында қалада ағаштан қамал құрғызылып басталған. [[1636 жыл|1636]] неміс саяхатшы [[Адам Олеарий]] қаланың ашылуы күні көре алды, ал [[1559 жыл|1559]] жылдың жазында [[Бұхара]]дан қайтып келген ағылшын дипломаты [[Энтони Джениксон]] Астрахан туралы "''аралда, биік жағалауында және ішіндегі сарайы бар''" - деп айтқан. [[1582 жыл|1582]] жылда ағаштан құрғызылған қабырғалардың орнына қабырғаларды тастан жасап, онымен бірге 8 үлкен мұнара тұрғызған, олар - [[Астрахан кремлі|Астрахан кремлінің]] бас бөлігі болған. Орыс Астраханы [[Мәскеу патшалығы|Мәскеу патшалығына]] тек қана оңтүстік-шығыста орналасқан күшті форпост болмай, [[Азия|Азияға]] "қақпа" болған. Астраханға басқа қалалардан көп адамдар келіп, Еділ мен [[Каспий теңізі|Каспийдің]] минералдық тұз бен бекіре үшін келген. [[1569 жыл|1569]] жылда Астрахан түркі-татарлық әскерінің қоршауына төтеп берген. [[1670 жыл|1670]] жылда тұрғындар қалаға Стенька Разинаны кіргізіп, өзінді-өзі басқаруды бастаған<ref>''[[Золотарёв, Пётр Алексеевич|Золотарёв П. А.]]'' «История об астраханском бунте казака Степана Разина и о убиении в оном митрополита Иосифа, боярина князя Прозоровского и многих воевод»</ref>. Бір жылдан кейін патшалық әскер басшысы қамалды қоршап алып, оған қарсы тұрғындар көтерілісті көтеріп, екі жарым айдан кейін ғана оны жіберген. [[1692 жыл|1692]] жылда [[Оба індеті]] 16 мың адамдардан 10 мың адамды қырған. [[XVIII ғасыр]]дағы Астраханның интенсивті колонизациясы басталды. [[I Пётр|I Пётрдың]] бұйрығымен 1717 жылдың 22 қарашадан бастап [[Астрахан губерниясы]] пайда болған, оның аумағы қазіргі уақыттағы [[Еділ федералды округі|Еділ федералды округінің]] аумағымен бірдей дерлік. Астрахан [[губерния]] қаласы деген статусын алған. Келесі жылдарда Астрахан губерниясының аумағы [[Ресей империясы]]ның губерниялардың шекаралырының өзгертуінің әсерінен өзгерліді. Астрахан губерниясы қазіргі уақыттағы Астрахан облысына ұқсас аумағын [[Волгоград облысы|Сталинград облыс]]ынан шыққанда(1943 жылдың 27 желтоқсанында) алған. [[File:1903 Astrakhan (centr).png|thumb|Астрахан қаланың орталықтың планы, 1903 жыл]] [[1897 жыл|1897]] жылдағы санағы бойынша қалада 112 880 адам тұрған. Тұрғындар аралығында [[Орыс тілі]]н ана тілі деп 86 563 адам деп белгілеген<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=36|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России|publisher=[[Демоскоп Weekly]]|description=Астраханский уезд — г. Астрахань|accessdate=2014-04-20}}</ref>. [[1917 жыл|1917]] жылдағы болған [[Қазан төңкерісі|Қазан революциясы]] әсерінен [[1918 жыл|1918]] жылдың қаңтарында көшелер бойында шайқастар жүргізіліп, нәтижесінде [[Большевизм|Большевик]]тер антибольшевиктік күштерін талқандаған. [[1919]] жылдың жаз бен күз бойы азаматтық соғыстың кескілескен ұрыстары болған. [[1920 жыл|1920]] жылдан бастап [[1928 жыл|1928]] қала [[Қалмақ автономдық облысы|Қалмақ автономдық облысының]] астанасы болған. [[1942 жыл|1942]] жылдың жазында [[Вермахт|Гитлердің әскерлері]] Астраханға 100-150 км қашықтықта келген. [[Люфтваффе]] Еділдегі кемелерді аспаннан бомбалаған, кейбір бомбалар қалаға түскен. Соғыс бойында қала жанармай материалдарын Орталық Ресейге ауыстырып тиетін орын болған. 1950-1960 жылдарда қаланың [[Реконструкция(құрылыс)|реконструкциясы]] басталған. Қала үшін жаңа Генералды план қабылданылған, ол бойынша жаңа парктер ашылды, алаңдар пайда болған, Еділдің жағалауы қайттан салынып, Астрахан Кремлінің [[Қалпына келтіру|реставрациясы]] басталған. [[2008 жыл|2008]] Астрахан қаланың 450 жылдық мерейтойын қарсы алған. [[2007 жыл|2007]] жылда трамвай жолдары жабылған, ал [[2017 жыл|2017]] жылда троллейбустік жолдар жабылған. ==Физикалық-географиялық характеристикасы== Астрахан [[Шығыс Еуропа жазығы]]ның оңтүстік-шығысында, [[Каспий маңы ойпаты]]нның [[Шөлейт белдеме]]сінде орналасқан. 11 аралда орналасып, қала [[Еділ]]дің жағалауында 45 километрден астамға тартылған. Рельефі - [[жазық]], биіктігі 5-15 м төбелері бар. Қаланың орталығы теңіз деңгейінен -23 м биіктікте. ===Климат=== [[Қоңыржай климат]], [[Континенттік климат|континенталды]], үлкен жылдық және жаздың тәуліктік ауа температурасы амлитудалары бар, Жауын-шашынның мөлшері аз және буланғыштық жоғары. Қалаға көбінесе шығыстық, оңтүстік-шығыстық және солтүстік-шығыстық желдер келеді, ал сәуірден бастап, тамызға дейін [[Аңызақ|аңызақтар]] байқалады. Сондай климаттың түрі оның [[Шөлейт белдеме]]де орналасқаны түсіндіреді. Бір жылда орта есеппен 213 шуақты күн болады<ref name="Погода в Астрахани по месяцам">[http://pogoda.turtella.ru/Russia/Astrahan/monthly/ Погода в Астрахани по месяцам]</ref>. Күннің ұзақтығы 8 сағаттан 36 минуттан (22 желтоқсан) басталып, 15 сағат 48 минутке (22 маусым) дейін өзгеріледі<ref name="Месячные таблицы времени восхода и захода солнца в Астрахани">[http://dateandtime.info/ru/citysunrisesunset.php?id=580497 Месячные таблицы времени восхода и захода солнца в Астрахани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004221116/http://dateandtime.info/ru/citysunrisesunset.php?id=580497 |date=2013-10-04 }}</ref>. Жауын-шашынның жылдық нормасы: 234мм<ref name="Климат Астрахани">[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34880.htm Климат Астрахани]</ref>. Жауын-шашын саны бойынша Астрахан [[Еуропа|Еуропаның]] ең үлкен құрғақ қаласы деп саналады. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Астраханның |Дерекнама=<ref name="Климат Астрахани" /> | Қаң_ор=-3.7 | Қаң_ор_ж-ш =15 | Ақп_ор=-3.7 | Ақп_ор_ж-ш=12 | Нау_ор=2.3 | Нау_ор_ж-ш=16 | Сәу_ор=11.1 | Сәу_ор_ж-ш=23 | Мам_ор=17.7 | Мам_ор_ж-ш=28 | Мау_ор=23.1 | Мау_ор_ж-ш=25 | Шіл_ор=25.6 | Шіл_ор_ж-ш=24 | Там_ор=24.0 | Там_ор_ж-ш=21 | Қыр_ор=17.7 | Қыр_ор_ж-ш=17 | Қаз_ор=10.4 | Қаз_ор_ж-ш=18 | Қар_ор=3.1 | Қар_ор_ж-ш=18 | Жел_ор=-1.9 | Жел_ор_ж-ш=16 | Жыл_ор=10.5 | Жыл_ор_ж-ш=234 | Қаң_ор_мин=-6.5 | Қаң_ор_макс=-0.1 | Ақп_ор_мин=-7.1 | Ақп_ор_макс=-0.8 | Нау_ор_мин=-1.9 | Нау_ор_макс=7.8 | Сәу_ор_мин=5.9 | Сәу_ор_макс=17.4 | Мам_ор_мин=12.1 | Мам_ор_макс=23.8 | Мау_ор_мин=17.4 | Мау_ор_макс=29.3 | Шіл_ор_мин=19.6 | Шіл_ор_макс=32.0 | Там_ор_мин=18.1 | Там_ор_макс=30.6 | Қыр_ор_мин=12.3 | Қыр_ор_макс=24.4 | Қаз_ор_мин=6.0 | Қаз_ор_макс=16.3 | Қар_ор_мин=0.0 | Қар_ор_макс=7.1 | Жел_ор_мин=-4.6 | Жел_ор_макс=1.2 | Жыл_ор_мин=5.9 | Жыл_ор_макс=15.9 | Қаң_а_макс=14.0 | Қаң_а_мин=-31.8 | Ақп_а_макс=17.1 | Ақп_а_мин=-33.6 | Нау_а_макс=24.0 | Нау_а_мин=-26.9 | Сәу_а_макс=32.0 | Сәу_а_мин=-8.9 | Мам_а_макс=36.8 | Мам_а_мин=-1.1 | Мау_а_макс=40.6 | Мау_а_мин=-5.4 | Шіл_а_макс=41.0 | Шіл_а_мин=10.1 | Там_а_макс=40.8 | Там_а_мин=6.1 | Қыр_а_макс=38.0 | Қыр_а_мин=-2.0 | Қаз_а_макс=29.9 | Қаз_а_мин=-10.5 | Қар_а_макс=21.6 | Қар_а_мин=-25.8 | Жел_а_макс=16.4 | Жел_а_мин=-29.9 | Жыл_а_макс=41.0 | Жыл_а_мин=-33.6 |}} ===Сағаттық белдеу=== Астрахан МСК+1 [[Уақыт белдеуі|Сағаттық белдеуінде]] орналасқан. Уақыттың [[Дүниежүзілік үйлестірілген уақыт|UTC]]-ге қатысты жылжуы - +4:00. Қолданылатын уақытына және географиялық [[Бойлық]]қа қатысты орта талтүс 12:48-де басталады. ==Халқы== [[File:Население Астрахани по районам, в % I.png|thumb|left|600px|Астраханның аудандардағы халқы, I бөлім (Сағат тілі бойынша: Аудандардың атаулары, орыстар, татарлар, қазақтар)]] [[File:Население Астрахани по районам, в % II.png|thumb|600px|Астраханның аудандардағы халқы, II бөлім (Сағат тілі бойынша: [[Аварлар]], [[Ноғайлар]], [[Лезгиндер]], [[Сығандар|Cығандар]])]] <br/> {| class = "wikitable" |+Халық санағы |- !style=width:5em|1811 !style=width:5em|1840 !style=width:5em|1856 !style=width:5em|1863 !style=width:5em|1888 !style=width:5em|1897 !style=width:5em|1913 !style=width:5em|1914 !style=width:5em|1926 !style=width:5em|1931 !style=width:5em|1933 !style=width:5em|1939 !style=width:5em|1956 |- |37 800||{{өсім}}45 900||{{құлдырау}}34 600||{{өсім}}42 800||{{өсім}}74 000||{{өсім}}112 880||{{өсім}}150 700||{{өсім}}154 500||{{өсім}}184 000||{{өсім}}208 966||{{өсім}}225 400||{{өсім}}253 595||{{өсім}}276 000 |- !style=width:5em|1959 !style=width:5em|1962 !style=width:5em|1967 !style=width:5em|1970 !style=width:5em|1973 !style=width:5em|1975 !style=width:5em|1976 !style=width:5em|1979 !style=width:5em|1982 !style=width:5em|1985 !style=width:5em|1986 !style=width:5em|1987 !style=width:5em|1989 |- ||{{өсім}}295 768||{{өсім}}320 000||{{өсім}}368 000||{{өсім}}410 473||{{өсім}}435 000||{{өсім}}447 000||{{өзгеріссіз}}447 700||{{өсім}}461 003||{{өсім}}474 000||{{өсім}}489 000||{{өсім}}497 000||{{өсім}}509 000||{{өсім}}509 210 |- !style=width:5em|1990 !style=width:5em|1991 !style=width:5em|1992 !style=width:5em|1993 !style=width:5em|1994 !style=width:5em|1995 !style=width:5em|1996 !style=width:5em|1997 !style=width:5em|1998 !style=width:5em|1999 !style=width:5em|2000 !style=width:5em|2001 !style=width:5em|2002 |- ||{{құлдырау}}478 000||{{өсім}}512 000||{{өзгеріссіз}}512 000||{{құлдырау}}511 000||{{өсім}}512 000||{{құлдырау}}482 000||{{өсім}}484 000||{{өсім}}490 000||{{құлдырау}}486 000||{{өсім}}488 000||{{құлдырау}}486 100||{{құлдырау}}479 700||{{өсім}}504 501 |- !style=width:5em|2003 !style=width:5em|2004 !style=width:5em|2005 !style=width:5em|2006 !style=width:5em|2007 !style=width:5em|2008 !style=width:5em|2009 !style=width:5em|2010 !style=width:5em|2011 !style=width:5em|2012 !style=width:5em|2013 !style=width:5em|2014 !style=width:5em|2015 |- ||{{өсім}}504 700||{{құлдырау}}502 800||{{құлдырау}}501 300||{{құлдырау}}499 000||{{өсім}}500 200||{{өсім}}503 100||{{өсім}}504 141||{{өсім}}520 339||{{өсім}}520 700||{{өсім}}525 387||{{өсім}}527 345||{{өсім}}530 863||{{өсім}}532 699 |- !style=width:5em|2016 !style=width:5em|2017 !style=width:5em|2018 !style=width:5em|2019 !style=width:5em|2020 !style=width:5em|2021 !style=width:5em| !style=width:5em| !style=width:5em| !style=width:5em| !style=width:5em| !style=width:5em| !style=width:5em| |- ||{{құлдырау}}531 719||{{өсім}}532 504||{{өсім}}533 925||{{өсім}}534 241||{{құлдырау}}529 793||{{құлдырау}}524 371|| || || || || || |- |} [[2019 жыл|2019]] 1 қаңтарда Астрахан халық саны бойынша 1115 қалалардан 33-інші орында болған. Астраханда 173 ұлт өкілдерден астам, 14 діндік конфессиялар, 155 қоғамдық бірлестік бар және 17 ұлттардың мәдениеттік қоғамдары бар жұмыс істейді. {| | valign="top" | {| class="standard" |+2010 жылда өткізілген Ресейлік халық санағы бойынша ұллтық құрамы<ref name="demoscope.ru">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2007/0271/tema01.php|title=Перепись 2002 года показала изменение национального состава населения Москвы|publisher=«Демоскоп» — Электронная версия бюллетеня «Население и общество». Институт демографии Государственного университета — Высшей школы экономики|accessdate=2009-01-13}} {{ref-ru}}</ref> |- !style=width:16em | Ұлт !style=width:8em |Саны, адам !style=width:10em |Барлық ұлтын жазған адамдардың үлесі, % |- |style=height:2em| [[Орыстар]] | align="right" |339 853 | align="right" |77,93 |- |style=height:2em| [[Татарлар]] | align="right" |30 432 | align="right" |6,98 |- |style=height:2em| [[Қазақтар]] | align="right" |23 783 | align="right" |5,45 |- |style=height:2em| [[әзербайжандар]] | align="right" |5737 | align="right" |1,31 |- |style=height:2em| [[Армяндар]] | align="right" |4195 | align="right" |0,96 |- |style=height:2em| [[Украиндар]] | align="right" |4141 | align="right" |0,95 |- |style=height:2em| [[Ноғайлар]] | align="right" |3777 | align="right" |0,87 |- |style=height:2em| [[Аварлар]] | align="right" |3693 | align="right" |0,85 |- |style=height:2em| [[Лезгиндер]] | align="right" |3255 | align="right" |0,75 |- |style=height:2em| [[Сығандар]] | align="right" |2141 | align="right" |0,49 |- |style=height:2em| Басқалар | align="right" |11 080 | align="right" |2,54 |- |style=height:2em| Ұлтын ескерткен | align="right" |436 075 | align="right" |100,00 |- |style=height:2em| Ұлтын жазбаған | align="right" |84 264 | |- |- |} |} ==Білім және ғылым== Қаладағы білім беру орталықтары: * 35 жоғарғы оқу орны; * 90 балабақша; * 80 жалпы білім беру орталығы; * 28 қосымша білім беру орны. Негізгі жоғарғы оқу орындары: * Астрахан мемлекеттік университеті; * Астрахан мемлекеттік техникалық университеті; * Астрахан мемлекеттік медициналық университеті; * Астрахан мемлекеттік консерваториясы. ==Спорт== Астрахан қаласының спорт клубтары: * "Волгарь" футбол клубы. Әлемнің 1988 жылғы ең үздік қақпашысы Ринат Дасаев өзінің кәсіби футболдағы алғашқы қадамдарын осында бастаған. * "Динамо" гандбол клубы. КСРО-ның 1990 жылғы чемпионы. * "Динамо" ватерпол клубы. Ресей чемпионатының 2015 жылғы қола жүлдегері. * "Астраханочка" гандбол клубы. 2015 жылғы әйелдер арасындағы Ресей біріншілігінің жеңімпазы. == Бауырлас қалалар == * {{flagicon|United States}} [[Пемброк-Пайнс]]<!-- ({{en|Pembroke Pines, Florida}}) --> * {{flagicon|United States}} [[Форт-Лодердейл]] * {{flagicon|Benin}} [[Гран-Попо]] * {{flagicon|Armenia}} [[Ереван]] * {{flagicon|Slovenia}} [[Любляна]] * {{flagicon|Bulgaria}} [[Русе]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Атырау]] ==Дереккөздер== [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Астрахан облысы қалалары]] <references /> [[Санат:Каспий теңізі айлақтары]] [[Санат:Ресей облыс орталықтары]] px9ojwptheknxqg896hh7vo6da8hw5b Портал:Музыка 100 39495 3651867 3566667 2026-09-07T18:11:14Z Ерден Карсыбеков 3744 3651867 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <!-- Рамка --> {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#; border-style:solid; border-width:7px; border-color:lightblue; padding-left:0px; padding-right:0px; padding-bottom:0px; padding-top:0px;" | width="55%" valign="top" style="padding: 0; margin:0;" | {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#; border-style:solid; border-width:2px; border-color:#006400; padding-left:5px; padding-right:5px; padding-bottom:0px; padding-top:0px;" | width="55%" valign="top" style="padding: 0; margin:0;" | {| |- | {| width="100%" style="background:#FFFFFF; border:solid 1px #7D80B3;" cellspacing="0" cellpadding="10" |-valign="top" | colspan="2" height="1" | {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:150px-3_fiddlers_in_silhouette.svg.png‎| ]] |&nbsp; | width="100%"| <!-- ============================ Кіріспе ================================ --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:150%; border-bottom: solid 2px #DDDDDD; margin-bottom:5px; padding-bottom:5px">'''Музыка порталы'''</div> '''[[Музыка]]''' ({{lang-el|Μουσική}}) — белгілі биіктіктегі [[дыбыс]]тардан тұратын, адамға сазды әуенімен әсер ететін, дыбыстық көркем бейнеге негізделген [[өнер]] түрі. Өзінің эмоциялық әсері арқылы музыка адамзат тарихында қоғамдық-идеялық, [[Мәдениет|мәдени]]-[[тәрбие]]лік және [[эстетика]]лық рөл атқарады. Музыка адам [[Сезімдер|сезімін]], ойын, оның ерік-күшін дыбыстық формада суреттейтін қатынас құралы ретінде қызмет етеді. |} {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:40px-P_literature.svg.png‎ ]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #DDDDDD; "> '''Таңдаулы мақала'''</div> [[Сурет:Tattimbet.jpg|нобай|[[Домбыра]] ұстаған [[Тәттімбет Қазанғапұлы]]]] '''[[Қазақстан музыкасы]]''' — Қазақстанның музыка өнері мен музыка индустриясы. Қазақстан халықтарының бірегей, терең шынайы дәстүрлерінің қалыптасу және дамуы арқылы ұзақ тарихи процестердің нәтижесінде жеткен музыкалық мәдениетінің бай музыкалық мұрасы. Бұл тұжырымдама қазақ халқының музыка өнерін, XVI-XXI ғасырлардағы қазақ және қазақ жерін мекендеген басқа ұлттар композиторларының шығармалары, романстары, шығармашылық еңбектерін біріктіреді. Қазақ музыкасы ауызекі дәстүрге негізделген суырып салмалық өнермен қатар жеке өнер саласы, тіпті ілім ретінде де қалыптасып келеді. Ертедегі орхон-енисей жазбалары, орта ғасырлардағы Қорқыт, оғыз еліндегі қобыз культі туралы деректер түркі тайпаларының музыкалық мәдениетінен хабар береді. Одан бергі жерде әл-Фараби, Ибн-Сина, Әбдірахман Жәми, Дәруіш Әли, т.б. көптеген шығыс ойшылдарының музыка өнеріне қатысты теориялық еңбектері де болған. Фарабидің «Музыканың ұлы кітабы» күні бүгінге дейін ғылыми мәнін жоймаған, әлі де толық зерттеліп болмаған мұра. Мұның өзі қазақ музыкасының бірде шаманизм, бірде зороастризм, бірде ислам мәдениетінің аясында қалыптасып келгенін аңғартады. XV–XVIII ғасырлардағы жыраулық өнер тудырған эпик дәстүрдің Қазақ музыкасынан алатын орны ерекше. ([[Қазақстан музыкасы|''толығырақ'']]) |} {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:35px-P_treble_clef.svg.png]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #DDDDDD; "> '''Таңдаулы медиа'''</div> <div style="text-align:left;"> Бозторғай туралы балаларға арналған [[Alouette (ән)|ән]]:<br> [[File:Alouette (song).ogg]] </div> |} | rowspan="3" style="background-color:#EEEEEE" | {| width="100%" style="background-color:transparent" <!-- ===================== Жаңалықтар=========================== --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:5px; margin-top:10px;">'''Жаңалықтар'''</div> <div style="font-size:95%; margin-bottom:10px;"> * [[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы]] ''[[Golden (Huntrix әні)|Golden]]'' әніне берілді. * [[Жыл әні үшін Грэмми сыйлығы]]н ''[[Wildflower]]'' композициясын орындаған [[Билли Айлиш]] иеленді. </div> |} <!-- ================= Жаңа мақалалар ====================== --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:0px; ; margin-top:10px;">'''Жаңа мақалалар'''</div> <div style="font-size:95%;"> *[[Take On Me]] *[[In the Air Tonight]] *[[Фил Коллинз]] *[[Summer Moved On]] *[[All You Need Is Love]] *[[Долли Партон]] *[[AllMusic]] </div> <!-- ========================== Уикиүлгілер ================================ --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:5px; margin-top:10px;">'''Уикиүлгілер'''</div> <div style="font-size:100%;"> {{Қазақтың саз аспаптары}} {{Құрманғазы күйлері}} {{Тәттімбеттің күйлері}} {{Ықыластың күйлері }} </div> <!-- ========================== Санаттар ================================ --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:5px; margin-top:10px;">'''Санаттар'''</div> <div style="font-size:100%;"> <categorytree>Музыка</categorytree> <categorytree>Музыкатану</categorytree> <categorytree>Сазгерлер</categorytree> <categorytree>Күйшілер</categorytree> </div> <!-- ========================== Туыстас порталдар ================================ --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:5px; margin-top:10px;">'''Туыстас порталдар'''</div> <div style="font-size:110%;"> * [[Портал:The Beatles|The Beatles]] </div> |-valign="top" | width="35%" | <!-- =========================== Музыкалық жанрлар ================================= --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:35px-P_Classic_Music.png]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Музыкалық жанрлар'''</div> <div style="text-align:left;"> {| border="0" style="background-color:white" |valign="top"| * [[Фолк-музыка]] * [[Кантри]] * [[Джаз]] * [[Поп-музыка]] * [[Синтипоп]] * [[Соул]] * [[Регги]] * [[Буги-вуги]] * [[Рок-н-ролл]] |valign="top"| * [[Классикалық музыка]] * [[Диско]] * [[Блюз]] * [[Блюз-рок]] * [[Поп-рок]] * [[Хип-хоп]] * [[Фанк]] * [[Нью-эйдж]] * [[Рок-музыка]] |} </div> |} <!-- ======================== Таңдаулы әнші ============================== --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:Audio-input-microphone.png|35px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Таңдаулы әнші'''</div> <div style="text-align:left;"> '''Қарақат Башанова''' 2008 жылдың 11 наурызында дүниеге келген. Вокалмен бес жасынан бастап айналысады, фортепиано мен скрипкада ойнайды. 2020 жылы [[Қазақстан Junior Eurovision ән байқауында|Junior Eurovision]] ән байқауына қатысты. Ол «Forever» (''Мәңгілік'') әнін орындап, 152 ұпай жинады және екінші орынға ие болды. Жас орындаушы өз әнін 7 жасында айырылған әкесіне арнаған. <div style="text-align:right;"><small>[[Қарақат Башанова|''толығырақ'']]</small></div> </div> |} <!-- ======================== Таңдаулы топ ============================== --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:Garageband_Mac.png|35px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Таңдаулы топ'''</div> <div style="text-align:left;"> [[Сурет:Muzart_ансамблі.jpg|нобай|120px|]] '''МузАРТ''' тобы 2001 жылдың сәуір айында құрамында [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]] және [[Мақсат Базарбаев]] бар трио ретінде құрылған. Топтың алғашқы орындаған әні — Мұқағали Мақатаевтың сөзіне жазылған Қанат Ибраимовтың «Сенің көзің» атты шығармасы. Ансамбльдің орындайтын әндерінің көпшілігі [[эстрада]] жанрына жататын шығармалар. Сонымен қатар, репертуарында халық пен ретро әндерді табуға болады. <div style="text-align:right;"><small>[[МузАРТ|''толығырақ'']]</small></div> </div> |} | width="35%" | <!-- =========================== Музыкалық аспаптар ================================= --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:35px-P_Guitar.png]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Музыкалық аспаптар'''</div> <div style="text-align:left;"> {| border="0" style="background-color:white" |valign="top"| * [[Арфа]] * [[Барабан]] * [[Скрипка]] * [[Виолончель]] * [[Контрабас]] * [[Кастаньеты]] * [[Балалайка]] * [[Гитара]] * [[Фортепиано]] |valign="top"| * [[Аккордеон]] * [[Саксофон]] * [[Флейта]] * [[Труба]] * [[Синтезатор]] * [[Ксилофон]] * [[Кларнет]] * [[Орган]] * [[Үскірік]] |} </div> |} <!-- ======================== Таңдаулы альбом ============================== --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:Lp_icon_256.png|35px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Таңдаулы альбом'''</div> <div style="text-align:left;"> [[Сурет:Construction_Time_Again.jpg|нобай|120px|]] '''Construction Time Again''' — [[Depeche Mode]] тобының үшінші студиялық күйтабағы. 1983 жылы 22 тамызда шыққан бұл альбомда топ шығармашылығында елеулі өзгерістер көрініс тапты. Айталық, мұнда [[Мартин Гор]] бастаған музыканттар өз өнерінде күнделікті өмірде және өнідіріс орындарында кездесетін дыбыстарды қолдана бастады. Топ әуезінің «қатаюымен» өлеңдер мәтіні де тереңдей түсті. <div style="text-align:right;"><small>[[Construction Time Again|''толығырақ'']]</small></div> </div> |} <!-- ======================== Таңдаулы ән ============================== --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:Noteicon1.png|35px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Таңдаулы ән'''</div> <div style="text-align:left;"> '''My Heart Will Go On''' — [[Селин Дион]] орындайтын ән, [[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]] фильмінің басты музыкалық тақырыбы. Сөзін Уилл Дженнингс, музыкасын Джеймс Хорнер жазған. Бұл ән әртүрлі сыйлықтарға, оның ішінде [[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы|«Оскарға»]] және төрт «[[Грэмми]]ге» ие болды. <div style="text-align:right;"><small>[[My Heart Will Go On|''толығырақ'']]</small></div> </div> |} |} {| width="100%" border="0" cellpadding="4" cellspacing="4" style="border: 1px solid none; text-align:center; padding:0.3em; background-color: transparent" |<center>[[Сурет: Klepsydra-pt.svg|60px|link=Портал:Тарих]]</center> |<center>[[Сурет: P art.png|60px|link=Портал:Өнер]]</center> |<center>[[Сурет: P religion.png|60px|link=Портал:Дін]]</center> |<center>[[Сурет: P parthenon.svg|60px|link=Портал:Ғылым]]</center> |<center>[[Сурет: P train.svg|60px|link=Портал:Техника]]</center> |<center>[[Сурет:P social sciences.png|60px|link=Портал:Қоғам]]</center> |<center>[[Сурет:P sport.png|60px|link=Портал:Спорт]]</center> |<center>[[File:P countries.png|60px|link=Портал:География]]</center> |- ! {{П|Тарих}} ! {{П|Өнер}} ! {{П|Дін}} ! {{П|Ғылым}} ! {{П|Техника}} ! {{П|Қоғам}} ! {{П|Спорт}} ! {{П|География}} |- |} [[Санат:Порталдар|Музыка]] [[Санат:Портал:Музыка|*]] __NOTOC__ rj7i252tejjoy7cwfz4gz0y8j7df10a Мұхтар Омарханұлы Әуезов 0 48991 3652051 3637035 2026-09-08T09:52:30Z Asorev 125569 3652051 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Омарханұлы Әуезов |Шынайы есімі = |Суреті = Ауэзов Мухтар Омарханович (конверт) (cropped).jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 28.09.1897 |Туған жері = [[Шыңғыс болысы]], [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданы|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]], [[Қазақстан]]) |Қайтыс болған күні = 27.6.1961 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[КСРО]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Ресей империясы}} → {{Байрақ|КСРО}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[прозаик]], [[ақын]], [[драматург]], [[жазушы]] және [[ғалым]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = социалистік реализм |Жанры = [[роман]] |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Ленин ордені}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{!!}}{{Құрмет Белгісі ордені}} {{!}}- {{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі}} {{!}}} |Сыйлықтары = {{{!}} {{!}}{{Лениндік сыйлық|1959}}{{!!}}{{Сталиндік сыйлық|1949}} {{!}}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Мұхтар Омарханұлы Әуезов''' ([[28 қыркүйек]] [[1897 жыл|1897]], [[Шыңғыстау]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] – [[27 маусым]] [[1961 жыл|1961]], Кунцево орталық клиникалық ауруханасы, [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақ жазушысы, қоғам қайраткері, [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның тұңғыш академигі ([[1946 жыл|1946]]), [[Филология|филология ғылымдарының]] докторы мен [[профессор]]ы (1946), [[Қазақ КСР|Қазақ КСР-нің]] еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957).<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> ==Өмірбаяны== Мұхтар Әуезов 1897 жылғы 28 қыркүйекте, Семей өңірінде, қазіргі Абай облысының [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданындағы]] [[Бөрілі]] деген жерде дүниеге келген. Шыққан руы — [[Қожа]]. [[Сурет:Auezov_House_in_Borli.JPG|нобай|оңға|Бөрілідегі Мұхтар Әуез дүниеге келген және тұрған үй.]] Мұхтардың атасы Әуез ескіше сауаты бар, [[Араб тілі|араб]], [[Парсы тілі|парсы]], ортаазиялық түркі әдебиетімен таныс болған. Мұхтар бала кезінде атасының үйретуімен арабша хат таниды. Мұхтардың әкесі Омархан да, Әуез де Абай ауылымен іргелес отыратын, құдалы, дос-жар адамдар еді. 4 жасынан бастап әжесі Мұхтарға [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] өлеңдерін жаттатады. 1903 жылы алты жасар Мұхтар Абай ауылына барып, ақынмен кездеседі. 1908 жылы Семейдегі Камалиддин хазірет медресесінде оқып, одан кейін орыс мектебінің дайындық курсына ауысады. 1910 жылы Семей қалалық бес кластық орыс қазына училищесіне оқуға түсіп, соңғы класында оқып жүргенде [[Дауыл (әңгіме)|«Дауыл»]] атты алғашқы шығармасын жазады. 1915 жылы училищені аяқтап, [[Семей]] [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|қалалық мұғалімдер семинариясына]] түседі. Семинарияда оқып жүріп [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]ның ''«Жолсыз жаза»'' дастанының негізінде ''«[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік-Кебек]]»'' пьесасын жазып, оны 1917 жылғы маусымда Ойқұдық деген жерде сахнаға шығарады. [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 176.jpg|thumb|right|300px|Мұхтар Омарханұлы Әуезов құрметіне шығарылған марка]] [[Ресей]]дегі саяси революция Әуезов өміріне үлкен өзгерістер әкеледі. Ол Семейде ''«Алаш жастары»'' одағын құрып, түрлі үйірмелердің ашылуына ұйытқы болады. [[Жүсіпбек Аймауытов]]пен бірігіп жазған ''«Қазақтың өзгеше мінездері»'' аталатын алғашқы мақаласы 1917 жылғы 10 наурызда ''«Алаш»'' газетінде басылды. 1918 жылғы 5–13 мамырда [[Омбы қаласы]]нда өткен Жалпы қазақ жастарының құрылтайына қатысып, ол орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. Әуезов жазушы [[Жүсіпбек Аймауытов]]пен бірлесіп, Семейде [[Абай (журнал)|''«Абай»'' ғылыми-көпшілік журналын]] шығаруға қатысады. 1919 жылы [[семинария]]ны бітіріп, қоғамдық-саяси жұмысқа араласады. 1919 жылғы желтоқсанның төртінде Семейде [[Большевизм|большевиктер]] билігі орнап, Әуезов Семей губревкомының жанынан ашылған қазақ бөлімінің меңгерушісі және ''«Қазақ тілі»'' газетінің ресми шығарушысы болып тағайындалады. 1921 жылғы қарашада [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-і [[Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитеті|Орталық атқару комитетінің (ОАК)]] төралқа мүшелігіне сайланып, онда кадр мәселесімен айналысады. Сол жылы ''[[Қорғансыздың күні (әңгіме)|«Қорғансыздың күні»]]'' әңгімесі ''«[[Қызыл Қазақстан]]»'' журналының №3–4 сандарында жарияланды. 1922 жылғы күзде [[Ташкент]]тегі Орта Азия университетіне тыңдаушы болып оқуға түседі, әрі ''[[Шолпан (журнал)|«Шолпан»]]'' және ''«Сана»'' журналдарына жұмысқа орналасады. Осы басылымдарда ''[[Қыр суреттері|«Қыр суреттері»]], [[Қыр әңгімелері|«Қыр әңгімелері»]], «Үйлену», «Оқыған азамат», «Кім кінәлі», «Заман еркесі»'' («Сөніп-жану») әңгімелері жарияланады. 1923 жылғы маусымда [[Ленинград]] (''қазіргі [[Санкт-Петербург]]'') мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетінің тіл-әдебиет бөліміне оқуға ауысады. 1924–1925 жылы Семейдегі мұғалімдер техникумына оқытушылыққа қалдырылды. Сонда жүріп ''«Таң»'' журналын шығарады. Онда ''«Кінәмшіл бойжеткен», «Қаралы сұлу», «Ескілік көлеңкесінде», «Жуандық»'' әңгімелері жарияланды. 1925 жылы Ленинградқа қайтып барып, оқуын жалғастырады. [[Сурет:Деятели_партии_«Алаш».jpg|нобай|оңға|alt="Алаш" партиясының бірталай қайраткерлері. Топтық сурет|"Алаштың" бірқатар қайраткері. Солдан оңға: Халел Ғаббасұлы, Міржақып Дулатұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуез (отырғандар);Жүсіпбек Аймауытұлы, Әлкей Марғұлан, Абдолла Байтасұлы (тұрғандар). Қызылорда, 1926 жыл.]] 1926 жылғы жаз айында Семейге арнайы ғылыми экспедиция ұйымдастырып, оның материалдары негізінде жазылған ''«[[Әдебиет тарихы]]<nowiki/>»'' монографиясы 1927 жылы кітап болып шығады. 1927 жылғы жазда [[Жетісу]] өңіріне сапармен келіп, [[Ілияс Жансүгіров]]пен бірге болашақ шығармаларына материал жинайды. [[Ленинград]]қа қайтып оралысымен, осы материалдар негізінде ''[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)|«Қараш-Қараш оқиғасы»]]'' повесін, ''«Қилы заман»'' романын, ''«[[Хан Кене]]»'' пьесасын жазады. 1928 жылы Орта Азия мемлекеттік университетінің аспирантурасына қабылданды, әрі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ ағарту институтында]] сабақ берді. [[Алаш қозғалысы]]ның көсемдерімен бірге 1930 жылғы 16 қыркүйекте тұтқындалып, 1932 жылғы сәуірде үш жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды. Дегенмен, маусым айында түрмеден босатылып, [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ педагогика институтының]] (''ҚазПИ-дің'') аға оқытушысы болып қызмет істейді. Осы жылдары ''[[театр]], [[драматургия]], мәдениет пен өнер, [[әдебиет]], фольклор тарихы, [[орыс әдебиеті]]нің'' классиктері туралы мақалалары үзбей жарияланып тұрады. Әуезов сценарийі бойынша ''«Райхан»'' көркем фильмі (1940) түсіріледі. 1936 жылы [[Мәскеу]]де өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысады. Осы жылдары ''[[«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы (мақала)|«Абай»]]'' романын жазуға кірісіп, оны [[1941 жыл]]ы бітіреді. «Абай» романының жарық көруі (1942) Қазақстанның мәдени өміріндегі ерекше оқиға болды. 1943 жылы «Абай» романын талқылау үлкен науқанға айналады. 1946 жылы романның екінші кітабын жазып бітіріп, ол 1947 жылы жарық көреді. 1950 жылы роман-эпопеяның ''«[[Ақын аға]]»'' аталатын үшінші кітабы жарық көреді. 1943 жылғы қыркүйектен бастап Қазақтың мемлекеттік университетінің ([[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-дің]]) қазақ әдебиеті кафедрасына профессор болып орналасып, өмірінің соңына дейін сонда дәріс оқыды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында ''«Сын сағатта»'' (1941), ''«Намыс гвардиясы»'' (жазушы [[Әлжаппар Әбішев]]пен бірігіп, 1942), ''«Қынаптан қылыш»'' (1945) пьесалары мен [[Абай операсы|''«Абай»'' операсының]] либреттосын (1944), ''«Абай әндері»'' фильмінің сценарийін (1945) жазады. 1946 жылы [[Қазақстан ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясы]] құрылғанда, оның толық мүшесі (''академик, №1 куәлік'') болып сайланады, филология ғылымдарының докторы, профессор атағы берілді. 1951–1954 жылдары Әуезов саяси-идеологиялық тұрғыдан тағы да қыспаққа алынып, 1953 жылғы сәуірде [[Мәскеу]]ге жасырын аттанып кетуге мәжбүр болады. [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде профессор болып орналасып, ''«КСРО халықтары әдебиетінің тарихы»'' деген арнайы курс бойынша дәріс берді. 1954 жылы [[Алматы]]ға қайтып оралып, ''«[[Абай жолы]]»'' роман-эпопеясын түпкілікті аяқтады. 1956 жылы 9-14 қаңтарда [[Германия Демократиялық Республикасы]] (ГДР) жазушыларының [[Берлин]]де өткен IV конгрессіне кеңес жазушысы Константин Федин (делегация басшысы), түрік ақыны Назым Хикметпен (делегацияның қосымша мүшесі) бірге құрметті қонақ ретінде қатысты<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid0bza2Ku6EdhtLWt1bK6bmvMUWbyP8rQyS88pKB8WuJchEVKeyyKaHTJJvHbWjEZrSl/?app=fbl</ref>. [[Үндістан]]ға 40 күндік сапармен (25 қаңтар – 2 наурыз 1955) барып қайтады. 1956 жылы 7-19 қарашада<ref>Мұхтар Әуезов. Энциклопедия. Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011, 623-ші бет </ref> [[КСРО]] мәдениет қайраткерлері өкілдерінің (делегация басшысы – КСРО мәдениет министрінің орынбасары – Сергей Кафтанов<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02ynmVMnvGPCX1AB3YhitsCQjZaQG1PExAhZQkxS6jc2nd4sy35W9oATh3rKgjnhUAl/?app=fbl</ref>) қатарында [[Чехословакия]]да болды<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02f6XfSUGfgu6a9kMXX4GZLTRrMtzcrcx7JRNX6jbrWHtUB99bmLDPku55YRT9c6fYl/?app=fbl</ref>. ''Жазушының 60 жасқа толу мерейтойы Алматыда, Мәскеуде салтанатпен атап өтіледі''. 1957 жылы 8-16 тамызда Атом және сутек бомбасын сынауға қарсы халықаралық қозғалыстың [[Жапония]]да өткен 3-конференциясына қатысады (делегация басшысы — Иван Андреевич Каиров) <ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02ef6p6DW51EwGNPFc7BoD5RjYwq8zycNMATt16WijLshZNK1iHFhaGZeA98CPKrGol/?app=fbl</ref><ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02YqCs8PzUU3vGiG8cVeEPT5tpnZGQgB2VpDTXLtf7MGVjLWz1kvSm9xKTbgF4PHivl/?app=fbl</ref>. 1958 жылы 7-13 қазанда [[Ташкент]]тегі Науаи театрында өткен [[Азия және Африка елдері жазушыларының конференциялары|Азия және Африка елдері жазушыларының 1-конференциясын]] ұйымдастырушылардың бірі болды және қазақ тілінде сөз сөйледі <ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid02r3iL7PXtYwUvsPwdcnBR7Y9tQHpG5e6HaBhgDEPmZcGibWfT8HdoPdoV8cgsBK5Hl/?app=fbl</ref>. 1960 жылы 16 ақпан — 17 наурызда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа барып, 1961 жылы 24-28 наурызда Бейбітшілікті қорғаудың Кеңестік комитетінің бастамасымен [[Үндістан]]ға екінші рет сапар шегеді<ref>https://www.facebook.com/61561159473755/posts/pfbid0LJ5utFsApGwSZxSV8MqbAAxWqCddTmAywgohztDBM4UMLzcUj8kvBtd8GbQYSgw8l/?app=fbl</ref> (делегация басшысы — Николай Семенович Тихонов). 1955–1957 жылы алты томдық таңдамалы шығармалары басылып шығады. Әуезов мұраcының аса қомақты бөлігі — ғылыми зерттеулері. Ол [[қазақ ауыз әдебиеті]]н жинақтап, жүйелеп, қазақ әдебиеті тарихы, Абайдың өмірі мен шығармашылығы, [[әдебиеттану]] мен [[фольклор]]дың теориялық-проблемалық мәселелері жөнінде іргелі еңбектер жазды. Қоғам және мемлекет қайраткері ретінде Әуезов жиырмадан астам шет елдерде болып, адамзат қоғамының дамуы, рухани ынтымақтастық үшін өз көзқарасын білдірді. Әлем халықтары оның ''«[[Абай жолы]]»'' роман-эпопеясын айрықша құбылыс ретінде таныды. 1961 жылғы 27 маусымда [[Мәскеу]] қаласындағы ауруханада қайтыс болды. [[Алматы]] қаласында жерленген. Сол жылы [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институтына]] оның есімі берілді, одан кейін жазушы тұрған үйде мұражай-үйі (1963) ашылып, ескерткіштер орнатылды. [[Сурет:Muhtar_Auez_murajai-uii.jpg|нобай|оңға|Мұражай–үйі|299x299 нүкте]] [[Сурет:ALA_teatr_Auezova_Metro_Tulpar.JPG|нобай|оңға|alt=Мұхтар Әуез театры|Мұхтар Әуез атындағы Қазақ Ұлттық Драма Театры. Алматы|220x220 нүкте]] [[Қазақ академиялық драма театры]], Алматы, Астана, Семей және басқа қалалар мен облыстардағы аудан, ауыл, көше, мектептер Әуезов есімімен аталады. Мұхтар Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына орай 1997 жылы [[ЮНЕСКО]]-ның шешімімен, дүниежүзілік деңгейде аталды. [[Сурет:KZ-1997-20tenge-Auezov.png|нобай|оңға|Мұхтар Әуез бедерленген Қазақстан тиыны (1997)|214x214 нүкте]] ==Отбасы== * Әйелдері — Райхан, Кәмила, [[Валентина Николаевна Кузьмина]], [[Фатима Ғабитова]] * Қыздары — [[Мұғамиля]], [[Ләйла Мұхтарқызы Әуезова|Ләйла]] * Балалары — Шоқан, Ернар, [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]].<ref>[https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/persona/20327/ Massaget.kz жастар порталы]</ref> Елдес, Елдар. === Шығармашылығы=== [[Сурет:M.O.Auez.50 tomqyq dhagarmalar jinagynyn kei tomdary.jpg|thumb|М.Әуездің 50 томдық толық шығармалар жинағының бірқатар томдары|207x207 нүкте]] ===«Абай жолы» роман-эпопеясы=== [[Сурет:Қазақ_әдебиеті_жауһарларының_бірі-Абай_жолы.-.jpg|нобай|оңға|269x269 нүкте]] «Абай жолы» (тетралогия) — Мұхтар Әуезовтың Абай Құнанбайұлына арналған роман-эпопеясы. «Абай жолы» — қазақтың көркем прозасын классикалық деңгейге көтеріп, әлем әдебиетіне көркемдік қуат әкелген туынды. Әуезов өзінің роман-эпопеясында қазақ халқын, оның ұлттық дәстүрін барлық қырынан энциклопедиялық деңгейде жан-жақты ашып көрсетті. Әуезовтың «Абай жолы роман-эпопеясы әлемдік деңгейде: «XX ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірі» ([[Луи Арагон]]) деген жоғары баға алды. Әуезов алғашқыда екі кітаптан тұратын «''Абай''» (1942, 1947), онан кейін мұның жалғасы болып табылатын «''Абай жолы''» (бұл да екі кітаптан тұратын; 1952, 1956) романын жазды. Осы төрт томнан тұратын «''Абай жолында''» қазақ қоғамының алуан түрлі топтары кең қамтылып, сан қырлы тұтас галерея жасалды. Онда қазақ халқының этнографиялық, діни, жалпы мәдени-танымдық дәстүрлері: ''жаз жайлауға көшу, құдалыққа бару мен той жасау, кісі өлімі мен аза тұту, ас беру, жұт, болыс сайлауы, дауға билік айту, аң аулау мен табиғат көріністері'' бар. Алғашқы екі кітаптан тұратын ''«Абай»'' романы үшін жазушыға КСРО мемлекеттік сыйлығы (1949) беріліп, төрт томдық «Абай жолы» роман-эпопеясы жарық көргеннен кейін ол [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты (1959) атанды. Эпопея дүние жүзі халықтарының бір жүз он алты тіліне аударылған. Ол екі жүз томдық «[[Әлем әдебиеті кітапханасы]]» топтамасында екі том болып басылды. ====Драмалық шығармалары==== Әуезов қаламынан 30-дан аса драмалық шығарма туды. Жеке пьесалардың варианттарын қоссақ, 50-ден асады. Әуезов драматургиясында жанрлық формалардың бәрін қамтыған. Онда [[трагедия]] да, [[комедия]] да, [[драма]] да бар. Әуезов кейбір шығармаларын бірігіп жазған. Олар: Л. Соболев («Абай»), С. Мұқанов («Ақан - Зайра»), Ғ. Мүсірепов («Қынаптан қылыш»), Ә. Тәжібаев («Ақ қайың»), Ә. Әбішев («Намыс гвардиясы»), «Октябрь үшін» (1933) пьесасының материалдары — [[Жетісу]] қазақтарының революцияға келуі. Кейіпкерлері — Д. Фурманов, Ж. Бәрібаев. Кітаптың мұқабасында «Мұны жазуға Қ.Байсейітов, Бековтар қатысты» деген сөздер бар. Әуезовті әдебиетке «Еңлік-Кебек» алып келді. Шығарма өзегі — эпостық материал. Әлемдік әдебиеттегі мұндай тәжірибе енімді дәстүрлердің бірі. Әуезовтің «Еңлік-Кебек» атты туындысы 1922 жылы Орынборда басылды. Кейіпкерлері сахна тілімен сөйледі. Автор өзінен бұрынғы мотивтерден алыс кетпеген. Билер сахнасы — көркемдік тамаша табыс. Кемшілік, олқылықтарды ескеріп, Әуезов пьесаны 1943 жылы қайта жазды. Бірнеше көрініс қысқарды. Аса терең, мәнді шығарманың бірі — «Түнгі сарын». Бұл — қазақ драматургиясында реализмнің орныққанын көрсеткен туынды. Мұнда көркемдік шешім ақындық идеалмен тығыз байланысты. Таптық тартыс шығармада жай схема түрінде емес, адам тағдырлары арқылы бейнеленеді. «Түнгі сарын» — қазақ драматургиясында жағымды кейіпкерлер проблемасын шешкен туынды. «Октябрь үшін», «Тартыс» пьесаларында Әуезов реалистік драма жасаудың түрлі-түрлі құралдарын пайдаланған. 1934 жылы сахнаға шыққан «Хан Кене» трагедиясы Әуезовтің азаттық идеясын терең бейнелеген, аса көркем тарихи пьесасы. Мұнда Хан Кененің, Наурызбай батырдың, қазақ, [[Қырғыздар|қырғыз]] билерінің реалистік бейнелері суреттеліп, тарихи шындық пен көркем шындық табиғи бірлік тапқан. «Қарагөз» 1926 жылы бірінші сыйлық алды. 1930 жылдардағы белгілі әдебиет сыншысы Ғ. Тоғжанов трагедияда ескі көшпелі өмірді мадақтау бар дейді. Ж. Орманбаевтың да бір мақаласында осындай пікірі айтылғанды. Әуезов бұл пьесаға кейін қайта оралып, жаңа нұсқа жасады. 1930 жылдары Әуезов реализмді меңгеруде көп еңбек етті. Әсіресе, драматургияда көптеген ізденістерге барды. 1918 жылы Әуезов тұңғыш рет Абай жайлы мақала жазып, Абай заманы туралы білген, естігендерін қағазға түсірген. Л. Соболевпен бірлесіп жазған «Абай» пьесасы кейінгі [[эпопея]] тақырыбының барлауы еді. Онда Абай өмірінің соңғы кезеңдері қамтылған. 1930 жылдардың аяғында Әуезов білімі жөнінен, рухани толысуы жағынан шыңға көтерілді. Ол Абай тақырыбына осындай шақта келеді. Автор Абайға лайық сөз өрнектерін тапқан. Бұл трагедия қоғамдық мәні бар күрделі жағдайларды көрсетеді. Шығармада тартыс, әрекет бірлігі мықты. Пьесада қақтығыс көп. Осы пьесаның негізінде кейін опера либреттосы, киносценарий жазылды. Трагедияны тұңғыш сахнаға қойған — Асқар Тоқпанов. Абай рөлін Қ.Қуанышбаев ойнады. Драма формасын Әуезов көп байытты. Әуезов фантастикалық пьеса да жазған. Ол — «Дос — Бедел дос». Пьесада «бір адам әр түрлі формацияда өмір сүрсе қандай болар еді» деген сұрауға жауап іздейді. Әуезов драматургиясында қазақ халқы өмірінің сан алуан қырлары үлкен шеберлікпен көрсетілген. Өмірдің терең қабаттарын қопарып, типтік жағдайлардағы характерлерді дәл тауып, олардың өзара қақтығысынан туған үлкен тартыстарды көрсету — Әуезов пьесаларының басты ерекшеліктерінің бірі. Шығармаларға құбылыстың сырт көрінісі, яки адамдар арасындағы ұсақ интригалар емес, әлеуметтік конфликтілер негізгі арна болады. Әуезов — қазақ драматургиясының жаңашылы. Ол дүниежүзілік драматургияның асыл үлгілерін оқып, аудару арқылы шеберлік мектебінен өтті. Мұның үстіне Әуезов пьесаның еуропалық үлгісіне соны ұлттық бояу, нақыш қосты. Қазақтың ежелгі әдебиетіндегі драматургияға жақын үлгілерді (айтыс, беташар, жар-жар, шешендік дауы) жаңашылдықпен пайдалана білді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Шығармалары == [[Сурет:Мұхтар Әуезов шығармалары. 1954 ж. (1).jpg|нобай|293x293 нүкте|Мұхтар Әуезов шығармалары. 1954 ж.]] ==== Проза ==== * Абай жолы (Роман–эпопея) * Өскен өркен (Аяқталмаған роман) * Қараш-қараш оқиғасы (Повесть) * Қилы заман (Повесть) * Барымта (Әңгіме) * Бүркітші (Әңгіме) * Ескілік көлеңкесінде (Әңгіме) * Жетім (Әңгіме) * Жуандық (Әңгіме) * Қаралы сұлу (Әңгіме) * Қорғансыздың күні (Әңгіме) * Қыр әңгімелері (Әңгіме) * Қысқы түн (Әңгіме) * Көксерек (Әңгіме) * Кім кінәлі (Әңгіме) * Кінәмшіл бойжеткен (Әңгіме) * Оқыған азамат (Әңгіме) * Сөніп жану (Әңгіме) * Түнгі ауыл (Әңгіме) * Үйлену (Әңгіме) * Асыл нәсілдер (Әңгіме) * Татьянаның қырдағы әні (Әңгіме) * Хасеннің құбылыстары (Әңгіме) ====Кино==== * Райхан (фильм) – 1940 * Абай әндері (фильм) – 1945 * Шыңдағы шынар (фильм) – 1966 * Қараш-Қараш (фильм) – 1969 * Көксерек (фильм) – 1973 * Қаралы сұлу (фильм) – 1982 * Абай (фильм) – 1995 * Трагедия триумфатора (фильм) – 2009 ====Театр==== * Абай (Трагедия) * Айман (Либретто) * Айман-Шолпан (Трагедия) * Ақан-Зайра (Пьеса) * Бәйбіше, тоқал (Драма) * Еңлік Кебек (Трагедия) * Дос-Бедел Дос (Пьеса) * Қара қыпшақ Қобланды (Пьеса) * Қарагөз (Трагедия) * Намыс гвардиясы (Пьеса) * Октябрь үшін (Пьеса) * Тартыс (Пьеса) * Түнгі сарын (Пьеса) * Тас түлек (Пьеса) ==== Аудармалары ==== * Асауға тұсау (У. Шекспирден) * Отелло (У. Шекспирден) * Дворян ұясы (И. Тургеневтен) * Ревизор (Н. Гогольден) * Любовь Яровая (К. Треневтен) * Будда (Л. Толстойдан) * Той тарқар (Л. Толстойдан) * Ақ қасқа (Д. Лондоннан) * Қорқыныш (А. Афиногеновтан) * Ақсүйектер (Н. Погодиннен) * Чусовойдағы бурлактар (Д. Мамин-Сибиряктан) * Жердің жаратылысы туралы әңгімелер (Ю. Вагнер) * Құрылыс материалдары (В. Эвальд) * Степь (Ілияс Жансүгіровтен; Зоя Кедринамен бірлесе аударған) == Шығармалар жинағы == <gallery mode=packed> Сурет:Page002.tif|нобай|оңға Сурет:Page003.tif|нобай|оңға| Он екі томдық шығармалар жинағының он бірінші томының титулды беттері Сурет:Muhtar_Auezdin_12_tomdygynyn_3_tomy.jpg|нобай|оңға|12 томдығынан. 9, 10, 12 томдар. Алматы, Жазушы, 1969. Сурет:Muhtar_Auezdin_12_tomdygynyn_12_tomynyn_muqabasy_(ar_tomda_osyndai_supermuqaba).jpg|нобай|оңға|12–ші томының мұқабасы. Алматы, Жазушы, 1969. Сурет:Pyatitomnoe_sobranie_sochinenii_Muhtara_Aueza.jpg|нобай|оңға|Орысша 5 томдық шығармалар жинағы. Мәскеу, "Көркем әдебиет" баспасы, 1973–1975. Сурет:Мұхтар_Әуездін_20_томдық_шығармаларының_кей_томдарынан.jpg|нобай|оңға|20 томдық шығармалар жинағы (кейбірлері ғана). Алматы, "Жазушы" баспасы, 1979–1985. </gallery> * Алты томдық таңдамалы шығармалары. Алматы, 1955–1957. * Он екі томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы баспасы, 1967–1969. * Собрание сочинений в 5 томах. Москва, Художественная литература, 1973–1975. * Жиырма томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы, 1979–1985. * Шығармаларының елу томдық толық жинағы. Алматы, Ғылым, Жібек жолы баспалары, 1997–2011. * Қазіргі таңда М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтында Мұхтар Әуезовтің 55 томдық академиялық толық шығармалар жинағы жарық көру үстінде. ==Мұхтар Әуезов атында== {{col-begin}} {{col-1-of-3}} ;Елді мекендер мен көшелер * Әуезов көшесі (Астана) * [[Әуезов көшесі (Алматы)]] * Әуезов көшесі (Шымкент) * Әуезов көшесі (Қарағанды) * Әуезов ауданы (Алматы) * М.Әуезов көшесі (Кентау) {{col-2-of-3}} ;Ғылым және мәдениет нысандары * Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер иституты (Алматы) * [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]] (Алматы) * М.Әуезов атындағы Мемлекеттік университет (Шымкент) {{col-3-of-3}} ;Ескерткіштер {{col-end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Mukhtar Auezov|Мұхтар Әуезов}} * [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/709 Мұхтар Әуезов] «[[Әдебиет порталы]]» сайтында * [https://sputniknews.kz/spravka/20191208/12234439/Muhtar-Auezov-omirbaian.html Жазушы туралы қызықты деректер] * [http://auezov.kz/page.php Мир Мухтара Ауэзова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103003546/http://auezov.kz/page.php |date=2016-11-03 }} {{Мұхтар Әуезов шығармалары}} {{DEFAULTSORT:Әуезов, Мұхтар Омарханұлы}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Абайтанушылар]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]] [[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Фатима Ғабитованың жанұясы]] b0ytsvkj5r8ookl5jkzzr7silqx3v11 Әлеуметтік сақтандыру 0 52412 3651842 3049828 2026-09-07T16:08:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651842 wikitext text/x-wiki '''Әлеуметтік сақтандыру''' – # [[әлеуметтік қамсыздандыру]]дың негізгі нысандарының бірі; # экономикалық тұрғыдан белсенді халықты жұмыстан, еңбек ету қабілетінен және табыстан айырылуға байланысты түрлі тәуекелден зиянды өтеудің ұжымдық ынтымақтастығы негізінде әлеуметтік қорғау нысаны; # азаматтарды қартайғанда, сырқат, жазатайым оқиға салдарынан, бала туу себепті, т.б. мән-жайларға байланысты еңбекке уақытша немесе тұрақты жарамсыз болған жағдайда, сондай-ақ олардың денсаулығын сақтау, қорғау мақсатымен материалдық жағынан қамсыздандыру жүйесі. Әлеуметтік сақтандырудың ерекшелігі – [[жұмыс беруші]]лердің және мемлекеттің қолдауымен жұмыскерлердің мақсатты жарналарынан құралатын мамандандырылған қорлардан қаржыландыру, яғни '''әлеуметтік сақтандыру''' [[кәсіпорын]]дардың, мекемелердің, ұйымдардың міндетті жарналарынан құралатын ерекше қорлардың есебінен жүзеге асырылады. Халықты әлеуметтік қорғаудың қазіргі жүйесі мынадай негізгі элементтерді қамтиды: * мемлекеттік көмек берудің дәстүрлі нысаны (әлеуметтік көмек); * әлеуметтік жеңілдіктерді қоса халықтың жекелеген санаттарына берілетін мемлекеттік әлеуметтік кепілдіктер жиынтығы; Әлеуметтік сақтандырудың екі нысаны бар, олар: ''міндетті әлеуметтік сақтандыру'' және ''ерікті әлеуметтік сақтандыру''. Міндетті әлеуметтік сақтандыру бюджеттен тыс мақсатты (мемлекеттік немесе қоғамдық) қорлар арқылы қамтамасыз етілетін мемлекеттік әлеуметтік кепілдіктердің бір түрі. Бұл қорлардың тапшылығы жағдайында мемлекет оларға мемлекеттік бюджет қаражатынан көмек көрсетеді. Сөйтіп, ол осы қорлардың қаржылық орнықтылығының және міндетті Әлеуметтік сақтандыру бағдарламасының іске асырылуының кепілі болып табылады<ref>[https://saqtandyry.kz/blog/kak-dobavit-v-avtostraxovku-cheloveka-v-kazaxstane Как вписать в страховку водителя онлайн в Казахстане?]{{ref-ru}}</ref>. Екі түрі бар, олар: ''міндетті жалпы сақтандыру'' және ''міндетті кәсіптік сақтандыру''. Міндетті жалпы сақтандыру еңбек шартымен немесе [[келісімшарт]]пен жұмыс істейтін барлық тұлғаларға қолданылады. Міндеті кәсіптік сақтандыру жарақаттану қауіпі жоғары, ерекше қауіпті және еңбек етуге жағдай қолайсыз жұмыстарда істейтін тұлғаларға қолданылады. Ерікті әлеуметтік сақтандыру мемлекеттің (мемлекеттік бюджеттің) сақтандыруды қолдауы жоқ болғанда ұжымдық ынтымақ және өзара көмек қағидаты негізінде құрылады. Адам және бүкіл қоғам үшін барынша мәнді қажеттіліктерді қанағаттандырудың мемлекеттік әлеуметтік кепілдіктері халықты әлеуметтік қорғаудың жаңа жүйесінің негізі болып табылады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref> '''Әлеуметтік сақтандыру''' деп әдетте еңбек ету қабілетін жоғалтқан және (немесе) жұмысынан айырылған жағдайларда азаматтарды материалдық қолдау және олардың денсаулығын қорғау үшін қоғамдық өнім құнын қайта бөлу жөніндегі экономикалық қатынастардың жүйесін айтады. [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан Республикасы Үкіметінің]] 2001 жылғы 27 маусымдағы №886 қаулысымен мақұлдаған Қазақстан Республикасында Халықты әлеуметтік қорғаудың тұжырымдамасы мемлекеттің, жұмыс берушілердің және азаматтардың мүмкін болатын әлеуметтік қатер туған жағдайда халықты әлеуметтік қорғаудың көп деңгейлі жүйесін қалыптастырудағы бағыттарын айқындап берді. [[Нарықтық экономика|Рыноктық экономика]] жағдайында әлеуметтік қамсыздандыру мен әлеуметтік көмектен басқа халықты әлеуметтік қорғаудың басым түрлерінің бірі '''әлеуметтік сақтандыру''' болып табылады. Қазақстанда 2005 жылдың 1 қаңтарынан бастап міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінің енгізілуіне 2004 жылдың 27 ақпанында мамандандырылған институт - Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорының құрылуы себеп болды. Әлеуметтік сақтандыру қоғамдық игілік туралы қамқорлық идеясына негізделген және мемлекеттік әлеуметтік саясаттың бір бөлігін құрады. Ол, бір жағынан, осы саясатты іске асыру механизмі ретінде, халықты әлеуметтік қорғауды ұйымдастырудың негізі ретінде; басқа жағынан, объекті жалпы бүкіл халық, сол сияқты әлеуметтік тәуекелдердің болу критерийлері бойынша бөлінген жекелеген әлеуметтік топтар болып табылатын қартайған, денсаулықты, мүліктік мүдделерді қорғау жағдайында азаматтарды материалдық қамтамасыз ету жүйесі ретінде болып келеді. Мемлекеттік әлеуметтік сақтандырудың қаржылық механизмі әлеуметтік салықтар мен сақтық жарналары есебінен сақтық қорларын қалыптастыруға негізделген. Әлеуметтік сақтандыру тым жалпы жүйе - әлеуметтік қамсыздандыру нысандарының бірі болып табылады. Алайда бұл екі жүйенің арасындағы айырмашылық азаматтардың еңбек қызметіне қатысты және еңбекке жарамсыздар үшін қорларды қалыптастыру әдістерімен қаланған. Әлеуметтік сақтандыру еңбек ету қабілеттігін уақытша немесе үнемі жоғалтқан азаматтар үшін сақтық әдісін қолданумен қорды қалыптастыруға және пайдалануға байланысты пайда болатын қатынастарды білдіреді. Бұл ретте жұмыс істеген немесе уақытша ауру себепті жұмыс істемейтін азаматтардың контингенттерін ойға алу; сөйтіп, әлеуметтік сақтандырудың маңызды ерекшелігі сол, оның бүгінгі немесе бұрынғы жұмыскерлердің еңбек қызметімен тікелей байланысты болып табылатындығы. Әлеуметтік қамсыздандыру еңбек ету қабілеттігін немесе оған иелік етуден айырылған азаматтарды қолдау үшін, яғни барлық азаматтар үшін еңбек қызметіне олардың қатысуына қарамастан қорлар қалыптастырумен және пайдаланумен байланысты қатынастарды білдіреді, бұл үшін айтылған қорларды қалыптастырудың бюджеттік әдісі пайдаланылады. Әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік сақтандыру категорияларының іс-әрекетінің объективті қажеттігі ұлғаймалы ұдайы өндіріс үдерісінің, атап айтқанда, оның құрамды бөліктері бірінің - жұмыс күшінің ұдайы толықтырылуының талаптарынан туындайды. Ұдайы өндірістің бұл түрі үшін қаражаттардың негізгі көзімен - [[еңбекақы]], басқа жекеше табыстардың қорымен қатар әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік сақтандыру қорлары жұмыс істейді. '''Әлеуметтік арналым қорларын қалыптастырудың екі қағидаты бар:''' *1) ұрпақтар ынтымақтастығының негізінде; жұмыс істейтін ұрпақ жұмыс істемейтіндерді қамтамасыз етеді, ал, өз кезегінде, еңбекке жарамдылықтан айырылуына қарай оларды еңбек қызметіне кірген жаңа ұрпақ ауыстырады. Бұл қағидатқа негізделген жүйе Қазақстанда 1998 жылға дейін қолданылды; *2) әлеуметтік қорларға, көбінесе әлеуметтік қорға азаматтардың дербес аударымдарының негізінде; бұл қағидаттың іс-әрекеті кезінде [[төлемақылар]]дың мөлшері нақты тұлғаның бүкіл жұмыс істеген кезіндегі салған сомасына байланысты болады. Бұл қағидаттың іс-әрекетіне негізделген жүйе Қазақстандағы [[зейнетақы]] реформасының негізіне қойылған. '''Бірінші қағидатқа негізделген және Қазақстанда 1998 жылға дейін қолданылған жүйе мынадай ерекшеліктермен сипатталады:''' *1) зейнетақымен қамсыздандыруга мемлекеттік [[монополия]]; *2) әлеуметтік қамсыздандыру қорларына түсетін міндетті зейнетақы жарналарының топтастырылуы; *3) жүйе ішінде қаражаттарды қайта бөлу. Мұндай жүйе жоспарлы директивалық экономика, еңбекке қабілетті халықтың жұмыспен толық қамтылуы, мемлекет тарапынан жан-жақты бақылау, зейнеткерлерге жұмыс істейтін халықтың жоғары ара қатынасы жағдайында тиімді болды. Өмір сүрген жүйе азаматтардың түрлі кәсіптік және әлеуметтік санаттарына арналған жеңілдіктердің көптеген түрлерінің болуымен сипатталады. 90-жылдардың басы мен ортасындағы экономиканың дағдарысы әлеуметтік сақтандыру жүйесінің де дағдарысына қозғау салды, бұл [[жарна]]ларды төлеудің базалық көрсеткіштерінің құлдырауына да, сондай-ақ әлеуметтік қорларға оларды толық және уақтылы аударып отыруға төлеушілер мүдделігінің болмауы да әлеуметтік сақтандыруға төленетін жарналардың жиналымдылығының төмен деңгейінде көрінетін еді; бұл зейнеткер мен [[жәрдемақы]]лар алатындар алдында берешектің үлкен көлеміне жеткізді; әлеуметтік қорлар қаражаттарының [[инфляция]]лық құнсыздануы зейнеткерлердің [[Күнкөріс минимумы|күнкөрістің ең төменгі деңгейіндегі]] қажеттіліктерін қамтамасыз етпеді және қорлар қаражаттарының аса шектеулілігі жағдайында әлеуметтік төлемақыларды өнбойы индекстеп отыру қажеттігін тудырады. '''Қазақстанда жүргізіліп жатқан зейнетақы реформасының негізіне қойылған екінші қағидаттьің іс-әрекетіне негізделген жүйе мыналармен сипатталады.''' *1) зейнетақымен қамтамасыз етуді мемлекеттік реттеу; *2) зейнетақы қорын қалыптастыруға қатысқан 30 жастан төмен емес азаматтар үшін күнкөрістің ең төменгі денгейін сақтау жөніндегі мемлекеттің кепілдіктері; *3) зейнетақы жинақақшасын және әлеуметтік қамсыздандырудың басқа нысандарын межелеу; *4) зейнетақы қорланымдарын қалыптастыруға еңбек етуге қабілетті жастағы барлық азаматтардың міндетті қатысуы; *5) еңбек етуге қабілетті азаматтардың қартайғанда өзін зейнетақымен қамсыздандыруы үшін жеке жауапкершілігі; *6) [[инвестициялау]]дың тиімділігін және зейнетақы жинақақшасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету; *7) жинақтаушы зейнетақы қорларындағы қорланымдарға азаматтардың мұралану құқығын белгілеу; *8) қосымша ерікті зейнетақымен қамсыздандыруға азаматтарға құқық беру; *9) зейнетақы жинақақшасын экономикаға инвестициялау, бұл оның дамуына жәрдемдеседі. Міндетті мемлекеттік әлеуметтік сақтандырудан басқа мемлекеттік емес '''зейнетақылық сақтандыру''' - зейнетақылық келісімшартқа сәйкес жұмыскерлердің және (немесе) олардың жұмыс берушілерінің ерікті жарналары есебінен қосымша зейнетақы қалыптастыру арқылы және мамандандырылған мемлекеттік емес зейнетақы қорлары арқылы зейнетақылар төлеу жолымен азаматтарды әлеуметтік қорғау қатынастары қолданылады. Қорланымдардың ынтымақтастық негізіндегі жүйесінен дербес қорланымдар жүйесіне өтпелі кезең зейнеткерлердің еңбек сіңірген зейнетақыларын алу құқықтарын сақтау қажеттігімен, сонымен бірге зейнеткерлік алдындағы жасы келген азаматтардың көбінің мемлекеттік емес зейнетақы жүйесінде жеткілікті зейнетақылық жинақтаудың мүмкін еместігімен сипатты болып отыр. Сондықтан зейнеткерлер болғандарға мемлекеттік зейнетақы қорларынан алатын зейнетақылары мөлшерінің сақталуын мемлекет кепілдендіреді. Зейнетақы реформасы басталғаннан кейін зейнеткерлікке шыққан азаматтардың мемлекеттік зейнетақылырының мөлшері олардың мемлекеттік емес зейнетақы жүйесінде мүмкін болған қатысуының жылдар санына үйлесімді түрде қысқартылады. '''Әлеуметтік сақтандырудың қазақстандық моделінің мынадай негізгі ерекшеліктерін атап өтуге болады.''' *1. Қазақстандағы әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысудың міндетті сипаты. Әлеуметтік аударымдарды әлеуметтік салық төлейтін жұмыс берушілер мен өзін-өзі жұмыспен қамтыған тұлғалар төлейді. Сонымен қатар төленген әлеуметтік аударымдар сомасына төлеушілер әлеуметтік салық сомасын азайтатындықтан әлеуметтік сақтандыруды енгізу салық ауыртпалығын түсірмейді. Бұл жағдайда әлеуметтік салық қаражаты мақсатты түрде әлеуметтік қажеттіліктерге бағытталады. Сонымен бірге әлеуметтік аударымдар міндетті сипат алатынын атап өткен жөн. Бұл ретте әлеуметтік қатер туған жағдайда әлеуметтік төлемдерді жүйеге қатысушылар, яғни әлеуметтік аударымдар төленген тұлғалар ғана алады және әлеуметтік төлемдердің мөлшері төленген әлеуметтік аударымдар көлеміне байланысты болады. *2. Әлеуметтік сақтандырудың қазақстандық моделінің келесі бір маңызды ерекшелігі - Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорының құрылуы болып табылады. Қор әлеуметтік аударымдарды шоғырландыра отырып [[акционерлік қоғам]] нысанындағы коммерциялық емес ұйым ретінде құрылған. Қордың акционерлік қоғам нысанында құрылуы бірнеше мақсатты алға қойды. Ең бастысы заңи тұлға мәртебесінің болуы Қорға мемлекеттік бюджетке салмақ салмай әлеуметтік төлемдер бойынша міндеттемелерге жауаптылық жүктейді. Бұл ретте әлеуметтік аударымдардың әлеуметтік төлемдерге төленуі, Қордың қызметін бақылау және қадағалау, оның қызметінің коммерциялық емес сипатын, жеке бухгалтерлік есепті жүргізуін, инвестициялық қызметтердегі және басқа шектеулерді ескере отырып Қордағы қаражаттың сақталуын қамтамасыз ету бойынша мемлекеттік кепілдіктер заңнамалық шаралар жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Сонымен қатар тиісінше қаржылық және басқа есептеме Қордың акционерлік қоғам нысанында жұмыс істеуі әлеуметтік төлемдер алушылар алдындағы кез келген міндеттемелерді ескермеуге мүмкіндік бермейді. Соңғы жағдай сондай-ақ әлеуметтік сақтандырудың отандық моделінің қаржылық ерекшеліктерімен өзара байланысты. *3. Резервтерді қалыптастыру - әлеуметтік сақтандыруды қаржыландыру әдісі. Әлемдік тәжірибеде әлеуметтік сақтандыруды қаржыландырудың екі негізгі әдісі қалыптасқан. ''Ынтымақтастық қаржыландыру'' («pay-as-you-go» немесе «бірден төле» деген мағынаны білдіреді) - бұл жүйеге төленетін ағымдағы жарналар ағымдағы жәрдемақыны төлеу үшін пайдаланылатын қаржыландыру әдісі. Қолданыстағы жүйенің бастапқы кезеңіндегі жарна мөлшері жоғары болмайды, одан әрі әлеуметтік төлемдер алушылар санының біртіндеп өсуі себебінен жарналар жылдам қарқынмен көбейеді. Сонымен бірге, алғашқы кезеңде, әсіресе, экономиканы көтеру кезеңінде осы тәсілмен қаржыландырылатын әлеуметтік сақтандыру «арзан» болып көрінуі мүмкін. Ұзақ мерзімді әлеуметтік төлемдерді алушылар (мысалы, мүгедектігі, асыраушысынан айрылуы бойынша жәрдемақылар) санының өсуіне қарай экономикалық құлдырау кезеңдерінде ағымдағы жарналардың азаюы себебінен және әлеуметтік төлемдер бойынша ұзақ мерзімді міндеттемелердің болуынан жүйенің қаржылық тұрақтылығына байланысты мәселелер туындайды. Бұл әдіс әлемдік тәжірибеде кеңінен қолданылады, бірақ жоғарыда айтылған мәселелер қатар жүреді. ''Резервтік әдіс'' - бұл ағымдағы жарналардан [[активтер]] қалыптастыру үшін қолданылатын қаржыландыру әдісі, бұдан болашақта алушыларға әлеуметтік төлемдер төленеді. Бұл әдістің ерекше сипаттрына жарналардың тұрақты деңгейін, жүйенің қаржылық тұрақтылығының бұзылу тәуекелділіктерін уақытында бағалау мүмкіндігін жатқызуға болады. Халықаралық тәжірибелерге жасалған талдауларды ескере отырып, Қазақстанның әлеуметтік сақтандыру жүйесін қаржыландырудың моделін жасағанда басымдық резервтік әдіске беріледі. Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры қызметінің тәжірибесінде бұл әдіс былайша жүзеге асырылады: Еңбек ету қабілетінен айрылу, асыраушысынан айрылу бойынша Қордың алушылардың алдындағы міндеттемесі ұзақ мерзімді сипатта болады. Мысалы, [[еңбек ету қабілеті]]нен айрылу жағдайында төленетін әлеуметтік төлемдер алушы зейнеттік жасқа толғанша төленуі мүмкін; өз кезегінде асыраушысынан айрылу жағдайында төленетін әлеуметтік төлемдер асырауында болған балалар кәмелеттік жасқа толғанша төленеді, не олар оқу орындарының күндізгі бөлімінде (колледждерде, ЖОО-ларда) оқуларын жалғастырған жағдайда сол оқу орнын бітіргенше төленеді. Қордың актуарлары алушылардың болашақ әлеуметтік төлемдерінің келтірілген құнын көрсететін [[провизия]]лардың есебін үнемі жүргізіп отырады. Қордың қаржылық тұрақтылығынын жағдайын сипаттайтын көрсеткіш Қордың активтері мен провизияларының айырмасы ретінде айқындалатын Қор резервінің мөлшері болып табылады. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылгы 11 маусымдағы №654 қаулысымен [[қаржы жылы]]ның басында есептелетін резервтің ең төменгі мөлшері Қор провизиясының 10 пайызынан кем емес деңгейде айқындалады. Бұл көрсеткіш өзінше «қорғанды» білдіреді, яғни оның мағынасына қарап Қордың қаржылық тұрактылығы туралы саралауға болады. Егер резервтің мөлшері рұқсат етілетін ең төменгі мөлшерлерден төмен болса, бұл жүйеге ағымдағы аударымдар есебінен әлеуметтік төлемдер алушылардың алдындағы Қордың міндеттемесін орындауға байланысты алда тұрған мәселелер туралы алдын ала (екі-үш жыл бұрын) берілген белгі болып табылады. Сондай-ақ Қорда, уәкілетті орган - Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінде, Қазақстан Республикасының Үкіметінде әлеуметтік аударымдар мөлшерлемесін арттыру, не уақытша қаржылық көмек және т.б. алдын алу шараларын қабылдау үшін уақыт жеткілікті болады. *4. Әлеуметтік сақтандырудың қазақстандық моделінің тағы бір ерекшелігі міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінің қатысушылары арасындағы қызметтерді бөлу болып табылады. Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне Қордың қызметіне бақылау және қадағалау жұмыстары бекітілген. ''Қорға'' - әлеуметтік аударымдарды шоғырландыру, әлеуметтік төлемдерді қаржыландыруға Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтың (ЗТМО) өтінішін уақытында орындау, әлеуметтік аударымдарға, әлеуметтік төлемдерге мониторинг, Ұлттық банк арқылы инвестициялық қызмет бекітілген. ''Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталыққа'' - әлеуметтік аударымдарды дербес есепке алу, жүйедегі төлемдер трансферттері, аудандық бөлімшелер жүйесі арқылы әлеуметтік төлем алушыларға тікелей қызмет көрсету бекітілген. Бүл жерде [[Ресей Федерациясы]]ның Әлеуметтік сақтандыру қоры (ӘСҚ) қызметінен айырмашылық бар, оларда әлеуметтік сақтандыру жүйесінен төленетін әлеуметтік төлемдерді жұмыс берушілер төлейді де соған сәйкес сақтық жарналарын азайтады, яғни «есеп беру әдісін» қолданады. Сондай-ақ сақтық жарналарын жинау бойынша ӘСҚ- ға бақылау қызметтері жұмыс берушілерден бөлінген. Қазақстан Республикасында әлеметтік аударымдардың уақтылы және толық төленуін бақылау қызметтері Қаржы министрлігінің салық органдарына жүктелген. Қордың активтерін сенімді басқару оларды қаржылық құралдарға инвестициялау жолымен [[Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі|Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінде]] жүргізіледі. Қазіргі уақытта Қордың және әлеуметтік сақтандыру жүйесінің барлық қатысушыларының арасында Қазақстан Республикасы азаматтарының әлеуметтік қорғапу деңгейін арттыру және әлеуметтік жағдайын жақсарту мақсатында әлеуметтік сақтандыру жүйесінің барлық мушелерімен бірігіп жүйені жетілдірудің жаңа міндеттері тұр.<ref>Құлпыбаев С., Ынтыкбаева С.Ж., Мельников В.Д. Қаржы: Оқулық / - Алматы. Экономика, 2010- 522 бет ISBN 978-601-225-169-2</ref> == Сыртқы сілтемелер == [http://e.gov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/web%20content/citizenry/social_protec/so_insur&lang=kk Әлеуметтік сақтандыру]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Сақтандыру]] [[Санат:Әлеуметтану]] {{Economy-stub}} owdwfrktloey3pl2f6o0jpnjypk0yl9 Маса 0 58990 3651895 3046456 2026-09-07T19:09:02Z ~2026-46472-89 184991 3651895 wikitext text/x-wiki [[Image:Aedes aegypti biting human.jpg|thumb|right|280px|Maca]] [[Image:Mosquito on Flower.JPG|thumb|right|280px|Maca]] '''Маса''', [[ұзынмұрттылар]] (Nematocera) — [[қосқанаттылар отряды]]ның бір тармағы. Мұртшалары ұзын, көп бунақты (''7-65-ке дейін''). [[Дернәсіл]]інің бас капсуласы жақсы жетілген. Ересек түрі ұшып шығар алдында қуыршақ қабығын арқа жағынан бойлай сөгіп шығады. <br> '''Негізгі тұқымдастары:''' * ұзын сирақты масалар (Tіpulіdae), * беріш масалар (Cecіdomyііdae), * қансорғыш масалар (Culіcіdae), * шіркейлер (Sіmulііdae), * ызылдауық масалар немесе мотыль (Chіronomіdae). '''Ұзын сирақты масалардың''' '''1500-ге''' '''жуық түрі бар.''' Ұзындығы 12-30 мм.. Аяқтары жіңішке әрі ұзын. '''Ересек түрлері қоректенбейді.''' Дернәсілдері қара шірікпен, өсімдіктердің тамырымен, балдырлармен қоректенеді. '''Беріш М-лардың''' '''4000-ға''' '''жуық түрі бар.''' <br> '''Ұзындығы 1 — 5 мм.''' Ересек түрлері көп өмір сүрмейді, қоректенбейді. Дернәсілдері құрт тәрізді, аяқтары болмайды, топырақта орман төсеніші мен шіріген сүректе тіршілік етеді, саңырауқұлақ мицелийін сору арқылы қоректенеді. Дернәсілдердің келтірген зардабынан (шығарған ферменттерінің әсерінен) өсімдіктің жапырақ, сабақ ұлпалары, қалыптан тыс ұлғайып өсіп, үстінде бұзғынша (галла) деп аталатын көптеген ісіктер пайда болады. <br> '''Негізгі өкілдері:''' * гессен шыбыны, * тары құмыты (Stenodіplosіs panіcі), * қарақат құмыты (Thomansіnіana rіbіs). Олар — а. ш. дақылдарының зиянкестері. Қазақстан “Қызыл кітабына” '''5 түрі''' тіркелген. Қансорғыш М-лардың '''2500-ге''' жуық түрі бар. ұзындығы '''8 мм-дей.''' Денесі және қанаттары қабыршақпен қапталған. Ауызы соруға бейімделген. <br> '''Аталықтары''' өсімдік шырынымен, '''аналықтары''' адамның және сүтқоректілердің қанымен қоректенеді. Дернәсілдері ақпайтын суларда жақсы дамиды. '''4 рет''' түлейді. Адамға [[безгек плазмодиясы]]ның барлық түрін жұқтырады. Москиттер немесе үнсіз М-лар туысының '''130-дан''' аса түрі бар. ұзындығы '''1,3 — 3,5 мм.''' Денесі түкпен қапталған. Ересек түрлері сүтқоректілер індерінде, адамның мекен-жайын, ал дернәсілдері органик. қалдықтарға бай жерлерде тіршілік етеді. Сондай-ақ олар [[лейшманиоз ауруы]]н таратушылар болып табылады.<ref name="test">Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == Дәуітбаева К.Ә., Омыртқасыздар зоологиясы, ІV бөлім, А., 2000; Шарова И.Х., Зоология беспозвоночных, М., 2004. Қ. Көшкімбаев <br> «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том ==Сілтемелер== <references /> {{wikify}} [[Санат:Қосқанаттылар]] [[Санат:Паразитология|М]] {{stub}} botplcwdzn9bvr0mefgo95wrjjp24yf 3651897 3651895 2026-09-07T19:17:56Z ~2026-46472-89 184991 3651897 wikitext text/x-wiki [[Image:Aedes aegypti biting human.jpg|thumb|right|280px|Maca]] [[Image:Mosquito on Flower.JPG|thumb|right|280px|Maca]] '''Маса''', [[ұзынмұрттылар]] (Nematocera) — [[қосқанаттылар отряды]]ның бір тармағы. Мұртшалары ұзын, көп бунақты (''7-65-ке дейін''). [[Дернәсіл]]інің бас капсуласы жақсы жетілген. Ересек түрі ұшып шығар алдында қуыршақ қабығын арқа жағынан бойлай сөгіп шығады. <br> '''Негізгі тұқымдастары:''' * ұзын сирақты масалар (Tіpulіdae), * беріш масалар (Cecіdomyііdae), * қансорғыш масалар (Culіcіdae), * шіркейлер (Sіmulііdae), * ызылдауық масалар немесе мотыль (Chіronomіdae). '''Ұзын сирақты масалардың''' '''1500-ге''' '''жуық түрі бар.''' Ұзындығы 12-30 мм.. Аяқтары жіңішке әрі ұзын. '''Ересек түрлері қоректенбейді.''' Дернәсілдері қара шірікпен, өсімдіктердің тамырымен, балдырлармен қоректенеді. '''Беріш М-лардың''' '''4000-ға''' '''жуық түрі бар.''' <br> '''Ұзындығы 1 — 5 мм.''' Ересек түрлері көп өмір сүрмейді, қоректенбейді. Дернәсілдері құрт тәрізді, аяқтары болмайды, топырақта орман төсеніші мен шіріген сүректе тіршілік етеді, саңырауқұлақ мицелийін сору арқылы қоректенеді. Дернәсілдердің келтірген зардабынан (шығарған ферменттерінің әсерінен) өсімдіктің жапырақ, сабақ ұлпалары, қалыптан тыс ұлғайып өсіп, үстінде бұзғынша (галла) деп аталатын көптеген ісіктер пайда болады. <br> '''Негізгі өкілдері:''' * гессен шыбыны, * тары құмыты (Stenodіplosіs panіcі), * қарақат құмыты (Thomansіnіana rіbіs). Олар — а. ш. дақылдарының зиянкестері. Қазақстан “Қызыл кітабына” '''5 түрі''' тіркелген. Қансорғыш М-лардың '''2500-ге''' жуық түрі бар, ұзындығы '''8 мм-дей.''' Денесі және қанаттары қабыршақпен қапталған. Ауызы соруға бейімделген. <br> '''Аталықтары''' өсімдік шырынымен, '''аналықтары''' адамның және сүтқоректілердің қанымен қоректенеді. Дернәсілдері ақпайтын суларда жақсы дамиды. '''4 рет''' түлейді. Адамға [[безгек плазмодиясы]]ның барлық түрін жұқтырады. Москиттер немесе үнсіз М-лар туысының '''130-дан''' аса түрі бар, ұзындығы '''1,3-3,5 мм.''' Денесі түкпен қапталған. Ересек түрлері сүтқоректілер індерінде, адамның мекен-жайын, ал дернәсілдері органик. қалдықтарға бай жерлерде тіршілік етеді. Сондай-ақ олар [[лейшманиоз ауруы]]н таратушылар болып табылады.<ref name="test">Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == Дәуітбаева К.Ә., Омыртқасыздар зоологиясы, ІV бөлім, А., 2000; Шарова И.Х., Зоология беспозвоночных, М., 2004. Қ. Көшкімбаев <br> «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том ==Сілтемелер== <references /> {{wikify}} [[Санат:Қосқанаттылар]] [[Санат:Паразитология|М]] {{stub}} nigp9yfzko1s9bdnzhzsyosf5wavryl 3651898 3651897 2026-09-07T19:57:28Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-46472-89|~2026-46472-89]] ([[User talk:~2026-46472-89|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2433471 wikitext text/x-wiki [[Image:Aedes aegypti biting human.jpg|thumb|right|280px|Maca]] [[Image:Mosquito on Flower.JPG|thumb|right|280px|Maca]] '''Маса''', [[ұзынмұрттылар]] (Nematocera) — [[қосқанаттылар отряды]]ның бір тармағы. Мұртшалары ұзын, көп бунақты (''7 — 65-ке дейін''). [[Дернәсіл]]інің бас капсуласы жақсы жетілген. Ересек түрі ұшып шығар алдында қуыршақ қабығын арқа жағынан бойлай сөгіп шығады. <br> '''Негізгі тұқымдастары:''' * ұзын сирақты масалар (Tіpulіdae), * беріш масалар (Cecіdomyііdae), * қансорғыш масалар (Culіcіdae), * шіркейлер (Sіmulііdae), * ызылдауық масалар немесе мотыль (Chіronomіdae). '''Ұзын сирақты масалардың''' '''1500-ге''' '''жуық түрі бар.''' ұзындығы 12 — 30 мм. Аяқтары жіңішке әрі ұзын. '''Ересек түрлері қоректенбейді.''' Дернәсілдері қара шірікпен, өсімдіктердің тамырымен, балдырлармен қоректенеді. '''Беріш М-лардың''' '''4000-ға''' '''жуық түрі бар.''' <br> '''Ұзындығы 1 — 5 мм.''' Ересек түрлері көп өмір сүрмейді, қоректенбейді. Дернәсілдері құрт тәрізді, аяқтары болмайды, топырақта орман төсеніші мен шіріген сүректе тіршілік етеді, саңырауқұлақ мицелийін сору арқылы қоректенеді. Дернәсілдердің келтірген зардабынан (шығарған ферменттерінің әсерінен) өсімдіктің жапырақ, сабақ ұлпалары, қалыптан тыс ұлғайып өсіп, үстінде бұзғынша (галла) деп аталатын көптеген ісіктер пайда болады. <br> '''Негізгі өкілдері:''' * гессен шыбыны, * тары құмыты (Stenodіplosіs panіcі), * қарақат құмыты (Thomansіnіana rіbіs). Олар — а. ш. дақылдарының зиянкестері. Қазақстан “Қызыл кітабына” '''5 түрі''' тіркелген. Қансорғыш М-лардың '''2500-ге''' жуық түрі бар. ұзындығы '''8 мм-дей.''' Денесі және қанаттары қабыршақпен қапталған. Ауызы соруға бейімделген. <br> '''Аталықтары''' өсімдік шырынымен, '''аналықтары''' адамның және сүтқоректілердің қанымен қоректенеді. Дернәсілдері ақпайтын суларда жақсы дамиды. '''4 рет''' түлейді. Адамға [[безгек плазмодиясы]]ның барлық түрін жұқтырады. Москиттер немесе үнсіз М-лар туысының '''130-дан''' аса түрі бар. ұзындығы '''1,3 — 3,5 мм.''' Денесі түкпен қапталған. Ересек түрлері сүтқоректілер індерінде, адамның мекен-жайын, ал дернәсілдері органик. қалдықтарға бай жерлерде тіршілік етеді. Сондай-ақ олар [[лейшманиоз ауруы]]н таратушылар болып табылады.<ref name="test">Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == Дәуітбаева К.Ә., Омыртқасыздар зоологиясы, ІV бөлім, А., 2000; Шарова И.Х., Зоология беспозвоночных, М., 2004. Қ. Көшкімбаев <br> «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том ==Сілтемелер== <references /> {{wikify}} [[Санат:Қосқанаттылар]] [[Санат:Паразитология|М]] {{stub}} sx75wccxo7tdyypzcrqu1dmtvqrmq7a Санат:Қазақстан журналдары 14 81629 3651879 3344903 2026-09-07T18:27:27Z Marksscheider 183882 3651879 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша журналдар]] [[Санат:Қазақстан бұқаралық ақпарат құралдары]] e6g94k2pgdfemfk2kzplx6oy7xz5bap Эмболия 0 93687 3652082 3281012 2026-09-08T10:42:20Z Amherst99 4439 /* */ 3652082 wikitext text/x-wiki [[File:Silicone embolism to lung.jpg|thumb|Әсемдік мақсаттарда енгізілген силиконның өкпеде эмболия тудыруы]] '''Эмболия''' (''emboloia'' - ішке тарту) — [[қан]] мен [[лимфа]]да бірге айналып жүрген, бірақ қалыпты жағдайда кездеспейтін бөлшектердің болуы және олардың тамыр өзегін бітеп тастауы.<ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref> Бұл аурудың даму себептеріне белгілі бір заттың бөлшектерінің қан ағысымен жылжып келе жатып, бір жерді бітеп қалуы жатады. Осыдан соң қантамыры бітеліп, қан жүрмей қалады және бұл бүкіл қан циркуляциясын бұзады. Бұл ауру қауіптілер қатарына жатады, себебі адам өліп кетуі мүмкін. Қантамырын бітеп қалатын бөлшектерге бекіген жерінен үзілген [[тромб]] түгелдей немесе оның кішкентай бөлігі жатуы мүмкін. Сонымен қатар эмболдар (яғни, эмболияны тудыратын бөлшектер) атеромалық бөлшектерден, [[холестерин]]<nowiki/>нің кристалдары мен жілік кемігі бөлшектерінен түзілуі мүмкін. Егер дәрілік заттардың көмегімен қан ұйындыларын еріту мүмкін болмаса, хирургиялық ем қажеттігі туындайды. == Эмболияның жіктелуі == [[File:Embolization kidney.jpg|thumb|Бүйректің қатерлі ісігіне нефроэктомия жасаудан кейін қалыптасқан бөгде зат. Микросуретте ісік жасушалары жоқ]] === Шығу тегіне қарай === * [[экзогендік эмболиялар]]<ref>Патофизиология - Ә.Нұрмұхамбетұлы, Алматы, 2011 жыл</ref> * [[эндогендік эмболиялар]] === Ағу бағытына қарай === * қан ағысының бағытымен ағатын; * ретроградты - қан ағысының бағытына қарсы ағатын эмболия; * парадоксальды - эмбол [[қарыншааралық қалқан]] немесе [[жүрекшеаралық қалқан|жүрекшеаралық қалқанда]] тесіктің болуынан жүректің оң жағынан тікелей сол жағына, яғни [[Кіші қанайналым шеңбері|кіші қанайналым шеңберіне]] түспей ауыса алатын жағдай; === Орналасқан жеріне қарай === ===== Кіші қанайналым шеңберінің эмболиясы ===== Өкпе артерияларының эмболиясы. Өкпе артерияларының эмболиясы кезінде олардың ішіндегі [[Рецептор|рецепторлардың]] қоздырылуынан жүйкелік-рефлекстік жолмен денедегі шеткері тамырлардың кеңуіне әкелетіні байқалған. Бұл [[Рефлекс|рефлекстің]] белгілі бір мөлшерде қорғаныштық маңызы бар. Осы рефлекс бойынша өкпеге келетін қанның мөлшері шектеледі. Содан өкпенің ісініп кетуінен сақтандырады. Бірақ өкпеде газдардың алмасуы бұзылғандықтан жүрек етінің [[Гипоксия|гипоксиясы]] дамып, оның жиырылғыштық қызметі әлсірейді, [[Артериялық қысым|артериялық қысым]] қатты төмендейді де, [[Коллапс|коллапс]] дамиды. [[Кіші қанайналым шеңбері]] тамырларында эмбол тұрып қалғанда, өкпе артериолаларының рефлекстік жиырылуы болады, өкпе артерияларында қан қысымы көтеріледі. Бұл өз алдына оң жақ жүректің қызметін ауырлатады, қуыс және т.б. көктамырларда [[қанның іркілуіне]] әкеліп соғады. ===== Үлкен қанайналым шеңберінің эмболиясы ===== Үлкен қанайналым шеңберінің эмболиясына сол жүрек ішіндегі ([[Тромбэндокардит|тромбэндокардит]], [[Миокард инфаркті|миокард инфаркті]]) және артериялардың ішіндегі құрылған [[Тромбоз|тромбтар]], [[Экзогендік эмболиялар|газ]] немесе [[Эндогендік эмболиялар|май эмболиялары]] жиі әкеледі. Бұл эмболдар жүрек артерияларында, [[Ми|ми]], [[Бүйрек|бүйрек]], [[Көкбауыр|көкбауыр]] т.б. ағзалардың тамырларында жиі кездеседі. ===== Қақпа көктамырының эмболиясы ===== Қақпа көктамырының эмболиясы сирек кездеседі. Бұл [[Қақпалық вена|көктамырдың]] эмболмен бітелуі іш қуысындағы ағзалардың ([[Асқазан|асқазан]], [[Ішек|ішектер]], [[Көкбауыр|көкбауыр]]) тамырларында қанның іркілуіне алып келеді. Осыдан [[Асцит|іш шемені]], іш терісінің астындағы көктамырлардың кеңуі ("медуза басы"), қан қысымының көтерілуіне алып келеді. Көп қанның, шамамен айналымдағы қанның 90 пайызға жуығы іш қуысы ағзаларының көктамырларында жиналып қалуынан, жалпы айналымдағы қан көлемі азаяды, [[Артериялық қысым|артериялық қысым]] төмендейді, тыныс алу бұзылады, [[Естен тану|естен тану]], тыныстық және тамыр қозғалтқыш орталықтарының салдануы байқалады, осыдан организмнің [[Өлім|жан тапсыруы]] болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Жүрек-тамыр жүйесі]] [[Санат:Патологиялық процесстер]] {{Stub}} c65outxfa63g0qmhsdcbs7gqshcb75v Патша үкіметінің отаршылдық қоныс аудару саясаты 0 100402 3651868 3622672 2026-09-07T18:11:38Z Қуатұлы Дәулет 174845 Мен патша үкіметінің отарлау кезеңіндегі қазақ халқының қарсылығы бөліміне өңдеу жасай отыра 1905 3651868 wikitext text/x-wiki ''XIX ғасырдың 60-90-жылдарында жүргізілген [[әкімшілік]] [[реформа]]лар қазақтардың жерін түгелдей [[мемлекет]]тің меншігі деп жариялады. Ол реформалар [[Қазақстан]]ды шаруалар арқылы кең көлемде отарлап алуға [[берік]] негіз қалады. Орыс шаруаларын шикі Ресейден қоныс аудару көп [[жағдай]]да қазақтарды ежелгі [[атамекен]]інен, [[қоныс]]ынан жаппай қуу және ең құнарлы жерлерін күштеп тартып алу арқылы жузеге асырылды.'' ==Шаруаларды Қазақстан аумағына қоныс аудару себептері== Егер XIX ғасырдың ортасына дейін Қазақстанға көбінесе [[Ресей]]ден әскери топ пен [[казактар]] ғана қоныс аударып келсе, ғасырдың екінші жартысынан бастап [[жағдай]] түбегейлі өзгерді. Ресей шаруаларын қазақ даласына бұрын-соңды болып көрмеген кең көлемде жаппай қоныс аудару ісі мемлекеттік тұрғыда қолға алынды. Мұның бірқатар себептері болды: Біріншіден, [[1861]] жылы Ресейде шаруаларды басыбайлы езгіде ұстау жойылды. Шаруалар басыбайлы [[тәуелділік]]тен құтылды. Бірақ олар жаппай жерсіз қалды немесе ұлтарақтай шағын жерге ғана ие болды. Мұның өзі шаруалардың толқуын туғызды. Патша үкіметі [[шаруа]]лар бүліншілігінің өрши түсуін болдырмау үшін оларды [[Қазақстан]] мен [[Сібір]] аумағына жаппай [[қоныс]] аударту шараларын ұйымдастыру жөнінде [[шешім]] қабылдады. Екіншіден, [[Ресей империясы]] қоныс аударушы шаруалар есебінен қазақ өлкесінің аумағында өзінің сенімді тірегін қалыптастыруды [[мақсат]] етті. Үшіншіден, патша үкіметі орыс шаруаларын жаппай қоныс аудару арқылы қазақтарды [[егіншілік]]пен айналысатын отырықшы [[өмір]] салтына көшіруді ойлады. Өйткені ондай жағдайда қыруар көп жер босап қалып, жергілікті [[халық]]ты қатаң бақылауда ұстаудың [[тамаша]] мүмкіндігі туар еді. Төртіншіден, патша үкіметінің жергілікті халықты христиан дініне енгізу және орыстандыру жөнінде арам пиғылы да болатын. Бесіншіден, қоныс аударушы шаруалар Қазақстанды орыс империясының сарқылмас мол астығы бар алып қоймасына айналдыруы тиіс деп үміттенді. [[Өлке]]ні казактар арқылы отарлау [[экономика]]лық тұрғыдан ойдағыдай онды нәтиже бермеді. Әскери [[қызмет]]те жүрген казактар өлкедегі әскери гарнизондар мен шенеуніктер тобының өзін де [[азық-түлік]]пен жартымды қамтамасыз ете алған жоқ. Оның үстіне Ресейдің жерсіз шаруаларын жаңа жерде емін-еркін тамаша [[өмір]] сүруге болады екен деген хабарлары мен хаттары ол жақта қалғандарды еліктіре елеңдетті. Мұның өзі орыс шаруаларын одан сайын жаппай [[қоныс]] аударуға қызықтыра түсті. ==Шаруалардың жаппай қоныс аудара бастауы== [[1866]] жылы Батыс Сібір бас басқармасы шаруалардың Қазақстан аумағына өз беттерінше [[қоныс]] аударуына рұқсат етті. Алғашқы қоныс аударушылар Сібірдің әр түрлі қалаларындағы мещандар және [[Тобыл губерниясы]]ндағы [[Қорған]] және [[Есіл]] округтарындағы шаруалар болды. Олар [[Көкшетау]] округының аумағындағы Саумалкөл деген жерге келіп орналасты. Қоныс аударушылардың бір бөлігі казак станицаларына жайғасты. XIX ғасырдың 70-80-жылдарында олар жергілікті қазақтардың жерлерін жалға алып, өз беттерінше орналаса бастады. Қазақстанға қоныс аударғысы келген орыс шаруалары, әдетте, ең алдымен жер көріп қайтушыларды (ходоқтарды) жіберді. Олар өздеріне қолайлы деген жерлерді таңдап, қазақтардан жалға алды, жыртып, [[тұқым]] септі. Жердің құнарлы екеніне [[көз]]дерін жеткізген олар ұзақ [[мерзім]]ді жалға алу жөнінде келісімшарттар жасасты, өздерінің жерлестерін неғұрлым тезірек жетуге шақырып, жанталаса [[әрекет]] етті. Орыстардың елді мекендері [[пайда]] бола бастады. Кейін ол жерлер өзінің бұрынғы иелерінен тартып алынып, қоныс аударып келген орыс шаруаларының иелігіне заңдастырылып берілді. Мұндай жағдайда облыстық отаршылдық билік әрқашан орыс шаруаларының жағында болды. Шаруаларды ішкі Ресейден Қазақстанға қоныс аудару жөнінде алғаш рет бастама көтерушілердің бірі Жетісудың әскери губернаторы [[Герасим Алексеевич Колпаковский|Г.А. Колпаковский]] еді. 1868 жылы оның тікелей басшылығымен «Жетісуга шаруалардың қоныс аударуы туралы уақытша Ережелер» жасалды. Онда қоныс аударушы шаруаларға бірқатар жеңілдіктер мен артықшылықтар беру көзделді. Шаруалардың әрбір ер [[азамат]]ына 30 десятинадан жер телімі бөлінді. Олар барлық [[алым]]-[[салық]] түрлерін төлеу мен міндетті борыштарды атқарудан он бес жыл бойы босатылатын болды. Қоныс аударушы шаруаларға пайыздық өсімсіз қарыз берілді. 80-жылдардың ортасына қарай Жетісуда жер тапшылығы сезіле бастады. Сондықтан жер телімдерінің мөлшерін 10 десятинаға кемітуге, әр түрлі [[жеңілдіктер]] беру мерзімін 5 жылға дейін қысқартуға тура келді. [[1889]] жылы «Село тұрғындары мен мещандардың қазыналық жерлерге өз еркімен қоныс аударуы туралы Ереже» бекітілді. Онда олардың қоныс аударуына Ішкі істер министрлігі мен [[Мемлекет]]тік [[мүлік]] министрлігінің [[рұқсат]]ы міндетті түрде [[қажет]] болды. Ондай рұқсат патша [[үкімет]]іне «сенімді» және «елге еңбегі сіңген» құрметті адамдарға ғана берілетіні алдын ала арнайы көрсетілді. Бірақ қатардағы шаруалар бұл [[ереже]]ге қараған жоқ. Олар өз еріктерімен жаппай қоныс аударуын тоқтатпады. Шаруалардың Қазақ даласына қоныс аударуы [[1891]] жылдың көктемінен бастап [[ресми]] түрде тоқтатылды. Бірақ қоныс аударушылардың тасқынын тоқтату өте қиын болды. Оның үстіне, Ресейде [[құрғақшылық]] салдарынан астық шықпай қалды. Елде ашаршылық басталды. Сөйтіп шаруалардың Қазақстан аумағына өз [[ерік]]терімен қоныс аударуы одан әрі күшейе түсті. ==Шаруалардың қоныс аудару қарқынының күшейе түсуі== [[1892]] жылы [[Транссібір темір жолы]]ның құрылысы басталды. Ол Қазақстанның солтүстік өңірін басып өтті. Мұның өзі қазақтардың иелігіндегі жердің 4,2 миллион десятинасын қосымша тартып алуға жеткізді. Темір жол құрылысы шаруалардың қоныс аударуына неғұрлым ұйымдасқан [[сипат]] берді. Шаруалардың [[темір жол]] құрылысы аумағына (оның оңтүстігіне қарай 100 [[шақырым]] жерге дейін) қоныс аударуына Сібір темір жол комитеті де мүдделі болды. Қоныс аударушы шаруалар [[адам]] тасуға бейімделмеген қолайсыз вагондарда тасып әкелінді. [[Петропавл]] және Омбы сияқты қалалардың темір жол торабы бекеттерінде ондаған мың қоныс аударушы шоғырланды. Олар ашық аспан астында жатты, кейде ауа райының қолайсыз күндерін де сонда өткізді. [[Азық-түлік]]тің жетіспеушілігі мен дәрігерлік көмектің болмауы салдарынан адамдардың арасында ауру-сырқау көбейді, тіпті [[өлім]]-[[жітім]] де аз болған жоқ. Сондықтан да Омбы мен Петропавлда қоныс аударушылар пункттері мен аурухана барактары жедел түрде салына бастады. [[1903]] жылы «[[Сырдария]], [[Фергана]] және [[Самарқанд]] облыстарындағы қазыналық жерлерге шаруалардың өз еркімен қоныс аударуы туралы Ереже» бекітілді. Ол ереже бойынша жергілікті халықтың «басы артық» жерлерін, ондағы суару жүйесі мен су көздерін қоса жаппай тартып алу көзделді. Тап сол жылы «Сібірге ([[Алтай]] округынан өзге) және Дала [[Генерал-Губернатор|генерал-губернаторлығына]] қоныс аударушыларға үкімет атынан берілетін жәрдем түрлері туралы Ереже» бекітілді. [[1904]] жылы патша үкіметі «[[Егін]] егумен айналысатын село тұрғындары мен мещандардың қоныс аударуы туралы [[уақыт]]ша Ереже» шығарды. Бұл ереже бойынша жергілікті отаршыл [[өкімет]] билігіне шаруалардың [[Ресей империясы]]ның азиялық бөлігіне қоныс аударуына ешқандай кедергі келтірмей, рұқсат етуіне құқық берілді. [[1904]]-[[1905]] жылдары патша үкіметі Қазақстан аумағын қоныс аударушылардың бес аймағына бөлді. Олар [[Торғай]]-[[Жайық]], Ақмола, Семей, Сырдария және Жетісу аймақтары еді. Оларды құрғандағы күктелген негізгі [[міндет]] қоныс аударушыларға арналған қор құру үшін «басы артық» жерлерді іздеп табу болды. Патша [[үкімет]]і қоныс аудару басқармаларына қазақтардың жерлерін тартып алуына және оларды ғасырлар бойы ежелгі отырған [[атамекен]]інен күштеп қуып шығуына толық ерік берді. [[1870]]—[[1914]] жылдар аралығында [[Ақмола]], [[Семей]], [[Жетісу]], [[Сырдария]], [[Торғай]] және [[Орал]] облыстарының аумағына 1,4 миллионға жуық [[шаруа]] қоныстандырылды. Олардың тең жартысына жуығы (721 мың адам) Ақмола облысына жайғастырылды. Өйткені бұл облыстың жері өте құнарлы болатын. Қоныс аударып келген шаруалар өз алдарына жеке болыстарға біріктірілді. Алғашқы кезде олар уезд бастығына бағындырылды. [[1902]] жылдан бастап шаруалар бастығы деген лауазымды [[қызмет]] пайда болды. ==Столыпиннің 1906 жылғы аграрлық реформасы== Қазақ халқының занды [[Құқық|құқығын]] мүлде елеп-ескермеудің бір белгісі [[қоныс]] аударушы шаруалар санының одан әрі арта түсуі болды. Бұл ретте жергілікті халықтың өкілдерімен алдын ала кеңесу, ақылдасу деген атымен болған жоқ. [[1906]] жылы Ресей Министрлер Кеңесінің төрағасы [[Столыпин Аркадий Дмитриевич|П.А. Столыпин]] шаруаларды Ресейдің азиялық бөлігіне жаппай қоныс аудару туралы шешім қабылдады. Шаруалар қауымын ыдырату, оларды Қазақстанға қоныс аудару жөніндегі [[реформа]] Столыпиннің аграрлық реформасы деп аталды. Бұл [[реформа]]ның көздеген негізгі бағыты қоныс аударушы шаруалар қозғалысының кеңінен етек алуын қамтамасыз ету болатын. Шаруалардың шығысқа карай атап айтқанда, Қазақстан аумағына қоныстануға [[құқық]] берілді. Ал олардың бұрынғы жерлеріне қайтып оралуына елеулі түрде шек қойылды. Шаруаларды жер телімдерімен қамтамасыз ету қазақтардан тартып алынған жерлердің есебінен құрылған отаршылдық қоныс аудару қорынан жүзеге асырылды. Жергілікті қоныс аудару [[мекеме]]лері шаруаларға хутор салу үшін 45 десятинадан, егін егуге 15 десятинадан жер бөліп беруге міндеттелінді. Жер бөлумен айналысатын мекемелерге жергілікті [[халық]]тың жерін тартып алып, олардың жеріне келімсек шаруаларды орналастыруына [[рұқсат]] етілді. Қазақстанның оңтүстік [[аймақ]]тарында қазақтардың [[егін]] суару құрылыстары да тартып алынды. Шаруаларға ең құнарлы жерлерді іздеп тауып, көріп келетін [[адам]]дарды кедергісіз жіберіп тұру құқығы берілді. Шаруалардың темір жолмен жүруге де жеңілдіктері болды. Оның үстіне, патша үкіметі шаруалардың Қазақ жеріне емін-еркін [[қоныс]] аударуын кеңінен насихаттады. Мәселен, [[1907]] жылы Ресейдің орталық [[губерния]]ларындағы шаруалар арасында осы тақырыпқа арналған 6,5 миллион дана [[кітапша]] мен парақша таратылған. Оларда [[үкімет]] шаруаларды Ресейдін азиялық бөлігіне неғұрлым көбірек [[қоныс]] аударуға шақырды. Ол басылымдарда [[Қазақстан]] мен [[Сібір]] аумағында қалай ыңғайлы орналасуға болатыны жөнінде практикалық ұсыныстар мен [[кеңес]]тер берілді. [[1917]] жылға қарай жергілікті байырғы халықтың пайдалануындағы 45 миллион десятина жер тартып алынды. Бұл кезде [[Қазақстан]]ға қоныс аударған шаруалардың жалпы саны 1,5 миллионға жуықтап қалған болатын. ==Жергілікті халық жағдайының нашарлай түсуі== Ішкі Ресейдегі шаруалардың Қазақстан аумағына қоныс аудару тасқыны мұндағы байырғы [[халық]]тың жерін жаппай тартып алуға ұласты. Қазақтар өздері ғасырлар бойы отырған ежелгі қоныстарын, ондағы қыстауларын, ата-баба зираттарын тастап, қиыр шеттегі әрі құнарсыз жерлерге көшуге мәжбүр болды. Отаршылдық [[саясат]] келімсек орыс шаруалары мен жергілікті қазақтардың арасында ғана емес, қазақтардың өз араларында да жанжалды дау-дамайлар тудырды. Тартып алынған жерлердің ең жоғары мөлшері Қазақстанның солтүстік аймақтарындағы неғұрлым құнарлы [[жер]]лер еді. Мәселен, қоныс аударып келген шаруалар қорына деп Омбы уезінде бүкіл жердің 52%-ы, [[Қостанай уезі]]нде - 54%-ы, [[Ақмола уезі]]нде - 73%-ы тартып алынды. Мұның өзі көшпелі және жартылай көшпелі [[шаруашылық]]тарды күйзелтті. Кедейленіп, қайыршыланған қазақтардың күнкөріс қамымен түрлі кәсіпшіліктерге, соның ішінде тау-кен [[Өнеркәсіп|өнеркәсібіне]] [[жұмыс]] іздеп кетуіне тура келді. Олар жатақтар деп аталды. XIX ғасырдың аяғына қарай жатақтардың қалалар мен [[казактар]] поселкелеріне қарай ағылуы күшейді. Осыған байланысты патша үкіметінің жергілікті өкімет билігі Дала генерал-губернаторының алдына оларды бұрынғы тұрғын орындарына қайтару мәселесін қойды. Жатақтар аянышты хал кешті, бір күндік ұсақ-түйек жұмыстар атқаруға жалданып [[күн]] көрді. Ондаған мың қазақтар зауыттар мен фабриктерге, кен орындарына, тұз өндіру кәсіпшіліктеріне [[жұмыс]] іздеп кетті. Қазақстанмен көршілес [[Томск]] және Тобыл губернияларының аумағында 50 мыңға жуық [[қазақ]] билет бойынша тұрып жатты. Олардың көпшілігі маусымдық жұмыстар атқаруға жалданды. Іс жүзінде Батыс [[Сібір]]дегі қоныс аударушы орыс [[шаруа]]ларының малын тақыр кедейге айналып, әбден қайыршыланған қазақтар бақты. Олар өздерінің жүрген жерлерінде [[түтін]] салығын да, жалгерлік [[жұмыс]] істеу үшін жиналатын алымдарды да толық көлемінде төлеп тұрды. Күн көру, [[тіршілік]] ету және өздерінің жерлерін [[аман]] сақтап қалу мақсатымен қазақтар отырықшы өмір салтына көшуге мәжбүр болды. Оларды бұл жағдай да құтқара алмады. [[Дәстүр]]лі бақташылықтан бірден [[егіншілік]] кәсібіне көшу оңай тиген жоқ. Қазақтардың көпшілігінде егіншілікпен айналысуға қажетті құрал-саймандар болмады, тұқымдық дән де жеткіліксіз еді. Оның үстіне, жер өңдеудің дағдылы әдістерін де білмеді. Столыпиннің агрардық реформасы қазақтардың мал [[Шаруашылық|шаруашылығын]] дағдарысқа ұшыратты. [[Аймақ]]тағы демографиялық [[жағдай]]да өзгерді. Бір жағынан, қазақтардың, екінші жағынан, шаруалар мен казактардың арасындағы қарама-қайшылық шиеленісе түсті. [[Түркістан]] өлкесінің генерал-губернаторы [[Куропаткин Алексей Николаевич|Куропаткин]] былай деп мойындауға мәжбүр болды: ''«Қырғыздар (қазақтар. - авт.) соңғы 30 жылда, әсіресе соңғы 12 жылда барлық жағынан да қыспаққа алынды. [[1904]] жылдан бастап тек [[Жетісу]] облысы бойынша ғана олардан бірнеше миллион десятина жер тартып алынды».'' ==Патша үкіметінің отаршылдық саясатына қарсы қазақ халқының қарсылығы== Бірінші орыс [[революция]]сынан кейін қазақ халқы патша [[үкімет]]і жүргізіп отырған отаршылдық [[саясат]]қа қарсы күресті күшейте түсті. [[Алым]]-[[салық]]тар төлеуден және [[міндет]]ті борыштарды атқарудан ашықтан-ашық бас тартты. Отаршылдардың сенімді тірегі — әскер [[құрама]]ларына [[шабуыл]] жасау да жиілей түсті. [[Қазақ]]тар мен келімсек орыс шаруалары арасындағы шиеленісті оқиғалар орын алды. Отаршыл [[өкімет]] билігінің органдары тарапынан ұлтаралық араздықты ұшықтыра түсу әрекеттері жиілеп кетті. Мәселен, [[1914]] жылғы 9 қазанда [[Жетісу]] облысының әскери губернаторы уезд бастықтарын жинап алып, оларға қоныс аударушы шаруалар қатарынан сенімді қарулы отрядтар құруды міндеттеді. Олар ел арасында [[шолғыншылық]] [[қызмет]] атқаруға тиісті болды. Жалпы [[жағдай]] шиеленісе қалған кезде олар өлкедегі [[мұсылман]] халқына қарсы соғысуға міндетті еді. Әскерилендірілген қарулы шаруалар қазақ ауылдарына [[шабуыл]] жасаумен айналысты. Олардың малдарын айдап әкетті. Ал ертерек келіп орналасып қалған шаруалардың көпшілігі ондай озбырлықты ашықтан-ашық айыптады. Өйткені өлкеде бұрыннан тұратын [[шаруа]]лар жергілікті қазақтармен едәуір достасып, аралас-құралас [[байланыс]] орнатып та үлгерген еді. Олар бір-бірінің тілдерін, әдет- ғұрыптарын және салт-саналарын жап-жақсы біліп қалған болатын.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2</ref> Қарқаралы петициясынан үзінді: # ...дін тұту еркіндігі, сайланбалы діни басқарма ұйымдастыру, цензураны жою... # ...Мектептерде сабақты балалардың ана тілінде оқыту.... # ...қазақ тілінде газет шығару керек... # ...қазақтар иеленіп отырған жерлерді олардың меншігі деп тану... # "Далалық Ереженің" қазақтардан құралған депутаттардың қатысуымен өзгертілуі қажет. # ...соттар қазақ тілін білуі және қазақ даласында қазылар алқасы енгізілуі қажет. # ...Қазақ депутаттарының заң шығарушылар жиынына қатысуы қажет. (26 маусым, 1905ж.) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] h9t63v2lifnrb9n3xygudlnclzzkat6 3651900 3651868 2026-09-07T19:58:26Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Қуатұлы Дәулет|Қуатұлы Дәулет]] ([[User talk:Қуатұлы Дәулет|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3622672 wikitext text/x-wiki ''XIX ғасырдың 60-90-жылдарында жүргізілген [[әкімшілік]] [[реформа]]лар қазақтардың жерін түгелдей [[мемлекет]]тің меншігі деп жариялады. Ол реформалар [[Қазақстан]]ды шаруалар арқылы кең көлемде отарлап алуға [[берік]] негіз қалады. Орыс шаруаларын шикі Ресейден қоныс аудару көп [[жағдай]]да қазақтарды ежелгі [[атамекен]]інен, [[қоныс]]ынан жаппай қуу және ең құнарлы жерлерін күштеп тартып алу арқылы жузеге асырылды.'' ==Шаруаларды Қазақстан аумағына қоныс аудару себептері== Егер XIX ғасырдың ортасына дейін Қазақстанға көбінесе [[Ресей]]ден әскери топ пен [[казактар]] ғана қоныс аударып келсе, ғасырдың екінші жартысынан бастап [[жағдай]] түбегейлі өзгерді. Ресей шаруаларын қазақ даласына бұрын-соңды болып көрмеген кең көлемде жаппай қоныс аудару ісі мемлекеттік тұрғыда қолға алынды. Мұның бірқатар себептері болды: Біріншіден, [[1861]] жылы Ресейде шаруаларды басыбайлы езгіде ұстау жойылды. Шаруалар басыбайлы [[тәуелділік]]тен құтылды. Бірақ олар жаппай жерсіз қалды немесе ұлтарақтай шағын жерге ғана ие болды. Мұның өзі шаруалардың толқуын туғызды. Патша үкіметі [[шаруа]]лар бүліншілігінің өрши түсуін болдырмау үшін оларды [[Қазақстан]] мен [[Сібір]] аумағына жаппай [[қоныс]] аударту шараларын ұйымдастыру жөнінде [[шешім]] қабылдады. Екіншіден, [[Ресей империясы]] қоныс аударушы шаруалар есебінен қазақ өлкесінің аумағында өзінің сенімді тірегін қалыптастыруды [[мақсат]] етті. Үшіншіден, патша үкіметі орыс шаруаларын жаппай қоныс аудару арқылы қазақтарды [[егіншілік]]пен айналысатын отырықшы [[өмір]] салтына көшіруді ойлады. Өйткені ондай жағдайда қыруар көп жер босап қалып, жергілікті [[халық]]ты қатаң бақылауда ұстаудың [[тамаша]] мүмкіндігі туар еді. Төртіншіден, патша үкіметінің жергілікті халықты христиан дініне енгізу және орыстандыру жөнінде арам пиғылы да болатын. Бесіншіден, қоныс аударушы шаруалар Қазақстанды орыс империясының сарқылмас мол астығы бар алып қоймасына айналдыруы тиіс деп үміттенді. [[Өлке]]ні казактар арқылы отарлау [[экономика]]лық тұрғыдан ойдағыдай онды нәтиже бермеді. Әскери [[қызмет]]те жүрген казактар өлкедегі әскери гарнизондар мен шенеуніктер тобының өзін де [[азық-түлік]]пен жартымды қамтамасыз ете алған жоқ. Оның үстіне Ресейдің жерсіз шаруаларын жаңа жерде емін-еркін тамаша [[өмір]] сүруге болады екен деген хабарлары мен хаттары ол жақта қалғандарды еліктіре елеңдетті. Мұның өзі орыс шаруаларын одан сайын жаппай [[қоныс]] аударуға қызықтыра түсті. ==Шаруалардың жаппай қоныс аудара бастауы== [[1866]] жылы Батыс Сібір бас басқармасы шаруалардың Қазақстан аумағына өз беттерінше [[қоныс]] аударуына рұқсат етті. Алғашқы қоныс аударушылар Сібірдің әр түрлі қалаларындағы мещандар және [[Тобыл губерниясы]]ндағы [[Қорған]] және [[Есіл]] округтарындағы шаруалар болды. Олар [[Көкшетау]] округының аумағындағы Саумалкөл деген жерге келіп орналасты. Қоныс аударушылардың бір бөлігі казак станицаларына жайғасты. XIX ғасырдың 70-80-жылдарында олар жергілікті қазақтардың жерлерін жалға алып, өз беттерінше орналаса бастады. Қазақстанға қоныс аударғысы келген орыс шаруалары, әдетте, ең алдымен жер көріп қайтушыларды (ходоқтарды) жіберді. Олар өздеріне қолайлы деген жерлерді таңдап, қазақтардан жалға алды, жыртып, [[тұқым]] септі. Жердің құнарлы екеніне [[көз]]дерін жеткізген олар ұзақ [[мерзім]]ді жалға алу жөнінде келісімшарттар жасасты, өздерінің жерлестерін неғұрлым тезірек жетуге шақырып, жанталаса [[әрекет]] етті. Орыстардың елді мекендері [[пайда]] бола бастады. Кейін ол жерлер өзінің бұрынғы иелерінен тартып алынып, қоныс аударып келген орыс шаруаларының иелігіне заңдастырылып берілді. Мұндай жағдайда облыстық отаршылдық билік әрқашан орыс шаруаларының жағында болды. Шаруаларды ішкі Ресейден Қазақстанға қоныс аудару жөнінде алғаш рет бастама көтерушілердің бірі Жетісудың әскери губернаторы [[Герасим Алексеевич Колпаковский|Г.А. Колпаковский]] еді. 1868 жылы оның тікелей басшылығымен «Жетісуга шаруалардың қоныс аударуы туралы уақытша Ережелер» жасалды. Онда қоныс аударушы шаруаларға бірқатар жеңілдіктер мен артықшылықтар беру көзделді. Шаруалардың әрбір ер [[азамат]]ына 30 десятинадан жер телімі бөлінді. Олар барлық [[алым]]-[[салық]] түрлерін төлеу мен міндетті борыштарды атқарудан он бес жыл бойы босатылатын болды. Қоныс аударушы шаруаларға пайыздық өсімсіз қарыз берілді. 80-жылдардың ортасына қарай Жетісуда жер тапшылығы сезіле бастады. Сондықтан жер телімдерінің мөлшерін 10 десятинаға кемітуге, әр түрлі [[жеңілдіктер]] беру мерзімін 5 жылға дейін қысқартуға тура келді. [[1889]] жылы «Село тұрғындары мен мещандардың қазыналық жерлерге өз еркімен қоныс аударуы туралы Ереже» бекітілді. Онда олардың қоныс аударуына Ішкі істер министрлігі мен [[Мемлекет]]тік [[мүлік]] министрлігінің [[рұқсат]]ы міндетті түрде [[қажет]] болды. Ондай рұқсат патша [[үкімет]]іне «сенімді» және «елге еңбегі сіңген» құрметті адамдарға ғана берілетіні алдын ала арнайы көрсетілді. Бірақ қатардағы шаруалар бұл [[ереже]]ге қараған жоқ. Олар өз еріктерімен жаппай қоныс аударуын тоқтатпады. Шаруалардың Қазақ даласына қоныс аударуы [[1891]] жылдың көктемінен бастап [[ресми]] түрде тоқтатылды. Бірақ қоныс аударушылардың тасқынын тоқтату өте қиын болды. Оның үстіне, Ресейде [[құрғақшылық]] салдарынан астық шықпай қалды. Елде ашаршылық басталды. Сөйтіп шаруалардың Қазақстан аумағына өз [[ерік]]терімен қоныс аударуы одан әрі күшейе түсті. ==Шаруалардың қоныс аудару қарқынының күшейе түсуі== [[1892]] жылы [[Транссібір темір жолы]]ның құрылысы басталды. Ол Қазақстанның солтүстік өңірін басып өтті. Мұның өзі қазақтардың иелігіндегі жердің 4,2 миллион десятинасын қосымша тартып алуға жеткізді. Темір жол құрылысы шаруалардың қоныс аударуына неғұрлым ұйымдасқан [[сипат]] берді. Шаруалардың [[темір жол]] құрылысы аумағына (оның оңтүстігіне қарай 100 [[шақырым]] жерге дейін) қоныс аударуына Сібір темір жол комитеті де мүдделі болды. Қоныс аударушы шаруалар [[адам]] тасуға бейімделмеген қолайсыз вагондарда тасып әкелінді. [[Петропавл]] және Омбы сияқты қалалардың темір жол торабы бекеттерінде ондаған мың қоныс аударушы шоғырланды. Олар ашық аспан астында жатты, кейде ауа райының қолайсыз күндерін де сонда өткізді. [[Азық-түлік]]тің жетіспеушілігі мен дәрігерлік көмектің болмауы салдарынан адамдардың арасында ауру-сырқау көбейді, тіпті [[өлім]]-[[жітім]] де аз болған жоқ. Сондықтан да Омбы мен Петропавлда қоныс аударушылар пункттері мен аурухана барактары жедел түрде салына бастады. [[1903]] жылы «[[Сырдария]], [[Фергана]] және [[Самарқанд]] облыстарындағы қазыналық жерлерге шаруалардың өз еркімен қоныс аударуы туралы Ереже» бекітілді. Ол ереже бойынша жергілікті халықтың «басы артық» жерлерін, ондағы суару жүйесі мен су көздерін қоса жаппай тартып алу көзделді. Тап сол жылы «Сібірге ([[Алтай]] округынан өзге) және Дала [[Генерал-Губернатор|генерал-губернаторлығына]] қоныс аударушыларға үкімет атынан берілетін жәрдем түрлері туралы Ереже» бекітілді. [[1904]] жылы патша үкіметі «[[Егін]] егумен айналысатын село тұрғындары мен мещандардың қоныс аударуы туралы [[уақыт]]ша Ереже» шығарды. Бұл ереже бойынша жергілікті отаршыл [[өкімет]] билігіне шаруалардың [[Ресей империясы]]ның азиялық бөлігіне қоныс аударуына ешқандай кедергі келтірмей, рұқсат етуіне құқық берілді. [[1904]]-[[1905]] жылдары патша үкіметі Қазақстан аумағын қоныс аударушылардың бес аймағына бөлді. Олар [[Торғай]]-[[Жайық]], Ақмола, Семей, Сырдария және Жетісу аймақтары еді. Оларды құрғандағы күктелген негізгі [[міндет]] қоныс аударушыларға арналған қор құру үшін «басы артық» жерлерді іздеп табу болды. Патша [[үкімет]]і қоныс аудару басқармаларына қазақтардың жерлерін тартып алуына және оларды ғасырлар бойы ежелгі отырған [[атамекен]]інен күштеп қуып шығуына толық ерік берді. [[1870]]—[[1914]] жылдар аралығында [[Ақмола]], [[Семей]], [[Жетісу]], [[Сырдария]], [[Торғай]] және [[Орал]] облыстарының аумағына 1,4 миллионға жуық [[шаруа]] қоныстандырылды. Олардың тең жартысына жуығы (721 мың адам) Ақмола облысына жайғастырылды. Өйткені бұл облыстың жері өте құнарлы болатын. Қоныс аударып келген шаруалар өз алдарына жеке болыстарға біріктірілді. Алғашқы кезде олар уезд бастығына бағындырылды. [[1902]] жылдан бастап шаруалар бастығы деген лауазымды [[қызмет]] пайда болды. ==Столыпиннің 1906 жылғы аграрлық реформасы== Қазақ халқының занды [[Құқық|құқығын]] мүлде елеп-ескермеудің бір белгісі [[қоныс]] аударушы шаруалар санының одан әрі арта түсуі болды. Бұл ретте жергілікті халықтың өкілдерімен алдын ала кеңесу, ақылдасу деген атымен болған жоқ. [[1906]] жылы Ресей Министрлер Кеңесінің төрағасы [[Столыпин Аркадий Дмитриевич|П.А. Столыпин]] шаруаларды Ресейдің азиялық бөлігіне жаппай қоныс аудару туралы шешім қабылдады. Шаруалар қауымын ыдырату, оларды Қазақстанға қоныс аудару жөніндегі [[реформа]] Столыпиннің аграрлық реформасы деп аталды. Бұл [[реформа]]ның көздеген негізгі бағыты қоныс аударушы шаруалар қозғалысының кеңінен етек алуын қамтамасыз ету болатын. Шаруалардың шығысқа карай атап айтқанда, Қазақстан аумағына қоныстануға [[құқық]] берілді. Ал олардың бұрынғы жерлеріне қайтып оралуына елеулі түрде шек қойылды. Шаруаларды жер телімдерімен қамтамасыз ету қазақтардан тартып алынған жерлердің есебінен құрылған отаршылдық қоныс аудару қорынан жүзеге асырылды. Жергілікті қоныс аудару [[мекеме]]лері шаруаларға хутор салу үшін 45 десятинадан, егін егуге 15 десятинадан жер бөліп беруге міндеттелінді. Жер бөлумен айналысатын мекемелерге жергілікті [[халық]]тың жерін тартып алып, олардың жеріне келімсек шаруаларды орналастыруына [[рұқсат]] етілді. Қазақстанның оңтүстік [[аймақ]]тарында қазақтардың [[егін]] суару құрылыстары да тартып алынды. Шаруаларға ең құнарлы жерлерді іздеп тауып, көріп келетін [[адам]]дарды кедергісіз жіберіп тұру құқығы берілді. Шаруалардың темір жолмен жүруге де жеңілдіктері болды. Оның үстіне, патша үкіметі шаруалардың Қазақ жеріне емін-еркін [[қоныс]] аударуын кеңінен насихаттады. Мәселен, [[1907]] жылы Ресейдің орталық [[губерния]]ларындағы шаруалар арасында осы тақырыпқа арналған 6,5 миллион дана [[кітапша]] мен парақша таратылған. Оларда [[үкімет]] шаруаларды Ресейдін азиялық бөлігіне неғұрлым көбірек [[қоныс]] аударуға шақырды. Ол басылымдарда [[Қазақстан]] мен [[Сібір]] аумағында қалай ыңғайлы орналасуға болатыны жөнінде практикалық ұсыныстар мен [[кеңес]]тер берілді. [[1917]] жылға қарай жергілікті байырғы халықтың пайдалануындағы 45 миллион десятина жер тартып алынды. Бұл кезде [[Қазақстан]]ға қоныс аударған шаруалардың жалпы саны 1,5 миллионға жуықтап қалған болатын. ==Жергілікті халық жағдайының нашарлай түсуі== Ішкі Ресейдегі шаруалардың Қазақстан аумағына қоныс аудару тасқыны мұндағы байырғы [[халық]]тың жерін жаппай тартып алуға ұласты. Қазақтар өздері ғасырлар бойы отырған ежелгі қоныстарын, ондағы қыстауларын, ата-баба зираттарын тастап, қиыр шеттегі әрі құнарсыз жерлерге көшуге мәжбүр болды. Отаршылдық [[саясат]] келімсек орыс шаруалары мен жергілікті қазақтардың арасында ғана емес, қазақтардың өз араларында да жанжалды дау-дамайлар тудырды. Тартып алынған жерлердің ең жоғары мөлшері Қазақстанның солтүстік аймақтарындағы неғұрлым құнарлы [[жер]]лер еді. Мәселен, қоныс аударып келген шаруалар қорына деп Омбы уезінде бүкіл жердің 52%-ы, [[Қостанай уезі]]нде - 54%-ы, [[Ақмола уезі]]нде - 73%-ы тартып алынды. Мұның өзі көшпелі және жартылай көшпелі [[шаруашылық]]тарды күйзелтті. Кедейленіп, қайыршыланған қазақтардың күнкөріс қамымен түрлі кәсіпшіліктерге, соның ішінде тау-кен [[Өнеркәсіп|өнеркәсібіне]] [[жұмыс]] іздеп кетуіне тура келді. Олар жатақтар деп аталды. XIX ғасырдың аяғына қарай жатақтардың қалалар мен [[казактар]] поселкелеріне қарай ағылуы күшейді. Осыған байланысты патша үкіметінің жергілікті өкімет билігі Дала генерал-губернаторының алдына оларды бұрынғы тұрғын орындарына қайтару мәселесін қойды. Жатақтар аянышты хал кешті, бір күндік ұсақ-түйек жұмыстар атқаруға жалданып [[күн]] көрді. Ондаған мың қазақтар зауыттар мен фабриктерге, кен орындарына, тұз өндіру кәсіпшіліктеріне [[жұмыс]] іздеп кетті. Қазақстанмен көршілес [[Томск]] және Тобыл губернияларының аумағында 50 мыңға жуық [[қазақ]] билет бойынша тұрып жатты. Олардың көпшілігі маусымдық жұмыстар атқаруға жалданды. Іс жүзінде Батыс [[Сібір]]дегі қоныс аударушы орыс [[шаруа]]ларының малын тақыр кедейге айналып, әбден қайыршыланған қазақтар бақты. Олар өздерінің жүрген жерлерінде [[түтін]] салығын да, жалгерлік [[жұмыс]] істеу үшін жиналатын алымдарды да толық көлемінде төлеп тұрды. Күн көру, [[тіршілік]] ету және өздерінің жерлерін [[аман]] сақтап қалу мақсатымен қазақтар отырықшы өмір салтына көшуге мәжбүр болды. Оларды бұл жағдай да құтқара алмады. [[Дәстүр]]лі бақташылықтан бірден [[егіншілік]] кәсібіне көшу оңай тиген жоқ. Қазақтардың көпшілігінде егіншілікпен айналысуға қажетті құрал-саймандар болмады, тұқымдық дән де жеткіліксіз еді. Оның үстіне, жер өңдеудің дағдылы әдістерін де білмеді. Столыпиннің агрардық реформасы қазақтардың мал [[Шаруашылық|шаруашылығын]] дағдарысқа ұшыратты. [[Аймақ]]тағы демографиялық [[жағдай]]да өзгерді. Бір жағынан, қазақтардың, екінші жағынан, шаруалар мен казактардың арасындағы қарама-қайшылық шиеленісе түсті. [[Түркістан]] өлкесінің генерал-губернаторы [[Куропаткин Алексей Николаевич|Куропаткин]] былай деп мойындауға мәжбүр болды: ''«Қырғыздар (қазақтар. - авт.) соңғы 30 жылда, әсіресе соңғы 12 жылда барлық жағынан да қыспаққа алынды. [[1904]] жылдан бастап тек [[Жетісу]] облысы бойынша ғана олардан бірнеше миллион десятина жер тартып алынды».'' ==Патша үкіметінің отаршылдық саясатына қарсы қазақ халқының қарсылығы== Бірінші орыс [[революция]]сынан кейін қазақ халқы патша [[үкімет]]і жүргізіп отырған отаршылдық [[саясат]]қа қарсы күресті күшейте түсті. [[Алым]]-[[салық]]тар төлеуден және [[міндет]]ті борыштарды атқарудан ашықтан-ашық бас тартты. Отаршылдардың сенімді тірегі — әскер [[құрама]]ларына [[шабуыл]] жасау да жиілей түсті. [[Қазақ]]тар мен келімсек орыс шаруалары арасындағы шиеленісті оқиғалар орын алды. Отаршыл [[өкімет]] билігінің органдары тарапынан ұлтаралық араздықты ұшықтыра түсу әрекеттері жиілеп кетті. Мәселен, [[1914]] жылғы 9 қазанда [[Жетісу]] облысының әскери губернаторы уезд бастықтарын жинап алып, оларға қоныс аударушы шаруалар қатарынан сенімді қарулы отрядтар құруды міндеттеді. Олар ел арасында [[шолғыншылық]] [[қызмет]] атқаруға тиісті болды. Жалпы [[жағдай]] шиеленісе қалған кезде олар өлкедегі [[мұсылман]] халқына қарсы соғысуға міндетті еді. Әскерилендірілген қарулы шаруалар қазақ ауылдарына [[шабуыл]] жасаумен айналысты. Олардың малдарын айдап әкетті. Ал ертерек келіп орналасып қалған шаруалардың көпшілігі ондай озбырлықты ашықтан-ашық айыптады. Өйткені өлкеде бұрыннан тұратын [[шаруа]]лар жергілікті қазақтармен едәуір достасып, аралас-құралас [[байланыс]] орнатып та үлгерген еді. Олар бір-бірінің тілдерін, әдет- ғұрыптарын және салт-саналарын жап-жақсы біліп қалған болатын.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] rtjg57z9ibchhzf4bld0luzek56bq2q Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев 0 103266 3651966 3650638 2026-09-08T06:13:26Z Nurken 111493 3651966 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев | Шынайы есімі = | Суреті = Ерсайын Нағаспаев primeminister.kz.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және құрылыс министрі]] | Ту = Эмблема МПС РК.png | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 28 ақпан 2025 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Қанат Бисимбайұлы Шарлапаев|Қанат Шарлапаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Астана әкімі]]нің орынбасары | Ту_2 = Flag of Astana, Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Astana.svg | Басқара бастады_2 = қаңтар 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = қараша 2014 | тақырыпша2_2 = Әкімі | мәтін2_2 = [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] | Титулы_3 = [[Шахтинск]] әкімі | Ту_3 = Шахтинск.png | Ту2_3 = Coat of Arms of Karagandy Province.svg | Басқара бастады_3 = қаңтар 2011 | Басқаруын аяқтады_3 = қаңтар 2013 | Премьер_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | тақырыпша2_3 = | мәтін2_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | тақырыпша2_4 = | мәтін2_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | тақырыпша2_5 = | мәтін2_5 = | Туған күні = 28.07.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 2<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31325999 |title=Нагаспаев Ерсайын Каиргазиевич (персональная справка) |language=ru |work=online.zakon.kz|accessdate=2025-02-28}}</ref> | Азаматтығы = | Партиясы = | Білімі = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] (2001) | Мамандығы = халықаралық экономикалық қатынастар (2001) | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = {{URL|https://www.gov.kz/memleket/entities/mps?lang=kk}} | Commons = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = }} '''Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев'''<ref name="kursivmin" /> ([[28 шілде]] [[1980 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық экономист және саясаткер, 2025 жылғы ақпаннан бергі [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Қазақстан Өнеркәсіп және құрылыс министрі]].<ref name="zakonkz" /> Халықаралық экономикалық қатынастарды оқыған Нағаспаев бұрын [[Астана әкімі]]нің орынбасары (2013–2014), [[Шахтинск]] әкімі (2011–2013) лауазымдарына ие болған. == Мансабы == Еңбек жолын Нағаспаев 2001 жылы [[Теміртау]] әкімі аппаратының бас маманы ретінде бастады.<ref name="zakonkz" /> 2002 жылдан 2003 жылға дейін ол [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрлігі]] [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Инвестиция комитеті|Инвестиция комитеті]]нің [[атташе]]сі, министрліктің атташесі болды. 2003–2006 жылдары ол [[Қазақстанның Ресейдегі Елшілігі|Ресейдегі елшілік]]тің атташесі, кейін үшінші хатшысы еді. 2006 жылдан бастап Нағаспаев [[Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрлігі|Көлік және коммуникациялар министрлігі]]ндегі жұмысын бастады: 2007 жылға дейін ол министрліктің көлік саясаты және халықаралық ынтымақтастық департаментіндегі бөлім басшысы, департамент директорының орынбасары болды. 2007 және 2009 жылдар аралығында ол «Ақтау теңіз халықаралық сауда айласы» республикалық мемлекеттік кәсіпорны аппараты басшысының орынбасары, аппаратының басшысы еді. Сол жылы ол, оған қоса, [[Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрлігі|Көлік және коммуникациялар министрлігі]] әкімшілік жұмыс және мемлекеттік жұмыс және мемлекеттік сатыпалым департаменті директорының орынбасары бола тұрды.<ref name="zakonkz" /> Нағаспаев 2009 жылғы сәуірден қарашаға дейін [[Қазақстан премьер-министрі]] орынбасарының кеңесшісі еді. Сол жылғы желтоқсаннан 2010 жылғы желтоқсанға дейін ол [[Қарағанды]] қаласы [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] әкімінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылғы желтоқсаннан 2011 жылғы қаңтарға дейін ол [[Қарағанды облысы]] әкімінің кеңесшісі бола тұрды. Бұдан кейін, 2013 жылғы қаңтарға дейін ол [[Шахтинск]] қаласының әкімі болды. 2013 жылғы қаңтардан 2014 жылғы қарашаға дейін<ref name="zakonkz" /> Нағаспаев [[Астана әкімі]]нің экономика және қаржы жөніндегі орынбасары<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/ersajyn-nagaspaev-onerkasip-zhane-kurylys-ministri-lauazymyna-tagajyndaldy-131062/ |title=Ерсайын Нағаспаев өнеркәсіп және құрылыс министрі лауазымына тағайындалды |language=kk |work=kaz.orda.kz |last=Алдаяр |first=Аиша |date=2025-02-28 |accessdate=2025-02-28}}</ref> еді. Дәл осы жылдары әкімдік [[Астана LRT|Астана жеңіл метрополитені]] құрылысына шетелдік консультант іздеп жатыр еді де, метрополитен құрылысы кейін даулы болып, Нағаспаевтың есімі сот ісінде аталған.<ref>{{Cite web|url=https://orda.kz/lrt-kuriroval-v-sude-figuriroval-ersajyn-nagaspaev-vozglavil-minprom-398675/ |title=ЛРТ курировал, в суде фигурировал: Ерсайын Нагаспаев возглавил Минпром |language=ru |work=orda.kz |last=Прилепская |first=Анастасия |date=2025-02-28 |accessdate=2025-02-28}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол «Астана» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы болды. Бұл лауазымға ол 2016 жылға дейін ие болды. Бұдан кейін, 2020 жылға дейін ол «Новострой Астана» ЖШС стратегиялық даму бойынша директорының орынбасары еді. 2021 жылғы сәуірде Нағаспаев [[Қазақстан темір жолы]]нда жұмыс істейтін болды: 2022 жылғы қаңтарға дейін ол «ҚТЖ» ҰҚ» АО қамтамасыздандыру жөніндегі атқарушы директоры болса, кейін 2025 жылғы 28 ақпанға дейін ол «ҚТЖ» ҰҚ» АО жаңа жобалар жөніндегі атқарушы директор міндетін атқарушысы еді.<ref name="zakonkz" /> 2025 жылғы 28 ақпанда [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] жарлығы арқылы Нағаспаевты [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Қазақстан Өнеркәсіп және құрылыс министрі]] етіп тағайындады.<ref name="kursivmin">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-02-28/mtzh-ersaiyn-nagaspaev/ |title=ҚТЖ-ның топ-менеджері Өнеркәсіп және құрылыс министрі болып тағайындалды |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Бакелекова |first=Үмітжан |date=2025-02-28 |accessdate=2025-02-28}}</ref> == Өз өмірі == Нағаспаев үйленген, екі баласы бар.<ref name="zakonkz" /> Ұлты — қазақ.<ref>{{кітап|тақырыбы=Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық |орны=Алматы |жыл=2011 |isbn=978-601-278-473-2}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Нағаспаев, Ерсайын Қайырғазыұлы}} [[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан индустрия министрлері]] jduclzkek1yepmuivsli4tio5qiyzuh Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев 0 103322 3651950 3650637 2026-09-08T06:05:15Z Nurken 111493 3651950 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев | Шынайы есімі = | Суреті = Нұрлыбек Нәлібаев primeminister.kz.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің бірінші орынбасары]] | Ту = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 6 мамыр 2026 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қызылорда облысы]]ның 10-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Қызылорда облысы|әкімі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Kyzylorda province seal.svg | Басқара бастады_2 = 7 сәуір 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 6 мамыр 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова|Гүлшара Әбдіқалықова]] | Ізбасары_2 = [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] | Титулы_3 = [[Қызылорда]] қаласының 11-[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Қызылорда|әкімі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Kyzylorda coat-of-arms.png | Басқара бастады_3 = 14 ақпан 2013 | Басқаруын аяқтады_3 = 2 сәуір 2021 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Мархабат Жайымбетұлы Жайымбетов|Мархабат Жайымбетов]] | Ізбасары_3 = [[Ғанибек Қонысбекұлы Қазантаев|Ғанибек Қазантаев]] | Титулы_4 = [[Шиелі ауданы]]ның әкімі | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Kyzylorda province seal.svg | Басқара бастады_4 = 8 ақпан 2008 | Басқаруын аяқтады_4 = 13 ақпан 2013 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_4 = [[Ерлан Төлегенұлы Мұстафаев|Ерлан Мұстафаев]] | Ізбасары_4 = [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] | Туған күні = 13.10.1976 | Туған жері = {{туғанжері|Жаңақорған ауданы|Жаңақорған ауданында}}, [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 3 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ мемлекеттік аграрлық университеті]] |[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] }} | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = {{hlist|Экономист-менеджер|заңгер}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Парасат ордені}} }} }} '''Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев''' ([[13 қазан]] [[1976]], [[Жаңақорған ауданы]], [[Қызылорда облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, экономист, заңгер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің бірінші орынбасары]]. Нәлібаев — [[Қызылорда облысы]]ның бұрынғы әкімі (2022—2026) және белгілі мемлекет қайраткері [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаевтың]] туған інісі.<ref>[https://www.inbusiness.kz/kz/last/bir-ujden-bireu-berdibek-saparbaev-ketip-tugan-inisi-akim-boldy Бердібек Сапарбаев кетіп, туған інісі әкім болды]</ref> == Өмірбаяны == Әкесі — Нәлібаев Машбек Сапарбайұлы (1926–2004), «Өзгент» кеңшарының бригадирі және басқарушысы болып жұмыс істеген. Анасы — Нәлібаева Бибіш Нұрманқызы (1933–2004). Нұрлыбек Нәлібаев [[Қоңырат]] тайпасы [[Жаманбай]] руы [[Қараша (Орта жүз)|Қараша]] бұтағынан шыққан. Қазақ мемлекеттік аграрлық университетін (1997) «Экономика және менеджмент» мамандығы бойынша; [[Қызылорда гуманитарлық заң университеті]]н (2003) «Заңғылымы» мамандығы бойынша бітірген. «[[Нұр Отан ХДП|Нұр Отан]]» ХДП мүшесі (2006 жылдан). 1997 жылдан - «Қазақойл-коммерция» [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік|ЖШС]] мұнай өндіру бойынша сарапшысы. 1998 жылдан - «Бұлақ» ЖШС директорының орынбасары. 1999 жылдан - «Стандарт Ойл Бейс» ЖШС директоры. 2001 жылдың наурызынан - «Стандарт Ойл» ЖШС директоры. 2001 жылдың кыгжуйегінен - «Станлаот Ойл Трейдинг» ЖШС директоры. 2002 жылдан - «Харрикейн Ойл Продактс» ЖАҚ Қызылорда филиалының директоры. 2002 жылдың қазанынан - «Қызылорда Мұнай Сервис» ЖШС бас директоры 2005 жылдың тамызынан - Қызылорда қаласы әкімінің орын- басары, қала әкімінің міндетін уақытша атқарушы. 2005 жылдың қазанынан - [[Қызылорда қаласы]] әкімінің орынбасары. 2007 жылдан - [[Қызылорда облысы]]ның әкімі аппаратының жетекшісі. 2008 жылдан бері - Қызылорда облысы Шиелі ауданының әкімі. Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы «[[Нұр Отан ХДП|Нұр Отан]]» ХДП филиалының төрағасы (2008 жылдан). 2013-2021 жж. – Қызылорда облысы, Қызылорда қаласының әкімі. 2021 жылғы 1 сәуірден бастап Қазақстан Республикасы премьер-министрі Кеңсесінің Өңірлік даму бөлімінің меңгерушісі. 2022 жылғы 7 сәуірден бастап Қызылорда облысының әкімі.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nurlyibek-nalbaev-kyizyilorda-oblyisyinyin-akm-bolyip-336475/ Нұрлыбек Нәлібаев Қызылорда облысының әкімі болып тағайындалды. tengrinews.kz]</ref> 2026 жылғы 6 мамырдан бастап ол — Премьер-министрдің бірінші орынбасары.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/nm-nalibaev-turaly-642459 Н.М. Нәлібаев туралы]</ref> Әскери атағы — [[аға лейтенант]]. Діни көзқарасы — [[ислам]]. Қазақстанның болашағы туралы болжамы — «Еліміздің табысты дамуы үшін қажеттінің бәрі бар - ауқымды аумақ, бай минералдық ресурстар. Халыктың демографиялық дамуы, қазірде барынша қалпына келтіріліп жатқан қуатты өндірістік және ауылшаруашылық базасы».<ref name="kimkim" /> Хоббиі — спорт (волейбол), домбыра шерту, ән айту, атқа салт міну, автомобильмен жылдам жүру. Сүйіп оқитын әдебиеті — тарихи және классикалық жанрлар.<ref name="kimkim" /> == Отбасы == Үйленген. Жұбайы — Мәлика Мұстафақызы Сыздықова. Ұлы — Назарбек Машбек (2002 жылы туған); қыздары — Айя Машбекова (2004 жылы туған) мен Аруна Машбекова (2010 жылы туған).<ref name="kimkim">Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> Ағасы [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаев]] (1953–2023) әр жылдары Үкімет аппаратын, бірнеше облысты, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігін, Кеден комитетін басқарған, Премьер-министрдің орынбасары болған. * Немере інісі Жансұлтан Сапарбаев (1991 жылы туған) 2019–2024 жылдары Астана қалалық Көлік және жол-көлік инфрақұрылымы басқармасының басшысы болған. Тағы бір ағасы Пазылбек Нәлібаев (1966 жылы туған) — 2022 жылдан бастап Арал-Сырдария облысаралық бассейндік балық шаруашылығы инспекциясының басшысы. * Немере інісі [[Әзімбек Пазылбекұлы]] (1991 жылы туған) — 2024 жылдан бастап [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласының әкімі. == Марапаттар == * [[Құрмет ордені]] (2011) * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011) * [[Парасат ордені]] (2016) * Қазақстанның құрметті құрылысшысы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Нәлібаев, Нұрлыбек Машбекұлы}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Шиелі ауданы әкімдері]] [[Санат:Қызылорда әкімдері]] [[Санат:Қызылорда облысының әкімдері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері]] bbi5kzgbu7zj729c4fhr29dfad6rvtu Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина 0 104100 3651938 3577586 2026-09-08T05:16:41Z Mnelyaa 185253 Әншінің өкілімін, бірқатар ақпаратты жаңарттым, қостым 3651938 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Қарақат Әбілдина |Толық аты =Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина |Туған күні = 6.04.1978 |Туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Жаңаарқа ауданы|Жаңаарқа ауданы}} |Белсенділік жылдары = [[2000]] - осы уақыт |Мемлекет = {{KAZ}}<br /> |Мамандығы = {{Әнші|Қазақстан}} |Марапаттары = {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}}} }} '''Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина –''' Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, «Парасат» орденінің иегері, қазақ эстрадасы мен дәстүрлі ән өнерінің өкілі, ұстаз, «Қарақат» мектеп-студиясының негізін қалаушы әрі жетекшісі. == Өмірбаяны == Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина 1978 жылғы 6 сәуірде Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданында дүниеге келген. Әкесі Түлкібай совхоз директоры қызметін атқарса, анасы Қаламқас он алты баланы тәрбиелеген көпбалалы ана. «Алтын алқа» иегері Қаламқас әжей – елге сыйлы батыр ана. Қарақат Әбілдина – отбасындағы он бесінші перзент. Өнерге деген қызығушылығы бала кезінен қалыптасқан Қарақат Әбілдина кәсіби музыкалық білім алуға ұмтылып, 1991–1996 жылдары Алматы қаласындағы Күләш Байсейітова атындағы музыка колледжінде білім алып, оқуын қызыл дипломмен аяқтады. 1996–2000 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында білім алып, оны да қызыл дипломмен тәмамдады. Кейін осы оқу орнында аспирантурада білімін жалғастырып, орындаушылық шеберлігін шыңдады. Ұстаздық жолында Қарақат Әбілдина дәстүрлі ән өнерінің көрнекті өкілдерінен тәлім алды. Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының «Домбырамен ән айту» бөлімінде педагог, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты Сәуле Жанпейісовадан білім алса, орындаушылық шеберлік бойынша профессор, Қазақстанның Халық әртісі Қайрат Байбосыновтан дәріс алды. == Шығармашылығы == Қарақат Әбілдинаның кәсіби шығармашылық жолы 2003 жылы «Гүлдер» мемлекеттік ансамблінің жетекші солисі ретінде басталды. 2005 жылы өнердегі алғашқы жеке шығармашылық концертін – «Ару ғұмыр» атты концерттік бағдарламасын ұсынды. Осы концертте әнді қазақтың көне ұлттық аспабы – жетігеннің сүйемелдеуімен орындап, дәстүрлі өнерді заманауи сахнада жаңаша танытуға жол ашты. Әнші жетіген аспабын өнерімен сабақтастырып, «жетігенмен ән айту» дәстүрін қайта жаңғыртуға айрықша үлес қосты. Ұлттық аспаптың сахнадағы қолданысын кеңейтіп, оны жас ұрпаққа үйретуді де басты бағыттарының біріне айналдырды. Қарақат Әбілдина шығармашылық жолында тұрақты түрде жеке концерттік бағдарламаларын ұсынып, көрерменге жаңа шығармашылық жобаларын таныстырып келеді. Оның жеке концерттері дәстүрлі ән өнерін, ұлттық музыканы және заманауи сахналық ізденістерді тоғыстыратын өзіндік шығармашылық қолтаңбасымен ерекшеленеді. 2008 жылы Астана қаласында өзінің авторлық мектебін ашып, ұлттық өнерді насихаттауға бағытталған ұстаздық қызметін бастады. Кейін жеке ансамблін құрып, шәкірттер даярлау ісін жүйелі түрде дамытты. Бүгінде «Қарақат» мектеп-студиясы Қазақстанның 20 қаласында жұмыс істейді. Мектеп қабырғасында мыңға жуық жетігенші тәрбиеленіп, ұлттық музыка өнерінің қыр-сырын меңгеруде. Қарақат Әбілдина орындаушылық өнер мен ұстаздықты ұштастыра отырып, қазақтың дәстүрлі музыкасын дәріптеуге, ұлттық аспаптарды кеңінен насихаттауға және жас таланттардың шығармашылық қабілетін дамытуға елеулі үлес қосып келеді. == Марапаттары == Қарақат Әбілдина – отандық және халықаралық өнер додаларының жүлдегері. 1993 жылы Санкт-Петербург қаласында өткен халықаралық балалар байқауына қатысты; 1999 жылы Бельгияда жеке концерттік бағдарламасымен өнер көрсетті; 2001 жылы «Шабыт» халықаралық конкурсының дипломанты атанды; 2004 жылы Қытай Халық Республикасының Шанхай қаласында Алматы қаласының Мәдениет күндеріне арналған концертке қатысты; 2005 жылы Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты атанды; 2005 жылы Аустрияда Алматы қаласының Мәдениет күндеріне арналған концертте өнер көрсетті; 2006 жылы «Алтын Самұрық» конкурсында «Жылдың теңдессіз ұлттық әншісі» номинациясы бойынша I орын иеленді; 2013 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағымен марапатталды; «Парасат» орденінің иегері. Өнер сахнасындағы шығармашылық ізденісі мен ұстаздық еңбегін қатар алып келе жатқан Қарақат Әбілдина ұлттық өнерді дәріптеп, оның келешек ұрпаққа сабақтастығын қамтамасыз етуге бағытталған жұмыстарын жалғастырып келеді. == Отбасы == Қарақат Әбілдина белгілі өнер қайраткері, композитор әрі продюсер Қыдырәлі Болмановпен отбасын құрған. Отбасында алты бала тәрбиелеп отыр. Ұлдары – Бекболат, Иманәлі, Нұрәлі, Айсұлтан. Қыздары – Аяла мен Айзада. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} <ref>{{Cite web|url= https://kz.kursiv.media/kk/2025-03-07/shdr-qaraqat-adildina-parasat/ |title= Қарақат Әбілдина «Парасат» орденімен марапатталды |date=2025-03-07|lang=kk|work= kz.kursiv.media |accessdate= 2025-03-07}}</ref> [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Термешілер]] [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] lvkkfp6zmwch2eiyfz5ztt901hb4941 3651939 3651938 2026-09-08T05:21:35Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Mnelyaa|Mnelyaa]] ([[User talk:Mnelyaa|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3577571 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Қарақат Әбілдина |Толық аты = |Туған күні = 7.03.1978 |Туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Жаңаарқа ауданы|Жаңаарқа ауданында}}, [[Байғұл (ауыл)|Байғұл ауылы]] |Белсенділік жылдары = [[2000]] - осы уақыт |Мемлекет = {{KAZ}}<br /> |Мамандығы = {{Әнші|Қазақстан}} |Марапаттары = {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}}} }} '''Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина''' — қазақ эстрада және дәстүрлі әнші. [[Нартай Бекежанов]] мұрасын насихаттаушы және орындаушы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Қыдырәлі Болмановтың жары. Танымал журналист, "Айгөлек" журналының бас редакторы Қымбат Әбілдақызы апайы<ref>{{Cite web|title="Қарақатты мен туған жоқпын". Ақын Қымбат Әбілдақызы отбасылық өмірі туралы бар шындықты айтты|url=https://massaget.kz/layfstayl/karakattyi-men-tugan-jokpyin-akyin-kyimbat-abldakyizyi-93546/}}</ref>. == Өмірбаяны == 1978 жылы 7 сәуірде [[Қарағанды облысы]] [[Жаңаарқа ауданы]] [[Байғұл (ауыл)|Байғұл ауылы]]нда туған. Әкесі Тұяқбай — совхоз директоры, анасы Қаламқас — көпбалалы ана, үй шаруасымен айналысқан. Қарақат Әбілдинаның анасы Қаламқас әжей 16 құрсақ көтерген көпбалалы ана<ref>{{Cite web|title=Әнші Қарақат Әбілдинаның анасы өмірден озды|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/incidents/1856188-nsi-karakat-bildinany-anasy-kajtys-boldy/}}</ref>. Қарақат Әбілдина – бір үйдің он бесінші перзенті. Әпкелері Қымбат, Сымбат, Бағдат, Қарақат, Инабат<ref>{{Cite web|title=Ағайынды бестік: Қарақат Әбілдина туған әпкелерін көрсетті|url=https://stan.kz/agayyndy-bestik-karakat-abildina-tug/}}</ref>. [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерватория]]сының «Домбырамен халықтық ән айту» классын педагог, «Дарын» Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Сәуле Жанпейісовада; орындау шеберлігі бойынша аспирантураны (2004) педагог, профессор, Қазақстанның Халық әртісі Қайрат Байбосыновта бітірген. == Шығармашылығы == 2003 жылдан - «Гүлдер» мемлекеттік ансамблінің жетекші солисі. 2005 жылы "Ару ғұмыр" алғаш жеке шығармашылық концертін берген. == Марапаттары == * «Шабыт» халықаралық конкурсының дипломанты (2001). * Қазақстанның Жастар одағы сыйлығының лауреаты (2005). * «Жылдың теңдессіз ұлттық әншісі» номинациясында «Алтын Самұрық» конкурсы I сыйлығының иегері (2006). * [[Санкт-Петербург]] қаласындағы халықаралық балалар байқауына қатысқан (1993), * [[Бельгия]]да жеке концерттік бағдарламасымен өнер көрсеткен (1999), [[ҚХР]] ([[Шанхай]], 2004) және [[Аустрия]]дағы (қазан, 2005) [[Алматы]] қаласының Мәдениет күндеріне арналған концерттерге қатысқан. * 2013 жылы ҚР президентінің қолынан "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағын алды. == Отбасы == Тұрмыс құрған. Жұбайы - [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов|Қыдырәлі Болманов]]. Ұлдары - Бекболат, Иманәли, Нұрәли, Айсұлтан.<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} <ref>{{Cite web|url= https://kz.kursiv.media/kk/2025-03-07/shdr-qaraqat-adildina-parasat/ |title= Қарақат Әбілдина «Парасат» орденімен марапатталды |date=2025-03-07|lang=kk|work= kz.kursiv.media |accessdate= 2025-03-07}}</ref> [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Термешілер]] [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] 8wmmexuql3ifpxxh1q1xzq2stv68zy8 3651940 3651939 2026-09-08T05:28:43Z Mnelyaa 185253 3651940 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Қарақат Әбілдина |Толық аты = Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина |Туған күні = 6.04.1978 |Туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Жаңаарқа ауданы|Жаңаарқа ауданы}} |Белсенділік жылдары = [[2000]] - осы уақыт |Мемлекет = {{KAZ}}<br /> |Мамандығы = {{Әнші|Қазақстан}} |Марапаттары = {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}}} }} '''Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина''' — Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, «Парасат» орденінің иегері, қазақ эстрадасы мен дәстүрлі ән өнерінің өкілі, ұстаз, «Қарақат» мектеп-студиясының негізін қалаушы әрі жетекшісі. == Өмірбаяны == Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина 1978 жылғы 6 сәуірде Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданында дүниеге келген. Әкесі Түлкібай совхоз директоры қызметін атқарса, анасы Қаламқас он алты баланы тәрбиелеген көпбалалы ана. «Алтын алқа» иегері Қаламқас әжей – елге сыйлы батыр ана. Қарақат Әбілдина – отбасындағы он бесінші перзент. Өнерге деген қызығушылығы бала кезінен қалыптасқан Қарақат Әбілдина кәсіби музыкалық білім алуға ұмтылып, 1991–1996 жылдары Алматы қаласындағы Күләш Байсейітова атындағы музыка колледжінде білім алып, оқуын қызыл дипломмен аяқтады. 1996–2000 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында білім алып, оны да қызыл дипломмен тәмамдады. Кейін осы оқу орнында аспирантурада білімін жалғастырып, орындаушылық шеберлігін шыңдады. Ұстаздық жолында Қарақат Әбілдина дәстүрлі ән өнерінің көрнекті өкілдерінен тәлім алды. Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының «Домбырамен ән айту» бөлімінде педагог, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты Сәуле Жанпейісовадан білім алса, орындаушылық шеберлік бойынша профессор, Қазақстанның Халық әртісі Қайрат Байбосыновтан дәріс алды. == Шығармашылығы == Қарақат Әбілдинаның кәсіби шығармашылық жолы 2003 жылы «Гүлдер» мемлекеттік ансамблінің жетекші солисі ретінде басталды. 2005 жылы өнердегі алғашқы жеке шығармашылық концертін – «Ару ғұмыр» атты концерттік бағдарламасын ұсынды. Осы концертте әнді қазақтың көне ұлттық аспабы – жетігеннің сүйемелдеуімен орындап, дәстүрлі өнерді заманауи сахнада жаңаша танытуға жол ашты. Әнші жетіген аспабын өнерімен сабақтастырып, «жетігенмен ән айту» дәстүрін қайта жаңғыртуға айрықша үлес қосты. Ұлттық аспаптың сахнадағы қолданысын кеңейтіп, оны жас ұрпаққа үйретуді де басты бағыттарының біріне айналдырды. Қарақат Әбілдина шығармашылық жолында тұрақты түрде жеке концерттік бағдарламаларын ұсынып, көрерменге жаңа шығармашылық жобаларын таныстырып келеді. Оның жеке концерттері дәстүрлі ән өнерін, ұлттық музыканы және заманауи сахналық ізденістерді тоғыстыратын өзіндік шығармашылық қолтаңбасымен ерекшеленеді. 2008 жылы Астана қаласында өзінің авторлық мектебін ашып, ұлттық өнерді насихаттауға бағытталған ұстаздық қызметін бастады. Кейін жеке ансамблін құрып, шәкірттер даярлау ісін жүйелі түрде дамытты. Бүгінде «Қарақат» мектеп-студиясы Қазақстанның 20 қаласында жұмыс істейді. Мектеп қабырғасында мыңға жуық жетігенші тәрбиеленіп, ұлттық музыка өнерінің қыр-сырын меңгеруде. Қарақат Әбілдина орындаушылық өнер мен ұстаздықты ұштастыра отырып, қазақтың дәстүрлі музыкасын дәріптеуге, ұлттық аспаптарды кеңінен насихаттауға және жас таланттардың шығармашылық қабілетін дамытуға елеулі үлес қосып келеді. == Марапаттары == Қарақат Әбілдина – отандық және халықаралық өнер додаларының жүлдегері. 1993 жылы Санкт-Петербург қаласында өткен халықаралық балалар байқауына қатысты; 1999 жылы Бельгияда жеке концерттік бағдарламасымен өнер көрсетті; 2001 жылы «Шабыт» халықаралық конкурсының дипломанты атанды; 2004 жылы Қытай Халық Республикасының Шанхай қаласында Алматы қаласының Мәдениет күндеріне арналған концертке қатысты; 2005 жылы Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты атанды; 2005 жылы Аустрияда Алматы қаласының Мәдениет күндеріне арналған концертте өнер көрсетті; 2006 жылы «Алтын Самұрық» конкурсында «Жылдың теңдессіз ұлттық әншісі» номинациясы бойынша I орын иеленді; 2013 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағымен марапатталды; «Парасат» орденінің иегері. Өнер сахнасындағы шығармашылық ізденісі мен ұстаздық еңбегін қатар алып келе жатқан Қарақат Әбілдина ұлттық өнерді дәріптеп, оның келешек ұрпаққа сабақтастығын қамтамасыз етуге бағытталған жұмыстарын жалғастырып келеді. == Отбасы == Қарақат Әбілдина белгілі өнер қайраткері, композитор әрі продюсер Қыдырәлі Болмановпен отбасын құрған. Отбасында алты бала тәрбиелеп отыр. Ұлдары – Бекболат, Иманәлі, Нұрәлі, Айсұлтан. Қыздары – Аяла мен Айзада. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} <ref>{{Cite web|url= https://kz.kursiv.media/kk/2025-03-07/shdr-qaraqat-adildina-parasat/ |title= Қарақат Әбілдина «Парасат» орденімен марапатталды |date=2025-03-07|lang=kk|work= kz.kursiv.media |accessdate= 2025-03-07}}</ref> [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Термешілер]] [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] sp1rsfglzfgdypx3pjgv3ob1svjifmg 3651941 3651940 2026-09-08T05:38:59Z Mnelyaa 185253 Mnelyaa [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] бетін [[Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина]] бетіне жылжытты: Қате жазылған тақырып 3651940 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Қарақат Әбілдина |Толық аты = Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина |Туған күні = 6.04.1978 |Туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Жаңаарқа ауданы|Жаңаарқа ауданы}} |Белсенділік жылдары = [[2000]] - осы уақыт |Мемлекет = {{KAZ}}<br /> |Мамандығы = {{Әнші|Қазақстан}} |Марапаттары = {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}}} }} '''Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина''' — Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, «Парасат» орденінің иегері, қазақ эстрадасы мен дәстүрлі ән өнерінің өкілі, ұстаз, «Қарақат» мектеп-студиясының негізін қалаушы әрі жетекшісі. == Өмірбаяны == Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина 1978 жылғы 6 сәуірде Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданында дүниеге келген. Әкесі Түлкібай совхоз директоры қызметін атқарса, анасы Қаламқас он алты баланы тәрбиелеген көпбалалы ана. «Алтын алқа» иегері Қаламқас әжей – елге сыйлы батыр ана. Қарақат Әбілдина – отбасындағы он бесінші перзент. Өнерге деген қызығушылығы бала кезінен қалыптасқан Қарақат Әбілдина кәсіби музыкалық білім алуға ұмтылып, 1991–1996 жылдары Алматы қаласындағы Күләш Байсейітова атындағы музыка колледжінде білім алып, оқуын қызыл дипломмен аяқтады. 1996–2000 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында білім алып, оны да қызыл дипломмен тәмамдады. Кейін осы оқу орнында аспирантурада білімін жалғастырып, орындаушылық шеберлігін шыңдады. Ұстаздық жолында Қарақат Әбілдина дәстүрлі ән өнерінің көрнекті өкілдерінен тәлім алды. Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының «Домбырамен ән айту» бөлімінде педагог, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты Сәуле Жанпейісовадан білім алса, орындаушылық шеберлік бойынша профессор, Қазақстанның Халық әртісі Қайрат Байбосыновтан дәріс алды. == Шығармашылығы == Қарақат Әбілдинаның кәсіби шығармашылық жолы 2003 жылы «Гүлдер» мемлекеттік ансамблінің жетекші солисі ретінде басталды. 2005 жылы өнердегі алғашқы жеке шығармашылық концертін – «Ару ғұмыр» атты концерттік бағдарламасын ұсынды. Осы концертте әнді қазақтың көне ұлттық аспабы – жетігеннің сүйемелдеуімен орындап, дәстүрлі өнерді заманауи сахнада жаңаша танытуға жол ашты. Әнші жетіген аспабын өнерімен сабақтастырып, «жетігенмен ән айту» дәстүрін қайта жаңғыртуға айрықша үлес қосты. Ұлттық аспаптың сахнадағы қолданысын кеңейтіп, оны жас ұрпаққа үйретуді де басты бағыттарының біріне айналдырды. Қарақат Әбілдина шығармашылық жолында тұрақты түрде жеке концерттік бағдарламаларын ұсынып, көрерменге жаңа шығармашылық жобаларын таныстырып келеді. Оның жеке концерттері дәстүрлі ән өнерін, ұлттық музыканы және заманауи сахналық ізденістерді тоғыстыратын өзіндік шығармашылық қолтаңбасымен ерекшеленеді. 2008 жылы Астана қаласында өзінің авторлық мектебін ашып, ұлттық өнерді насихаттауға бағытталған ұстаздық қызметін бастады. Кейін жеке ансамблін құрып, шәкірттер даярлау ісін жүйелі түрде дамытты. Бүгінде «Қарақат» мектеп-студиясы Қазақстанның 20 қаласында жұмыс істейді. Мектеп қабырғасында мыңға жуық жетігенші тәрбиеленіп, ұлттық музыка өнерінің қыр-сырын меңгеруде. Қарақат Әбілдина орындаушылық өнер мен ұстаздықты ұштастыра отырып, қазақтың дәстүрлі музыкасын дәріптеуге, ұлттық аспаптарды кеңінен насихаттауға және жас таланттардың шығармашылық қабілетін дамытуға елеулі үлес қосып келеді. == Марапаттары == Қарақат Әбілдина – отандық және халықаралық өнер додаларының жүлдегері. 1993 жылы Санкт-Петербург қаласында өткен халықаралық балалар байқауына қатысты; 1999 жылы Бельгияда жеке концерттік бағдарламасымен өнер көрсетті; 2001 жылы «Шабыт» халықаралық конкурсының дипломанты атанды; 2004 жылы Қытай Халық Республикасының Шанхай қаласында Алматы қаласының Мәдениет күндеріне арналған концертке қатысты; 2005 жылы Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты атанды; 2005 жылы Аустрияда Алматы қаласының Мәдениет күндеріне арналған концертте өнер көрсетті; 2006 жылы «Алтын Самұрық» конкурсында «Жылдың теңдессіз ұлттық әншісі» номинациясы бойынша I орын иеленді; 2013 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағымен марапатталды; «Парасат» орденінің иегері. Өнер сахнасындағы шығармашылық ізденісі мен ұстаздық еңбегін қатар алып келе жатқан Қарақат Әбілдина ұлттық өнерді дәріптеп, оның келешек ұрпаққа сабақтастығын қамтамасыз етуге бағытталған жұмыстарын жалғастырып келеді. == Отбасы == Қарақат Әбілдина белгілі өнер қайраткері, композитор әрі продюсер Қыдырәлі Болмановпен отбасын құрған. Отбасында алты бала тәрбиелеп отыр. Ұлдары – Бекболат, Иманәлі, Нұрәлі, Айсұлтан. Қыздары – Аяла мен Айзада. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} <ref>{{Cite web|url= https://kz.kursiv.media/kk/2025-03-07/shdr-qaraqat-adildina-parasat/ |title= Қарақат Әбілдина «Парасат» орденімен марапатталды |date=2025-03-07|lang=kk|work= kz.kursiv.media |accessdate= 2025-03-07}}</ref> [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Термешілер]] [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] sp1rsfglzfgdypx3pjgv3ob1svjifmg 3651943 3651941 2026-09-08T05:46:31Z Mnelyaa 185253 абзацтарға бөлдім 3651943 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Қарақат Әбілдина |Толық аты = Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина |Туған күні = 6.04.1978 |Туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Жаңаарқа ауданы|Жаңаарқа ауданы}} |Белсенділік жылдары = [[2000]] - осы уақыт |Мемлекет = {{KAZ}}<br /> |Мамандығы = {{Әнші|Қазақстан}} |Марапаттары = {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}}} }} '''Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина''' — Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, «Парасат» орденінің иегері, қазақ эстрадасы мен дәстүрлі ән өнерінің өкілі, ұстаз, «Қарақат» мектеп-студиясының негізін қалаушы әрі жетекшісі. == Өмірбаяны == Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина 1978 жылғы 6 сәуірде Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданында дүниеге келген. Әкесі Түлкібай совхоз директоры қызметін атқарса, анасы Қаламқас он алты баланы тәрбиелеген көпбалалы ана. «Алтын алқа» иегері Қаламқас әжей – елге сыйлы батыр ана. Қарақат Әбілдина – отбасындағы он бесінші перзент. Өнерге деген қызығушылығы бала кезінен қалыптасқан Қарақат Әбілдина кәсіби музыкалық білім алуға ұмтылып, 1991–1996 жылдары Алматы қаласындағы Күләш Байсейітова атындағы музыка колледжінде білім алып, оқуын қызыл дипломмен аяқтады. 1996–2000 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында білім алып, оны да қызыл дипломмен тәмамдады. Кейін осы оқу орнында аспирантурада білімін жалғастырып, орындаушылық шеберлігін шыңдады. Ұстаздық жолында Қарақат Әбілдина дәстүрлі ән өнерінің көрнекті өкілдерінен тәлім алды. Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының «Домбырамен ән айту» бөлімінде педагог, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты Сәуле Жанпейісовадан білім алса, орындаушылық шеберлік бойынша профессор, Қазақстанның Халық әртісі Қайрат Байбосыновтан дәріс алды. == Шығармашылығы == Қарақат Әбілдинаның кәсіби шығармашылық жолы 2003 жылы «Гүлдер» мемлекеттік ансамблінің жетекші солисі ретінде басталды. 2005 жылы өнердегі алғашқы жеке шығармашылық концертін – «Ару ғұмыр» атты концерттік бағдарламасын ұсынды. Осы концертте әнді қазақтың көне ұлттық аспабы – жетігеннің сүйемелдеуімен орындап, дәстүрлі өнерді заманауи сахнада жаңаша танытуға жол ашты. Әнші жетіген аспабын өнерімен сабақтастырып, «жетігенмен ән айту» дәстүрін қайта жаңғыртуға айрықша үлес қосты. Ұлттық аспаптың сахнадағы қолданысын кеңейтіп, оны жас ұрпаққа үйретуді де басты бағыттарының біріне айналдырды. Қарақат Әбілдина шығармашылық жолында тұрақты түрде жеке концерттік бағдарламаларын ұсынып, көрерменге жаңа шығармашылық жобаларын таныстырып келеді. Оның жеке концерттері дәстүрлі ән өнерін, ұлттық музыканы және заманауи сахналық ізденістерді тоғыстыратын өзіндік шығармашылық қолтаңбасымен ерекшеленеді. 2008 жылы Астана қаласында өзінің авторлық мектебін ашып, ұлттық өнерді насихаттауға бағытталған ұстаздық қызметін бастады. Кейін жеке ансамблін құрып, шәкірттер даярлау ісін жүйелі түрде дамытты. Бүгінде «Қарақат» мектеп-студиясы Қазақстанның 20 қаласында жұмыс істейді. Мектеп қабырғасында мыңға жуық жетігенші тәрбиеленіп, ұлттық музыка өнерінің қыр-сырын меңгеруде. Қарақат Әбілдина орындаушылық өнер мен ұстаздықты ұштастыра отырып, қазақтың дәстүрлі музыкасын дәріптеуге, ұлттық аспаптарды кеңінен насихаттауға және жас таланттардың шығармашылық қабілетін дамытуға елеулі үлес қосып келеді. == Марапаттары == Қарақат Әбілдина – отандық және халықаралық өнер додаларының жүлдегері. 1993 жылы Санкт-Петербург қаласында өткен халықаралық балалар байқауына қатысты; 1999 жылы Бельгияда жеке концерттік бағдарламасымен өнер көрсетті; 2001 жылы «Шабыт» халықаралық конкурсының дипломанты атанды; 2004 жылы Қытай Халық Республикасының Шанхай қаласында Алматы қаласының Мәдениет күндеріне арналған концертке қатысты; 2005 жылы Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты атанды; 2005 жылы Аустрияда Алматы қаласының Мәдениет күндеріне арналған концертте өнер көрсетті; 2006 жылы «Алтын Самұрық» конкурсында «Жылдың теңдессіз ұлттық әншісі» номинациясы бойынша I орын иеленді; 2013 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағымен марапатталды; «Парасат» орденінің иегері. Өнер сахнасындағы шығармашылық ізденісі мен ұстаздық еңбегін қатар алып келе жатқан Қарақат Әбілдина ұлттық өнерді дәріптеп, оның келешек ұрпаққа сабақтастығын қамтамасыз етуге бағытталған жұмыстарын жалғастырып келеді. == Отбасы == Қарақат Әбілдина белгілі өнер қайраткері, композитор әрі продюсер Қыдырәлі Болмановпен отбасын құрған. Отбасында алты бала тәрбиелеп отыр. Ұлдары – Бекболат, Иманәлі, Нұрәлі, Айсұлтан. Қыздары – Аяла мен Айзада. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} <ref>{{Cite web|url= https://kz.kursiv.media/kk/2025-03-07/shdr-qaraqat-adildina-parasat/ |title= Қарақат Әбілдина «Парасат» орденімен марапатталды |date=2025-03-07|lang=kk|work= kz.kursiv.media |accessdate= 2025-03-07}}</ref> [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Термешілер]] [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] kgr86xf2ueob2lagxbwib3h1cvm3ikg Айдарбек Сейпілұлы Сапаров 0 104116 3651973 3650511 2026-09-08T06:17:13Z Nurken 111493 3651973 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Айдарбек Сейпілұлы Сапаров | Шынайы есімі = | Суреті = Айдарбек Сапаров.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2023 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] <br/>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Солтүстік Қазақстан облысы|11]]-[[Солтүстік Қазақстан облыстық әкімдігі|әкімі]] | Ту_2 = North Kazakhstan province seal.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 1 желтоқсан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 4 қыркүйек 2023 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] | Ізбасары_2 = [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы вице-министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 18 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 1 желтоқсан 2022 | тақырыпша2_3 = Министрі | мәтін2_3 = [[Сапархан Омаров]]<br>[[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] | Титулы_4 = [[Солтүстік Қазақстан облыстық әкімдігі|Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің Бірінші орынбасары]] | Ту_4 = North Kazakhstan province seal.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_4 = қыркүйек 2011 | Басқаруын аяқтады_4 = наурыз 2019 | тақырыпша2_4 = Әкімі | мәтін2_4 = [[Серік Сұлтанғазыұлы Біләлов|Серік Біләлов]]<br>[[Самат Сапарбекұлы Ескендіров|Самат Ескендіров]]<br>[[Ерік Хамзаұлы Сұлтанов|Ерік Сұлтанов]]<br>[[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] | Туған күні = 12.6.1966 | Туған жері = [[Ноғайбай (Солтүстік Қазақстан облысы)|Красное]] ауылы, {{туғанжері|Булаев ауданы|Мағжан Жұмабаев ауданында}}, [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31049854 |title=Сапаров Айдарбек Сейпеллович|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-11-16}} {{Wayback|url=http://web.archive.org/web/20231116093839/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31049854#pos=10;54|date=2023-11-16}}</ref> | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Сапарова Ботагөз Кенжебайқызы | Балалары = '''ұлдары''' Нұрсұлтан, Айсұлтан және '''қызы''' Сұлушаш<ref name="zakonkz" /> | Партиясы = | Білімі = 1) [[Омбы мемлекеттік аграрлық университеті|Омбы ауыл шаруашылығы институты]] (1992)<br>2) [[Солтүстік Қазақстан университеті|Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]] (2006) | Мамандығы = 1) зооинженер<br>2) мемлекеттік басқару | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/moa?lang=kk Ауыл шаруашылығы министрлігінің ресми сайты] | Commons = Aidarbek Saparov | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = 1984–1986 | Құрамында болды = [[Сурет:Communist star with golden border and red rims.svg|30px]] [[КСРО әскері]]<ref name="zakonkz" /> | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар|{{Құрмет ордені}}|{{Парасат ордені}}|{{Астанаға 10 жыл медалі}}}} | Қолтаңбасы = }} '''Айдарбек Сейпілұлы Сапаров'''<ref name="awilmin" /><ref name="premyer" /> (кейбір дереккөздерде '''Сейпелұлы''',<ref name="inbusiness">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/saparov-ajdarbek-sejpeluly|title=Сапаров Айдарбек Сейпелұлы|lang=kk|publisher=inbusiness.kz|date=2023-09-04|accessdate=2023-11-16}} {{Wayback|url=http://web.archive.org/web/20231116094126/https://inbusiness.kz/kz/appointment/saparov-ajdarbek-sejpeluly|date=2023-11-16}}</ref> [[12 маусым]] [[1966 жыл]], [[Мағжан Жұмабаев ауданы]]) — қазақстандық саясаткер, 2023 жылғы қыркүйектен бері [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]]. 2022–2023 жылдары [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның әкімі болған. == Жастық шағы және білімі == Айдарбек Сейпілұлы Сапаров [[1966 жыл]]ғы [[12 маусым]]да, [[Булаев ауданы]]ның [[Ноғайбай (Солтүстік Қазақстан облысы)|Красное]] ауылында (қазіргі [[Ноғайбай (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ноғайбай]], [[Мағжан Жұмабаев ауданы]]) дүниеге келген. 1983 жылы Сапаров [[Петропавл]]дағы Солтүстік Қазақстан бухгалтерлер мектебінің оқушысы болды. 1984 жылы ол мектеп аяқтады да,<ref name="eldala">{{Cite web|url=https://eldala.kz/dannye/dosye/48-ajdarbek-saparov-sejpellovich|title=Сапаров Айдарбек Сейпеллович|lang=ru|publisher=eldala.kz|accessdate=2023-11-16}} {{Wayback|url=http://web.archive.org/web/20231116092813/https://eldala.kz/dannye/dosye/48-ajdarbek-saparov-sejpellovich|date=2023-11-16}}</ref> сол жылғы тамызда Калинин атындағы кеңшардың есөпшісі ([[Булаев ауданы]], [[Надёжка (Мағжан Жұмабаев ауданы)|Надёжка]] ауылы) болды. 1984 жылғы қазаннан [[КСРО әскері|Кеңес әскері]]нің қатарында қызметте.<ref name="aniqtamaliq" /> 1987–1992 жылдары ол — [[Омбы мемлекеттік аграрлық университеті|Омбы ауыл шаруашылығы институты]]ның [[зоотехника]] факультетіндегі зооинженер мамандығы бойынша студенті. 2006 жылы ол [[Солтүстік Қазақстан университеті|М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]]нің мемлекеттік және жергілікті басқару факультетінде «Мемлекеттік басқару» мамандығы бойынша бітірген.<ref name="aniqtamaliq" /> == Мансабы == 1992 жылы Сапаров Калинин атындағы ҚС таратушы зоотехнигі, коммерциялық директоры ([[Булаев ауданы]], [[Надежка (Мағжан Жұмабаев ауданы)|Надежка ауылы]]) болып еңбек жолын бастады. 1995–2003 жылдары ол коммерциялық құрылымдарда қызмет етті:<ref name="awilmin">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/moa/about/structure/people/102?lang=kk|title=Сапаров Айдарбек Сейпілұлы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-16}} {{Wayback|url=http://web.archive.org/web/20231116091728/https://www.gov.kz/memleket/entities/moa/about/structure/people/102?lang=kk|date=2023-11-16}}</ref> 1995 жылдан ол — «Ноғайбай» ЖШС директоры, бас директоры болса, 2003 жылдан — [[Петропавл]]дағы «Азық-түлік корпорациясы АҚ» Солтүстік Қазақстан облыстық өкілдігі директорының орынбасары болды. 2005 жылдан ол — сол компанияның бірінші орынбасары.<ref name="aniqtamaliq" /> 2006 жылғы наурызда ол [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрлігі]] [[Солтүстік Қазақстан облысы]] бойынша облыстық аймақтық басқармасының бастығы болып тағайындалды. 2006 жылғы қыркүйекте бұл қызметін аяқтады да, Петропавлдағы облыстық аймақтық инспекциясының бастығы болды. 2006 жылғы қарашадан ол — [[Шал ақын ауданы]]ның әкімі. 2008 жылдан ол — [[Мағжан Жұмабаев ауданы]]ның әкімі.<ref name="eldala" /> 2010 жылғы сәуірде ол Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің ауыл шаруашылығы жөніндегі орынбасары болып тағайындалды.<ref name="aniqtamaliq" /> Бұл қызметін ол 2011 жылы аяқтады.<ref name="inbusiness" /> 2011–2019 жылдары аралығында Сапаров Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. 2019 жылғы 18 наурызда ол [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы вице-министрі]] болды.<ref name="inbusiness" /> 2022 жылғы 1 желтоқсанда [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] жарлығымен ол [[Солтүстік Қазақстан облыстық әкімдігі|Солтүстік Қазақстан облысының әкімі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/as-saparovty-tagayyndau-turaly-1115031|title=А.С. Сапаровты тағайындау туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|ТОҚАЕВ, Қасым-Жомарт Кемелұлы]]|date=2022-12-01|accessdate=2023-11-16}} {{Wayback|url=http://web.archive.org/web/20231116093444/https://www.akorda.kz/kz/as-saparovty-tagayyndau-turaly-1115031|date=2023-11-16}}</ref> 2023 жылғы 4 қыркүйекте Айдарбек Сапаров президент жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] болып тағайындалды.<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition/saparov|title=Ауыл шаруашылығы министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-16}} {{Wayback|url=http://web.archive.org/web/20231116095031/https://primeminister.kz/kz/government/composition/saparov|date=2023-11-16}}</ref> [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов үкіметі]]нің отставкасына қарамастан ол 2024 жылғы 6 ақпанда өз лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.nur.kz/politics/2059481-aidarbek-saparov-auyl-saruasylygy-ministri-lauazymyn-saqtap-qaldy/ |title= Айдарбек Сапаров ауыл шаруашылығы министрі лауазымын сақтап қалды |lang= kk |publisher= nur.kz |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-02-14}}</ref> == Марапаттары == Сапаров [[Құрмет ордені]]мен (2008), [[Астанаға 10 жыл медалі]]мен (2008)<ref name="aniqtamaliq" /> және [[Парасат ордені]]мен<ref name="inbusiness" /> марапатталған. == Жеке өмірі == Айдарбек Сапаров үйленген, жұбайы — Сапарова Ботагөз Кенжебайқызы (1971 жылы туған). Ұлдары — Сапаров Нұрсұлтан (1992 жылы туған), Сапаров Айсұлтан (1995 жылы туған) және қызы — Сапарова Сұлушаш (1993 жылы туған).<ref name="aniqtamaliq">{{кітап|тақырыбы=Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. [[Алматы]]|жыл=2011|isbn=978-601-278-473-2}}</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Булаев ауданы саясаткерлері]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Омбы мемлекеттік аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының әкімдері]] 9qpk7umh0w4fbhnjm92mfv0ic4e63ns Арман Тілектесұлы Бердалин 0 104778 3651995 3614303 2026-09-08T07:41:02Z ~2026-48522-91 185444 /* Еңбектері */ 3651995 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Арман Тілектесұлы Бердалин |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 10.12.1983 |Туған жері = қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Ақжар ауданы]], [[Айсары (Солтүстік Қазақстан облысы)|Айсары]] ауылы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] |Мансабы = Қоғам қайраткері, айтыскер, ақын, жазушы, саясаттанушы. |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Айтыс |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Арман Тілектесұлы Бердалин''' ([[10 желтоқсан]] [[1983 жыл]]ы, [[Айсары (Солтүстік Қазақстан облысы)|Айсары]] ауылында туды) — айтыскер, ақын, жазушы, саясаттанушы. Ұлты — [[Қазақтар|қазақ]], діні — [[ислам]]. ==Өмірбаяны== Арман Тілектесұлы Бердалин [[10 желтоқсан]] [[1983 жыл]]ы, қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Ақжар ауданы]], Айсары ауылында туды. [[Көкшетау университеті]]нің саясаттану факультетін бітірген ([[2004 жыл|2004]]). [[Красный Яр (Солтүстік Қазақстан облысы)|Красный Яр]] кентіндегі Мәдениет үйінің директоры ([[2007 жыл|2007]]). 1992 жылы өткен «Әнші балапан» конкурсының жеңімпазы. [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың 150-жылдығына ([[1995 жыл|1995]]), [[Қарасай батыр]]дың 400 жылдығына ([[1998 жыл|1998]]), [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]тың 110-жылдығына ([[2003 жыл|2003]]), [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабаевтың]] 110-жылдығына ([[2003 жыл|2003]], 2-ші орын), Сейтен Сауытбаевтың 95-жылдығына (Гран-при), [[Көкен Шәкеев]]тің 80 жылдығына (Гран-при, [[2004 жыл|2004]]), [[Шығанақ Берсиев]]тың 125-жылдығына (Гран-при, [[2006 жыл|2006]]), [[Қостанай облысы]]ның 70-жылдығына (Гран-при, [[2006 жыл|2006]]), [[Қарағанды облысы]]ның 70-жылдығына ([[2007 жыл|2007]]), [[Ақмола облысы]]ның 70-жылдығына ([[2009 жыл|2009]]) арналып өткізілген көптеген өңірлік, республикалық айтыстардың жеңімпазы. [[Махамбет Өтемісұлы]]ның 200 жылдығына арналған «Жас толқын» фестивалінде 1-орын алды. [[Ресей]]дегі [[Қазақстан]] жылына (Мәскеу, [[2004 жыл|2004]]) арналып өткізілген халықаралық ақындар айтысына қатысқан<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том</ref>. [[2001 жыл]]дан бастап «Реквизит» ЖШС «Бұқпа» газетінің тілшісі. [[2002 жыл]]дан бастап «Камирас» [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік|ЖШС]] «Алаш үні» республикалық газетінің тілшісі. [[2006 жыл]]дан бастап «Көкшетау» МС фольклорлық ансамблінің жетекшісі. [[2007 жыл]]дан бері [[Көкшетау]] қаласының мәдениет пен тілдерді дамыту бөлімінің «Көкше» МС директоры. С. Сауытбековтың 95-жылдығына орай Республикалық ақындар айтысының бас жүлдегері (СҚО) ([[2003 жыл|2003]]); К. Шәкеевтың 80-жылдығына орай Республикалық ақындар айтысының бас лауреаты ([[2004 жыл|2004]]), сондай-ақ [[Қарағанды облысы]]ндағы, [[Атырау]], [[Ақтөбе]], [[Павлодар]] және т.б. қалалардағы республикалық жас ақындар сайыстарының бірнеше мәрте лауреаты. Қазақстанның болашағы туралы болжамы — «Гүлденген мемлекет». Хоббиі — [[бильярд]] ойыны, [[кітап]] оқу, [[өлең]] жазу<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>. ==Еңбектері== * «'''Айсары'''» кітабы ([[2004 жыл|2004]]). * «'''Қазақ пен арақ'''» кітабы ([[2008 жыл|2008]]). * «'''Жоқ іздеп жүрмін...'''» кітабы ([[2023 жыл|2023]]). * «'''Жаратылыстың жауһары»''' кітабы ([[2026 жыл|2026]]). ==Отбасысы== * Әкесі — '''Бердалин Тілектес Ибраһимұлы''' — 2012 жылы қайтыс болған. Қойшы. * Анасы — '''Бердалина Гаухар Ахмерқызы''' — зейнеткер, түрлі жұмыстарды атқарған. * Жұбайы — '''Бердалина Алуа Жамбылқызы''' ([[1984 жыл]]ы туған), * Ұлы — '''Тілектес Темірлан Арманұлы''' ([[2004 жыл]]ы туған). * Ұлы — '''Тілектес Марғұлан Арманұлы''' ([[2007 жыл]]ы туған). * Қызы — '''Тілектес Мөлдір Арманқызы''' ([[2009 жыл]]ы туған). * Ұлы — ''' Тілектес Әмірұлан Арманұлы''' ([[2010 жыл]]ы туған). * Ұлы — ''' Тілектес Науан Арманұлы''' ([[2015 жыл]]ы туған). * Ұлы — ''' Тілектес Хазірет-Сұлтан Арманұлы''' ([[2019 жыл]]ы туған). * Ұлы — ''' Тілектес Сұлтан-Бейбарыс Арманұлы''' ([[2022 жыл]]ы туған). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Айтыс ақындары]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] j1ryif5elw3z3tl05px3ynbxh8lx8sw Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев 0 123971 3651961 3650518 2026-09-08T06:11:52Z Nurken 111493 3651961 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Нұрлан Сауранбаев primeminister.kz.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті = | Басқара бастады = 30 маусым 2025 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Марат Кәрімжанұлы Қарабаев|Марат Қарабаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан темір жолы]]ның басқарма төрағасы | Ту_2 = Kazakhstan Temir Zholy.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 9 сәуір 2021 | Басқаруын аяқтады_2 = 30 маусым 2025 | Премьер_2 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]<br>[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]] | Ізбасары_2 = Талғат Алдыбергенов | Титулы_3 = [[Шымкент әкімі]] | Ту_3 = Shymkent logo.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = қараша 2017 | Басқаруын аяқтады_3 = маусым 2018 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_3 = [[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов|Ғабидолла Әбдірахымов]] | Ізбасары_3 = [[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов|Ғабидолла Әбдірахымов]] | Туған күні = 20.5.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Тараз{{!}}Жамбыл|Таразда}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30991205|title=Сауранбаев Нурлан Ермекович (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2025-06-30}}</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 5<ref name="zakonkz" /> | Азаматтығы = | Партиясы = | Білімі = {{Unbulleted list |Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті<ref name="zakonkz" /> |ЭНИ-АДЖИП Милан Мұнай өнеркәсібін оқыту орталығы |Тұңғыш Президент атындағы Ұлттық қорғаныс университеті }} | Мамандығы = {{hlist|экономист|мұнай әкімшілігі магистрі}} | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = }} '''Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев''' ([[20 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Тараз|Жамбыл]]) — қазақстандық саясаткер, 2025 жылдан бері қызметтегі [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрі]]. Сауранбаев — Экономика ғылымдарының кандидаты, 2021–2025 жылдары [[Қазақстан темір жолы]] басқармасының төрағасы, 2017–2018 жылдары [[Шымкент әкімі]] болған. == Білімі == Сауранбаев 1991 жылы Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-ді экономист мамандығы бойынша бітірген. 2001 жылы ол ЭНИ-АДЖИП, ЦОНП магистратурасын бітіріп, [[мұнай]] әкімшілігінің магистрі квалификациясын алды да, 2016 жылы [[Тұңғыш Президент атындағы Ұлттық қорғаныс университеті]]н «әскери және мемлекеттік басқару» мамандығы бойынша тәмамдады. 2004 жылдан бері ол — Экономика ғылымдарының кандидаты. == Еңбек жолы == === Кәсіпорындардағы мансабы === [[Сурет:Director N. Sauranbayev und Botschafter M. Tileuberdi.jpg|нобай|солға|[[Самұрық-Қазына]] басқарушы директоры Сауранбаев (сол жақта) пен Қазақстанның Аустриядағы елшісі [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]], [[Вена]], [[Аустрия]], 2011 жылғы сәуір]] Нұрлан Сауранбаев еңбек жолын 1991 жылы «Еңбек» ЖШС бас директоры ретінде бастады. 1997 жылы ол бұл қызметін аяқтап, бір жыл бойы Қазақстан кәсіпкерлер конгрессінің атқарушы директоры еді. 1998 жылдан 2000 жылға дейін Сауранбаев «[[Қазақстан темір жолы]]» мемлекеттік кәсіпорнының «Жолаушылар тасымалы» еншілес кәсіпорынының директоры болатын. Бұдан кейін, 2002 жылға дейін ол «Атырау мұнай өңдеу зауыты» ААҚ бірінші вице-президенті қызметінде болды. 2002–2004 жылдары Сауранбаев [[ҚазМұнайГаз|ҚазМұнайгаз]] АҚ Инжинирингтік жобалар басқару және қызмет көрсету департаментінің директоры болса, 2004–2007 жылдары ол «Теңіз сервис» ЖШС бас директоры еді.<ref>Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1</ref> 2007 мен 2010 жылдары аралығында Сауранбаев — «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ басқарушы директоры. 2010 жылдан 2011 жылға дейін ол — [[Самұрық-Қазына]] басқарма төрағасы орынбасарының кеңесшісі; басқарушы директоры болатын. === Саяси мансабы === 2011 жылы Сауранбаев [[Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі|Индустрия және жаңа технологиялар вице-министрі]] ретінде тағайындалғаны арқылы саяси мансабын бастады. Бұл лауазымға ол 2014 жылға дейін ие болды. 2014 жылдан 2016 жылға дейін ол — [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]]нің орынбасары. 2016–2017 жылдары ол — [[ЭКСПО-2017]] халықаралық мамандандырылған көрмесін дайындау және өткізу мәселелері жөніндегі штабтың ұйымдастыру комитетінің басшысы. 2017 жылғы қарашадан 2018 жылғы маусымға дейін Нұрлан Сауранбаев — [[Шымкент]] қаласының [[Шымкент әкімі|әкімі]]. 2019 жылы Сауранбаев [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің Мемлекеттік бақылау және аумақтық ұйымдастыру жұмысы бөлімінің меңгерушісі атанды. Бұл қызметте ол 2021 жылға дейін болды. 2021–2025 жылдары ол — [[Қазақстан темір жолы]] АҚ басқармасының төрағасы.<ref>{{Cite web|url=https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/nurlan-sauranbaev-kazakstan-temir-zholy-uk-ak-baskarma-toragasy-bolyp-tagayyndalady-835146 |title=Нұрлан Сауранбаев «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ басқарма төрағасы болып тағайындалады |lang=kk |publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты |date=2021-04-08 |accessdate=2025-07-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://continent-online.com/Document/?doc_id=30991205 |title=Сауранбаев Нурлан Ермекович (персональная справка) |lang=ru}}</ref> 2025 жылғы 30 маусымда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] Сауранбаевты [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/nesauranbaevty-tagayyndau-turaly-3051250 |title=Н.Е. Сауранбаевты тағайындау туралы |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-06-30 |accessdate=2025-07-01}}</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Сауранбаев, Нұрлан Ермекұлы}} [[Санат:Қазақстан мұнайшылары]] [[Санат:Шымкент әкімдері]] [[Санат:Қазақстан көлік министрлері]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан темір жолы тұлғалары]] [[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]] ljouifq1on1hm2spie2gezhs5vgnyuk Empire (журнал) 0 125044 3651870 2132672 2026-09-07T18:18:09Z Marksscheider 183882 3651870 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Empire |шынайы атауы = Empire |логотипі = Empire (magazine) logo.svg |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[Кино]] |мерзімділік = Ай сайын |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = Ник де Семьен |құрылтайшылары = |ел = {{байрақ|Ұлыбритания}} |орны = [[Лондон]] |баспашы = [[Bauer Media Group]] |тарихы = |құрылғаны = мамыр, 1989 |соңғы шығарылымы = |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = әр шығарылымға 73 291 дана (қаңтар – желтоқсан 2023)<ref>{{cite web|title=ABC Certificates and Reports: Empire|url=https://www.abc.org.uk/product/5187|work=Audit Bureau of Circulations, (ABC)|access-date=14 Jul 2024}}</ref><br><small>Баспа және цифрлық нұсқалары.</small> |ISSN = 0957-4948 |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|https://empireonline.com}} |ортаққор = Empire (magazine) }} '''Empire''' ({{tr|империя}}) – 1989 жылдан бастап ай сайын жарық көретін, [[кинематография]] жайлы мақалаларды жариялайтын [[Ұлыбритания]] журналы. Алғашқы шығарылымынан бастап кино тақырыбында шығатын журналдардың ішінде көшбасшы саналады. Bauer медиатобының иелігінде. [[Австралия]], [[Түркия]] және [[Ресей]]де басылып шығады. Ұлыбританияда журнал жыл сайын оқырмандар тарапынан тағайындалатын Empire Awards кино жүлдесін табыстайды. Бұл жүлденің демеушісі ретінде осы күнге дейін [[Sony Ericsson]] компаниясы болған болса, қазіргі кезде Jameson компаниясы өз жауапкершілігіне алды.<ref>[http://www.empireonline.com/awards2009/ Jameson Empire Awards 2009 website]</ref> == Тағы қараңыз == * «[[Sight & Sound]]» * «[[Cahiers du Cinéma]]» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ұлыбритания журналдары]] [[Санат:Кино туралы журналдар]] [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1989 жылы негізі қаланған журналдар]] gt4rrsb6dqsvis21qjdhhh4ayjxckyt 3651871 3651870 2026-09-07T18:18:31Z Marksscheider 183882 Marksscheider [[Empire]] бетін [[Empire (журнал)]] бетіне жылжытты 3651870 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Empire |шынайы атауы = Empire |логотипі = Empire (magazine) logo.svg |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[Кино]] |мерзімділік = Ай сайын |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = Ник де Семьен |құрылтайшылары = |ел = {{байрақ|Ұлыбритания}} |орны = [[Лондон]] |баспашы = [[Bauer Media Group]] |тарихы = |құрылғаны = мамыр, 1989 |соңғы шығарылымы = |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = әр шығарылымға 73 291 дана (қаңтар – желтоқсан 2023)<ref>{{cite web|title=ABC Certificates and Reports: Empire|url=https://www.abc.org.uk/product/5187|work=Audit Bureau of Circulations, (ABC)|access-date=14 Jul 2024}}</ref><br><small>Баспа және цифрлық нұсқалары.</small> |ISSN = 0957-4948 |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|https://empireonline.com}} |ортаққор = Empire (magazine) }} '''Empire''' ({{tr|империя}}) – 1989 жылдан бастап ай сайын жарық көретін, [[кинематография]] жайлы мақалаларды жариялайтын [[Ұлыбритания]] журналы. Алғашқы шығарылымынан бастап кино тақырыбында шығатын журналдардың ішінде көшбасшы саналады. Bauer медиатобының иелігінде. [[Австралия]], [[Түркия]] және [[Ресей]]де басылып шығады. Ұлыбританияда журнал жыл сайын оқырмандар тарапынан тағайындалатын Empire Awards кино жүлдесін табыстайды. Бұл жүлденің демеушісі ретінде осы күнге дейін [[Sony Ericsson]] компаниясы болған болса, қазіргі кезде Jameson компаниясы өз жауапкершілігіне алды.<ref>[http://www.empireonline.com/awards2009/ Jameson Empire Awards 2009 website]</ref> == Тағы қараңыз == * «[[Sight & Sound]]» * «[[Cahiers du Cinéma]]» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ұлыбритания журналдары]] [[Санат:Кино туралы журналдар]] [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1989 жылы негізі қаланған журналдар]] gt4rrsb6dqsvis21qjdhhh4ayjxckyt 2001 жыл 0 128148 3651848 3642734 2026-09-07T16:53:59Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651848 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2001}} {{Жыл үшін навигация|2001}} {{Ғасыр үшін навигация|21}} {{Басқа күнтізбелер|2001}} {{Жыл туралы|2001}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[1 қаңтар]] - [[Грекия]] [[еуроаймақ]]тағы 12-ші ел болды.<ref>«[https://www.theguardian.com/business/2001/jan/01/emu.theeuro Грекия еуроаймаққа қосылды]».</ref> * [[7 қаңтар]] ** [[Сенегал]] конституциялық референдумы өтті. ** [[Гана]]да Джон Куфуор Гана президенті болып ант берген [[1979 жыл|1979]] жылдан бері алғаш рет билік бейбіт жолмен ауысты. * [[9 қаңтар]] – [[Apple Inc.|Apple Inc]]. медиа ойнатқыш және медиа кітапхана ретінде қызмет ететін [[iTunes]] бағдарламалық жасақтамасын іске қосты.<ref>[https://www.apple.com/newsroom/2001/01/09Apple-Introduces-iTunes-Worlds-Best-and-Easiest-To-Use-Jukebox-Software/ Apple Introduces iTunes — World’s Best and Easiest To Use Jukebox Software]</ref> * [[15 қаңтар]] - айында [[Джимми Уэйлс]] мен [[Ларри Сэнгер]] тұңғыш рет «[[Уикипедия]]ны» іске қосты. * [[17 қаңтар]] – [[Холокост]]тан аман қалған [[еврейлер]] [[Аустрия]] билігінен [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|нацистік билік]] кезінде тәркіленген мүліктері үшін өтемақы алды. * [[19 қаңтар]] - [[Бельгия]]да [[марихуана]]ны қолдану және сақтау заңды бола бастады. * [[25 қаңтар]] – [[Армения]] мен [[Әзербайжан|Әзірбайжан]] [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесіне]] қосылды.<ref>[https://www.rferl.org/a/1095594.html Кавказ: Армения мен Әзірбайжан Еуропа Кеңесіне қосылды]</ref> * [[29 қаңтар]] – [[Индонезия]] президенті Абдуррахман Вахидке қатысты сыбайлас жемқорлық жанжалдары мыңдаған наразылық білдірушілерді Индонезия парламентінің ғимаратына басып кіруге мәжбүр етті. === Ақпан === [[Сурет:PIA02467 NEAR's First Whole-Eros Mosaic from Orbit.jpg|нобай|Орбиталық ғарыш кемесінен түсірілген Эростың бейнесі.]] * [[8 ақпан]] – [[Өзбекстан]] мен [[Мьянма]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.<ref name=":0">[https://gov.uz/oz/mfa/ru/cooperation/country Өзбекстан Республикасы дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан елдердің тізімі.]</ref> * [[9 ақпан]] - Таксин Чинаватра [[Тайланд|Таиландтың]] премьер-министрі болды. * [[12 ақпан]] - [[NEAR Shoemaker]] ғарыш кемесі Жерге жақын орналасқан 433 Эрос нысанының ершік тәрізді аймағына қонды, бұл [[астероид]]қа қонған алғашқы ғарыш кемесі болды.<ref>''[[iarchive:annualregister200000unse/|The Annual Register: A Record of World Events 2001.]]''</ref> * [[16 ақпан]] - Британдық және американдық күштер [[Ирак]]тың әуе қорғанысын істен шығару үшін бомбалау шабуылдарын бастады.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2001/feb/16/iraq «Американдық және британдық ұшақтар Иракқа шабуыл жасады».]</ref> * [[19 ақпан]] – [[Ұлыбритания]]да [[Аусыл (ящур) вирусы|аусыл]] ауруының өршуі басталды.<ref>Моррис, Дуг «[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/2016461.stm Фермердің немқұрайлылығы]» BBC жаңалықтары.</ref> === Наурыз === [[Сурет:Taller Buddha of Bamiyan before and after destruction.jpg|нобай|Биіктігі 55 метр болатын Будда мүсіні, қиратуға дейін және қиратылғаннан кейін.]] * [[2 наурыз]] – Халықаралық қауымдастықтың мейірімділік танытуына қарамастан, Ауғанстандағы [[Талибан]] үкіметі Бамияндағы [[Будда]] мүсіндерін қиратып, оларды [[Паганизм|пұттар]] деп жариялады.<ref>«[https://www.usatoday.com/news/science/archaeology/2001-03-22-afghan-buddhas.htm Талибан Будда мүсіндерін қиратты]». Usatoday.com</ref> * [[7 наурыз]] - Ариэль Шарон [[Израиль]]дің премьер-министрі болып сайланды. * [[14 наурыз]] – [[Тетово]]да албан көтерілісшілері мен македон әскерлері арасында қақтығыс басталды.<ref>[https://www.rferl.org/a/1095959.html Македония: Албан этникалық зорлық-зомбылығы кең таралуда.] Азат Еуропа/Азаттық радиосы.</ref> * [[24 наурыз]] – [[Apple Inc.]] Mac компьютерлеріне арналған [[Mac OS|Mac OS X]] операциялық жүйесін шығарды.<ref>[https://www.wired.com/2010/03/macos-x-released/ 2001 жылдың 24 наурызы: Apple компаниясы Mac OS X жүйесін шығарды.]</ref> * [[28 наурыз]] – Америка Құрама Штаттары [[Киото хаттамасы]]на қатысуын тоқтату ниетін жариялады.<ref>«[https://www.theguardian.com/environment/2001/mar/29/globalwarming.usnews Буш жаһандық жылыну туралы келісімді бұзып жатыр]».</ref> === Сәуір === * [[1 сәуір]] – [[Югославия]]ның бұрынғы президенті Слободан Милошевич полиция операциясы кезінде [[Белград]]тың Дединье ауданындағы вилласында тұтқындалды.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1254263.stm Милошевич қамауға алынды]. ''BBC''</ref> * [[7 сәуір]] – [[НАСА]]-ның Mars Odyssey орбита аппараты Delta II зымыранымен ұшырылды.<ref>[https://science.nasa.gov/mission/odyssey/ 2001 Mars Odyssey.]</ref> * [[17 сәуір]] - [[Израиль]] [[Газа секторы]]ндағы аумақты басып алып, екі адамның өмірін қиды. Израиль әскерлері Америка Құрама Штаттары шабуылды айыптағаннан кейін сол күні шегінді.<ref>[https://edition.cnn.com/2001/WORLD/meast/04/17/mideast.violence.06/ Израиль Газадан әскерлерін шығарды.]</ref> * [[20 сәуір]] - [[Қытай]] гомосексуализмді психикалық аурулар тізімінен алып тастады. * [[26 сәуір]]: ** Дзюнитиро Коидзуми [[Жапония премьер-министрі|Жапонияның]] 86-шы премьер-министрі болды.<ref>[https://edition.cnn.com/world/asia/junichiro-koizumi-fast-facts Дзюнитиро Коидзуми туралы қысқаша деректер].CNN</ref> ** [[Украина]] парламенті премьер-министр [[Виктор Андреевич Ющенко|Виктор Ющенконы]] қызметінен босату туралы шешім қабылдады.<ref>[https://www.nytimes.com/2001/04/26/world/ukrainian-parliament-votes-to-oust-prime-minister.html Украина парламенті премьер-министрді қызметінен босату туралы шешім қабылдады.]</ref> * [[29 сәуір]] - [[Ұлыбритания]]да халық санағы жүргізілді.<ref>[https://www.ons.gov.uk/census/2001censusandearlier 2001 Census and earlier - Office for National Statistics].</ref> === Мамыр === * [[18 мамыр]] - [[Израиль қалалары|Израильдің]] Нетанья қаласында [[Хамас|ХАМАС]] жанкештісінің шабуылы салдарынан алты адам қаза тапты. Израиль үкіметі [[1967 жыл|1967]] жылдан бергі алғашқы [[Палестина]]дағы әуе шабуылдарымен жауап берді.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1340003.stm Израильдегі шабуыл].</ref> * [[24 мамыр]] – 15 жасар Шерпа Темба Тшери [[Джомолунгма|Эверест]] шыңына жеткен ең жас адам атанды.<ref>[https://www.heraldscotland.com/news/12246591.boy-of-15-is-youngest-to-climb-everest-young-sherpa-lost-five-fingers-to-frostbite-in-earlier-attempt-on-summit/ 15 жасар бала Эверестті бағындырған ең жас адам атанды. Ол алдыңғы шыңға шығу әрекеті кезінде үсіктен бес саусағынан айырылған болатын.] ''Herald Scotland''</ref> * [[25 мамыр]] – [[Грузия]]да Ұлттық гвардияның көтерілісі болды.<ref>[https://ria.ru/20060302/43873865.html ТМД елдеріндегі мемлекеттік төңкеріс әрекеттері. Анықтама.]</ref> * [[26 мамыр]] – Африка бірлігі ұйымының орнына құрылған [[Африка одағы]] құрылды. Ол келесі жылы жұмысын бастайды.<ref>Адении, Олатунбосун; Опара, Нгози Мерси; Адейемо, Тойоси; Экерия, Августина Иреносен; Фейт-Лоис, Болорундуро (2016) «https://www.jstor.org/stable/26893815<nowiki/>».</ref> * [[29 мамыр]] – Анатолий Кинах Украинаның премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/347/2001#Text Про призначення А. Кінаха П… | від 29.05.2001 № 347/2001]</ref> * [[31 мамыр]] - [[Литва]] [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]]на қосылды.<ref>«[https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/lithuania_e.htm Литва Дүниежүзілік сауда ұйымына кіргенінің 20 жылдығын атап өтуде]».</ref> === Маусым === * [[1 маусым]] - Непал корольдік отбасына қарсы қырғын [[Непал]] монархтарының резиденциясы Нараянхити сарайында болды.<ref>[[iarchive:time2002annual00edit|Time журналының жылнамасы.]]</ref> * [[3 маусым]] - Алехандро Толедо [[Перу]] президенті болып сайланды. * [[5 маусым]] – Франция мемлекетке діни секталардың қызметін бақылауға мүмкіндік беретін заң жобасын мақұлдады<ref>[http://www.calendar.am/index.php?page=year_events&year=2001 2001 жылғы маңызды оқиғалар.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222130924/http://www.calendar.am/index.php?page=year_events&year=2001 |date=2014-02-22 }} ''www.calendar.am''.</ref> * [[7 маусым]]: ** Ұлыбританиядағы парламент сайлауы, [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партияның]] екінші рет қатарынан жеңісі.<ref>CNN.com - [https://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/06/08/uk.election.05/index.html Блэр тарихи сайлаудағы жеңісін тойлап жатыр] - 2001 жылғы 8 маусым</ref> ** Өзбекстан мен [[Коста-Рика]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.<ref name=":0" /> * [[15 маусым]] – [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]н құру туралы декларацияға қол қойылды.<ref>[https://eng.sectsco.org/about_sco/ Шанхай ынтымақтастық ұйымы].</ref> * [[19 маусым]]: ** [[Сирия]] Ливанның [[Бейрут]] қаласындағы ұзақ уақыт бойы әскери қызметінен мыңдаған әскерін шығарып алды.<ref>[https://www.nytimes.com/2001/06/20/world/after-decades-thousands-of-syrian-troops-leave-beirut.html Ондаған жылдар өткен соң, мыңдаған сириялық сарбаз Бейруттан кетіп жатыр]. The New York Times.</ref> ** [[Германия]] құл еңбегіне ұшыраған [[Холокост]]тан аман қалғандарға өтемақы төлеу бағдарламасын қабылдады.<ref>[https://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/06/19/germany.slaves.1601/index.html?related БЕРЛИН, Германия — Германия парламенті төлемдерді мақұлдағаннан кейін нацистік мәжбүрлі еңбек режимінен аман қалған 1,5 миллионға дейін адам өтемақы алады]. CNN 2001 жылғы 19 маусым.</ref> * [[28 маусым]] – Слободан Милошевич соғыс қылмыстары үшін айыпталып, бұрынғы [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]] бойынша [[Халықаралық қылмыстық сот|Халықаралық қылмыстық трибуналға]] жасырын түрде [[экстрадиция]]ланды. === Шілде === * [[3 шілде]] – Слободан Милошевич трибунал алдында алғаш рет пайда болды. * [[13 шілде]] – [[Бейжің]] [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын]] өткізетін қала болып жарияланды.<ref>[https://www.nytimes.com/2001/07/13/sports/beijing-is-selected-as-2008-host-city.html Бейжің 2008 жылғы Олимпиада ойындарын өткізу үшін таңдалды]. The New York Times.</ref> * [[23 шілде]] - Мегавати Сукарнопутри [[Индонезия]]ның бірінші әйел президенті ретінде қызметіне кірісті.<ref>[https://www.merdeka.com/politik/presiden-megawati-dan-pelantikan-dalam-sunyi.html Президент Мегавати мен Пелантикан Далам Суни].''merdeka.com''</ref> * [[26 шілде]] – [[Молдова]] [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]]на қосылды.<ref>[https://mfa.gov.md/en/content/republic-moldova-marks-20-years-joining-world-trade-organization Молдова Республикасы Дүниежүзілік сауда ұйымына кіргеніне 20 жыл толуын атап өтті]. Молдова Республикасының Сыртқы істер және еуропалық интеграция министрлігі.</ref> * [[28 шілде]] - Алехандро Толедо Перу президенті болды.<ref>[https://edition.cnn.com/2001/WORLD/americas/07/28/peru.toledo/ Перулік Толедо президент ретінде ант беріп, кедейшілікпен күресуге ант берді]. CNN. 2001 жылғы 28 шілде.</ref> === Тамыз === [[Сурет:Радислав Крстић.jpg|нобай|Радислав Крстич әскери қызмет кезінде.]] * [[1 тамыз]] - [[Германия]]да [[Серіктестік|тіркелген азаматтық серіктестіктер]] туралы заң күшіне енді. * [[2 тамыз]] – Бұрынғы [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]] бойынша [[Халықаралық қылмыстық сот|халықаралық қылмыстық трибунал]] босниялық серб генералы Радислав Крстичті Босния соғысы кезіндегі Сребреница қырғынына қатысы үшін кінәлі деп таныды. Ол қала мен оның айналасында 8000-нан астам босниялық мұсылман ерлері мен балаларының өліміне әкеп соққан [[геноцид]]ті ұйымдастырғаны үшін сотталды.<ref>[https://www.icty.org/en/press/radislav-krstic-becomes-first-person-be-convicted-genocide-icty-and-sentenced-46-years Радислав Крстич бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибуналда геноцид үшін сотталған алғашқы адам болды және 46 жылға бас бостандығынан айырылды]. Бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибунал. 2001 жылғы 1 тамыз.</ref> * [[8 тамыз]] - Албан көтерілісшілері [[Солтүстік Македония]]ның [[Тетово]] қаласы маңында Македония Республикасы армиясының керуеніне шабуыл жасап, 10 сарбазды өлтірді.<ref>[https://balkaninsight.com/2016/08/08/macedonia-marks-karpalak-massacre-anniversary-08-08-2016/ Македония Карпалак қырғынының жылдығын атап өтуде]. Balkan Insight .</ref> * [[9 тамыз]] – [[Хамас|ХАМАС]]-тан шыққан террорист [[Иерусалим]]дегі Sbarro мейрамханасын бомбалап, 15 бейбіт тұрғын қаза тауып, 130 адам жарақат алды.<ref>[https://books.google.kz/books?id=tAxlAAAAMAAJ&redir_esc=y Қатыгез әлем: Таяу Шығыстағы террор мен соғыс туралы теледидар жаңалықтарының кадрлары].</ref> * [[10 тамыз]] - Американдық және британдық ұшақтарға жасалған шабуылдарға жауап ретінде [[Америка Құрама Штаттары]] мен Ұлыбритания [[Ирак]]тағы әуе күштерінің нысандарын бомбалады.<ref>[https://edition.cnn.com/2001/WORLD/meast/08/10/iraq.strike/index.html Одақтастар Ирактың үш әуе қорғаныс нысанына шабуыл жасады]. CNN. 2001 жылғы 10 тамыз</ref> * [[27 тамыз]] – [[Өзбекстан]] мен [[Парагвай]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. === Қыркүйек === * [[1 қыркүйек]] ** [[Украина]]да [[өлім жазасы]]н өмір бойы [[бас бостандығынан айыру]]мен алмастырған жаңа Қылмыстық кодекс күшіне енді. ** Тәуелсіздік алғаннан бері [[Өзбекстан]]да салынған алғашқы [[Ташкент метросы|Ташкент метрополитенінің]] Юнусабад желісі іске қосылды. * [[9 қыркүйек]] - [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] екінші мерзімге [[Беларусь]] президенті болып қайта сайланды. * [[10 қыркүйек]] – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] Югославияға қарсы санкцияларды тоқтату туралы шешім қабылдаған 1367 қарарды бірауыздан қабылдады.<ref>[https://docs.un.org/ru/S/RES/1367(2001) S/RES/1367(2001) - R - S/RES/1367](2001). ''undocs.org''</ref> * [[11 қыркүйек]] — [[АҚШ|АҚШ-тың]] [[Нью-Йорк]] қаласындағы [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер|ланкестік актілері]] нәтижесінде 2977 адам қаза тапты, тағы 24 із-түссіз жоғалып кетті.<ref>Дейл Андерсон (2003 жылғы шілде). [https://books.google.kz/books?id=97g_zXNWidQC&redir_esc=y 2001 жылғы 11 қыркүйектегі террористік шабуылдар]. Дүниежүзілік альманах кітапханасы.</ref> * [[19 қыркүйек]] – [[Палестина]] көсемі [[Ясир Арафат]] палестиналық сарбаздарға өзін-өзі қорғау үшін де [[Израиль]] күштеріне оқ атуға тыйым салды. Израиль атысты тоқтатуға келісті.<ref>[https://edition.cnn.com/2001/WORLD/meast/09/18/arafat.cease/index.html Екі тарап Таяу Шығыста атысты тоқтату туралы мәлімдеме жасады]. CNN. 2001 жылғы 19 қыркүйек.</ref> * [[20 қыркүйек]] – [[АҚШ президенті]] [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] Конгрестің бірлескен отырысында сөйлеген сөзінде терроризмге қарсы соғысты, ресми түрде жаһандық терроризмге қарсы соғысты жариялады.<ref>Брюс Хоффман (2021 жылғы 18 наурыз). [https://institute.global/insights/geopolitics-and-security/war-terror-20-years-crossroads-or-cul-de-sac Терроризмге қарсы соғыс 20 жылдан кейін: жол қиылысы ма, әлде тұйыққа тірелу ме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260304160113/https://institute.global/insights/geopolitics-and-security/war-terror-20-years-crossroads-or-cul-de-sac |date=2026-03-04 }}? Тони Блэрдің жаһандық өзгерістер институты.</ref> * [[27 қыркүйек]] – Швейцарияның [[Цуг (қала)|Цуг]] қаласында қарулы адам 32 адамды атып өлтіріп, сонын ішінде 14 парламент мүшесі болды, содан кейін өзіне қол жұмсады.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1566321.stm Швейцария парламентінде қарулы адам 14 адамды өлтірді]. BBC News. 2001 жылғы 27 қыркүйек.</ref> * [[28 қыркүйек]] – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] терроризмге қарсы күрес туралы №1372 қарарын қабылдады. === Қазан === [[Сурет:011007-N-1523C-001 First Strike into Afghanistan.jpg|нобай|2001 жылдың 7 қазанында USS Philippine Sea Ауғанстандағы «[[Әл-Қағида]]ның<nowiki/>» жаттығу лагерлері мен [[Талибан]] әскери нысандарына соққы беру аясында Tomahawk қанатты зымыранын ұшырды.]] [[Сурет:U.S. Marines humping in Afghanistan, November 2001.jpg|нобай|15-ші теңіз экспедициялық күштерінің теңіз жаяу әскерлері Рино лагерін Талибаннан басып алғаннан кейін қауіпсіздік позициясына қарай бет алды, 2001 жылғы 25 қараша.]] [[Сурет:011013-M-9933D-009 Cobra Helicopter Operations.jpg|нобай|AH-1W Super Cobra тікұшақтары 2001 жылдың 13 қазанында Араб теңізінің солтүстігінде USS Peleliu ұшақ тасығышынан көтеріліп жатыр.]] * [[1 қазан]] - [[Бангладеш]]тегі парламент сайлауында оппозициялық партиялар жеңіске жетті.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1574000/1574521.stm Бангладеш: Оппозиция билікті басып алды]. news.bbc.co.uk (2 қазан 2001 ж.).</ref> * [[3 қазан]] – Владимир Путин [[НАТО]]-ның Бас хатшысы Джордж Робертсонмен кездесіп, [[Ресей]]дің НАТО-мен серіктестік орнатуға дайын екенін мәлімдеді.<ref>[http://kremlin.ru/events/president/news/40460 Владимир Путин мен НАТО Бас хатшысы Джордж Робертсон арасында кездесу өтті].</ref> * [[4 қазан]] - Siberia Airlines компаниясының 1812 рейсі Украина әуе күштерінің [[Қара теңіз]] үстіндегі ұшағы [[Тель-Авив]]тен Ресейдің [[Жаңасібір]] қаласына ұшып бара жатқанда кездейсоқ атып түсірілді; борттағы 78 адамның барлығы қаза тапты.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-28361223 MH17 апаты: Құлаған жолаушылар ұшақтарының тарихы].</ref> * [[7 қазан]] – [[11 қыркүйек]]тегі шабуылдарға жауап ретінде АҚШ бастаған [[Коалициялық қарулы күштер|коалиция]] [[Ауғанстан]]ға басып кіріп, Ауғанстандағы соғысты бастады. * [[13 қазан]] – Американдық ғалымдар адам [[эмбрион]]ының алғашқы сәтті [[Клондау|клонын]] жасады.<ref>«[https://www.scientificamerican.com/article/the-first-human-cloned-em/ Алғашқы клондалған адам эмбрионы]». Scientific American. 2001 жылғы 24 қараша.</ref> * [[16 қазан]] – Американдық ұшақтар Ауғанстандағы [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крест]] нысанын қателесіп анықтап, бомбалады.<ref>«[https://www.nytimes.com/2001/10/27/nyregion/a-nation-challenged-the-bombing-us-planes-bomb-a-red-cross-site.html Ұлтқа қауіп төніп тұр: Бомбалаулар; АҚШ ұшақтары Қызыл Крест нысанын бомбалады]». The New York Times.</ref> * [[23 қазан]] – [[iPod]] ойнатқышының бірінші буыны таныстырылды.<ref>[https://www.apple.com/newsroom/2001/10/23Apple-Presents-iPod/ Apple Introduces iPod]. Apple Inc. October 23, 2001</ref> * [[24 қазан]] – «Марс Одиссеясы 2001» [[Марс]]қа қонды.<ref>[https://science.nasa.gov/mission/odyssey/ 2001 Mars Odyssey]. NASA Марсты зерттеуі. 2017 жылғы 4 желтоқсан.</ref> * [[25 қазан]] ** [[Руанда]] үкіметі Руандадағы геноцидпен байланысты болдырмау үшін елдің жаңа ұлттық туын қабылдады.<ref>«[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1735405.stm Руанда жаңа туы мен әнұранын таныстырды]». BBC.</ref> ** [[Microsoft]] компаниясы [[Windows XP]] операциялық жүйесін бөлшек саудаға шығарады.<ref>[https://www.computerhistory.org/tdih/october/25/ Microsoft Windows XP шығарады]. Компьютер тарихы мұражайы.</ref> * [[26 қазан]] - [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] елдің құқық қорғау органдарына терроризммен күресу үшін кең өкілеттіктер берген «Патриоттық заңға» қол қойды. * [[30 қазан]] – [[Еуропа одағы|Еуропа]] және [[Орталық Азия]] елдері үшін қоршаған орта туралы ақпаратқа және экологиялық әділеттілікке құқықты белгілейтін [[Орхус конвенциясы]] күшіне енді.<ref>«[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9388.00332 Орхус конвенциясы және оның Еуропалық қауымдастықтың «институттары» үшін салдары]». Еуропалық қауымдастыққа және халықаралық қоршаған ортаны қорғау құқығына шолу.</ref> === Қараша === [[Сурет:Exoplanet Comparison HD 209458 b.png|нобай|HD 209458 b өлшемін Юпитермен салыстыру (сол жақта).]] * [[7 қараша]] – [[Бельгия]]ның ұлттық әуе компаниясы Sabena банкротқа ұшырағанын жариялады.<ref>[https://www.aviation24.be/do-you-remember/20-years-ago-sabena-declared-bankrupt/ Жиырма жыл бұрын Сабена банкрот деп жарияланды]. Aviation24.be .</ref> * [[8 қараша]] – [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмонға]] қастандық жасалды. Жанкешті-терроршы сөйлеп тұрған мінбердің жанында қолдан жасалған құрылғыны жарып жіберді, бірақ ешкім зардап шеккен жоқ.<ref>Виктория Панфилова (15 қараша 2007 ж.). [https://www.ng.ru/cis/2007-11-15/7_dushanbe.html Душанбеде ұстап алу жоспары жарияланды]. «Независимая газета».</ref> * [[14 қараша]] - [[НАТО|Солтүстік Альянс күштері]] Ауғанстан астанасы [[Кабул]]ды басып алды.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2001/nov/13/afghanistan.terrorism15 Солтүстік Альянс Кабулды басып алды]. The Guardian. 2001 жылғы 13 қараша.</ref> * [[15 қараша]] – [[Microsoft]] компаниясы Америка Құрама Штаттарында алтыншы буын ойын консолі [[Xbox]] шығарылымымен ойын консолі нарығына кірді.<ref>«[https://web.archive.org/web/20130612000737/http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2001/nov01/11-14midnightmadnesspr.aspx Xbox бүгін кешке Нью-Йорк қаласында Таймс-сквердегі Toys "R" Us дүкенінде қолжетімді болады]».</ref> * [[17 қараша]] – [[Ауғанстан|Ауғанстан Ислам мемлекетінің]] бұрынғы президенті Бурхануддин Раббани [[Талибан]] билігінен құлатылғаннан кейін бес жылдан соң [[Кабул]]ға оралды. * [[27 қараша]] – [[Хаббл ғарыш телескопы|Хаббл]] ғарыштық телескопы Осирис лақап атымен аталған HD 209458 b [[экзопланета]]сында [[сутегі]] атмосферасын ашты. Бұл экзопланетада ашылған алғашқы [[атмосфера]].<ref>[https://science.nasa.gov/missions/hubble/hubble-makes-first-direct-measurements-of-atmosphere-on-world-around-another-star/ Хаббл телескопы басқа жұлдыздың айналасындағы планетаның атмосферасын алғашқы тікелей өлшеулерді жасады.] HubbleSite.org.</ref> === Желтоқсан === [[Сурет:Crisis 20 diciembre 2001.jpg|нобай|Аргентина полициясының қақтығысқа араласуы.]] [[Сурет:North-Korean spy-vessel front viwe.JPG|нобай|Йокогамадағы Жапония жағалау күзетінің базасында батқан Солтүстік Кореяның барлау кемесі.]] * [[1 желтоқсан]] - Халықаралық араласу және мемлекеттік егемендік жөніндегі комиссия қорғау жауапкершілігі туралы есеп жариялады.<ref>[https://www.globalr2p.org/resources/the-responsibility-to-protect-report-of-the-international-commission-on-intervention-and-state-sovereignty-2001/ Қорғау жауапкершілігі: Халықаралық араласу және мемлекеттік егемендік жөніндегі комиссияның 2001 жылғы есебі]. Қорғау жауапкершілігі жөніндегі жаһандық орталық. 2001 жылғы 1 желтоқсан.</ref> * [[5 желтоқсан|5]]-[[14 желтоқсан]] – [[Украина]]да халық санағы өтті. * [[7 желтоқсан]] – [[НАТО|Солтүстік Альянс күштері]] Талибанның соңғы бекінісі [[Қандағар]]ды басып алды.<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/300938 Талибтер Қандағардан қашты]. Kommersant.</ref> * [[8 желтоқсан]] – [[Габон]]да [[Эбола ауруы|Эбола]] індеті расталды.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15571171/ Эбола геморрагиялық қызбасының өршу(лер), Конго және Габон, 2001 жылдың қазаны – 2002 жылдың шілдесі.] Relevé Épidémiologique Hebdomadaire.</ref> * [[11 желтоқсан]] – [[Қытай]] [[Дүниежүзілік сауда ұйымы|ДСҰ]]-ға кірді.<ref>«[https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/china_e.htm Қытай және ДСҰ]». Дүниежүзілік сауда ұйымы.</ref> * [[15 желтоқсан]] – [[Пиза мұнарасы|Пизаның еңкейген мұнарасы]] 12 жылдық [[Реконструкция|қайта құрудан]] кейін көпшілікке қайта ашылды.<ref>[https://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/12/15/pisa.tower/ Пизаның еңкейген мұнарасы қайта ашылды]. CNN. 2001 жылғы 15 желтоқсан.</ref> * [[21 желтоқсан]] – [[Аргентина]] президенті Фернандо де ла Руа Аргентинадағы экономикалық дағдарыстан туындаған тәртіпсіздіктер кезінде қызметінен кетті.<ref>«[https://www.nytimes.com/2001/12/21/world/argentine-leader-his-nation-frayed-abruptly-resigns.html Елінің жағдайы қиын Аргентина көшбасшысы кенеттен отставкаға кетті]». The New York Times.</ref> * [[22 желтоқсан]] - [[Шығыс Қытай теңізі]]ндегі Амами Ошима аралының маңында [[Жапония]] жағалау күзетінің кемесі мен қарулы [[Солтүстік Корея]] кемесі қақтығысты. Соқтығысу нәтижесінде Солтүстік Корея кемесі батып кетті, кейінірек Жапония билігі оны тыңшылық кемесі деп таныды.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1727867.stm Жапония «тыңшылық кемесі» зымырандарды атқанын мәлімдеді]. BBC News .</ref><ref>[https://www.findarticles.com/news/ Жапония батқан кеме Солтүстік Кореяның тыңшылық кемесі болғанын мәлімдеді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251204001452/https://www.findarticles.com/news/ |date=2025-12-04 }}. BNET</ref> * [[27 желтоқсан]] - [[Қытай]]ға [[Америка Құрама Штаттары әнұраны|Америка Құрама Штаттарымен]] тұрақты қалыпты сауда мәртебесі берілді.<ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2001/12/20011227-2.html Президент Қытайға тұрақты сауда мәртебесін берді]. georgebush-vnitenuse.archives.gov.</ref> * [[31 желтоқсан]] – [[Windows 95|Windows 1.0x]] қолдауының аяқталуы. === Қазақстанда === * [[21 ақпан]] - [[Павлодар]]да елдегі жалғыз грампластинкалар мұражайы ашылды, оның негізінде музыкаушы және композитор Наум Шафердің жеке жинағы болды. * [[26 наурыз]] - Алғаш рет қазақстандық мұнайды КҚК-Каспий құбыр консорциумының 1500 шақырымдық құбырының айдауы басталды. Мұнай [[Теңіз мұнай кен орны|Теңіз]] – [[Новороссийское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Новороссийск]] бағыты бойынша жолға шықты. * [[25 сәуір]] - [[Астана]]ның сол жағалауында ауқымды құрылыс басталған күні. * [[17 мамыр]] - [[Сығандар|Сыған]] баронының қызы Роксан Боровская алматылық кәсіпкер Бақыт Дүйсембаевты дұрыс қойылмаған көлік туралы оған ескерту жасағаны үшін атып өлтірді. * [[19 маусым]] - [[Ақсу]]-[[Дегелең]] темір жол тармағының салтанатты ашылуы өтті, маршрут тек Қазақстан аумағы бойынша салынды. Сол күні пойыз өзінің алғашқы бағытына [[Астана]] — [[Лениногор кенді ауданы|Лениногорск]] қатынасымен аттанды. * [[13 шілде]] - Бұрынғы Премьер-Министр [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажегелдиннің]] айыптауы бойынша қылмыстық іс аяқталуға жақындалды. Айыптаулар: билік пен қызметтік өкілеттіктерді асыра пайдалану, бопсалау және миллиондаған долларды құрайтын бірнеше рет пара алу. Ол сондай-ақ қару-жарақ пен оқ-дәрілерді заңсыз сатып алды, және салық төлеуден жалтарды деп айыпталды. * [[29 тамыз]] - "[[Air Astana]]" акционерлік қоғамы құрылды. * [[23 қыркүйек]] - Кездесу барысында [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Назарбаев]] пен Рим Папасы [[Иоанна Павел II]] ынтымақтастықтың табысты дамуын атап өтті. * [[10 қазан]] - Мәжіліс депутаты [[Төлен Мұхамедиұлы Тоқтасынов|Төлен Тоқтасынов]] [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиевті]] лауазымдық өкілеттіктерін асыра пайдалануды және [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|ҰҚК]] саяси қуғын сүргін құралына айналды деп айыптады. * [[қараша]] - [[Қазақстан]] және [[Өзбекстан]] арасындағы 2159 км шекараны сипаттайтын келісім жасасты. [[Оңтүстік Қазақстан]]дағы [[Бағыс]], [[Түркістан]] және [[Арнасай]] және [[Қарақалпақстан]]дағы [[Нсан]] ауылдарының айналасындағы 3 даулы учаске реттелмеген күйінде қалды. Барлығында қазақтар өмір сүрді. Бірақ әкімшілік жағынан олар Өзбекстанға қатысты болды. * [[18 қараша]] - '''[[Қазақстанның демократиялық таңдауы]]"'' партиясы құрылды.[[Сурет:Dvk2001.jpg|нобай|Партияның негізін қалаушылар Мұхтар Әблязов, Ғалымжан Жақиянов, және саяси кеңес мүшесі Ораз Жандосов.]] * [[20 қараша]] - "[[Хабар (телеарна)|Хабар]]" телеарнасының эфирінде Министрлер кабинетінің басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевқа]] барлық оппозициялық мемлекеттік қызметшілерді үкіметтен шығаруды талап етіп жүгінді * [[желтоқсан]] - [[Бағыс]] пен Түркістан тұрғындары Президент пен парламентті сайлап, тәуелсіз [[Бағыс Қазақ республикасы]]н жариялады. * [[15 желтоқсан]] - Астана [[Алматы]]дан келген алғашқы "Астана-экспресс" жүрдек пойызын қарсы алды. Мұндай сыйлықты "[[Қазақстан темір жолы]]" РМК Елорданың туған күніне орай жасады. * [[16 желтоқсан]] - Ұлттық банк Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай тиын шығарды. [[Сурет:10 zhyl.webp|нобай|ҚР Тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай шығарылған естелік тиын .]] == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:2001 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|2001}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл күнтізбесі|2001}} [[Санат:2001 жыл|*]] 21o3et6s22kw3u77lq6f2kbefws9kvi DJ Magazine 0 137698 3651855 2156142 2026-09-07T17:43:16Z Marksscheider 183882 3651855 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = DJ Magazine |шынайы атауы = DJ Magazine |логотипі = DJ Mag Logo 2024.svg |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = DJ Mag |мамандануы = Музыка, технология, клубтық өмір, сән |мерзімділік = Тоқсан сайын |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = Карл Лобен (2011–қазіргі уақыт)<br />Хит Холмс (2023–қазіргі уақыт) |құрылтайшылары = |ел = {{байрақ|Ұлыбритания}} |орны = [[Лондон]] |баспашы = Thrust Publishing Ltd |тарихы = |құрылғаны = мамыр, 1991 |соңғы шығарылымы = |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = 0951-5143 |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|https://djmag.com/}} |ортаққор = DJ Magazine }} '''DJ Magazine''' (қысқартылған түрі – '''DJ Mag''') – электронды би музыкасына және [[диджей]]лерге арналған ай сайын шығатын британ [[журнал]]ы. <ref>{{cite web|url=http://djmag.com/about|title=About DJ Mag (History)|date=9 October 2012|publisher=DJ Magazine|access-date=5 July 2014}}</ref> Журналдың алғашқы нөмірі [[1991 жыл]]ы жарыққа шығады. Ағылшын тілінен басқа, болгар, испан, итальян, қытай, неміс, португал, поляк, украин және француз тілдерінде басылып шығады. Журнал жыл сайын «диджейлердің Топ 100» және«түнгі клубтардың Топ 100» рейтинг-тізімін жариялайды. [[2009 жыл]]дан бері екі рейтинг те ашық дауыс беру арқылы құрылады. DJ Mag нұсқасының диджейлер рейтінгісінің электронды би музыкасында алатын орны ерекше. == Топ-100 рейтингтері == Журнал жыл сайын екі рейтинг тізімін жариялайды: «Топ 100 диджей» және «Топ 100 түнгі клуб». 2009 жылдан бастап екі рейтинг де ашық дауыс беру негізінде жасалады. Жыл сайын «Топ 100 диджей» номинациясы бойынша 1 миллионнан астам адам,<ref>{{Cite web|url=http://www.ravejungle.com/2017/07/05/dj-mag-top-100-djs-poll-2017/|title=Voting For DJ MAG's 2017 Top 100 DJs poll now open !!!|author=Andry Bosk|date=2017-07-05|publisher=Rave Jungle|access-date=2017-07-14|archive-date=2017-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708034007/http://www.ravejungle.com/2017/07/05/dj-mag-top-100-djs-poll-2017/|url-status=live}}</ref> ал «Топ 100 түнгі клуб» номинациясы бойынша 400 мың адам дауыс береді.<ref name=":0">{{Cite news|title=About|url=https://djmag.com/info/about|work=DJMag.com|date=2016-08-19|access-date=2017-07-14|lang=en|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222104838/https://djmag.com/info/about}}</ref> DJ Mag нұсқасы бойынша диджейлер рейтингі осындай рейтингтердің ішіндегі ең беделділерінің бірі болып табылады және электронды би музыкасы индустриясы үшін үлкен маңызға ие.<ref>{{Cite web|url=http://trance.nu/v4/news/the-dj-mag-top-100-2007-is-open|title=The DJ Mag Top 100 2007 is open! {{!}} trance.nu|publisher=trance.nu|access-date=2017-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726141015/http://trance.nu/v4/news/the-dj-mag-top-100-2007-is-open|archive-date=2017-07-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pubarticles.com/article-djmag-s-top-100-djs-by-google-search-volumes-1287748421.html|title=DJMag's Top 100 DJs by Google Search Volumes|publisher=Top Quality Articles & Tutorials|access-date=2017-07-14|archive-date=2010-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20101023202709/http://www.pubarticles.com/article-djmag-s-top-100-djs-by-google-search-volumes-1287748421.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.clubplanet.com/Articles/1585/And-the-Winner-of-the-DJ-Mag-Top-100-is|title=And the Winner of the DJ Mag Top 100 is...|publisher=www.clubplanet.com|access-date=2017-07-14|archive-date=2017-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023074741/http://www.clubplanet.com/Articles/1585/And-the-Winner-of-the-DJ-Mag-Top-100-is|url-status=live}}</ref> Журнал International Dance Music Awards сыйлығымен «үздік музыкалық журнал» номинациясында рекордтық 17 рет марапатталды. === Рейтинг көшбасшылары === Рейтинг құрыла бастағаннан бергі жылдар ішінде алғашқы үш орынның бірін иеленген диджейлер мен орындаушылар: {| class="wikitable" style="margin-left:1em;" |- ! style="width:45px;"|Жыл ! style="width:200px;"|1 ! style="width:200px;"|2 ! style="width:200px;"|3 |- style="vertical-align:top;" | style="text-align:center;"|1997 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Карл Кокс]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Пол Окенфолд]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Саша (диджей)|Саша]] |- |- style="vertical-align:top;" | style="text-align:center;"|1998 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Пол Окенфолд]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Карл Кокс]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Судья Джулес]] |- |- style="vertical-align:top;" | style="text-align:center;"|1999 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Пол Окенфолд]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Карл Кокс]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Саша (диджей)|Саша]] |- |- style="vertical-align:top;" | style="text-align:center;"|2000 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Саша (диджей)|Саша]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Пол Окенфолд]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Джон Дигвид]] |- |- style="vertical-align:top;" | style="text-align:center;"|2001 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Джон Дигвид]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Саша (диджей)|Саша]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|АҚШ}} [[Дэнни Теналья]] |- |- style="vertical-align:top;" | style="text-align:center;"|2002 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Tiësto]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Саша (диджей)|Саша]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Джон Дигвид]] |- |- style="vertical-align:top;" | style="text-align:center;"|2003 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Tiësto]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Германия}} [[Пол ван Дайк]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] |- |- style="vertical-align:top;" | style="text-align:center;"|2004 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Tiësto]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Германия}} [[Пол ван Дайк]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] |- | style="text-align:center;"|2005 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Германия}} [[Пол ван Дайк]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Tiësto]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] |- | style="text-align:center;"|2006 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Германия}} [[Пол ван Дайк]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Tiësto]] |- | style="text-align:center;"|2007 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Tiësto]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Ұлыбритания}} [[Джон Дигвид]] |- | style="text-align:center;"|2008 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Tiësto]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Германия}} [[Пол ван Дайк]] |- | style="text-align:center;"|2009 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Tiësto]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Франция}} [[Давид Гетта]] |- | style="text-align:center;"|2010 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Франция}} [[Давид Гетта]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Tiësto]] |- | style="text-align:center;"|2011 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Франция}} [[Давид Гетта]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Tiësto]] |- | style="text-align:center;"|2012 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Tiësto]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Швеция}} [[Авичи]] |- | style="text-align:center;"|2013 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Hardwell]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] | style="padding-left:5px;"|{{ту|Швеция}} [[Авичи]] |- | style="text-align:center;"|2014 | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Hardwell]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Бельгия}} [[Dimitri Vegas & Like Mike]] | style="padding-left:4px;"|{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] |- | style="text-align:center;"|2015 |{{ту|Бельгия}} [[Dimitri Vegas & Like Mike]] |{{ту|Нидерланд}} [[Hardwell]] |{{ту|Нидерланд}} [[Мартин Гаррикс]] |- | style="text-align:center;"|2016 |{{ту|Нидерланд}} [[Мартин Гаррикс]] |{{ту|Бельгия}} [[Dimitri Vegas & Like Mike]] |{{ту|Нидерланд}} [[Hardwell]] |- | style="text-align:center;"|2017 |{{ту|Нидерланд}} [[Мартин Гаррикс]] |{{ту|Бельгия}} [[Dimitri Vegas & Like Mike]] |{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] |- | style="text-align:center;"|2018 |{{ту|Нидерланд}} [[Мартин Гаррикс]] |{{ту|Бельгия}} [[Dimitri Vegas & Like Mike]] |{{ту|Нидерланд}} [[Hardwell]] |- | style="text-align:center;"|2019 |{{ту|Бельгия}} [[Dimitri Vegas & Like Mike]] |{{ту|Нидерланд}} [[Мартин Гаррикс]] |{{ту|Франция}} [[Давид Гетта]] |- | style="text-align:center;"|2020 |{{ту|Франция}} [[Давид Гетта]] |{{ту|Бельгия}} [[Dimitri Vegas & Like Mike]] |{{ту|Нидерланд}} [[Мартин Гаррикс]] |- | style="text-align:center;"|2021 |{{ту|Франция}} [[Давид Гетта]] |{{ту|Нидерланд}} [[Мартин Гаррикс]] |{{ту|Нидерланд}} [[Армин ван Бюрен]] |- | style="text-align:center;"|2022 |{{ту|Нидерланд}} [[Мартин Гаррикс]] |{{ту|Франция}} [[Давид Гетта]] |{{ту|Бельгия}} [[Dimitri Vegas & Like Mike]] |- | style="text-align:center;"|2023 |{{ту|Франция}} [[Давид Гетта]] |{{ту|Бельгия}} [[Dimitri Vegas & Like Mike]] |{{ту|Нидерланд}} [[Мартин Гаррикс]] |- | style="text-align:center;"|2024 |{{ту|Нидерланд}} [[Мартин Гаррикс]] |{{ту|Франция}} [[Давид Гетта]] |{{ту|Бельгия}} [[Dimitri Vegas & Like Mike]] |- | style="text-align:center;"|2025 |{{ту|Франция}} [[Давид Гетта]] |{{ту|Нидерланд}} [[Мартин Гаррикс]] |{{ту|Бразилия}} [[Alok]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ұлыбритания музыкалық журналдары]] [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1991 жылы негізі қаланған журналдар]] jrvvgytkrv0slflz9iqmppzgh5x6dww Автомобиль нөмірлері 0 188344 3652002 3452606 2026-09-08T09:26:34Z Asorev 125569 3652002 wikitext text/x-wiki <gallery perrow="2" style="float:right;" mode=packed> Сурет:AndorraVehicleRegPlate.jpg|[[Андорра]] Сурет:Germany (D) European Union license plate - Number KA PA 777.jpg|[[Германия]] Сурет:Lithuania number plate.jpg|[[Литва]] Сурет:Pltableseries2006.jpg|[[Польша]] Сурет:RU license plate.jpg|[[Ресей]] Сурет:FrenchNumberPlates.jpg|[[Франция]] Сурет:Japanese green on white license plate.png|[[Жапония]] </gallery> '''Автомобиль нөмiрі''' — [[автомобиль|автокөлiк]] құралын мемлекеттік тіркеуге алғанда берілетін - нөмір белгісі. Ол әдетте көліктің алдыңғы және артқы жағында металл немесе пластмассадан жасалған жарық қайтаратын тақтайшада бейнеленеді. Сондай-ақ қағаз түрінде көліктің алдыңғы және артқы терезелеріне де қондырылуы мүмкін (көбіне транзитті нөмірлер). Көбінесе, автомобиль нөмірі көліктің белгілі бір елдің қайсыбір әкімшілік бірлігінде (облыс, қала, аудан) тіркелгенін айшықтап тұрады. Көптеген мемлекеттерде нөмірлерді орталық тіркеу мекемесі, ал [[Канада]], [[Аустралия]], [[Германия]], [[Пәкістан]] және [[АҚШ]]-та нөмірлерді жергілікті билік мекемесі үлестіреді. == Тарихы == Нөмір белгілері автомобильдерден бұрынырақ пайда болды. 1893 жылы 14 тамызда Франция Париж полициясының жарлығы бойынша нөмір белгілерін таныстырған алғашқы ел болды<ref name="Robertson1974">{{cite book|last=Robertson|first=Patrick|title=The book of firsts|url=https://books.google.com/books?id=yaAvAAAAMAAJ|accessdate=13 August 2011|year=1974|publisher=C. N. Potter : distributed by Crown Publishers|page=51}}</ref>, оның артынан 1896 жылы Германия да солай істеді<ref>[http://www.deautogids.nl/begin/pagina.asp?page=33 De Autogids.nl] {{nl icon}}</ref>. 1898 жылы Нидерланд "жүргізу рұқсаты" деп аталған ұлттық тіркеудегі нөмір белгілерін таныстырған алғашқы ел болды. Бастапқыда бұл нөмірлер жай ғана 1-ден бастап ретпен берілген сандар болды, бірақ кейін 1906 жылы өзгертілді. Әр штаты өз нөмірлерін басып шығаратын АҚШ-та, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] алғашында 1901 жылы көлігінің арт жағында көлік иесінің аты-жөнінің бірінші әріптері (инициалы) көрінетіндей болуын талап еткеннен кейін, 1903 жылдан бастап автомобиль нөмірлерін (ақ фондағы қара түсті сандар) талап ете бастады<ref>Laws of New York Chap 531, §169a, Apr 25, 1901; Chap. 625, §169a, мамыр 15, 1903</ref>. Бастапқыда көптеген құзіретті орындарда нөмір белгілері үкімет тарапынан шығарылмаған болатын, сол себепті моторлы көлік иелері өздері жасап шығарулары керек болды. 1903 жылы [[Массачусетс]] нөмір белгілерін шығарған алғашқы штат болды. Құрама Патшалықта нөмір белгілері алғаш рет 1904 жылдың 1 қаңтарынан бастап автомобиль акты (Motor Car Act) бойынша талап етіле бастады<ref>The Early Motor Bus: Charles E Lee, London Transport Executive 1974 page 2</ref>. == Қазақстанның автомобиль нөмірлері == {{main|Қазақстанның автомобиль нөмірлері}} [[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на физическое лицо с окончанием серии на О.JPG|thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «A» — [[Алматы]]. «P» әрпіне аяқталатын соңғы сериялардың бірі]] [[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на физическое лицо - Е.JPG|thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «Е» — [[Атырау облысы]]]] [[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на физическое лицо - H.JPG|thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «H» — [[Жамбыл облысы]]]] [[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на юридическое лицо - X..JPG|thumb|150px|Көлік құралы иесі заңды тұлға болғанда, берілетін нөмір. «X» - [[Түркістан облысы]].]][[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на юридическое лицо - Z..JPG|thumb|150px|Көлік құралы иесі заңды тұлға болғанда, берілетін нөмір. «Z» - [[Астана]]]] === Қазақстан автомобиль нөмірлерінің кестесі === ==== 1993 жылғы жүйе ==== {| class="prettytable" |- class="hintergrundfarbe6" ! Аймақ коды ! Аймақ |- |style="font-weight:bold" | A | [[Алматы]] |- |style="font-weight:bold" | B | [[Алматы облысы]] |- |style="font-weight:bold" | C | [[Ақмола облысы]] |- |style="font-weight:bold" | D | [[Ақтөбе облысы]] |- |style="font-weight:bold" | E | [[Атырау облысы]] |- |style="font-weight:bold" | F | [[Шығыс Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | H | [[Жамбыл облысы]] |- |style="font-weight:bold" | K | [[Қарағанды облысы]] (бұрынғы [[Жезқазған облысы]] қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | L | [[Батыс Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | M | [[Қарағанды облысы]] |- |style="font-weight:bold" | N | [[Қызылорда облысы]] |- |style="font-weight:bold" | O | [[Ақмола облысы]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]] (бұрынғы [[Көкшетау облысы]], қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | P | [[Қостанай облысы]] |- |style="font-weight:bold" | R | [[Маңғыстау облысы]] |- |style="font-weight:bold" | S | [[Павлодар облысы]] |- |style="font-weight:bold" | T | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | U | [[Шығыс Қазақстан облысы]] (бұрынғы [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | V | [[Алматы облысы]] (бұрынғы [[Талдықорған облысы]], қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | W | [[Ақмола облысы]], [[Қостанай облысы]] (бұрынғы [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]], қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | X | [[Түркістан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | Z | [[Астана]] |} ==== 2012 жылғы жүйе ==== {| class="prettytable" |- class="hintergrundfarbe6" ! Аймақ коды ! Аймақ |- |style="font-weight:bold" | 01 | [[Астана]] |- |style="font-weight:bold" | 02 | [[Алматы]] |- |style="font-weight:bold" | 03 | [[Ақмола облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 04 | [[Ақтөбе облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 05 | [[Алматы облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 06 | [[Атырау облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 07 | [[Батыс Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 08 | [[Жамбыл облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 09 | [[Қарағанды облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 10 | [[Қостанай облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 11 | [[Қызылорда облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 12 | [[Маңғыстау облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 13 | [[Түркістан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 14 | [[Павлодар облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 15 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 16 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 17 | [[Шымкент]] |- |style="font-weight:bold" | 18 | [[Абай облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 19 | [[Жетісу облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 20 | [[Ұлытау облысы]] |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://platesmania.com/ Platesmania.com - Көлік құралдары мен нөмір белгілерінің суреттері] * [http://avto-nomer.ru/newforum/ Нөмір белгілері форумы]{{ref-ru}} * [http://avto-nomer.ru/newforum/index.php/forum/168/ Нөмір белгілері форумы - Қазақстан]{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Автомобиль]] j194ppzlrunfa67ip0isj63m9amepc5 3652003 3652002 2026-09-08T09:27:05Z Asorev 125569 3652003 wikitext text/x-wiki '''Автомобиль нөмiрі''' — [[автомобиль|автокөлiк]] құралын мемлекеттік тіркеуге алғанда берілетін - нөмір белгісі. Ол әдетте көліктің алдыңғы және артқы жағында металл немесе пластмассадан жасалған жарық қайтаратын тақтайшада бейнеленеді. Сондай-ақ қағаз түрінде көліктің алдыңғы және артқы терезелеріне де қондырылуы мүмкін (көбіне транзитті нөмірлер). Көбінесе, автомобиль нөмірі көліктің белгілі бір елдің қайсыбір әкімшілік бірлігінде (облыс, қала, аудан) тіркелгенін айшықтап тұрады. Көптеген мемлекеттерде нөмірлерді орталық тіркеу мекемесі, ал [[Канада]], [[Аустралия]], [[Германия]], [[Пәкістан]] және [[АҚШ]]-та нөмірлерді жергілікті билік мекемесі үлестіреді. == Тарихы == Нөмір белгілері автомобильдерден бұрынырақ пайда болды. 1893 жылы 14 тамызда Франция Париж полициясының жарлығы бойынша нөмір белгілерін таныстырған алғашқы ел болды<ref name="Robertson1974">{{cite book|last=Robertson|first=Patrick|title=The book of firsts|url=https://books.google.com/books?id=yaAvAAAAMAAJ|accessdate=13 August 2011|year=1974|publisher=C. N. Potter : distributed by Crown Publishers|page=51}}</ref>, оның артынан 1896 жылы Германия да солай істеді<ref>[http://www.deautogids.nl/begin/pagina.asp?page=33 De Autogids.nl] {{nl icon}}</ref>. 1898 жылы Нидерланд "жүргізу рұқсаты" деп аталған ұлттық тіркеудегі нөмір белгілерін таныстырған алғашқы ел болды. Бастапқыда бұл нөмірлер жай ғана 1-ден бастап ретпен берілген сандар болды, бірақ кейін 1906 жылы өзгертілді. Әр штаты өз нөмірлерін басып шығаратын АҚШ-та, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] алғашында 1901 жылы көлігінің арт жағында көлік иесінің аты-жөнінің бірінші әріптері (инициалы) көрінетіндей болуын талап еткеннен кейін, 1903 жылдан бастап автомобиль нөмірлерін (ақ фондағы қара түсті сандар) талап ете бастады<ref>Laws of New York Chap 531, §169a, Apr 25, 1901; Chap. 625, §169a, мамыр 15, 1903</ref>. Бастапқыда көптеген құзіретті орындарда нөмір белгілері үкімет тарапынан шығарылмаған болатын, сол себепті моторлы көлік иелері өздері жасап шығарулары керек болды. 1903 жылы [[Массачусетс]] нөмір белгілерін шығарған алғашқы штат болды. Құрама Патшалықта нөмір белгілері алғаш рет 1904 жылдың 1 қаңтарынан бастап автомобиль акты (Motor Car Act) бойынша талап етіле бастады<ref>The Early Motor Bus: Charles E Lee, London Transport Executive 1974 page 2</ref>. == Қазақстанның автомобиль нөмірлері == {{main|Қазақстанның автомобиль нөмірлері}} [[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на физическое лицо с окончанием серии на О.JPG|thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «A» — [[Алматы]]. «P» әрпіне аяқталатын соңғы сериялардың бірі]] [[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на физическое лицо - Е.JPG|thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «Е» — [[Атырау облысы]]]] [[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на физическое лицо - H.JPG|thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «H» — [[Жамбыл облысы]]]] [[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на юридическое лицо - X..JPG|thumb|150px|Көлік құралы иесі заңды тұлға болғанда, берілетін нөмір. «X» - [[Түркістан облысы]].]][[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на юридическое лицо - Z..JPG|thumb|150px|Көлік құралы иесі заңды тұлға болғанда, берілетін нөмір. «Z» - [[Астана]]]] === Қазақстан автомобиль нөмірлерінің кестесі === ==== 1993 жылғы жүйе ==== {| class="prettytable" |- class="hintergrundfarbe6" ! Аймақ коды ! Аймақ |- |style="font-weight:bold" | A | [[Алматы]] |- |style="font-weight:bold" | B | [[Алматы облысы]] |- |style="font-weight:bold" | C | [[Ақмола облысы]] |- |style="font-weight:bold" | D | [[Ақтөбе облысы]] |- |style="font-weight:bold" | E | [[Атырау облысы]] |- |style="font-weight:bold" | F | [[Шығыс Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | H | [[Жамбыл облысы]] |- |style="font-weight:bold" | K | [[Қарағанды облысы]] (бұрынғы [[Жезқазған облысы]] қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | L | [[Батыс Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | M | [[Қарағанды облысы]] |- |style="font-weight:bold" | N | [[Қызылорда облысы]] |- |style="font-weight:bold" | O | [[Ақмола облысы]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]] (бұрынғы [[Көкшетау облысы]], қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | P | [[Қостанай облысы]] |- |style="font-weight:bold" | R | [[Маңғыстау облысы]] |- |style="font-weight:bold" | S | [[Павлодар облысы]] |- |style="font-weight:bold" | T | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | U | [[Шығыс Қазақстан облысы]] (бұрынғы [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | V | [[Алматы облысы]] (бұрынғы [[Талдықорған облысы]], қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | W | [[Ақмола облысы]], [[Қостанай облысы]] (бұрынғы [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]], қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | X | [[Түркістан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | Z | [[Астана]] |} ==== 2012 жылғы жүйе ==== {| class="prettytable" |- class="hintergrundfarbe6" ! Аймақ коды ! Аймақ |- |style="font-weight:bold" | 01 | [[Астана]] |- |style="font-weight:bold" | 02 | [[Алматы]] |- |style="font-weight:bold" | 03 | [[Ақмола облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 04 | [[Ақтөбе облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 05 | [[Алматы облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 06 | [[Атырау облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 07 | [[Батыс Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 08 | [[Жамбыл облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 09 | [[Қарағанды облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 10 | [[Қостанай облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 11 | [[Қызылорда облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 12 | [[Маңғыстау облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 13 | [[Түркістан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 14 | [[Павлодар облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 15 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 16 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 17 | [[Шымкент]] |- |style="font-weight:bold" | 18 | [[Абай облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 19 | [[Жетісу облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 20 | [[Ұлытау облысы]] |} <gallery perrow="2" style="float:right;" mode=packed> Сурет:AndorraVehicleRegPlate.jpg|[[Андорра]] Сурет:Germany (D) European Union license plate - Number KA PA 777.jpg|[[Германия]] Сурет:Lithuania number plate.jpg|[[Литва]] Сурет:Pltableseries2006.jpg|[[Польша]] Сурет:RU license plate.jpg|[[Ресей]] Сурет:FrenchNumberPlates.jpg|[[Франция]] Сурет:Japanese green on white license plate.png|[[Жапония]] </gallery> == Сыртқы сілтемелер == * [http://platesmania.com/ Platesmania.com - Көлік құралдары мен нөмір белгілерінің суреттері] * [http://avto-nomer.ru/newforum/ Нөмір белгілері форумы]{{ref-ru}} * [http://avto-nomer.ru/newforum/index.php/forum/168/ Нөмір белгілері форумы - Қазақстан]{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Автомобиль]] i50ojmag5uf05r0n85hkhxzkwpz38cs 3652004 3652003 2026-09-08T09:28:14Z Asorev 125569 3652004 wikitext text/x-wiki '''Автомобиль нөмiрі''' — [[автомобиль|автокөлiк]] құралын мемлекеттік тіркеуге алғанда берілетін - нөмір белгісі. Ол әдетте көліктің алдыңғы және артқы жағында металл немесе пластмассадан жасалған жарық қайтаратын тақтайшада бейнеленеді. Сондай-ақ қағаз түрінде көліктің алдыңғы және артқы терезелеріне де қондырылуы мүмкін (көбіне транзитті нөмірлер). Көбінесе, автомобиль нөмірі көліктің белгілі бір елдің қайсыбір әкімшілік бірлігінде (облыс, қала, аудан) тіркелгенін айшықтап тұрады. Көптеген мемлекеттерде нөмірлерді орталық тіркеу мекемесі, ал [[Канада]], [[Аустралия]], [[Германия]], [[Пәкістан]] және [[АҚШ]]-та нөмірлерді жергілікті билік мекемесі үлестіреді. == Тарихы == Нөмір белгілері автомобильдерден бұрынырақ пайда болды. 1893 жылы 14 тамызда Франция Париж полициясының жарлығы бойынша нөмір белгілерін таныстырған алғашқы ел болды<ref name="Robertson1974">{{cite book|last=Robertson|first=Patrick|title=The book of firsts|url=https://books.google.com/books?id=yaAvAAAAMAAJ|accessdate=13 August 2011|year=1974|publisher=C. N. Potter : distributed by Crown Publishers|page=51}}</ref>, оның артынан 1896 жылы Германия да солай істеді<ref>[http://www.deautogids.nl/begin/pagina.asp?page=33 De Autogids.nl] {{nl icon}}</ref>. 1898 жылы Нидерланд "жүргізу рұқсаты" деп аталған ұлттық тіркеудегі нөмір белгілерін таныстырған алғашқы ел болды. Бастапқыда бұл нөмірлер жай ғана 1-ден бастап ретпен берілген сандар болды, бірақ кейін 1906 жылы өзгертілді. Әр штаты өз нөмірлерін басып шығаратын АҚШ-та, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] алғашында 1901 жылы көлігінің арт жағында көлік иесінің аты-жөнінің бірінші әріптері (инициалы) көрінетіндей болуын талап еткеннен кейін, 1903 жылдан бастап автомобиль нөмірлерін (ақ фондағы қара түсті сандар) талап ете бастады<ref>Laws of New York Chap 531, §169a, Apr 25, 1901; Chap. 625, §169a, мамыр 15, 1903</ref>. Бастапқыда көптеген құзіретті орындарда нөмір белгілері үкімет тарапынан шығарылмаған болатын, сол себепті моторлы көлік иелері өздері жасап шығарулары керек болды. 1903 жылы [[Массачусетс]] нөмір белгілерін шығарған алғашқы штат болды. Құрама Патшалықта нөмір белгілері алғаш рет 1904 жылдың 1 қаңтарынан бастап автомобиль акты (Motor Car Act) бойынша талап етіле бастады<ref>The Early Motor Bus: Charles E Lee, London Transport Executive 1974 page 2</ref>. == Қазақстанның автомобиль нөмірлері == {{main|Қазақстанның автомобиль нөмірлері}} [[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на физическое лицо с окончанием серии на О.JPG|thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «A» — [[Алматы]]. «P» әрпіне аяқталатын соңғы сериялардың бірі]] [[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на физическое лицо - Е.JPG|thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «Е» — [[Атырау облысы]]]] [[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на физическое лицо - H.JPG|thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «H» — [[Жамбыл облысы]]]] [[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на юридическое лицо - X..JPG|thumb|150px|Көлік құралы иесі заңды тұлға болғанда, берілетін нөмір. «X» - [[Түркістан облысы]].]][[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на юридическое лицо - Z..JPG|thumb|150px|Көлік құралы иесі заңды тұлға болғанда, берілетін нөмір. «Z» - [[Астана]]]] === Қазақстан автомобиль нөмірлерінің кестесі === ==== 1993 жылғы жүйе ==== {| class="prettytable" |- class="hintergrundfarbe6" ! Аймақ коды ! Аймақ |- |style="font-weight:bold" | A | [[Алматы]] |- |style="font-weight:bold" | B | [[Алматы облысы]] |- |style="font-weight:bold" | C | [[Ақмола облысы]] |- |style="font-weight:bold" | D | [[Ақтөбе облысы]] |- |style="font-weight:bold" | E | [[Атырау облысы]] |- |style="font-weight:bold" | F | [[Шығыс Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | H | [[Жамбыл облысы]] |- |style="font-weight:bold" | K | [[Қарағанды облысы]] (бұрынғы [[Жезқазған облысы]] қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | L | [[Батыс Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | M | [[Қарағанды облысы]] |- |style="font-weight:bold" | N | [[Қызылорда облысы]] |- |style="font-weight:bold" | O | [[Ақмола облысы]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]] (бұрынғы [[Көкшетау облысы]], қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | P | [[Қостанай облысы]] |- |style="font-weight:bold" | R | [[Маңғыстау облысы]] |- |style="font-weight:bold" | S | [[Павлодар облысы]] |- |style="font-weight:bold" | T | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | U | [[Шығыс Қазақстан облысы]] (бұрынғы [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | V | [[Алматы облысы]] (бұрынғы [[Талдықорған облысы]], қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | W | [[Ақмола облысы]], [[Қостанай облысы]] (бұрынғы [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]], қазіргі кезде берілмейді) |- |style="font-weight:bold" | X | [[Түркістан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | Z | [[Астана]] |} ==== 2012 жылғы жүйе ==== {| class="prettytable" |- class="hintergrundfarbe6" ! Аймақ коды ! Аймақ |- |style="font-weight:bold" | 01 | [[Астана]] |- |style="font-weight:bold" | 02 | [[Алматы]] |- |style="font-weight:bold" | 03 | [[Ақмола облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 04 | [[Ақтөбе облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 05 | [[Алматы облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 06 | [[Атырау облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 07 | [[Батыс Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 08 | [[Жамбыл облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 09 | [[Қарағанды облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 10 | [[Қостанай облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 11 | [[Қызылорда облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 12 | [[Маңғыстау облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 13 | [[Түркістан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 14 | [[Павлодар облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 15 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 16 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 17 | [[Шымкент]] |- |style="font-weight:bold" | 18 | [[Абай облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 19 | [[Жетісу облысы]] |- |style="font-weight:bold" | 20 | [[Ұлытау облысы]] |} <gallery perrow="2" style="float:right;" mode=packed> Сурет:AndorraVehicleRegPlate.jpg|[[Андорра]] Сурет:Germany (D) European Union license plate - Number KA PA 777.jpg|[[Германия]] Сурет:Lithuania number plate.jpg|[[Литва]] Сурет:Pltableseries2006.jpg|[[Польша]] Сурет:RU license plate.jpg|[[Ресей]] Сурет:FrenchNumberPlates.jpg|[[Франция]] Сурет:Japanese green on white license plate.png|[[Жапония]] </gallery> <br clear=both/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://platesmania.com/ Platesmania.com - Көлік құралдары мен нөмір белгілерінің суреттері] * [http://avto-nomer.ru/newforum/ Нөмір белгілері форумы]{{ref-ru}} * [http://avto-nomer.ru/newforum/index.php/forum/168/ Нөмір белгілері форумы - Қазақстан]{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Автомобиль]] sf7lm4rhxpw8d96w4lguxs8harddjid Вудро Вильсон 0 199856 3651828 3554891 2026-09-07T14:46:12Z Nurken 111493 Nurken [[Томас Вудро Вильсон]] бетін [[Вудро Вильсон]] деген бағыттау үстіне жылжытты 3554891 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = мемлекет басшысы | Суреті = Woodrow Wilson in 1919.jpg | Сурет ені = 220 | Атауы = [[Америка Құрама Штаттарының Президенттері|28-ші]] [[Америка Құрама Штаттарының Президенті]] | Титулы = [[Америка Құрама Штаттары| АҚШ-тың]] [[АҚШ президенті|28-президенті]] | Реті = 28 | Ту = Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg | Ту2 = Flag of the President of the United States (1916–1945).svg | Қазақша есімі = Томас Вудро Вильсон | Шынайы есімі = {{lang-en|Thomas Woodrow Wilson}} | Басқара бастады = [[4 наурыз]] [[1913]] | Басқаруын аяқтады = [[4 наурыз]] [[1921]] | Ізашары = [[Уильям Говард Тафт|Уильям Тафт]] | Ізбасары = [[Уоррен Гардинг]] | Вице-президент = [[Томас Райли Маршалл|Томас Маршалл]] | Ту_2 = Seal of New Jersey.svg | Ту2_2 = Flag of New Jersey.svg | Титулы_2 = [[Нью-Джерси]] штатының губернаторы | Реті_2 = 34 | Басқара бастады_2 = [[17 қаңтар]] [[1911]] | Басқаруын яқтады_2 = [[1 наурыз]] [[1913]] | Ізашары_2 = Джеймс Филдер | Ізбасары_2 = [[Джон Франклин Форт|Джон Форт]] | Партиясы = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]] | Туған жері = [[Стонтон (Вирджиния)|Стонтон]], [[Виргиния]] штаты | Қайтыс болған жері = [[Вашингтон (Колумбия округі)|Вашингтон]], [[Колумбия федералдық округі]] | Діні = [[пресвитерианство]] | Жұбайы = [[Эллен Вильсон|Эллен Акссон Вильсон]] (1--ші әйелі)<br />[[Эдит Вильсон|Эдит Гальс Вильсон]] (2--ші әйелі) | Әкесі = Джозеф Вильсон | Анасы = Джанет Вудро | Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль}} [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1919]]) {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ақ бүркіт ордені (Польша, 1921—1939)}} {{!}}} }} '''Томас Вудро Вильсон''' (қараша 28, 1856 – ақпан 3, 1924) [[АҚШ]]-ның 28-ші президенті, 1913 - 1921 жылдар аралығында басқарды. Алғашында прогрессивті қозғалыс басшысы, кейін келе 1902 - 1910 жылдары [[Принстон университеті]]нің президенті лауазымдарын атқарады, кейін келе [[Нью-Джерси]] штатының басшысы болып тағайындалды, 1911 - 1913жж. == Балалық шағы == Томас Вудро Вилсон Стоунтонда ([[Вирджиния]]), теология ғылымдарының докторы Джозеф Уилсон (1822-1903) мен Джанет Вудроу (1826-1888) дүниеге келген. Анасының тегі оның екінші (және одан әрі — бірінші) есімі болды. Вудро Вилсонның тамырларында шотландтық және ирландиялық қан басым болды. Оның әкесі мен әжесі [[1807 жыл|1807]] жылы Страбан қаласынан (Тирон округі, [[Солтүстік Ирландия]]) АҚШ-қа қоныс аударды. Томас Вудро Вилсон оқуда қиындықтарға тап болып, шамамен 12 жасқа дейін оқуды үйренбеді. Содан кейін ол стенографияны игерді және оқудағы артта қалушылықтың орнын толтыруға көп күш жұмсады. 1873 жылы [[Каролинада|Солтүстік Каролинадағы]] Дэвидсон колледжіне түсіп, пресвитериан шіркеуінің министрлерін дайындады. Сол жылы Вудро Колумбияның алғашқы пресвитериан шіркеуіне қосылып, өмірінің соңына дейін оның мүшесі болып қала берді. 1874 жылдың жазында ауруына байланысты ол колледжден кетіп, Уилмингтонға (Солтүстік Каролина) қоныстанды. 1879 жылы Уилсон Виргин университетінің заң мектебіне оқуға түсті, бірақ 1880 жылдың аяғында денсаулығына байланысты үйіне Уилмингтонға кетті, онда ол өзін-өзі жұмыспен қамтыды. == Бірінші Президенттік мерзім (1913-1917) == Бірінші Президенттік мерзім ішінде Вудроу Уилсон "Жаңа Бостандық" саясаты аясында экономикалық реформалар жүргізді-Федералды резервтік жүйені құру, банктік реформа, монополияға қарсы реформа, сыртқы саясатта бейтарап ұстанымға ие болды, елді [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғысқа]] кіргізбеуге тырысты. == Екінші президенттік мерзім (1917-1921) == Екінші президенттік мерзімде Уилсон өзінің күш-жігерін АҚШ [[1917 жыл|1917]] жылы 6 сәуірде, Уилсонның екінші президенттік мерзімі басталғаннан кейін бір айдан сәл астам уақыт өткен Бірінші дүниежүзілік соғысқа бағыттады. == Ескертпелер == ''Cooper J. M.'' Woodrow Wilson // [https://www.britannica.com/biography/Woodrow-Wilson Encyclopædia Britannica] {{АҚШ Президенттері}} [[Санат:АҚШ президенттері]] fpsid1k9h5vj7fflpbh6itutujs6kwg CapitaLand 0 201852 3651851 3645890 2026-09-07T17:28:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651851 wikitext text/x-wiki {{Жаңарту}} {{компания| атауы = CapitaLand Limited | логотипі = | company_type = [[Көпшілік]]| traded_as = {{sgx|C31}}<br>{{OTC Pink|CLLDY}}| company_slogan = | foundation = 2000| location = [[Singapore]] | key_people = Liew Mun Leong, President & CEO| num_employees = | industry = [[Real Estate]], [[REITs]], [[Financial Services]], [[Hospitality]] | revenue = [[Singapore Dollar|S$]]2,752.3 million (2008)| operating_income = [[Singapore Dollar|S$]]2,213.5 million (2008)| assets_under_management = [[Singapore Dollar|S$]]25.9 billion (2008)| homepage = [http://www.capitaland.com CapitaLand Limited] }} [[File:Capital Tower, Jan 06.JPG|thumb|right|Capital Tower [[Сингапур]] төрт биік ғимараттардың бірі.]] '''CapitaLand Limited''' ([[Қытай тілі|қыт]]: 嘉德置地) — 2000-жылы DBS Land және Pidemco Land мекемелерінің қосылуы нәтижесінде пайда болған мекеме. Азиядағы ірі жылжымайтын мүлік мекемелерінің бірі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілттемелер== *[http://www.capitaland.com Official site] *[http://www.capitalandhopefoundation.com CapitaLand Hope Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531080044/http://www.capitalandhopefoundation.com/ |date=2012-05-31 }} *[http://www.capitaland.com/inside INSIDE Different Geographies] [[Санат:Сингапур мекемелері]] [[Санат:Temasek Holdings]] ltbjfep64ax8i75h2qhyvn7yusa1arf Санат:АҚШ журналдары 14 202040 3651878 2003237 2026-09-07T18:26:16Z Marksscheider 183882 3651878 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Magazines of the United States}} [[Санат:Елдер бойынша журналдар]] [[Санат:АҚШ бұқаралық ақпарат құралдары]] sjyfp1ifwhrkkfcyvffsyvlxtx9t0v7 Алтай аймағы 0 202204 3651922 3604602 2026-09-08T01:31:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651922 wikitext text/x-wiki {{мағына|Алтай}} {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Қытай}} |Қазақша атауы = Алтай аймағы |Шынайы атауы = {{lang-ug|ئالتاي ۋىلايىتى}}<br />{{lang-zh|阿勒泰}} |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = {{CHN}} |lat_dir = |lat_deg =47 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg =88 |lon_min =08 |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = аймақ |Кіреді = [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]], [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] |Енеді = 6 аудан және 1 қалалық аудан |Астанасы = [[Алтай қаласы]] |Ірі қаласы = Бейтун |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = Айтжанұлы Сабыр |Басшының түрі = Әкімі |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = 645.057 |Санақ жылы = 2007 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 5 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессионалдық құрамы = |Жер аумағы = 117.699,01 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = China Xinjiang Ili Altay.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+8]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = 0906 |Пошта индекстері = 836500<ref>[http://www.cpi.com.cn/cpi-eng/code/xinjiang.asp Area Code and Postal Code in Xinjiang Uygur Autonomous Region] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120728124105/http://www.cpi.com.cn/cpi-eng/code/xinjiang.asp |date=2012-07-28 }} {{ref-en}}</ref> |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = [http://www.xjalt.gov.cn/ Алтай аймағының басқармасы] |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} [[Сурет:喀纳斯湖.jpg|thumb|right|310px|[[Буыршын (аудан)|Буыршын ауданында]] орналасқан [[Қанас көлі]]]] [[Сурет:ColourfulBeach.jpg|thumb||310px|[[Буыршын (аудан)|Буыршын ауданындағы]] Қара [[Ертіс]] өзенінің жағасы]] [[Сурет:Алтай табиғаты (Қомқанас).jpg|thumb|300px|right|Алтай табиғаты (Қомқанас)]] '''Алтай аймағы''' ({{lang-ug|ئالتاي ۋىلايىتى}}, {{lang-zh|阿勒泰}}) — [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]] [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]ның [[Іле Қазақ автономиялық облысы]]на қарасты әкімшілік аймақ. Батысында [[Шығыс Қазақстан облысы]]мен, солтүстігінде [[Ресей]]дің [[Алтай Республикасы]]мен ([[Ресей]]мен ''2-реткі шекараласуы'' (52 км)), солтүстік-батыс және батысында [[Моңғолия]]ның [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгей]] (450 км.) Қобда аймақтарымен шектеседі. Жер көлемі 117,8 км², халқы (әскери өндіріс құрылыс корпусын есепке алмағанда) 561,667 (2003 жылғы санақ бойынша) халық тығыздығы шаршы шақырымға 5 адамнан келеді. 8 ұлттың өкілі тұрады. Соның ішінде [[қазақтар]] 50,5 %. Орталығы — Алтай қаласы. Әкімшілік жағынан 6 ауданға ([[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]], [[Көктоғай ауданы|Көктоғай]], [[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай]], [[Буыршын (аудан)|Буыршын]], [[Қаба (аудан)|Қаба]], [[Жеменей (аудан)|Жеменей]]), 1 қалаға ([[Алтай қаласы]]) бөлінеді. ==Географиясы== Алтай аймағы жерінің көпшілігі Алтай тау жүйесінде және тау етегінде орналасқан. Алтай аймағында [[Алтай таулары]]нан [[Ертіс|Қара ертіс өзені]] және оның салалары [[Қанас өзені]], [[Бұлғын өзені|Бұлғын өзендері]] баcтау алады. Алтай аймағының жер бедері таулы келеді. Орман тоғайы мол (1,5 млн га). Климаты қатаң континентті. Табиғаты көркем, жер асты кен байлықтарына бай. Онда [[мұнай]], [[көмір]], [[темір]], [[алтын]], [[күміс]], [[марганец]], [[қорғасын]], [[қалайы]], [[фосфор]], [[Күкірт|күкірт тұзы]] бар. ==Тарихы== Алтай аймағы ертеде [[найман]], [[Керей (тайпа)|керей]], [[қаңлы]], [[Үйсін руы|үйсін]], тағы басқа түркі тектес тайпалардың мекені болған. 8—9 ғасырда [[Енисей қырғыздары]], 12—13 ғасырда [[наймандар]], 14 ғасырда [[Әмір Темір]], 16—18 ғасырда [[моңғолдар]] ([[ойраттар]]), 18 ғасырдың II жартысында керейлер билік құрды. 1758 жылдан бергі Қытайдың [[Маньчжурия|Манжұр империясының]] бұл өлкені өз қоластына қаратпақ болған ниеті 1864 жылы Қытай мен Ресей арасындағы шекара келісімінен соң жүзеге асты. 1904 жылы [[Моңғолия]] арқылы [[Бейжің]]ге тікелей қарайтын болды. 1911 жылы Цинхай революциясынан кейін Қытай отаршыларының қолына көшті. 1919 жылы Алтай аймағы [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң өлкесіне]] қосылды. 1912—1928 жылдары Яң Зыңшин, 1928—1933 жылдары Жин Шурын, 1933—1944 жылдары Шэн Ши Сай басқарған өлкелік Қытай үкіметінің езгісінде болды. 1940 жылы Алтай аймағында қазақ шаруаларының Қытай үстемдігіне қарсы ұлт-азаттық көтерілісі болды. Бұл көтерілістің нәтижесінде Алтай аймағы [[Шығыс Түркістан Республикасы]]ның (1944-1949) құрамына кірді (1945 қыркүйек), 1949 жылы [[Шығыс Түркістан Республикасы]] құлағаннан кейін Шыңжаң өлкелік үкіметіне қарады. 1954 жылы Қытай Халық Республикасындағы қазақтар тығыз орналасқан Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтарының негізінде [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] құрылды. Халқы негізінен мал шаруашылығымен айналысады. Алтай аймағында [[Ақыт Үлімжіұлы|Ақыт қажы Үлімжіұлы]], [[Оспан батыр|Оспан батыр Сіләмұлы]], [[Шәріпхан Жеңісханұлы]], [[Дәлелхан Сүгірбайұлы]] сынды қазақ халқының көрнекті өкілдері туып өскен.<ref>Алэтай дицюй гай куан (Алтай аймағының жалпы жағдайы), Үрімжі, 1989.</ref><ref>Современный Синьциян и его место в казахстанско-китайских отношениях, Алматы, 1997.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, 1-том</ref> <ref> {{cite web |url = http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&id=7006 |title = Даланың соңғы нояны |author = Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ |date = 2008-03-22 |work = Оспан батыр мен оның ұрпақтары туралы фотодерек |publisher = “Егемен Қазақстан” Жалпыұлтық Республикалық газеті" ААҚ |accessdate = 2012-08-20 |lang = }} </ref> == Халқы== [[2000 жыл]]ғы халық санағы бойынша, округте 561,7 мың адам тұрады. Қытайдың Батыс бөлікті қауырт игеру [[стратегия]]сына байланысты жергілікті халық қазақ халқынан қытай ұлт өкілдерінің саны уақыт озған сайын басым түсуде. Яғни қазақтар азшылықты құрауда. ''Ұлтық құрамы (2000)'' {| border=1 style="border-collapse: collapse;" |-bgcolor=cccccc ! Ұлт ! Саны ! Үлесі |- | [[Қазақтар]] | 288 612 | 51,38 % |- | [[Қытайлар]] | 229 894 | 40,93 % |- | [[Хуэйцзулар]] | 22 166 | 3,95 % |- | [[Ұйғырлар]] | 10 068 | 1,79 % |} == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі== Алтай аймағы 1 қалалық ауданға, 6 ауданға бөлінеді: {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |colspan="10" align="center" | [[File:Altay mcp.png|250px]] |- ! # ! Статусы ! Атауы ! [[қытай тілі|қытайша]] ! [[Пиньинь]] ! [[ұйғыр тілі|ұйғырша]] ![[ұйғыр тілі|ұйғырша]] <br /> (латын) ! Халқы <br /> (2003 <br /> шамамен.) ! Ауданы <br /> (км²) ! Халық<br />тығыздығы <br /> (/км²) |---------- |1 |Қалалық аудан |[[Алтай қаласы]] |阿勒泰市 |Ālètài Shì |ئالتاي شەھىرى |Altay Shehiri |230,000 |10,852 |21 |---------- |2 |Аудан |[[Буыршын (аудан)|Буыршын]] |布尔津县 |Bù'ěrjīn Xiàn |بۇرچىن ناھىيىسى |Burchin Nahiyisi |70,000 |10,369 |7 |---------- |3 |Аудан |[[Көктоғай ауданы|Көктоғай]] <br />(Фуюнь) |富蕴县 |Fùyùn Xiàn |كوكتوقاي ناھىيىسى |Koktokay Nahiyisi |90,000 |32,327 |3 |---------- |4 |Аудан |[[Бурылтоғай (аудан)|Бурылтоғай]] <br />(Фухай) |福海县 |Fúhǎi Xiàn |بۇرۇلتوقاي ناھىيىسى |Burultoqay Nahiyisi |70,000 |33,319 |2 |---------- |5 |Аудан |[[Қаба (аудан)|Қаба]] <br />(Хабахэ) |哈巴河县 |Hābāhé Xiàn |قابا ناھىيىسى |Qaba Nahiyisi |80,000 |8,186 |10 |---------- |6 |Аудан |[[Шіңгіл (аудан)|Шіңгіл]] <br />(Цинхэ) |青河县 |Qīnghé Xiàn |چىڭگىل ناھىيىسى |Chinggil Nahiyisi |60,000 |15,790 |4 |---------- |7 |Аудан |[[Жеменей (аудан)|Жеменей]] |吉木乃县 |Jímùnǎi Xiàn |جېمىنەي ناھىيىسى |Jéminey Nahiyisi |40,000 |7,145 |6 |} [[Сурет:Алтай табиғаты n.jpg|thumb|200px|left|Алтай пейзажы]] == Басшылары == === Хатшылары === * 张岩 === Уәлилері === # Арыстан Ғалымұлы # Мәукен Сейітқамзаұлы [[毛肯·赛衣提哈木扎]] 2003 - 2007 # Айтжанұлы Сабыр (2007-2012) # Талғат Үсен [[塔里哈提·吾逊]] 2012 — 1 April 2017 # Қадан Кабен 哈丹·卡宾 April 01, 2017 — April 2021 Керей, Абақ, Жәнтекей # Жүніс Қадысұлы Керей, Абақ, Шеруші (2021 – 2026) # Мұхтар Қалымбек мамыр 2026 ==Дереккөздер== <references/> == Тағы қараңыз == * [http://www.panoramio.com/map/#lt=47.83&ln=88.13&z=6 Ранорамио торабындағы Алтай суреттері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140119111506/http://www.panoramio.com/map/#lt=47.83&ln=88.13&z=6 |date=2014-01-19 }} {{ref-en}} * [http://www.tutiempo.net/en/Climate/ALTAY/510760.htm Historical Weather: ALTAY, China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008034648/http://www.tutiempo.net/en/Climate/ALTAY/510760.htm |date=2008-10-08 }} {{ref-en}} [[Санат:Алтай аймағы]] {{Xinjiang-geo-stub}} 6d0kd6flq0ennhw240n0xx5ous6giet Мильтенберг (аудан) 0 204200 3652032 3440073 2026-09-08T09:43:54Z Asorev 125569 3652032 wikitext text/x-wiki {{Германия ауданы |Қазақша атауы = Мильтенберг (аудан) |Шынайы атауы = Landkreis Miltenberg |Таңбасы = DEU Landkreis Miltenberg COA.svg |Орналасуы = Lage des Landkreises Miltenberg in Deutschland.PNG |Ел = [[Германия]] |Жері = [[Бавария]] |Әкімшілік округі = [[Төменгі Франкония]] |Басшысы = Roland Schwing ([[Христиан-социал одағы|ХСО]]) |Басшының түрi = [[Ландрат]] |Жер аумағы = 715,68 |Тілі = [[неміс тілі|немісше]] |Тілдері = |Тұрғыны = 131 000 |Тығыздығы = 184 |Карта = Bavaria_mil.png |Ресми коды = 09 6 76 |Автомобиль коды = MIL |Сайты = http://www.landkreis-miltenberg.de/ www.landkreis-miltenberg.de |email = null |Мекен-жайы = Brückenstraße 2<br />63897 Miltenberg |Орталығы = [[Мильтенберг]] }} '''Мильтенберг''' ({{lang-de|Landkreis Miltenberg}}) — [[Германия]] [[Германия ауданы|ауданы]]. Аудан орталығы — [[Мильтенберг]] қаласы. Аудан [[Бавария]] [[Германия әкімшілік бөлінісі|жерінде]] орналасқан. [[Төменгі Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. Жер аумағы 715,68 км² шамасында. Тұрғыны 131 000 адамды құрайды. Халық тығыздығы 184 адам/км². Ауданның ресми коды — 09 6 76. Аудан 32 елді мекенге бөлінеді. == Тарихы == <gallery mode=packed> Сурет:Rieneck-Scheibler131ps.jpg | Ринек графтарының таңбасы, ''[[:de:Scheiblersches Wappenbuch|Scheiblersches Wappenbuch]]'' </gallery> Ортағасыр кезеңінде католиктік Майнц епискобы және Ринек графы арасында осы аймақты басқару және осы ауданнан түсетін кіріс үшін ұзақ ұрыс жалғасып жатқан. Екі жақ та осы ауданды бір уақытта басқарғысы келді, сол үшін Шпессарт тауында айбарлы қамалдарын орнатты. Соңыра осы ұрысқа басқа да кішірек графтық әулеттер кіріді. XIII ғасырда Майн өзені жағасында қалалар тұрғызылды. Майнц өзені бойындағы сауданың жақсы өтуіне байланысты осы ауданның экономикалық жағдайы жақсарды. Аймақтың экономикалық жағдайы Отыз жылдық соғықа дейін қарқынды өсіп келе жатқан еді, ал соғыс барысында бұл аймақ апатты тұрде тоналды, ал халқы қырылып қашқындарға айналды. 1803 жылы Германия клерктік басқарма таратылды, соның ішінде Майнц епископтық княздік. 1816 жылға дейін бүкіл аймақ Бавариямен аннексияланды. Мильтенберг ауданы екі бөлек Мильтенберг және Обернбург аудандардың қосылуы арқасында 1972 жылы пайда болды. == Қалалар мен қауымдар == {{col-begin}} {{col-2}} ;Қалалар # [[Аморбах]] (4 147) # [[Эрленбах (Майн)]] (10 179) # [[Клингенберг (Майн)]] (6 317) # [[Мильтенберг]] (9 626) # [[Обернбург (Майн)]] (8 832) # [[Штадтпроцельтен]] (1 721) # [[Вёрт (Майн)]] (4 940) ;Жәрменкелер # [[Бюргштадт]] (4 338) # [[Эльзенфельд]] (8 870) # [[Эшау]] (4 087) # [[Гросхойбах]] (5 125) # [[Кирхцелль]] (2 378) # [[Клайнхойбах]] (3 471) # [[Клайнвалльштадт]] (5 838) # [[Мёнхберг]] (2 540) # [[Шнеберг (Төменгі Франкония)|Шнеберг]] (1 897) # [[Зульцбах (Майн)]] (7 019) # [[Вайльбах (Бавария)|Вайльбах]] (2 334) {{col-2}} ;Қауымдар # [[Альтенбух]] (1 306) # [[Колленберг]] (2 621) # [[Дорфпроцельтен]] (1 933) # [[Айхенбюль]] (2 715) # [[Фаульбах]] (2 769) # [[Гросвалльштадт]] (4 063) # [[Хаузен (Ашаффенбург)|Хаузен]] (2 007) # [[Лауденбах (Төменгі Франкония)|Лауденбах]] (1 392) # [[Лайдерсбах]] (4 987) # [[Мёмлинген]] (5 072) # [[Нойнкирхен (Төменгі Франкония)|Нойнкирхен]] (1 549) # [[Нидернберг]] (4 836) # [[Рёльбах]] (1 706) # [[Рюденау]] (862) {{col-end}} ;Қауым бірлестіктері ;Эрфталь басқармасы ;[[Клайнхойбах]] басқармасы ;[[Клайнвалльштадт]] басқармасы ;[[Мёнхберг]] басқармасы ;[[Штадтпроцельтен]] басқармасы ;Қауым басқармасынан еркін == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.landkreis-miltenberg.de/ www.landkreis-miltenberg.de Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Үлгі:Германия:Мильтенберг ауданы:Қалалар}} {{germany-geo-stub}} [[Санат:Бавария аудандары]] mf3r0z4gyl0l0rg1hk970bstxrwr6d2 Хоэнбург 0 210362 3651926 1916139 2026-09-08T04:31:47Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Hohenburg.png]] → [[File:DEU Hohenburg COA.svg]] PNG → SVG 3651926 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хоэнбург |шынайы атауы = Hohenburg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Hohenburg COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=18 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=48 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Амберг-Зульцбах |кестедегі аудан = Амберг-Зульцбах (аудан){{!}}Амберг-Зульцбах |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Герхард Шерль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 39,29 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 389 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1626 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 09626 |пошта индексі = 92277 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AS |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 3 71 129 |ортаққордағы санаты = Hohenburg |сайты = http://www.hohenburg.de |сайт тілі = de }} '''Хоэнбург''' ({{lang-de|Hohenburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Жоғарғы Пфальц (округ)|Жоғарғы Пфальц]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Амберг-Зульцбах (аудан)|Амберг-Зульцбах]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1626 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 39,29 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 3 71 129''. Муниципалитеттің басшысы — Герхард Шерль. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hohenburg.de Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Амберг-Зульцбах ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] me69v6648xbgzhdmib9c06o05n3jym1 Кравинкель 0 214828 3651925 3518943 2026-09-08T04:23:50Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Clingen Wappen.png]] → [[File:DEU Clingen COA.svg]] PNG → SVG 3651925 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кравинкель |шынайы атауы = Crawinkel |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Clingen COA.svg |ту = DEU Crawinkel (Ohrdruf) COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=47 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=47 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гота |кестедегі аудан = Гота (аудан){{!}}Гота |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Штефан Шамбах |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 25,27 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 469 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1563 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03624 |пошта индексі = 99330 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GTH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 67 008 |ортаққордағы санаты = Crawinkel |сайты = http://www.crawinkel.de/ |сайт тілі = de }} '''Кравинкель''' ({{lang-de|Crawinkel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гота (аудан)|Гота]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1563 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 25,27 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 67 008''. Муниципалитеттің басшысы — Штефан Шамбах. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.crawinkel.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161004065222/http://crawinkel.de/ |date=2016-10-04 }} {{Германия:Гота ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 203nb224rgbk29kwow3ol9ub45qzoi0 Комарка (Испания) 0 220246 3652016 2609819 2026-09-08T09:36:00Z Asorev 125569 3652016 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Spain comarcas.png|thumb|left|200px|Испания комаркалары]] '''Комарка''' ({{lang-es|comarca}}) - әр түрлі аудандастыру системасы бойынша [[Испания]] аудандарының ортақ атауы. Көбінесе [[Муниципалитет|муниципалитеттер]] комаркаға бірігеді. Испанияда жалпы аудандастыру жүйесі қалыптаспаған. Комарка провинциясымен қатар, провинциалды басқармаға бағынатын, муниципалитеттерді біріктіруші - өзіндік әкімшілігі бар әкімшілік бірліктер. Кейбір провинцияларда әкімшілік аудандар бұрын болғанымен, кейін жойылып кеткен. Сол сияқты, комаркалар ретінде тарихи облыстар (Ла-Манча облысы), географиялық облыстар (жазықтар, таулы аудандар),экономикалық облыстар, ауылшаруашылық аудандары және туризм аудандары танылады. Жеке провинцияларда бірнеше аудандастыру жүйелері бар. Кейбір комаркалар бірнеше провинциялардың түйісінде орналасқан. Кейбір комаркалар үлкен [[Аумақ|аумақтарға]] ие және ішкі аудандарға бөлінеді (субкомаркалар). <gallery mode=packed>Comarcas de Cádiz.png|[[Кадис]] провинциясының комаркалары Comarcas de Granada.svg|[[Гранада]] провинциясының комаркалары Mapa comarcal del País Valencià.svg|[[Валенсия (автономдық бірлестік)]]провинциясының комаркалары Comarcasjaén.PNG|[[Хаэн]] провинциясының комаркалары Comarcas of Asturias.png|[[Астурия]] облысының комаркалары Navarra - Mapa municipal Zonificacion 2000.svg| [[Наварра]] облысының құрылымы Comarcas de Bizkaia.png| [[Бискайя]] провинциясының комаркалары Comarcas administrativas de Cantabria.svg|[[Кантабрия] провинциясының комаркалары Catalunya+Comarques+English.jpg|[[Каталония]] комаркалары Comarcas de la Región de Murcia.svg|[[Мурсия]] облысының комаркалары</gallery> == Тағы қараңыз == * [[Испанияның әкімшілік бөлінісі]] == Сілтемелер == [[Санат:Испания аудандары]] dg1p1zjbzcax4sznqpma1d85tqcvb79 Кампания (Италия) 0 228577 3652060 2901489 2026-09-08T09:59:23Z Asorev 125569 3652060 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|Италия}} |Қазақша атауы = Кампания |Шынайы атауы = Campania |Елтаңба = Flag of Campania.svg |Ту = |Ел = [[Италия]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = type:adm1st_region:IT |деңгей = |Әнұраны = |Статусы = әкімшілік аймақ |Кіреді = Оңтүстік Италия |Енеді = Провинциялар:<br />[[Авеллино (провинция)|Авеллино]], [[Беневенто (провинция)|Беневенто]], [[Казерта (провинция)|Казерта]], [[Неаполь (провинция)|Неаполь]], [[Салерно (провинция)|Салерно]] |Астанасы = [[Неаполь]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Басшысы = Стефано Кальдоро |Басшының түрі = Басшысы |Тілі = |Тұрғыны = 5 833 131 (30.11.2010)<ref name="dati">[http://www.demo.istat.it/bilmens2010gen/index.html DATI ISTAT]</ref> |Санақ жылы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 419,4 |Тығыздығы бойынша орны = |Жер аумағы = 13 595 |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Карта = CAM-Mappa.png |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Сайты =http://www.regione.campania.it/ }} '''Кампа́ния''' ({{lang2|it|nap|Campania}}) — [[Италия]]дағы әкімшілік аймақ. == Физика-географиялық сипаттама == Кампания солтүстіктен [[Лацио]]дан және оңтүстік-батыста [[Базиликата]]дан [[Тиррен теңізі]]нде жайылып жатыр.Шығыста аумақ [[Молизе]] және [[Апулия]]мен шекараласып жатыр.Кампания бес провинцияға бөлінген:[[Авеллино]], [[Беневенто]], [[Казерта]], [[Неаполь (провинция)|Неаполь]] және [[Салерно]].Астанасы - [[Неаполь]].Италиядағы 20 провинцияның арасында жер аумағы бойынша (13 595 км²) 12 орынға ие. Аумақ құрамына сол сияқты Неополитан аралы кіреді: [[Искья]], [[Прочида]] және [[Капри]]. Кампания аумағында [[Везувий]] жанартауы орналасқан. Тұрғыны 5&nbsp;833&nbsp;131 адам<ref name="dati">[http://www.demo.istat.it/bilmens2010gen/index.html DATI ISTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726150755/http://demo.istat.it/bilmens2010gen/index.html |date=2017-07-26 }}</ref> (30.11.2010), тығыздығы — 428 адам/шаршы км. == Тарихы == Көне заманда Кампания Ұлы Грекияның құрамында болған.Пун соғысы кезінде облысты Ганнибал басып алды. Одан кейін Римнің қоластын өтті.Рим империясы құлағаннан кейін [[476 жыл]]ы аумақ отсготтар,византиялықтар және лангобардтардың билігінде болды. XI ғасырдан бстап Кампания аумағы Сицилия хандығы құрамына кірді.Французға қарсы Сицилия кешкілігінен кейін 1282 жылы Сицилия хандығының материк бөлігі Неополитан хандығы деп атала бастады.1816 жылы бұрынғы Сицилия хандығының екі бөлігі Екі Сицилия хандығына бірікті.1861 жылы Кампания хандық құрамында Италия құрамына кірді. == Экономикасы == Кампания Италияда ЖІӨ-і бойынша 7 орынға ие.Экономиканың негізгі саласы - ауыл шаруашылығы,жеміс- жидек өсіру(кукуруза,зәйтүн,жүзім және табак),шарап жасау.Сол сияқты мал шаруашылығы,балық аулау,ағаш өңдеу өнеркәсібі дамыған.Неаполь аумағында кәсіптік белдеу орналасқан: мұнай тазарту заводтары,әйнек жасау, керамика,химиялық және текстильді өнім.Кампанияда сол сияқты туризм жақсы дамыған. Кампанияның ЖІӨ - і Италияның ЖІӨ-інің 6,4 % құрайды, бұл 94.350 млн еуро.ЖІӨ жан басына шаққанда — 16.294 еуро. Италияның оңтүстігінде,Поджореал,Неаполь маңы,Термини-Имерезе, [[Палермо]] маңында ФИАТ көлік заводтары пайда болды. Оңтүстіктегі Неапольде [[Кастелламмаре-ди-Стабия]], [[Таранто]], [[Мессина|Мессине]], [[Палермо]] порттық қалаларда кеме салу дамыған. == Кампания жерлері == [[Сурет:Map of region of Campania, Italy, with provinces-ru.svg|right|thumb|300px|Кампания провинциялары]] <gallery mode=packed> Image:Ischia da procida.jpg|[[Искья]] аралы [[Прочида]] жерінен көрінеді Image:Avellino1.JPG|[[Авеллино]] Image:Rocca dei Rettori, a castle in Benevento, southern Italy 2.jpg|[[Беневенто]] Image:Der bourbonische Königspalast in Caserta.jpg|[[Казерта]] Image:Napoli-porto01.jpg|[[Неаполь]] Image:SalernoCanalone.jpg|[[Салерно]] Image:PaestumBasilika.jpg|[[Базилика]] - [[Пестум]] Image:Paestum BW 2013-05-17 14-18-19.jpg|Храм [[Афина|Афины]] </gallery> == Сілтемелер == {{commonscat|Campania}} * [http://www.regione.campania.it Кампания аумағы сайты] == Дереккөздер == <references/> {{Италия аудандары}} [[Санат:Кампания|*]] [[Санат:Оңтүстік Италия]] {{italy-geo-stub}} 2nq06esfbbkwexmtbxsc6irfpj2mln0 Бюньикур 0 432931 3652053 3530151 2026-09-08T09:53:51Z Asorev 125569 3652053 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Бюньикур |шынайы атауы = Bugnicourt |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason de la ville de Bugnicourt (59) Nord-France.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=50.2916666667 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=3.15666666667 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(954)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Нор-Па-де-Кале |кестедегі аймақ = Нор-Па-де-Кале |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Нор |кестедегі аудан = Нор (департамент){{!}}Нор |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Дуе (округ){{!}}Дуе |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Арле (кантон)|Арле]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Christian Dordain ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,28 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 36—84 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 954 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 151,91 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 59151 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 59117 |ортаққордағы санаты = Bugnicourt |сайты = |сайт тілі = }} '''Бюньикур''' ({{lang-fr|Bugnicourt}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Нор (департамент)|Нор]] департаментінде орналасқан. [[Дуе (округ)|Дуе]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,28 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''59117'', [[пошта индексі]] — ''59151''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 954 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 151,91 адам/км². {{Демография/FRA/Bugnicourt}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=56 | барлығы=908 | е0=36 | ә0=16 | е5=32 | ә5=28 | е10=24 | ә10=12 | е15=20 | ә15=24 | е20=36 | ә20=20 | е25=24 | ә25=28 | е30=24 | ә30=24 | е35=40 | ә35=48 | е40=24 | ә40=24 | е45=32 | ә45=28 | е50=28 | ә50=56 | е55=48 | ә55=28 | е60=20 | ә60=32 | е65=20 | ә65=8 | е70=8 | ә70=40 | е75=20 | ә75=12 | е80=0 | ә80=16 | е85=12 | ә85=16 }}<gallery mode=packed> Сурет:Mairie de Bugnicourt.jpg Сурет:Église Saint-Pierre-et-Saint-Paul de Bugnicourt.jpg Сурет:Bugnicourt - Vue de la Rue de l'Egalité.jpg </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Нор департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Bugnicourt|Бюньикур}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=59117-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025224604/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=59117-COM |date=2012-10-25 }} * [http://www.mapquest.com/?q=50.2916666667,3.15666666667&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Нор департаментінің коммуналары}} [[Санат:Нор департаментінің коммуналары]] 1f5pc225zb9x0irqc86axtz08eovtvo Агено 0 434980 3652065 3400903 2026-09-08T10:01:54Z Asorev 125569 3652065 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Агено |шынайы атауы = Haguenau |сурет = Hagenau-Place du Maire Guntz-06-Post-2019-gje.jpg |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason haguenau 67.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.81722222 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=7.78861111 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(34648)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Эльзас |кестедегі аймақ = Эльзас |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Төменгі Рейн |кестедегі аудан = Төменгі Рейн (департамент){{!}}Төменгі Рейн |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Агено (округ){{!}}Агено |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Агено (кантон)|Агено]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Claude Sturni ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 182,59 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 115—203 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 34648 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 189,76 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 67500 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 67180 |ортаққордағы санаты = Haguenau |сайты = http://www.ville-haguenau.fr |сайт тілі = }} '''Агено''' ({{lang-fr|Haguenau}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Эльзас]] аймағына қарасты [[Төменгі Рейн (департамент)|Төменгі Рейн]] департаментінде орналасқан. [[Агено (округ)|Агено]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 182,59 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''67180'', [[пошта индексі]] — ''67500''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 34648 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 189,76 адам/км². {{Демография/FRA/Haguenau}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=1430 | барлығы=34869 | е0=1119 | ә0=1037 | е5=1197 | ә5=979 | е10=1121 | ә10=1073 | е15=1056 | ә15=1156 | е20=1331 | ә20=1358 | е25=1332 | ә25=1294 | е30=1425 | ә30=1309 | е35=1358 | ә35=1430 | е40=1376 | ә40=1347 | е45=1143 | ә45=1136 | е50=1112 | ә50=1105 | е55=994 | ә55=960 | е60=657 | ә60=752 | е65=618 | ә65=751 | е70=554 | ә70=690 | е75=392 | ә75=595 | е80=219 | ә80=429 | е85=91 | ә85=373 }} == Тағы қараңыз == * [[Төменгі Рейн департаментінің коммуналары]] <br><gallery class=center caption="Агено - Haguenau" mode=packed> Hagenau-120-Rue du Grenier-2019-gje.jpg Hagenau-Ancien Hopital Bourgeois-10-2019-gje.jpg Hagenau-Hopfenhalle-28-2021-gje.jpg Hagenau-Muehle-02-2021-gje.jpg Hagenau-St Georg-24-nordwest-2019-gje.jpg Hagenau-St Georg-30-Seitenschiff-2019-gje.jpg Hagenau-St Georg-56-Retabel vom Juengsten Gericht-2019-gje.jpg Hagenau-St Nikolaus-18-nordwest-2019-gje.jpg Hagenau-St Nikolaus-51-Kanzel-2019-gje.jpg Hagenau-St Nikolaus-76-Mutter und Kind-2019-gje.jpg Hagenau-Marienthal-Notre-Dame-52-Hauptportal-2019-gje.jpg Hagenau-Marienthal-Kreuzweg im Freien-13-Jesus wird vom Kreuz genommen und in den Schoss seiner Mutter gelegt-2019-gje.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Haguenau|Агено}} * [http://www.ville-haguenau.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316025339/http://www.ville-haguenau.fr/ |date=2011-03-16 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=67180-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823032338/http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=67180-COM |date=2011-08-23 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.81722222,7.78861111&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Төменгі Рейн департаментінің коммуналары}} [[Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары]] mundm9jj3jjvs6gww8tiu13vtsdd24w Сульц-су-Форе 0 435195 3652064 2971219 2026-09-08T10:01:28Z Asorev 125569 3652064 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Сульц-су-Форе |шынайы атауы = Soultz-sous-Forêts |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.9394444444 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=7.88138888889 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(2907)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Эльзас |кестедегі аймақ = Эльзас |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Төменгі Рейн |кестедегі аудан = Төменгі Рейн (департамент){{!}}Төменгі Рейн |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Висембур (округ){{!}}Висембур |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Сульц-су-Форе (кантон)|Сульц-су-Форе]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Pierre Mammosser ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,15 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 137—508 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2907 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 191,88 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 67250 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 67474 |ортаққордағы санаты = Soultz-sous-Forêts |сайты = |сайт тілі = }} '''Сульц-су-Форе''' ({{lang-fr|Soultz-sous-Forêts}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Эльзас]] аймағына қарасты [[Төменгі Рейн (департамент)|Төменгі Рейн]] департаментінде орналасқан. [[Висембур (округ)|Висембур]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 15,15 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''67474'', [[пошта индексі]] — ''67250''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2907 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 191,88 адам/км². {{Демография/FRA/Soultz-sous-Forêts}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=152 | барлығы=2636 | е0=68 | ә0=72 | е5=80 | ә5=84 | е10=108 | ә10=84 | е15=116 | ә15=84 | е20=52 | ә20=76 | е25=52 | ә25=68 | е30=80 | ә30=88 | е35=104 | ә35=140 | е40=152 | ә40=124 | е45=96 | ә45=92 | е50=92 | ә50=84 | е55=72 | ә55=68 | е60=44 | ә60=48 | е65=36 | ә65=92 | е70=68 | ә70=76 | е75=24 | ә75=36 | е80=12 | ә80=32 | е85=8 | ә85=24 }} <br><gallery class=center caption="Сульц-су-Форе - Soultz-sous-Forets" mode=packed> Soultz-sous-Forets-Rue des Barons de Fleckenstein-02-gje.jpg Soultz-sous-Forets-St Peter und Paul-04-gje.jpg Soultz-sous-Forets-St Peter und Paul-12-zum Chor-gje.jpg Soultz-sous-Forets-St Peter und Paul-24-Kanzel-gje.jpg Soultz-sous-Forets-St Peter und Paul-28-Fussboden-gje.jpg Soultz-sous-Forets-Synagoge-04-gje.jpg Soultz-sous-Forets-Synagoge-24-gje.jpg </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Төменгі Рейн департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Soultz-sous-Forêts|Сульц-су-Форе}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=67474-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104183526/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=67474-COM |date=2012-11-04 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.9394444444,7.88138888889&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Төменгі Рейн департаментінің коммуналары}} [[Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары]] fhz089o874cmvwcqxgmowmqy615b8re Сен-Бонне-дю-Гар 0 438744 3651913 2968439 2026-09-07T22:54:49Z Kontributor 2K 135972 +елтаңба 3651913 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Сен-Бонне-дю-Гар |шынайы атауы = Saint-Bonnet-du-Gard |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Saint-Bonnet-du-Gard 30.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=43.9277777778 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=4.54611111111 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(721)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Лангедок-Руссильон |кестедегі аймақ = Лангедок-Руссильон |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Гар |кестедегі аудан = Гар (департамент){{!}}Гар |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Ним (округ){{!}}Ним |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Арамон (кантон)|Арамон]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Elisabeth Thurel ([[2001]]-[[2008]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,84 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 26—170 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 721 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 105,41 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 30210 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 30235 |ортаққордағы санаты = Saint-Bonnet-du-Gard |сайты = |сайт тілі = }} '''Сен-Бонне-дю-Гар''' ({{lang-fr|Saint-Bonnet-du-Gard}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Лангедок-Руссильон]] аймағына қарасты [[Гар (департамент)|Гар]] департаментінде орналасқан. [[Ним (округ)|Ним]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,84 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''30235'', [[пошта индексі]] — ''30210''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 721 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 105,41 адам/км². {{Демография/FRA/Saint-Bonnet-du-Gard}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=51 | барлығы=676 | е0=35 | ә0=20 | е5=24 | ә5=24 | е10=39 | ә10=35 | е15=12 | ә15=8 | е20=12 | ә20=20 | е25=27 | ә25=24 | е30=27 | ә30=24 | е35=51 | ә35=51 | е40=20 | ә40=12 | е45=27 | ә45=24 | е50=20 | ә50=12 | е55=4 | ә55=8 | е60=4 | ә60=16 | е65=12 | ә65=12 | е70=12 | ә70=4 | е75=8 | ә75=16 | е80=8 | ә80=16 | е85=4 | ә85=4 }} == Тағы қараңыз == * [[Гар департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Saint-Bonnet-du-Gard|Сен-Бонне-дю-Гар}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=30235-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023191709/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=30235-COM |date=2012-10-23 }} * [http://www.mapquest.com/?q=43.9277777778,4.54611111111&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Гар департаментінің коммуналары}} [[Санат:Гар департаментінің коммуналары]] i0rvzv11gthec4wakiare975iryjexb Үлгі:АҚШ Президенттері 10 478561 3651830 3424126 2026-09-07T14:50:05Z Nurken 111493 3651830 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = АҚШ Президенттері |state = {{{state|autocollapse}}} |тақырып_стиль = background:{{түс|АҚШ}} |бөлім_стиль = background:{{түс|АҚШ}} |сурет = [[Сурет:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|100px]] |тақырып = [[АҚШ президенті|АҚШ президенттері]] <small>([[АҚШ президенттерінің тізімі|тізім]])</small> |үсті = |бөлім1 = [[XVIII ғасыр]] |тізім1 = {{hlist| 1. [[Джордж Уошингтон]] | 2. [[Джон Адамс]] }} |бөлім2 = [[XIX ғасыр]] |тізім2 = {{hlist| 3. [[Томас Джефферсон]] | 4. [[Джеймс Мэдисон]] | 5. [[Джеймс Монро]] | 6. [[Джон Куинси Адамс]] | 7. [[Эндрю Джексон]] | 8. [[Мартин Ван Бюрен]] <br />9. [[Уильям Генри Гаррисон|Уильям Гаррисон]] | 10. [[Джон Тайлер]] | 11. [[Джеймс Нокс Полк]] | 12. [[Закари Тейлор]] | 13. [[Миллард Филлмор]] | 14. [[Франклин Пирс]] <br /> 15. [[Джеймс Бьюкенен]] | 16. [[Авраам Линкольн]] | 17. [[Эндрю Джонсон]] | 18. [[Улисс Грант]] | 19. [[Ратерфорд Хейс]] | 20. [[Джеймс Гарфилд]] <br />21. [[Честер Артур]] | 22. [[Гровер Кливленд]] | 23. [[Бенджамин Гаррисон]] | 24. [[Гровер Кливленд]] | 25. [[Уильям Мак-Кинли]] }} |бөлім3 =[[XX ғасыр]] |тізім3= {{hlist| 26. [[Теодор Рузвельт]] | 27. [[Уильям Тафт]] | 28. [[Вудро Вильсон]] | 29. [[Уоррен Гардинг]] | 30. [[Калвин Кулидж]] | 31. [[Герберт Гувер]] <br /> 32. [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Рузвельт]] | 33. [[Гарри Трумэн]] | 34. [[Дуайт Дэвид Эйзенхауэр|Дуайт Эйзенхауэр]] | 35. [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Джон Кеннеди]] | 36. [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]] | 37. [[Ричард Никсон]] <br /> 38. [[Джеральд Форд]] | 39. [[Джимми Картер]] | 40. [[Рональд Рейган]] | 41. [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Г. У. Буш]] | 42. [[Билл Клинтон]] }} |бөлім4 =[[XXI ғасыр]] |тізім4= {{hlist| 43. [[Джордж Уокер Буш|Джордж У. Буш]] | 44. [[Барак Обама]] | 45. [[Дональд Трамп]] | 46. [[Джо Байден]] | 47. [[Дональд Трамп]] }} |асты = }}<noinclude>[[Санат:Үлгі:Президенттер тізімі]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:АҚШ тұлғалары|Президент]]</noinclude> 38u85a0difwvxl8nab6laq16pu646bq Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі 4 491233 3652000 3651781 2026-09-08T09:00:25Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3652000 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35582]||623||26||18||263||28||3||34437||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3062]||291||7||6||399||8||15||2320||0||6||10||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1194]||38||0||0||12||17||0||1115||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 496]||15||0||7||46||6||1||404||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 77]||0||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] feq5f0tg62hmj3kxjdreft5v4sidvfm Уикипедия:Белсенді қатысушылар 4 492279 3651817 3651495 2026-09-07T12:01:36Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3651817 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2275}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1017}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:470}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 4 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:407}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 5 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 6 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 7 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:247}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 8 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:212}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 9 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 10 || [[User:Айткүл|Айткүл]] || [[Special:Contributions/Айткүл|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Айткүл}} |- | 11 || [[User:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] || [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|{{formatnum:119}}]] || {{Permissions|Жадыра Абибуллаевна}} |- | 12 || [[User:Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] || [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Aktolkynsauyrbay}} |- | 13 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:89}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 14 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 15 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 16 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|LCont5}} |- | 17 || [[User:Mtdi20|Mtdi20]] || [[Special:Contributions/Mtdi20|{{formatnum:62}}]] || {{Permissions|Mtdi20}} |- | 18 || [[User:Jako2588|Jako2588]] || [[Special:Contributions/Jako2588|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Jako2588}} |- | 19 || [[User:Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] || [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Жанар Чушекова}} |- | 20 || [[User:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] || [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}} |- | 21 || [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] || [[Special:Contributions/Акпарова Корлан|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Акпарова Корлан}} |- | 22 || [[User:Шугыла Есімханова|Шугыла Есімханова]] || [[Special:Contributions/Шугыла Есімханова|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Шугыла Есімханова}} |- | 23 || [[User:Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] || [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Айнур Мырзабекова}} |- | 24 || [[User:Aidana003|Aidana003]] || [[Special:Contributions/Aidana003|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Aidana003}} |- | 25 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 26 || [[User:Нұрғазықызы Айгерім|Нұрғазықызы Айгерім]] || [[Special:Contributions/Нұрғазықызы Айгерім|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Нұрғазықызы Айгерім}} |- | 27 || [[User:Сейлова Гүлжан|Сейлова Гүлжан]] || [[Special:Contributions/Сейлова Гүлжан|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Сейлова Гүлжан}} |- | 28 || [[User:Таңшебер Ахметбек|Таңшебер Ахметбек]] || [[Special:Contributions/Таңшебер Ахметбек|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Таңшебер Ахметбек}} |- | 29 || [[User:Аружан Сағаткен|Аружан Сағаткен]] || [[Special:Contributions/Аружан Сағаткен|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Аружан Сағаткен}} |- | 30 || [[User:НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА]] || [[Special:Contributions/НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}} |- | 31 || [[User:Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] || [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|{{formatnum:43}}]] || {{Permissions|Бакытжан Бейсембекова}} |- | 32 || [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] || [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|{{formatnum:43}}]] || {{Permissions|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы}} |- | 33 || [[User:Guka1996|Guka1996]] || [[Special:Contributions/Guka1996|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Guka1996}} |- | 34 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}} |- | 35 || [[User:Madeniet26|Madeniet26]] || [[Special:Contributions/Madeniet26|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet26}} |- | 36 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 37 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 38 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|AlibekKS}} |- | 39 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 40 || [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] || [[Special:Contributions/Dostoevskykz|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Dostoevskykz}} |- | 41 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 42 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 43 || [[User:DigitalNomadWikiKzRu|DigitalNomadWikiKzRu]] || [[Special:Contributions/DigitalNomadWikiKzRu|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|DigitalNomadWikiKzRu}} |- | 44 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}} |- | 45 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 46 || [[User:Мадикино|Мадикино]] || [[Special:Contributions/Мадикино|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Мадикино}} |- | 47 || [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] || [[Special:Contributions/АРАЙЛЫМ|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|АРАЙЛЫМ}} |- | 48 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 49 || [[User:~2026-47856-93|~2026-47856-93]] || [[Special:Contributions/~2026-47856-93|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|~2026-47856-93}} |- | 50 || [[User:Eldar Rakhatov|Eldar Rakhatov]] || [[Special:Contributions/Eldar Rakhatov|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Eldar Rakhatov}} |- | 51 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 52 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 53 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 54 || [[User:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] || [[Special:Contributions/Мықтыбек Оразтайұлы|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Мықтыбек Оразтайұлы}} |- | 55 || [[User:Jommy3210|Jommy3210]] || [[Special:Contributions/Jommy3210|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Jommy3210}} |- | 56 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 57 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 58 || [[User:DiasAbilkaiyr|DiasAbilkaiyr]] || [[Special:Contributions/DiasAbilkaiyr|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|DiasAbilkaiyr}} |- | 59 || [[User:Рыскен Биахметқызы|Рыскен Биахметқызы]] || [[Special:Contributions/Рыскен Биахметқызы|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Рыскен Биахметқызы}} |- | 60 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 61 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} |- | 62 || [[User:Zafer|Zafer]] || [[Special:Contributions/Zafer|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zafer}} {{/end}} 3ohw6wi311wbz7x7pkcm3us3jrqegdz General Motors 0 513939 3651859 3060981 2026-09-07T17:45:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651859 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = General Motors |логотипі = General Motors (2021).svg |түрі = Көпшілік компания |биржадағы листингі = |қызметі = <!-- қандай өнім шығарады--> |ұраны = |құрылды = 1908 |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = |орналасуы = {{USA}}: [[Детройт]], [[Техас]] штаты |басты адамдары = Мери Барра (директорлар кеңесінің төрағасы және бас меңгерушісі), Ден Амман (Президент), Тим Солсо (Бас төрағасы) |саласы = [[Автомобиль өнеркәсібі]] |өнімі = Жеңіл және коммерциялық автомобильдер |айналым = {{өсім}}155.42 ([[2013 жыл]]) |операциялық кіріс = {{өсім}} $4,919 млрд ([[2013 жыл]]) |таза табысы = {{құлдырау}} $5.346 млрд ([[2013 жыл]]) |Капитал ={{өсім}} $42.60млрд ([[2013 жыл]]) |қызметкерлер саны = 219,000 ([[2013 жыл]]) |басшы компания = |бағынышты компания = Chevrolet, Cadillac, GMC, Buick, |сайты = [http://gm.com gm.com] }} '''General Motors''','''GM'''&nbsp;— [[АҚШ]]-тағы [[автомобиль]] өндіруші ең ірі корпорациялардың бірі. Бас [[штаб-пәтер]]і [[Детройт]] ([[Техас]] штаты) қаласында орналасқан. Корпорация әлемнің 157 мемлекеттерінде өз өнімін сатады, және 37 елде өндіріс орталықтары бар. 2013 жылға сәйкес, корпорацияда 219000 адам жұмыс істейді.2008 жылға дейін дүниедегі ең ірі автомобиль өндірушісі болған. Қазіргі кезде [[Toyota]]-дан кейін әлемнің екінші ірі автоөндірушісі болып табылады. [[2013 жыл]]ы [[Forbes Global 2000]] бойынша әлемнің ең ірі компаниялар арасында 70-ші орынға иеленді.<ref>[http://www.forbes.com/global2000/list/ Forbes 2000 Global 2013 list]</ref> == Тарихы == [[File:Detroit Renaissance-Center.jpg|thumb|alt=A.| Компанияның штаб-пәтері]] Компания [[1908 жыл]]ы [[16 қыркүйек]]те құрылған.Негізін салушы-Уильям Дюрант<ref>[http://shakespeare.kiev.ua/gm.php Дженерал Моторс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140504192405/http://shakespeare.kiev.ua/gm.php |date=2014-05-04 }}</ref>.Алғашқыда штаб-пәтері [[Сити оф Флинт (Мичиган)]]-да орналасқан,кейін Детройтқа көшірілді.XX-ғасырдың басында Америкадағы ең ірі автоөндірушісіне айналған.1931 жылдан 2007 жылға дейін әлемдегі ең ірі автомобиль өндіруші корпорациясы.Қазіргі кезде,корпорация Chevrolet, Buick, GMC, Cadillac, Opel, Holden, Vauxhall, Wuling, Baojun, Jie Fang, UzDaewoo брендтері ретінде өз өнімдерін 150-ден астам елдерде сатады. ===Банкротқа ұшырау=== 2009 жылы 1 маусымда General Motors банкротқа ұшырағанын мәлімдеді.АҚШ-тың үкіметі корпорацияға 30 миллиард доллар ақшасын бөліп, акцияның 61%-ын иемденді<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140501024855.shtml Правительство США оценило потери от спасения General Motors в $11,2 млрд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140504193114/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140501024855.shtml |date=2014-05-04 }}</ref>, ал Канаданың үкіметі 12,5%-на ие болды. ==Сатылым== 2013 жылы GM 9,71 миллион автомобиль шығарған<ref>[http://www.automotonews.ru/news/toyota-samyj-krupnyj-avtoproizvoditel-2013.html Самые крупные автопроизводители 2013]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.Корпорацияда 219 мың адам қызмет етеді.АҚШ-тан басқасы,корпорацияның өндіріс орталықтары [[Канада]], [[Австралия]], [[Ұлыбритания]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Мексика]], [[Аргентина]], [[Бразилия]], [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Корея Республикасы]] сияқты елдерде орналасқан.2014 жылы Қазақстандық Еуразия сақтандыру компаниясы '''General Motors'''-пен бірге Қазақстандағы авто нарығында '''GM''' өнімдерін көбейту туралы мәселелерін талқылаған.<ref>[http://auto.headline.kz/avtoprom/general_motors_pustit_korni_v_kazahstane.html General Motors «пустит корни» в Казахстане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140504204710/http://auto.headline.kz/avtoprom/general_motors_pustit_korni_v_kazahstane.html |date=2014-05-04 }}</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:АҚШ автомобиль жасау компаниялары]] cjz5tz5o65614wfyw4oavj460um8pf1 Мичиган 0 515327 3652055 3528961 2026-09-08T09:55:17Z Asorev 125569 3652055 wikitext text/x-wiki {{АҚШ штаты |атауы = Мичиган |шынайы атауы = Michigan |ту = Flag of Michigan.svg |белгісі = Michigan state seal.png |карта = Map of USA MI.svg |лақапаты = «Ұлы көлдер штаты» |ұраны = |әні = |астанасы = [[Лансинг]] |ірі қаласы = [[Детройт]] |тұрғыны ={{өсім}} 9 895 622 |санақ жылы = 2013 |тығыздығы = 174 |тұрғыныОрны = 8 |ауданы = 250 493 км² |ауданыОрны = 11 |ендік1 = 41°41' |ендік2 = 47°30' |бойлық1 = 82°26' |бойлық2 = 90°31' |штат реті = 26 |штат стасусы = [[1837 жыл]] [[26 қаңтар]] |губернаторы = Рик Снайдер |уақыт белдеуі =UTC -5/жазда -4 |сайты = http://www.michigan.gov/ }} '''Мичиган''' ({{lang-en|Michigan}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың солтүстік-шығыс бөлігіндегі орналасқан штаты. Жер ауданы бойынша елде 11-орында — 250 493 км². Халық саны бойынша 8-орында - 9 895 622 адам (2013). Әкімшілік орталығы — Лансинг қаласы, ең үлкен қаласы — [[Детройт]]. Басқа ірі қалалары — Грэнд-Рэпидс, Уоррен, Флинт, Стерлинг-Хайтс, Энн Арбор, Уэйн.<ref>[http://tonkosti.ru/%D0%9C%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BD Мичиган — негізгі курорттары, аралдары, қалалары, мұражайлары]</ref> ==Географиясы== Штаттың аумағының 41%-ы су бетіне тиесілі. Штаттың айналасында Ұлы көлдердің 4-і орналасқан — Жоғарғы, Мичиган, Гурон және Эри. Елдің 6 штатымен шектеседі: солтүстігінде — Жоғарғы және Гурон көлдері арқылы канадалық Онтарио провинциясымен, шығысында — Мичиган көлі арқылы Иллинойс және Висконсин, оңтүстігінде — Огайо және Индиана штаттарымен. ==Этностық құрамы== * Ақтар — 78,9 % * Афроамерикандықтар — 14,2 % * Үндістер — 0,6 % * Азиялықтар — 2,4 % * Басқалары — 1,5 % ==Экономикасы== Штатта ішінде орналасқан [[Детройт]] қаласы әлемге АҚШ-тың автомобиль өндіру орталығы ретінде танымал. Пайдалы қазбаларға бай штат. Штатта мұнай, темір, табиғи газ, торф өндіріледі.<ref>[http://prousa.ru/michigan_economics Мичиган штатының экономикасы]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2010 жылы Экономикалық анализ бюросының бағасы бойынша штаттың жиынтық ішкі өнімі $384,1 миллиард болған. == Галерея == <gallery mode=packed> DowntownDetroit.jpg|Детройт қаласы Detroit Renaissance-Center.jpg|General Motors команиясының штаб-пәтері,Детройт қаласы Holland State Park.jpg|Мичиган көліндегі жағажай Mackinac Bridge Sunset.jpg|Көпір </gallery> ==Бауырлас аймақтары== * {{flagicon|JPN}} [[Сига Префектурасы]], [[Жапония]] * {{flagicon|PRC}} [[Сычуань]], [[Қытай]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} [[Санат:АҚШ штаттары]] t9yzdednwl71xhmb4g5wy2zd5gp213c Кентукки 0 526440 3652069 3528958 2026-09-08T10:04:14Z Asorev 125569 3652069 wikitext text/x-wiki {{АҚШ штаты |атауы = Кентукки |шынайыатауы = Commonwealth of Kentucky |ту =Flag of Kentucky.svg |белгісі = Seal of Kentucky.svg |карта = Map of USA KY.svg |ұраны = Бірлік |астанасы= [[Франкфорт]] |тұрғыны = 4 509 342 |санақжылы = 2020 |тығыздығы = 42,5 |тұрғыныОрны = 26 |ауданы = 104 659 |ауданыОрны = 37 |ендік1 = 36° 30′ |ендік2 = 39° 09′ |бойлық1 = 116°57' |бойлық2 = 89° 34′ |губернаторы = [[Стив Бешеар]] |сайты = [http://kentucky.gov kentucky.gov] |максимал биіктігі=1263м|орташа биіктігі=230м|минимал биіктігі=78м|штат стасусы=1 июня 1792 года|штат реті=15|штатқа дейін=Кентукки округі|уақыт белдеуі=UTC-5/-4|лақап аты=блюграсс штат (ағыл. Bluegrass state)|санақ жылы=2020}} '''Кентукки''' ({{lang-en|Kentucky}}) — [[АҚШ]]-тың шығыс бөлігінде орналасқан штат. 2020 санақ бойыншы тұрғын саны 4 509 342 адамды құрайды (штаттар арасында 26-шы орын) Штат орталығы- Франкфорт. Ірі қалалары- Луисвилл, [[Лексингтон-Файетт]], [[Оунсборо (Кентукки)|Оунсборо]], [[Боулинг Грин (Кентукки)|Боулинг-Грин]], [[Хопкинсвилл (Кентукки)|Хопкинсвилл]]. Штаттың атауы аттас өзенінің атауынан шығады ==Галерея== <center><gallery mode=packed> LouisvilleSluggerMusem.jpg Kentucky quarter, reverse side, 2001.jpg Thunder over louisville 2006.jpg Horse farm in Kentucky.jpg Daniel Boone National Forest Tater Knob.jpg Ohio River 282.jpg Shops along Fountain Square in Bowling Green, Kentucky 2008.JPG </gallery></center> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} [[Санат:АҚШ штаттары]] j99hkilxipd7ov9cp08enm037ynn6pi Қазақстан музыкасы 0 535809 3651896 3417679 2026-09-07T19:11:32Z Tuttiorchestra687 173049 3651896 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан музыкасы''' — [[Қазақстан]]ның [[музыка|музыка өнері]] мен музыка индустриясы. Қазақстан халықтарының бірегей, терең шынайы дәстүрлерінің қалыптасу және дамуы арқылы ұзақ тарихи процестердің нәтижесінде жеткен музыкалық мәдениетінің бай музыкалық мұрасы. Бұл тұжырымдама [[қазақ халық музыкасы|қазақ халқының]] музыка өнерін, XVI-XXI ғасырлардағы қазақ және қазақ жерін мекендеген басқа ұлттар композиторларының шығармалары, романстары, шығармашылық еңбектерін біріктіреді. == Қазақстан музыкасының тарихы == === Қазақ халық музыкасы === {{main|Қазақ халық музыкасы}} [[Сурет:Qorqyt.jpg|thumb|right|200px|Қорқыт]] [[Сурет:Tattimbet.jpg|thumb|right|100px|Тәттімбет Қазанғапұлы]] Қазақ халық музыкасының тарихына көне [[түркі]] дәуірінен бергі кезеңдегі [[музыка]] үлгілері мен [[тарих]]и-мәдени мәліметтер енеді. Қазақ музыкасы ауызекі дәстүрге негізделген суырып салмалық өнермен қатар жеке өнер саласы, тіпті ілім ретінде де қалыптасып келеді. Ертедегі [[орхон-енисей]] жазбалары, орта ғасырлардағы [[Қорқыт]], оғыз еліндегі қобыз культі туралы деректер түркі тайпаларының музыкалық мәдениетінен хабар береді. Одан бергі жерде [[әл-Фараби]], [[Ибн-Сина]], [[Әбдірахман Жәми]], [[Дәруіш Әли]], т.б. көптеген шығыс ойшылдарының музыка өнеріне қатысты теориялық еңбектері де болған. Фарабидің “Музыканың ұлы кітабы” күні бүгінге дейін ғылыми мәнін жоймаған, әлі де толық зерттеліп болмаған мұра. Мұның өзі қазақ музыкасының бірде шаманизм, бірде зороастризм, бірде ислам мәдениетінің аясында қалыптасып келгенін аңғартады. 15 – 18 ғасырлырдағы жыраулық өнер тудырған эпик дәстүрдің Қазақ музыкасынан алатын орны ерекше. === XIX ғасырдың екінші жартысы Қазақстанның музыка өнерінің дамуы === XIX ғасырдың екінші жартысы Қазақстанның музыка өнерінің гүлденген дәуірі болды. Бұл кезеңде өмір сүрген көптеген аса көрнекті кәсіби композитор-әншілер мен күйшілердің шығармалары халықтың музыкалық классикасының негізін құрады. Көптеген халық композиторлары өз заманындағы білімді адамдар еді; олардың бәрі дерлік хат танитын, кейбіреулері орыс тілі мен араб тілін білетін, бірақ өз шығармаларын нотаға түсіріп жаза алмайтын еді.<ref>http://www.tarih-begalinka.kz/kk/history/modern/history/ Тарихи хроника</ref> XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстандағы музыка өнерінің дамуына [[Дәулеткерей Шығайұлы]], [[Тәттімбет Қазанғапұлы]], [[Ықылас Дүкенұлы]] сияқты композитор-музыканттар үлкен үлес қосты. Абай әндері қазақ халқы мен орыс халқының арасындағы бауырлас достықты нығайтуға игі ықпал етті. Пушкиннің «Евгений Онегин» поэмасынан аударған Татьяна хатының сөзіне шығарған «Татьянаның қырдағы әні» қалың елдің сүйікті әніне айналды. Қазақ әндерін жазып алуда С. Г. Рыбаков көп еңбек сіңірді. Ол 100-ден астам ән жинады. Қазақтың ән әуендері оркестрлік шығармаларда да пайдаланылды. === Қазақстан музыкасы Азамат соғысынан соң === [[Азамат соғысы]] жылдарында Қазақстан [[музыка]]сы жаңа тақырыптармен толыға түскен еді. Алғашқы революцияшыл қазақ әндері туды. Ақындар мен әншілер Кеңес өкіметі идеяларын насихаттауда маңызды рөл атқарды. Әсіресе [[Сәкен Сейфуллин]]нің «Жас қазақ марселъезасы» атты революциялық рухтағы әні кең таралды. :::Азамат, жүнжіме, жүрме бос :::Қол ұстас, бірігіп тізе қос! :::Ту ұстап дұшпанға барайық, :::Теңдіктің ұранын салайық. :::Тізесін батырған залымнан :::Күн туды біз теңдік алайық! Қазақстанның уездік орталықтарында жергілікті органдар Музыкалық мекемелерді ұйымдастыруға баса көңіл бөлді. Бұл халықты саяси ағарту міндеттеріне байланысты еді. 1919 жылы [[Ақмола]]да музыкалық мектеп, ал келесі жылы [[театр]], музыка және би үйірмелері бар Халық үйі ашылды. Осы жылы Верныйда жергілікті гарнизонның мәдени ағарту [[коллегия]]сы жанынан П.М.Виноградовтың бастамасымен [[Қызыл Әскер|Қызыл әскерлер]] хоры ұйымдастырылды. Ұзамай-ақ қалада әскер пәлімдері мен [[парк]]терде ойнайтын [[симфониялық оркестр]] жұмыс істей бастады. 1920 жылы Орынборда музыка мектебі мен музыка кітапханасы, сондай-ақ халық аспаптары оркестрлері үшін көркемдік [[репертуар]] құрастыратын комиссия ұйымдастырылды. Петропавлда осы жылы халықтық консерватория ашылды. Бұл жылдары ұйымдастырылған музыкалық мекемелер радио мен [[теледидар]]дың орнына халыққа идеологиялық тәрбие беруде маңызды рөл атқарды. Халық арасынан талантты орындаушыларды іздеп тауып, кеңестік музыкалық ұжымдарға тарту үшін слеттер мен байқаулар өткізіле бастады. Қазақстанның көптеген аудандары мен облыстарында әншілер, ақындар, музыканттар байқауы тұрақты өткізіліп тұрды. 1922 жылы [[Қарқаралы]]да өткен байқауда бірінші орынды талантты әнші [[Ғаббас Айтпаев]] иеленді. 1924 жыды Петропавлда ірі ақын, сазгер әрі әнші [[Ыбырай Сандыбаев]] қатысқан слет өтті. 1923 жылы Мәскеуге Ә.Қашаубаев, И.Байзаков, Е.Өмірзақов, Ғ.Айтпаева, Қ.Байжанов, Қ.Жандарбеков, т.б. қазақ әншілері мен музыканттары шақырылып, концерт қойды. 1925 жылы жаңа астана [[Қызылорда]]да [[Әміре Қашаубаев]], [[Иса Байзақов]], Елубай Өмірзақов, т.б. қатысуымен қазан халық музыкасының үлкен концерті өтті. Қазақ музыка мәдениетін зерттеу және насихаттау ісінде қазақ музыка фольклорын қажымай жинаушы сазгер [[Александр Викторович Затаевич]]тің (1869—1936 ) рөлі үлкен. [[Орынбор]]ға 1920 жылы келген ол 3 жыл ішінде 1500-ден астам қазақ әндері мен күйлерін жазып алды. Республика үкіметі А.В.Затаевичтің еңбегін жоғары бағалап, оған 1923 жылы 9 тамызда Қазақ АКСР-нің Халық әртісі атағын берді. Ол барлығы — 2300 шығарма жазып алған, оның ішінде ұйғыр, дүнген, өзбек, қарақалпақ, татар, корей ұлттық музыкалары да бар. «Қазақ халқының 1000 әні» деген алғашқы жинағы 1925 жылы Орынборда, ал «Қазақ халкының 500 әні мен күйі» деген екінші жинағы 1931 жылы Алматыда жарық көрді. Ол жинаған қазақ халқының бай музыкалық қазынасы дүние жүзі елдерін Қазақстанның өзіндік музыка өнерімен таныстырды. 1926 жылы Қызылордада қазақ театры ашылып, Қазақстанның музыкалық орталығына айналды. Ол өзінің алғашқы онжылдығы бойында негізінен музыкалық театр болды. Қазақ көрермендерін тарту үшін театрда [[спектакль]]ден кейін концерт берілетін. 1931 жылы Алматыда қуатты радио тарату станциясы жұмыс істей бастады. Радиоорталықта түңғыш қазақ кәсіпқой хоры ұйымдастырылды. Ұлттық өнер кадрларын даярлау үшін Алматыда 1932 жылы театр-музыка техникумы ашылды. Бұл республикадағы тұңғыш өнер оқу орны еді, сондықтан онда жұмыс істеу үшін қазақ тілін білетін және музыкадан теориялық білімі бар жігерлі адамдар қажет болды. Сондай мамандардың бірі — Ахмет Қуанұлы Жұбанов еді. 1933 жылы 29 сәуірде ғылыми-зерттеу кабинеті мен Алматы музыкалық-драмалық техникумының музыкалық-тәжірибелік шеберханасына музыкалық фольклорды зерттеу және қазақ халық аспаптарының үнін жетілдіру міндеті жүктелді. Жұмысқа А.Жұбанов басшылық жасап, Е.Брусиловский және ағайынды Прокофий мен Эмануэль Романенколар сияқты мамандар тартылды. [[Құрманғазы]], [[Дәулеткерей]], Абыл, [[Тәттімбет]], [[Қазанғап]], Ықылас, Сармалай, Сейтек, т.б. күйшілердің көптеген күйлері жазылып алынады. А.Жұбанов кәсіби музыкалық білім жүйесінде домбырада және қобызда нотамен ойнауды үйрету қажеттігі жөнінде мәселе көтерді. Жемісті еңбек нәтижесінде көлемі және дыбысталуы әр түрлі домбыралар квартетін: прима, тенор, альт және бас домбыраларын жасап шығарды. А.Жұбановтың басшылығымен техникумның 11 студенті кішігірім домбыра оркестрін құрды. 1934 жылы маусымда халық өнер қайраткерлерінің I слеті болды. [[Домбыра]] ансамблін есепке ала отырып, Қазақ ОАК-нің төралқасы «''Ағарту халкомы жанынан халық өнері қайраткерлерінің I слетіне қатысушылардан халық аспаптарының ұлттық оркестрін құру... Оркестрді республикалық бюджеттен қаржыландыруға қосу туралы''» қаулы қабылдады. [[Оркестр]] құрамына техникум [[студент]]терімен катар халық музыкасының шеберлері енгізілді. [[Дирижер]]і және көркемдік жетекшісі А.Жұбанов болды. 1935 жылы осы оркестрдің негізінде [[Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы]] құрылды. [[Филармония]] республикадағы музыкалық-концерттік жұмыстың ұйымдастырушы орталығы болды. 1935 жылдың жазында халық аспаптары оркестрі Қазақстан бойынша тұңғыш [[гастроль]]ге шықты. Оркестрдің репертуарындағы Кұрманғазының «Сарыарқа», «Серпер», «[[Балбырауын]]», Дәулеткерейдің «Қосалқа» күйлерін халық жылы қабылдады. ''1936 жылы мамырда Мәскеуде Қазақстан әдебиеті мен өнерінің онкүндігі өтті''. 23 мамырда Үлкен театрда өткен қорытынды концертте партия мен үкімет басшылары қатысты. А.Жұбанов басқарған оркестр өзінің ең таңдаулы шығармаларын орындады. 1936 жылы 3 қарашада Қазақ АКСР ОАК-нің қаулысымен А.Жұбановқа және солист әншілер У.Қабиғожин мен Л.Мұхитовқа республикаға еңбек сіңірген әртіс атағы берілді.   А.Жұбанов оркестрге орыс және шетел классикасын, М.И.Глинканың «[[Руслан мен Людмила]]», П.И.[[Пётр Ильич Чайковский|Чайковскийдің]] «Қарғанын мәткесі», Ф.Шуберттің «Музыкалық сәт» [[опера]]ларынан үзінділер енгізді. 1938 жылдың қазан айынан бастап оркестрге Латиф Хамиди жетекшілік етті. Сөйтіп, 30-жылдардың соңына дейін Қазақстанның көсіпқой музыка өнері даму үстінде болды. Білімді қорландыру, дарынды орындаушыларды анықтау, музыкалық ұжымдар үшін талантты жастарды таңдап алу жұмыстары жүргізілді. 30-жылдардың соңына қарай республикада қалыптасқан кәсіпқой музыкалық мәдениетте Қазақстан халықтарының ұлттық мәдениетінің өзіндік белгілері әлі де сақталған болатын. === Ұлы Отан соғысы кезіндегі Қазақстан музыкасы === Мәдени қызмет көрсету мақсатымен 1941 жылы Алматыда майдандық концерт бригадалары ұйымдастырылды. Олардың құрамында республиканың көрнекті әнші-актерлері Күләш [[Жасынқызы Бәйсейітова|К.Ж.Байсейітова]], [[Жүсіпбек Елебеков|Ж.Елебеков]], [[Манарбек Ержанов|М.Ержанов]], [[Ғарифолла Құрманғалиев|Ғ.Құрманғалиев]], [[Жамал Омарова|Ж.Омарова]], [[Елубай Өмірзақов|Е.Өмірзақов]], Ү.Тұрдықұлова, [[Әнуарбек Бейсембайұлы Үмбетбаев|Ә.Б.Үмбетбаев]], [[Абдуллин Муслим Мүкімұлы|М.Абдуллин]], [[Бибі Сәрсенбайқызы Артықова|Б.Артықова]], Н.[[Нұғыман Әбішев|Әбішев]], [[Шабал Бейсекова|Ш.Бейсекова]], [[Қуан Лекеров|Қ.Лекеров]]; бишілер [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова|Ш.Жиенқұлова]], З.Розмұхамедова; домбырашы [[Лұқпан Мұхитов|Л.Мұхитов]] болды. Концерттік бригадаларды жазушылар Ә.Әбішев, Ғ.Мұстафин, Ғ.[[Ғали Орманов|Орманов]], ҚазССР Халкомсовы жанындағы өнер істері жөніндегі басқарманыц бастығы С.Е.Толыбеков, директор Ф.А.Ф.А-Кузьмич т.б. басқарды. Тыл мен майдан арасындағы байланыстың нығая түсуі үшін майданнан тылға келген делегациялардың да маңызы зор болды. 1942-1943 жылдары Қазақстанға майданнан 16 делегация, ал 1944 жылы 6 делегация келіп кетгі. Олардың ішіңце Қазақставда жасақталған 8-гвардиялық атқыштар, Сталинградтық-дунайлық 73-гвардиялық, 391-, 310-, 314-атқыштар дивизияларының т.б. әскери бөлімдер мен құрамалардың жауынгерлері бодды. Олар кәсіпорындарда, колхоз, совхоздарда, оқу орындары мен ғылыми мекемелерде болып, өз бөлімшелерінің жауынгерлік жолы, полктес жолдастарының ерліктері туралы айтып берді. Қазақстан еңбекшілері делегацияларының майданға баруы әрі майдангерлердің тылға келіп кетуі, демалысқа келген Совет Одағынын, Батырларымен еткізілген кездесулер майдан мен тылдың байланысын бұрынғыдан нығайтты. Совет жауынгерлерін майданда қаһармандықпен соғысуға, тыл еңбеккерлерін жанқиярлық еңбекке жігерлендірді.<ref>http://sheriazdanov.ucoz.kz/publ/tarikh/so_ys_zhyldarynda_y_aza_stan_m_denieti_men_ylymy/4-1-0-187 Соғыс жылдарындағы Қазақстан мәдениеті мен ғылымы.</ref> === Кеңес одағының құрамында болған жылдардағы Қазақстан музыкасы === Брусиловский “[[Қыз Жібек]]”, “[[Жалбыр]]” секілді алғашқы қазақ операларын жазды. И.Н. Надировтың “Терең көл” (1939), А.А. Зильбердің “Бекет” (1940), В.В. Великановтың “Тұтқын қыз” (1939), Брусиловскийдің “Ер Тарғын” (1937) опералары Қазақ музыкасының кезекті жетістіктері болды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары қазақ композиторлары “Гвардия алға” (Брусиловский), “Амангелді” (Брусиловский, М.Төлебаев), “Абай” (Жұбанов, Л.Хамиди), “[[Біржан – Сара]]” ([[Мұқан Төлебаев|М.Төлебаев]]) секілді күрделі туындылар берді. Опера жанрымен қатар композиторлар “[[Сарыарқа]]” (Брусиловский), “[[Абай]]” (Жұбанов), “Қазақ симфониясы” (Великанов), “[[Ризвангүл]]” (Қ.Қожамияров), “Жайлауда” (Қ.Мусин) атты симфониялық шығармалар ([[поэма]]), “[[Коммунизм]] оттары”, “Кеңестік Қазақстан” атты кантаталар жазды. Брусиловский мен Ғ.Жұбанова оркестр мен жеке музыкалық аспапқа арналған концерт жанрында да елеулі еңбек етті. Қазақ музыкасының жетістіктері кәсіби және көркемөнерпаздар ұжымдарының қатысуымен Мәскеуде өткен әдебиет пен өнер онкүндіктерінде (1936, 1958) көрсетілді. Қазақ музыкасын шетелдіктерге алғаш паш етушілердің бірі [[Әміре Қашаубаев|Ә.Қашаубаев]] болды. Ол [[1925 жылы]] [[Париж]]де, [[1927 жылы]] Майндағы Франкфуртте ән шырқады. 60 – 70-жылдары Қазақстан [[композитор]]лары ұжымдық тәсілмен бірқатар опералық шығармалар жазды. Бірақ бұл шығармашылық тәсілдің елеулі кемшіліктері болды. Соның бастысы – бір шығарманың әр түрлі нақышта жазылуы еді. Сондықтан композиторлар бұл тәсілден бас тартып, С.Мұхамеджанов “[[Айсұлу]]” (1964), Е.Рахмадиев “Алпамыс” (1972), Жұбанова “[[Еңлік-Кебек]]” (1975), Қожамияров “Садыр Палуан” (1977) атты опералық шығармалар жазды, Жұбанова, Қожамияров, М.Сағатов балет жанрында еңбек етті. Брусиловский бесінші, алтыншы, Қожамияров бірінші, екінші, Жұбанова “Жігер” атты симфонияларын жазды. [[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Рахмадиев]]“Дайрабай”, “Құдаша думан” симфониялық күйлерін ұсынды. Қазақ музыкасы үшін бұл күй жанрының өзіндік жаңалығы болатын. 60–70-жылдарда ән жанрында жемісті еңбек еткен [[Бақытжан Байқадамов|Б.Байқадамов]]тың, Ә.Еспаевтың, [[Мыңжасар Маңғытаев|М.Маңғытаев]]тың, [[Шәмші Қалдаяқов|Ш.Қалдаяқов]]тың, [[Әсет Көпбайұлы Бейсеуов|Ә.Бейсеуов]]тің, [[Теміржан Базарбаев|Т.Базарбаев]]тың, [[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев|Е.Хасанғалиев]]тің шығармалары халық ілтипатына бөленді. Кейінгі жылдары опера, симфония, балет саласында – [[Сыдық Мұхамеджанов|С.Мұхамеджанов]] (“Ақан сері – Ақтоқты”), Б.Жұбаниязов (“Махамбет”), Ғ. Жұбанова, Е. Рахмадиев, С.Кибирова (“Үш торай”), А.Серкебаев (“Мой брат Маугли”), С.Еркінбеков (“Мәңгі алау”), аспаптық-камералық және вокалдық музыкада – Ж.Дастенов, Маңғытаев, Сағатов, Ж.Тұрсынбаев, Т.Мұхамеджанов, т.б. композиторлар жемісті еңбек етті. Қазақстан өнер шеберлері Венгрияда (1970, 1973), Германияда (1970, 1972, 1975), Польшада (1971, 1975), Моңғолияда (1971), Чехословакияда (1972, 1974), Кубада кеңінен танымал болды. [[Азия]]да – [[Сингапур]], [[Малайзия]], [[Шри-Ланка]], [[Пәкстан]] (1973), [[Үндістан]]; [[Еуропа]] елдерінде – [[Финляндия]] (1971), [[Франция]], [[Германия]] (1972), [[Италия]] (1976), [[Швеция]]да (1970, 1984) өткізілген КСРО мәдениеті күндерінде Қазақстанның еңбек сіңірген ұжымдары – [[Құрманғазы атындағы халық аспаптар оркестрі]], [[хор]] капелласы, ән-би ансамблі, классикалық би ансамблі, “Отырар сазы” оркестрі, “[[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]]”, “[[Дос-Мұқасан]]”, “[[Арай]]” ансамбльдері, “Сазген” этнографиялық ансамблі, т.б. қатысты. КСРО халық [[артис]]тері – [[Бибігүл Ахметқызы Төлегенова]], [[Роза Бағланова]], [[Ермек Серкебаев]] және [[Роза Жаманова]] қойған концерттерін шет ел көрермендері жоғары бағалады. 70-жылдарда Қазақ музыкасының талантты жас өнерпаздары бүкілодақтық және дүниежүзілік музыка сахнасына шықты. Олардың қатарында Никколо Паганини атындағы халықаралық скрипкашылар байқауының ([[Италия]], [[Генуя]], 1971) лауреаты Э.Нақыпбекова, Глинка атындағы бүкілодақтық әншілер бәйгесінің ([[Мәскеу]], 1976) лауреаты М.Мұсабаев, осы байқаудың дипломанты Р. Жұбатырова, бүкілодақтық дирижерлер байқауының (Мәскеу, 1976) лауреаты [[Т.Мыңбаев|Т. Мыңбаев]], Герберт фон Караян қорының халықаралық байқауының дипломанты (1978) Т.[[Төлепберген Әбдірәшев|Әбдірәшев]], Глинка атындағы бүкілодақтық әншілер байқауы (1975) мен Р.Шуман атындағы халықаралық әншілер байқауының ([[Германия]], Цвиккау, 1977) және Рио-де-Жанейрода өткен әншілердің халықаралық байқауының ([[Бразилия]], 1979) лауреаты [[Ә.Дінішев]], халықаралық скрипкашылар байқауының (Белград, 1977) дипломанты және халықаралық скрипкашылар байқауының [[(Жапония]], [[Токио]], 1982) лауреаты А.Мұсаходжаева, Глинка атындағы бүкілодақтық әншілер байқауының (Мәскеу, 1977) лауреаты, әнші Ғ.Қ. Есімов, Болгарияда өткен халықаралық эстрада әндері байқауының (Болгария, София, 1977) “Алтын Орфей” жүлдесін жеңіп алып, “Алтын микрофон” атты халықаралық байқауда ([[Түркия]], [[Стамбул]], 1979) екінші орынды иеленген әнші Р.Рымбаева, Ж.Б. Виотти атындағы халықаралық пианинода ойнаушылар байқауының (Верчелли, 1980) үздік І сыйлығына ие болған Г.Қадырбекова, [[М.Лонг]] және Ж.Тибо атындағы байқаудың ([[Франция]], [[Париж]], 1983) жеңімпазы атанған [[Ж.Ж. Әубәкірова]], Халықаралық скрипкашылар байқауының ([[Париж]], 1985) лауреаты Г.Мырзабекова, т.б. бар. 1988 – 99 жылдары “Франциядағы қазақ күндерінде” Ж.Әубәкірова жеке концертімен, М.Бисенғалиев (скрипка), А.Бөрібаев (виолончель), Т.Ормантаев (пианино), М.Мұхамедқызы мен Н.Үсенбаева (екеуі де – әнші) өз өнерлерін көрсетті. 2003 жылы мамырда композитор Б.Жұманиязовтың “Махамбет” операсының (либреттосы – Б.Аманшиндікі) беташар қойылымы өтті. Қазақтың музыка мәдениеті аясында музыкатану ғылымы да қанатын кең жайды. [[Затаевич]], [[Жұбанов]], [[Ерзакович]], [[Н.Тифтикиди]], И.Дубовский, Ю.Аравин,[[М.Ахметова]] секілді аға буын ғалымдардың Қазақ музыкасын зерттеуге қосқан үлестері көп. Олардың ізін баса З.Қоспақов, Т.Бекхожина, Ә.Мұхамбетова, С.Елеманова, С.Күзембаева, Б.[[Болат Қарақұлов|Қарақұлов]], т.б. өнер зерттеушілері шықты. Бүгінде Қазақ музыкасы –аяғына нық тұрған, әлем мәдениетінде өзіндік орны айқындалған өнер саласына айналды. <gallery> Zatayevich.jpg|А.В.Затаевич %D0%95%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA.jpg|М.Ержанов %D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2.jpg|Жүсіпбек Елебеков Shamshi.jpg|Ш.Қалдаяқов %22%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%22_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96.jpg|«Гүлдер» ансамблі Dosmukasan.jpeg|Дос-Мұқасан %D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0.jpg|Роза Бағланова </gallery> === Тәуелсіз Қазақстан музыкасы === Қазақстанның қазіргі даму барысында музыка мәдениетінің көп тармақты құрылымы қалыптасты. Республикада Европалық жанрдағы орындаушылық және композиторлық шығармашылықпен қоса, әуенді шығарудың жаңа дәстүрлі, әлемдік көпшілік музыка (рок, эстрада, джаз) және әлемдік концессиялардың діни музыкасы, Қазақстанды мекендеген халықтардың - ұйғырлардың, кәрістердің, немістердің, дұнғандардың орыстардың,татарлардың ауысша кәсіби фольклоры негіз салды. Республикада әртүрлі көркемдік профильдегі орындаушы ұжымдар - Мемлекеттік симфониялық оркестр, Құрманғазы атындағы қазақтың халық аспаптар оркестрі, хор капелласы, халық би ансамблі, Мемлекеттік квартет, эстрадалық ансамбльдер, үрмелі және джаздық оркестрі пайда болды. Қазақстан -әлемдік масштабтағы классикалық музыканы орындаушылар отаны. Ол "- Е. Серкебаев, Б. Төлегенова, Ғ. Есімов, Ә. Дінішев, Г. Қадырбекова, А. Мұсаходжаева, Ж. Әубәкірова, шетелдердегі қазақ музыкалық диаспорасының жұлдыздары - М. Бейсенғалиев, Э. Құрманғалиев, ағайынды Нақыпбековалар. Бүгінгі күні Республикада к. Байсейітова және А. Жұбанов атындағы арнаулы балалар мектебі, Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік Консерваториясы, Астанадағы Ұлттық музыка Академиясы, Абай атындағы мемлекеттік опера және балет театры, Жамбыл атындағы Қазақ Мемлекеттік филармониясы, Қазақконцерт, М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер Институты және басқа да музыкалық - біліми, ғылыми және мәдени мекемелер бар. Музыка бүгін мен болашақты, өткенді жалғастырушы алтын буын міндетін атқарып отыр <ref>http://musicheritage.nlrk.kz/index.php/kz/menu/show/11 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013094438/http://musicheritage.nlrk.kz/index.php/kz/menu/show/11 |date=2016-10-13 }} Қазақтың музыкалық мәдениеті</ref>. == Қазақстандық музыка фестивалдері == Жыл сайын біздің тәуелсіз республикамыз "[[Жігер]]", "[[Алтын алма]]", "[[Жаңа музыка күндері]]", "[[Азия дауысы]]" халықаралық сайысын, ал халық музыканттарын - дәстүрлі музыканың халықаралық фестивалін, жас орындаушылар фестивалін ұйымдастырылатын. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан музыкасы| ]] 3t8ozkpl5rdcw6svm84zwfseirhhhsr Бразилия әкімшілік бөлінісі 0 536470 3652014 3475729 2026-09-08T09:35:22Z Asorev 125569 3652014 wikitext text/x-wiki [[Бразилия]] — 26 [[штат]]тан ''(estados)'' және бір федералды (астаналы) аймақтан тұратын [[Федерациялы мемлекет|федерациялы мемлекет]]. == Тарих == <gallery mode=packed> Image:Mapa_do_Brasil_em_1534.png|1534<br />''13 капитандық'' Image:Mapa_do_Brasil_em_1574.png|1573<br />''Екі патшалық орынбасарлар'' Image:Mapa_do_Brasil_em_1647.png|1647<br />''Голландия шапқыншылығы (қызғылт сары)'' Image:Mapa_do_Brasil_em_1709.png|1709<br />''Отарлық Бразилия'' Image:Mapa_do_Brasil_em_1750.png|1750<br />''Мадрид келісімі'' Image:Mapa_do_Brasil_em_1778.png|1789<br />''Минастағы өзгірістердегі Бразилия ({{lang-pt|Inconfidência Mineira}})'' Image:Mapa_do_Brasil_em_1817.png|1817<br />''Бразилия Корольдігі'' Image:Mapa_do_Brasil_em_1823.png|1822<br />''Империяның провинциялары'' Image:Mapa_do_Brasil_em_1851.png|1851<br />''Үлкен Пара дивизиясы'' Image:Mapa_do_Brasil_em_1889.png|1889<br />''[[Ескі республика]]'' Image:Mapa_do_Brasil_em_1943.png|1943<br />''Қосылған аумағы'' Image:Mapa_do_Brasil_atualmente.png|1990<br />''Қазіргі жағдайы'' </gallery> == Бразилиялық штаттарының тізімі == <div class="thumb center"> <div class="thumbinner " style="width:402px;">{{Image label begin|image=Brazil Labelled Map.svg{{!}}border|width={{{width|400}}}|float={{{float|none}}}}} {{Image label small|x=0.840|y=0.09|scale={{{width|400}}}|text=''[[Atlantic Ocean|<span style="color: #333366;">Атлант<br />мұхиты</span>]]''}} {{Image label small|x=0.04|y=0.70|scale={{{width|400}}}|text=''[[Тынық мұхит|<span style="color: #333366;">Тынық<br />мұхит</span>]]''}} {{Image label small|x=0.75|y=0.701|scale={{{width|400}}}|text=[[Солтүстік аймақ (Бразилия)|Сол. аймақ]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.737|scale={{{width|400}}}|text=[[Солтүстік-шығыс аймақ (Бразилия)|Сол.-шығ. аймақ]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.773|scale={{{width|400}}}|text=[[Орталық-батыс аймақ (Бразилия)|Орт.-бат. аймақ ]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.809|scale={{{width|400}}}|text=[[Оңтүстік-шығыс аймақ (Бразилия)|Оң.-шығ. аймақ]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.845|scale={{{width|400}}}|text=[[Оңтүстік аймақ (Бразилия)|Оңт. аймақ]]}} {{Image label small|x=0.10|y=0.33|scale={{{width|400}}}|text=[[Акри (штат Бразилии)|Акри]]}} {{Image label small|x=0.20|y=0.22|scale={{{width|400}}}|text=[[Амазонас]]}} {{Image label small|x=0.48|y=0.22|scale={{{width|400}}}|text=[[Пара (штат)|Пара]]}} {{Image label small|x=0.27|y=0.08|scale={{{width|400}}}|text=[[Рорайма]]}} {{Image label small|x=0.48|y=0.095|scale={{{width|400}}}|text=[[Амапа]]}} {{Image label small|x=0.24|y=0.39|scale={{{width|400}}}|text=[[Рондония]]}} {{Image label small|x=0.545|y=0.36|scale={{{width|400}}}|text=[[Токантинс]]}} {{Image label small|x=0.61|y=0.25|scale={{{width|400}}}|text=[[Мараньян]]}} {{Image label small|x=0.70|y=0.40|scale={{{width|400}}}|text=[[Баия]]}} {{Image label small|x=0.70|y=0.30|scale={{{width|400}}}|text=[[Пиауи]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.23|scale={{{width|400}}}|text=[[Сеара]]}} {{Image label small|x=0.84|y=0.23|scale={{{width|400}}}|text=[[Риу-Гранди-ду-Норти]]}} {{Image label small|x=0.85|y=0.29|scale={{{width|400}}}|text=[[Параиба]]}} {{Image label small|x=0.77|y=0.32|scale={{{width|400}}}|text=[[Пернамбуку]]}} {{Image label small|x=0.85|y=0.35|scale={{{width|400}}}|text=[[Алагоас]]}} {{Image label small|x=0.82|y=0.38|scale={{{width|400}}}|text=[[Сержипи]]}} {{Image label small|x=0.38|y=0.43|scale={{{width|400}}}|text=[[Мату-Гросу]]}} {{Image label small|x=0.39|y=0.58|scale={{{width|400}}}|text=[[Мату-Гросу-ду-Сул|Мату-Гросу<br />-ду-Сул]]}} {{Image label small|x=0.565|y=0.45|scale={{{width|400}}}|text=[[Фед. аймақ<br />Бразилиа]]}} {{Image label small|x=0.52|y=0.51|scale={{{width|400}}}|text=[[Гояс]]}} {{Image label small|x=0.60|y=0.56|scale={{{width|400}}}|text=[[Минас-Жерайс]]}} {{Image label small|x=0.52|y=0.62|scale={{{width|400}}}|text=[[Сан-Паулу (штат)|Сан-Паулу]]}} {{Image label small|x=0.70|y=0.63|scale={{{width|400}}}|text=[[Рио-де-Жанейро (штат)|Рио-де-Жанейро]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.58|scale={{{width|400}}}|text=[[Эспириту-Санту]]}} {{Image label small|x=0.48|y=0.68|scale={{{width|400}}}|text=[[Парана (штат)|Парана]]}} {{Image label small|x=0.51|y=0.73|scale={{{width|400}}}|text=[[Санта-Катарина]]}} {{Image label small|x=0.43|y=0.78|scale={{{width|400}}}|text=[[Риу-Гранди-ду-Сул]]}} {{Image label small|x=0.22|y=0.80|scale={{{width|400}}}|text=''[[Аргентина|<span style="color: #C0C0C0;">Аргентина</span>]]''}} {{Image label small|x=0.22|y=0.51|scale={{{width|400}}}|text=''[[Боливия|<span style="color: #C0C0C0;">Боливия</span>]]''}} {{Image label small|x=0.14|y=0.65|scale={{{width|400}}}|text=''[[Чили|<span style="color: #C0C0C0;">Чили</span>]]''}} {{Image label small|x=0.05|y=0.07|scale={{{width|400}}}|text=''[[Колумбия|<span style="color: #C0C0C0;">Колумбия</span>]]''}} {{Image label small|x=0.48|y=0.03|scale={{{width|400}}}|text=''[[Французская Гвиана|<span style="color: #C0C0C0;">Французская Гвиана</span>]]''}} {{Image label small|x=0.35|y=0.07|scale={{{width|400}}}|text=''[[Гайана|<span style="color: #C0C0C0;">Гайана</span>]]''}} {{Image label small|x=0.33|y=0.64|scale={{{width|400}}}|text=''[[Парагвай|<span style="color: #C0C0C0;">Прагвай</span>]]''}} {{Image label small|x=0.05|y=0.43|scale={{{width|400}}}|text=''[[Перу|<span style="color: #C0C0C0;">Перу</span>]]''}} {{Image label small|x=0.40|y=0.05|scale={{{width|400}}}|text=''[[Суринам|<span style="color: #C0C0C0;">Суринам</span>]]''}} {{Image label small|x=0.395|y=0.86|scale={{{width|400}}}|text=''[[Уругвай|<span style="color: #C0C0C0;">Уругвай</span>]]''}} {{Image label small|x=0.20|y=0.03|scale={{{width|400}}}|text=''[[Венесуэла|<span style="color: #C0C0C0;">Венесуэла</span>]]''}} {{Image label end}}<div class="thumbcaption clear">[[Саяси карта]]сы [[Бразилия]], елдің ағымдағы бөлінуді көрсетеді.</div> </div></div> {| class="wikitable sortable" style="float:left; text-align:center; clear:all; font-size:85%" ! № ! Ту ! Штат ! Азаю<br />(ISO 3166-2:BR) ! Астана ! Аудан,<br />км² ! Тұрғын,<ref>[http://www.ibge.gov.br/english/ Brazil 2009 Estimate] IGBE: Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística.</ref><br />([[2010]]) чел. ! Тығыздық,<br />([[2010]])чел./км² ! [[ЖІӨ]] (% total) ([[2004]]) ! ЖІӨ адам басына шаққандағы ([[2004]]) ! [[АДИ]] ([[2000]]) ! Сауаттылық ([[2003]]) ! Өлім-жітімі ([[2002]]) ! Орташа өмір сүру ұзақтығы ([[2004]]) |- | 1 | [[Сурет:Bandeira do Acre.svg|45px|border]] | [[Акри (штат)|Акри]] | AC | [[Риу-Бранку (город, Акри)|Риу-Бранку]] | {{Nts|164122,3}} | {{Nts|733559}} | {{Nts|4,47}} | {{Nts|3242123}} ({{Nts|0.2}}%) | {{Nts|5143}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.697}}</font> | 84 % | {{Nts|33.2}}‰ | {{Nts|70.8}} |- | 2 | [[Сурет:Bandeira de Alagoas.svg|45px|border]] | [[Алагоас]] | AL | [[Масейо]] | {{Nts|27779,3}} | {{Nts|3120494}} | {{Nts|112,33}} | {{Nts|11556013}} ({{Nts|0.7}}%) | {{Nts|3877}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.649}}</font> | 70 % | {{Nts|57.7}}‰ | {{Nts|66.0}} |- | 3 | [[Сурет:Bandeira do Amapá.svg|45px|border]] | [[Амапа]] | AP | [[Макапа]] | {{Nts|142827,9}} | {{Nts|669526}} | {{Nts|4,69}} | {{Nts|3720013}} ({{Nts|0.2}}%) | {{Nts|6796}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.753}}</font> | 91 % | {{Nts|24.9}}‰ | {{Nts|69.8}} |- | 4 | [[Сурет:Bandeira do Amazonas.svg|45px|border]] | [[Амазонас]] | AM | [[Манаус]] | {{Nts|1559161,7}} | {{Nts|3483985}} | {{Nts|2,23}} | {{Nts|35889111}} ({{Nts|2.1}}%) | {{Nts|11434}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.713}}</font> | 94 % | {{Nts|20.8}}‰ | {{Nts|73.4}} |- | 5 | [[Сурет:Bandeira da Bahia.svg|45px|border]] | [[Баия]] | BA | [[Салвадор (қала)|Салвадор]] | {{Nts|564830,9}} | {{Nts|14016906}} | {{Nts|24,82}} | {{Nts|86882488}} ({{Nts|4.9}}%) | {{Nts|6350}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.688}}</font> | 79 % | {{Nts|38.7}}‰ | {{Nts|71.4}} |- | 6 | [[Сурет:Bandeira Estado Ceara Brasil.svg|45px|border]] | [[Сеара]] | CE | [[Форталеза]] | {{Nts|148920,5}} | {{Nts|8452381}} | {{Nts|56,76}} | {{Nts|33261175}} ({{Nts|1.9}}%) | {{Nts|4170}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.700}}</font> | 78 % | {{Nts|35.1}}‰ | {{Nts|69.6}} |- | 7 | [[Сурет:Bandeira_do_Distrito_Federal_(Brasil).svg|45px|border]] | Федералды аймақ | DF | [[Бразилиа]] | {{Nts|5787,8}} | {{Nts|2570160}} | {{Nts|444,07}} | {{Nts|43522926}} ({{Nts|2.5}}%) | {{Nts|19071}} | <font color="#009900">{{Nts|0.844}}</font> | 96 % | {{Nts|17.5}}‰ | {{Nts|74.9}} |- | 8 | [[Сурет:Bandeira do Espírito Santo.svg|45px|border]] | [[Эспириту-Санту]] | ES | [[Витория (қала, Бразилия)|Витория]] | {{Nts|46098,6}} | {{Nts|3514952}} | {{Nts|76,25}} | {{Nts|34488268}} ({{Nts|2.0}}%) | {{Nts|10289}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.765}}</font> | 90 % | {{Nts|20.9}}‰ | {{Nts|73.1}} |- | 9 | [[Сурет:Flag of Goiás.svg|45px|border]] | [[Гояс]] | GO | [[Гояния]] | {{Nts|340103,5}} | {{Nts|6003788}} | {{Nts|17,65}} | {{Nts|41316658}} ({{Nts|2.3}}%) | {{Nts|7501}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.776}}</font> | 90 % | {{Nts|20.7}}‰ | {{Nts|72.8}} |- | 10 | [[Сурет:Bandeira do Maranhão.svg|45px|border]] | [[Мараньян]] | MA | [[Сан-Луис (Мараньян)|Сан-Луис]] | {{Nts|331935,5}} | {{Nts|6574789}} | {{Nts|19,81}} | {{Nts|16547977}} ({{Nts|0.9}}%) | {{Nts|2748}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.636}}</font> | 77 % | {{Nts|46.3}}‰ | {{Nts|66.8}} |- | 11 | [[Сурет:Bandeira de Mato Grosso.svg|45px|border]] | [[Мату-Гросу]] | MT | [[Куяба]] | {{Nts|903329,7}} | {{Nts|3035122}} | {{Nts|3,36}} | {{Nts|27935132}} ({{Nts|1.6}}%) | {{Nts|10162}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.773}}</font> | 90 % | {{Nts|21.5}}‰ | {{Nts|72.6}} |- | 12 | [[Сурет:Bandeira de Mato Grosso do Sul.svg|45px|border]] | [[Мату-Гросу-ду-Сул]] | MS | [[Кампу-Гранде]] | {{Nts|357145,8}} | {{Nts|2449024}} | {{Nts|6,86}} | {{Nts|19954505}} ({{Nts|1.1}}%) | {{Nts|8945}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.778}}</font> | 91 % | {{Nts|19.2}}‰ | {{Nts|73.2}} |- | 13 | [[Сурет:Bandeira de Minas Gerais.svg|45px|border]] | [[Минас-Жерайс]] | MG | [[Белу-Оризонти]] | {{Nts|586520,4}} | {{Nts|19597330}} | {{Nts|33,41}} | {{Nts|166564882}} ({{Nts|9.4}}%) | {{Nts|8771}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.773}}</font> | 89 % | {{Nts|20.8}}‰ | {{Nts|74.1}} |- | 14 | [[Сурет:Bandeira do Pará.svg|45px|border]] | [[Пара (штат)|Пара]] | PA | [[Белен (Пара)|Белен]] | {{Nts|1247950,0}} | {{Nts|7581051}} | {{Nts|6,07}} | {{Nts|34196694}} ({{Nts|1.9}}%) | {{Nts|4992}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.723}}</font> | 90 % | {{Nts|27.3}}‰ | {{Nts|71.4}} |- | 15 | [[Сурет:Bandeira da Paraíba.svg|45px|border]] | [[Параиба]] | PB | [[Жуан-Песоа]] | {{Nts|56469,5}} | {{Nts|3766528}} | {{Nts|66,70}} | {{Nts|14863913}} ({{Nts|0.9}}%) | {{Nts|4165}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.661}}</font> | 75 % | {{Nts|45.5}}‰ | {{Nts|68.3}} |- | 16 | [[Сурет:Bandeira do Paraná.svg|45px|border]] | [[Парана (штат)|Парана]] | PR | [[Куритиба]] | {{Nts|199316,7}} | {{Nts|10444526}} | {{Nts|52,40}} | {{Nts|108699740}} ({{Nts|6.2}}%) | {{Nts|10725}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.787}}</font> | 93 % | {{Nts|20.7}}‰ | {{Nts|73.5}} |- | 17 | [[Сурет:Bandeira de Pernambuco.svg|45px|border]] | [[Пернамбуку]] | PE | [[Ресифи]] | {{Nts|98146,3}} | {{Nts|8796448}} | {{Nts|89,63}} | {{Nts|47697268}} ({{Nts|2.7}}%) | {{Nts|5730}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.705}}</font> | 79 % | {{Nts|44.8}}‰ | {{Nts|67.5}} |- | 18 | [[Сурет:Bandeira do Piauí.svg|45px|border]] | [[Пиауи]] | PI | [[Терезина]] | {{Nts|251576,6}} | {{Nts|3118360}} | {{Nts|12,40}} | {{Nts|8611106}} ({{Nts|0.5}}%) | {{Nts|2892}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.656}}</font> | 72 % | {{Nts|33.1}}‰ | {{Nts|68.2}} |- | 19 | [[Сурет:Bandeira Estado RiodeJaneiro Brasil2.svg|45px|border]] | [[Рио-де-Жанейро (штат)|Рио-де-Жанейро]] | RJ | [[Рио-де-Жанейро]] | {{Nts|43780,2}} | {{Nts|15989929}} | {{Nts|365,23}} | {{Nts|222564408}} ({{Nts|12.6}}%) | {{Nts|14639}} | <font color="#009900">{{Nts|0.807}}</font> | 96 % | {{Nts|19.5}}‰ | {{Nts|72.4}} |- | 20 | [[Сурет:Bandeira do Rio Grande do Norte.svg|45px|border]] | [[Риу-Гранди-ду-Норти]] | RN | [[Натал (город)|Натал]] | {{Nts|52810,7}} | {{Nts|3168027}} | {{Nts|59,99}} | {{Nts|15906902}} ({{Nts|0.9}}%) | {{Nts|5370}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.705}}</font> | 77 % | {{Nts|41.9}}‰ | {{Nts|69.8}} |- | 21 | [[Сурет:Bandeira Estado RioGrandedoSul Brasil.svg|45px|border]] | [[Риу-Гранди-ду-Сул]] | RS | [[Порту-Алегри]] | {{Nts|268781,9}} | {{Nts|10693929}} | {{Nts|39,79}} | {{Nts|142874611}} ({{Nts|8.1}}%) | {{Nts|13320}} | <font color="#009900">{{Nts|0.814}}</font> | 95 % | {{Nts|15.4}}‰ | {{Nts|74.5}} |- | 22 | [[Сурет:Bandeira de Rondônia.svg|45px|border]] | [[Рондония]] | RO | [[Порту-Велью]] | {{Nts|237590,9}} | {{Nts|1562409}} | {{Nts|6,58}} | {{Nts|9744908}} ({{Nts|0.6}}%) | {{Nts|6238}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.735}}</font> | 92 % | {{Nts|24.6}}‰ | {{Nts|70.6}} |- | 23 | [[Сурет:Bandeira de Roraima.svg|45px|border]] | [[Рорайма]] | RR | [[Боа-Виста (Рорайма)|Боа-Виста]] | {{Nts|224301,0}} | {{Nts|450479}} | {{Nts|2,01}} | {{Nts|1864318}} ({{Nts|0.1}}%) | {{Nts|4881}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.746}}</font> | 91 % | {{Nts|17.8}}‰ | {{Nts|69.3}} |- | 24 | [[Сурет:Bandeira Santa Catarina.svg|45px|border]] | [[Санта-Катарина]] | SC | [[Флорианополис]] | {{Nts|95703,5}} | {{Nts|6248436}} | {{Nts|65,29}} | {{Nts|70208541}} ({{Nts|4.0}}%) | {{Nts|12159}} | <font color="#009900">{{Nts|0.822}}</font> | 95 % | {{Nts|18.2}}‰ | {{Nts|74.8}} |- | 25 | [[Сурет:Bandeira do Estado de São Paulo.svg|45px|border]] | [[Сан-Паулу (штат)|Сан-Паулу]] | SP | [[Сан-Паулу]] | {{Nts|248197,0}} | {{Nts|41262199}} | {{Nts|166,25}} | {{Nts|546607616}} ({{Nts|30.9}}%) | {{Nts|13725}} | <font color="#009900">{{Nts|0.820}}</font> | 95 % | {{Nts|17.4}}‰ | {{Nts|73.7}} |- | 26 | [[Сурет:Bandeira de Sergipe.svg|45px|border]] | [[Сержипи]] | SE | [[Аракажу]] | {{Nts|21918,4}} | {{Nts|2068017}} | {{Nts|94,35}} | {{Nts|13121517}} ({{Nts|0.7}}%) | {{Nts|6782}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.682}}</font> | 90 % | {{Nts|40.6}}‰ | {{Nts|70.3}} |- | 27 | [[Сурет:Bandeira do Tocantins.svg|45px|border]] | [[Токантинс]] | TO | [[Палмас]] | {{Nts|277621,9}} | {{Nts|1383445}} | {{Nts|4,98}} | {{Nts|4768864}} ({{Nts|0.3}}%) | {{Nts|3776}} | <font color="#ffcc00">{{Nts|0.710}}</font> | 83 % | {{Nts|28.4}}‰ | {{Nts|70.7}} |- style="background: #CCC;" | || ||Барлығы|| || ||8 502 728,5||190 755 799||22,43|| || || || || || |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бразилия штаттары}} [[Санат:Федерализм]] [[Санат:Бразилия әкімшілік бөлінісі]] khpxm11qx9ggmemk5t0sgc6xc7fys2m Уикипедия:Уикидеңгей 4 537752 3651937 3651666 2026-09-08T05:00:22Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651937 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96785" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 785] | data-sort-value="1109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1109] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="87319" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 87 319] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84060" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 060] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55567" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 567] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49444" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 444] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="36696" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 36 696] | data-sort-value="61" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="23358" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 23 358] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="23000" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 000] | data-sort-value="229" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 229] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="20359" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 359] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17262" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 262] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16073" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13769" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11623" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 623] | data-sort-value="60" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 60] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10182" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 182] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8394" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8394] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8232" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8232] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7958" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7958] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7489" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7489] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4521" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4521] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4458" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4458] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3776" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3776] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3332" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3332] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3147" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3147] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2936" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2936] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2150" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2150] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1612" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1612] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1558" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1558] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1180" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1180] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1097" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1097] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1024" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1024] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 734] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="701" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 701] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="691" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 691] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="628" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 628] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="624" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="609" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 609] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="536" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 536] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] gy1c3tw7xxd0exaw2lghc2b3x197u4q Windows 7 0 543032 3651904 3583385 2026-09-07T20:46:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651904 wikitext text/x-wiki '''Windows 7''' - [[Microsoft|Microsoft корпорациясының]] отбасындағы, [[компьютер|компьютерлерге]] арналған операциялық жүйесі. {{Операциялық жүйе | Аты = <center> <span style="color:green;">Windows 7</span> </center> |- | Отбасысы = Microsoft Windows | Логотипі = | Скриншоты = [[Сурет:Microsoft Windows 7 wordmark.svg|222px]] | Атауы = Windows 7 жұмыс үстелі | Жасаушы = [[Microsoft]] | Сайты = [https://www.microsoft.com/windows7 Official website] | Жағдайы = Жұмысын аяқтаған<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/resources/sharedsource/windowslp.mspx|title=Windows Licensing Programs|publisher=[[Microsoft]]|accessdate=2008-09-21|date=June 2011}}</ref> | Лицензиясы = Меншік бағдарламалық жасақтама | Компьютерлік платформасы = [[IA-32]] және [[x86]] (32-биттік жүйе), [[x64]] (64-биттік жүйе) | Жаңарту тәсілі = [[Windows Update]], [[System Center Configuration Manager|SCCM]] | Ядро типі = [[Hybrid kernel|Hybrid]] | Негізгі шыққан күні = 22 қазан 2009 | Ескеру = Өнім өмірлік циклі [[14 қаңтар]] [[2020 жыл|2020]]-да аяқталды }} ==Шығару күні және танымалдық == Oперациялық жүйе [[22 қазан]]да [[2009 жыл]]ғы сатылымға шықты.Web Analytics [EN] айтуынша, Интернетке кіру үшін операциялық жүйелердің әлемде қолданылатын арасында Windows 7 желтоқсан [[2015 жыл|2015]] үлесінің ▼ 37,0% құрады. [[Windows XP]] - осы өлшем бойынша, ол [[2011 жыл]]дың [[тамыз]], алдыңғы көшбасшы ұрып, бірінші орында тұр. [[Сурет:Windows 7 Calculator.png|Windows 7 есептегі|нобай|122px]] ==Негізгі ерекшеліктері== Бұл операциялық жүйеге Unicode 5.1 қолданады. Іздеу панелі Instant Search қазір көп тілдерді таниды. Операциялық жүйенің барлық нұсқалары 50 жаңа қаріптерді қамтиды. Windows 7 - көрсету үшін латын қарағанда Латын тіліне жатпайтын таңбаларды көрсету үшін көп қаріптерді қамтитын Windows алғашқы нұсқасы. ==Нұсқалары== ===Windows 7 Starter=== ---------- Windows 7 Starter — [[Microsoft]] компаниясы шығарған [[Windows 7]] операциялық жүйесінің ең қарапайым және ең төменгі деңгейдегі редакциясы. Бұл нұсқа негізінен әлсіз компьютерлерге, әсіресе [[нетбук]] сияқты құрылғыларға арналған. Windows 7 Starter толық функционалды Windows 7 редакцияларымен салыстырғанда мүмкіндіктері азайтылған және көптеген қосымша функциялары алып тасталған. Ол пайдаланушыға негізгі жүйелік мүмкіндіктерді береді, бірақ интерфейсті кеңейтіп баптау, мультимедиа қызметтері және кәсіби қолдануға арналған функциялар бойынша шектеулері көп болады. Windows 7 Starter көбінесе арзан құрылғыларға алдын ала орнатылып сатылатын OEM нұсқа ретінде таралды. [[Сурет:Замшелый булыжник4.jpg|нобай|222px|Windows 7 Starter]] Windows 7 Starter [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге шығарылды. Ол Windows 7 Home Basic, Home Premium, Professional және Ultimate редакцияларымен қатар ұсынылды. Дегенмен Starter редакциясының басты ерекшелігі — оның кең таралуы көбінесе дүкенде бөлек сатылым арқылы емес, компьютер өндірушілерінің құрылғыларына алдын ала орнатылған түрде жүзеге асуы болды. Starter нұсқасы ең алдымен арзанырақ құрылғылар нарығына бағытталды. Ол кезеңде [[нетбук]] деп аталатын шағын ноутбуктар кеңінен таралған еді. Нетбуктардың процессор қуаты төмен, жедел жады көлемі аз, қатқыл дискі көлемі шектеулі болатын. Сол себепті Windows 7 Starter жүйесі ресурстарды аз пайдаланатын, жеңілдетілген жүйе ретінде жасалды. Windows 7 Starter редакциясы Windows 7 ядросын пайдаланады және жүйенің негізі басқа редакциялармен бірдей. Яғни, ішкі құрылымы жағынан ол Windows 7 отбасына жатады және Windows 7-нің негізгі компоненттерін қолданады. Бірақ Starter редакциясында көптеген визуалды және функционалды мүмкіндіктер қысқартылған. Бұл қысқарту әлсіз құрылғыларда өнімділікті арттыру және жүйенің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Starter редакциясы көптеген қолданушылар үшін интернетке шығу, мәтін жазу, электрондық пошта қолдану және қарапайым тапсырмаларды орындау сияқты күнделікті әрекеттер үшін жеткілікті болды. Windows 7 Starter интерфейсі Windows 7-ге ұқсас болғанымен, графикалық мүмкіндіктері шектеулі. Starter редакциясында [[Windows Aero]] интерфейсі жоқ. [[Windows Aero]] — [[Windows Vista]] және Windows 7 жүйелерінде қолданылған көрнекі интерфейс технологиясы. Оның құрамына мөлдір терезелер, анимацияланған ауысулар, алдын ала көрініс беру, терезелерді экранда ыңғайлы орналастыру және басқа да визуалды элементтер кіретін. Starter редакциясында Aero функциялары болмағандықтан, жүйе қарапайым классикалық стильге жақын интерфейсті қолданады. Бұл өзгеріс жүйеге түсетін графикалық жүктемені азайтады және әлсіз видеокарта немесе интеграцияланған графикасы бар құрылғыларда өнімділікті жақсартады. Windows 7 Starter редакциясының ең белгілі шектеулерінің бірі — жұмыс үстелінің фон суретін стандартты тәсілмен өзгерту мүмкіндігінің жоқтығы. Starter редакциясында пайдаланушы әдеттегі басқару мәзірі арқылы обои қоюды өзгерте алмайды. Басқа редакцияларда фон суретті оңай ауыстыруға болады, ал Starter редакциясында бұл функция әдейі өшірілген. Бұл Microsoft компаниясының Starter редакциясын басқа редакциялардан айыру және қолданушыларды қымбат редакцияларға көшуге ынталандыру саясатының бір бөлігі болды. Дегенмен кейбір пайдаланушылар үшін бұл маңызды шектеу емес, себебі Starter редакциясы негізінен қарапайым қолдануға арналған еді. Windows 7 Starter тек 32-биттік архитектурада шығарылды. Яғни, ол 64-биттік нұсқада қолжетімді болмады. Бұл да оның төмен ресурсты құрылғыларға бағытталғанын көрсетеді. 32-биттік жүйелерде жедел жадыны қолдану шектеулі болады. Starter редакциясы әдетте 2 гигабайт жедел жадыға дейінгі құрылғыларда жұмыс істеуге бағытталған. Кейбір құрылғыларда 1 ГиБ RAM жиі кездесетін. 64-биттік жүйе үлкен жадты қолдайды, бірақ Starter редакциясында бұл мүмкін емес еді. Сондықтан Windows 7 Starter заманауи құрылғыларға емес, әлсіз техникалық сипаттамалары бар нетбуктарға арналған. Windows 7 Starter редакциясы негізгі функцияларды қамтамасыз етеді. Оның құрамында [[Windows Explorer]], [[Start мәзірі]], тапсырмалар тақтасы, басқару тақтасы және жүйелік баптаулар бар. Пайдаланушы файлдармен жұмыс істей алады, интернетке қосыла алады, бағдарламаларды орната алады және қолдана алады. Starter редакциясында интернетке қосылу үшін [[Internet Explorer]] браузері әдепкі түрде орнатылған. Сонымен қатар пайдаланушы басқа браузерлерді де орната алады. Жүйеде файлдарды басқару, папкалар құру, флешка қолдану және желілік функциялар бар. Бұл жағынан Starter редакциясы Windows 7 жүйесінің толық мүмкіндіктерін базалық деңгейде сақтайды. Windows 7 Starter редакциясында мультимедиа мүмкіндіктері шектеулі. Онда [[Windows Media Center]] жоқ. Windows Media Center — теледидар көру, медиа кітапхананы басқару, фильмдер мен музыка ұйымдастыру және бейне жазу сияқты қызметтерді біріктіретін мультимедиа платформасы. Бұл бағдарлама Home Premium және одан жоғары редакцияларда бар. Starter редакциясында мультимедианы басқару тек [[Windows Media Player]] арқылы жүзеге асады. Windows Media Player музыка тыңдау және бейне көру мүмкіндігін береді, бірақ Media Center сияқты кеңейтілген интерфейс пен теледидар қызметтері жоқ. Windows 7 Starter редакциясында кейбір кәсіби функциялар қолжетімді емес. Мысалы, доменге қосылу функциясы жоқ. [[Домен]] — корпоративтік желілерде компьютерлерді орталықтан басқаруға арналған жүйе. Бұл мүмкіндік Windows 7 Professional, Enterprise және Ultimate редакцияларында болады. Starter редакциясында доменге қосылу болмағандықтан, ол кеңсе және корпоративтік ортаға арналмаған. Ол тек үй жағдайында және жеке қолданушылар үшін ыңғайлы. Сонымен қатар Starter редакциясында [[Group Policy]] сияқты әкімшілік құралдар жоқ, бұл да оны кәсіби қолдануға жарамсыз етеді. Windows 7 Starter редакциясында [[Remote Desktop]] функциясы толық іске аспайды. Remote Desktop — басқа компьютерге қашықтан қосылып басқаруға мүмкіндік беретін технология. Starter редакциясында Remote Desktop клиенті ретінде қосылып жұмыс істеуге болады, бірақ Starter орнатылған компьютерге сырттан қосылып басқару мүмкіндігі жоқ. Бұл функция Windows 7 Professional және Ultimate редакцияларында толық қолжетімді. Starter редакциясы арқылы пайдаланушы басқа компьютерге қосыла алады, бірақ Starter жүйесінің өзі қашықтан басқарылатын сервер бола алмайды. Windows 7 Starter редакциясында қауіпсіздік құралдары Windows 7 жүйесінің жалпы қауіпсіздік құрылымына сүйенеді. Онда [[Windows Firewall]] және [[Windows Defender]] сияқты негізгі қорғаныс қызметтері бар. Starter редакциясы [[Windows Update]] арқылы жаңартулар алып тұра алады. Бұл оның маңызды артықшылығы болып саналады, себебі жеңілдетілген редакция болса да, қауіпсіздік жаңартулары арқылы жүйені қорғау мүмкіндігі бар. Бірақ Starter редакциясында кейбір кеңейтілген қауіпсіздік құралдары жоқ. Мысалы, [[BitLocker]] шифрлау технологиясы Starter редакциясында қолжетімді емес. [[BitLocker]] тек Ultimate және Enterprise редакцияларында бар. Starter редакциясында дискті толық шифрлау мүмкіндігі болмағандықтан, деректерді қорғау деңгейі төмендеу болуы мүмкін. Windows 7 Starter редакциясы көптеген стандартты бағдарламаларды орнатуға мүмкіндік береді. Пайдаланушы [[Microsoft Office]] сияқты бағдарламаларды қолдана алады немесе тегін офистік бағдарламаларды орната алады. Сонымен қатар сурет қарау бағдарламалары, архиваторлар және медиа плеерлер жұмыс істей алады. Дегенмен құрылғының техникалық қуаты төмен болғандықтан, ауыр бағдарламалар Starter орнатылған нетбуктарда баяу жұмыс істеуі мүмкін. Мысалы, заманауи ойындар немесе үлкен көлемдегі графикалық редакторлар Starter жүйесі орнатылған құрылғыларда тиімді жұмыс істемейді. Бұл Windows 7 Starter редакциясының негізгі қолдану саласы жеңіл жұмыс екенін көрсетеді. Windows 7 Starter редакциясында виртуализация мүмкіндіктері де шектеулі. Windows 7 Professional және Ultimate редакцияларында [[Windows Virtual PC]] және [[Windows XP Mode]] сияқты функциялар бар. XP Mode — [[Windows XP]] жүйесін виртуалдық ортада іске қосып, ескі бағдарламаларды қолдануға мүмкіндік беретін құрал. Starter редакциясында бұл мүмкіндік жоқ. Сондықтан ескі бағдарламаларды арнайы режимде іске қосу Starter редакциясында қиын болуы мүмкін. Бұл да Starter редакциясының қарапайым қолдануға арналғанын білдіреді. Windows 7 Starter редакциясы желілік мүмкіндіктерді базалық деңгейде қолдайды. Ол Wi-Fi желілеріне қосыла алады, үй желісін құра алады және интернетті қолдануға мүмкіндік береді. Starter редакциясында [[HomeGroup]] функциясы бар. HomeGroup арқылы үй ішіндегі компьютерлер арасында файлдар мен принтерлерді бөлісуге болады. Бұл функция Starter редакциясында қолданушылар үшін пайдалы болды, себебі ол үй жағдайында желі арқылы файл алмасуды жеңілдетті. Бірақ Starter редакциясында корпоративтік желіге арналған кеңейтілген құралдар жоқ болғандықтан, кәсіби желілерде қолдану шектеулі болды. Windows 7 Starter редакциясының өнімділігі көбінесе оның жеңілдетілген құрылымына байланысты жақсы болып көрінді. [[Windows Aero]] интерфейсінің жоқтығы, кейбір қызметтердің өшірілуі және визуалды эффектілердің аз болуы жүйенің жылдам жүктелуіне әсер етті. Бұл әсіресе әлсіз процессорлы және аз жадты нетбуктарда маңызды еді. Starter редакциясы қолданушыларға Windows 7-нің жалпы тұрақтылығын және қарапайым интерфейсін ұсынып, құрылғының қуатын артық жүктемей жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Windows 7 Starter редакциясының лицензиялау түрі көбінесе OEM форматында болды. OEM лицензиясы дегеніміз — [[Операциялық жүйелер|операциялық жүйе]] компьютер өндірушілері арқылы алдын ала орнатылып сатылатын лицензия. Windows 7 Starter жеке дүкендерде сирек сатылғанымен, Acer, [[Asus]], [[Hewlett-Packard|HP]], [[Dell]] және басқа да өндірушілердің нетбуктарында жиі кездесетін. Бұл жүйе арзанырақ болғандықтан, құрылғының жалпы бағасын төмен ұстауға мүмкіндік берді. [[Microsoft]] Starter редакциясы арқылы [[Linux]] жүйесі орнатылған арзан нетбуктармен бәсекелесуге тырысты, себебі сол кезде кейбір құрылғылар Ubuntu немесе басқа [[Linux]] дистрибутивтерімен сатылған болатын. Windows 7 Starter редакциясында пайдаланушы тіркелгілерін басқару мүмкіндігі бар. Бірнеше пайдаланушыға арналған есепшоттар жасауға болады, әкімші және стандартты қолданушы құқықтарын бөлуге болады. Starter редакциясында [[User Account Control]] қызметі де жұмыс істейді. Бұл қызмет жүйеге өзгеріс енгізу кезінде пайдаланушыдан рұқсат сұрайды және қауіпсіздік деңгейін арттырады. Сонымен қатар Starter редакциясында [[Parental Controls]] құралдары бар. Бұл құрал ата-аналарға балалардың компьютерді қолдану уақытын шектеуге және белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға мүмкіндік береді. Windows 7 Starter редакциясы үшін [[Microsoft]] компаниясы [[Windows Anytime Upgrade]] қызметін ұсынды. Бұл қызмет арқылы пайдаланушы Starter редакциясын жоғарырақ редакцияға ауыстыра алады. Мысалы, Home Premium немесе Professional редакциясына көшуге мүмкіндік болды. Бұл үшін қосымша лицензия кілтін сатып алу қажет. Жаңарту процесі кезінде жүйені қайта орнатудың қажеті болмады, тек лицензия ауыстырылып, қосымша функциялар автоматты түрде ашылатын. Бұл Starter қолданушылары үшін ыңғайлы шешім болды, себебі олар қажет болған жағдайда жүйенің толық мүмкіндіктерін сатып алып қолдана алды. Windows 7 Starter редакциясының шектеулері кейбір қолданушыларды басқа редакцияларға көшуге мәжбүр етті. Мысалы, жұмыс үстелінің фон суретін өзгерту мүмкіндігі жоқ болғандықтан, пайдаланушылар арнайы үшінші тарап бағдарламаларын қолдануға тырысатын. Сонымен қатар [[Windows Aero]] интерфейсінің жоқтығы және кейбір функциялардың болмауы да Starter редакциясын қарапайым деңгейде қалдырды. Бірақ Starter редакциясының негізгі мақсаты — ең төменгі деңгейдегі компьютерлерде Windows тәжірибесін беру болғандықтан, бұл шектеулер әдейі енгізілген еді. Windows 7 Starter редакциясы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен салыстырғанда ең аз мүмкіндіктерге ие болса да, ол Windows 7 ядросының тұрақтылығы мен өнімділігін сақтап қалды. Starter жүйесі Windows Vista жүйесіне қарағанда жеңіл және жылдам жұмыс істеді. Бұл әсіресе Vista жүйесін көтере алмайтын әлсіз құрылғылар үшін пайдалы болды. Starter редакциясы [[Windows XP]] жүйесінен кейінгі кезеңде Windows интерфейсін жаңартуға мүмкіндік берді, бірақ [[Windows XP]]-ге қарағанда кейбір аппараттық талаптары жоғары болды. Windows 7 Starter редакциясы қазіргі уақытта ресми түрде ескірген жүйе болып есептеледі. Microsoft Windows 7 жүйесіне негізгі қолдауды [[2015 жыл]]ы тоқтатты, ал кеңейтілген қолдауды [[2020 жыл]]дың [[14 қаңтар]]ында аяқтады. Бұл күннен кейін Windows 7 Starter үшін қауіпсіздік жаңартулары шығарылмайды. Сондықтан Windows 7 Starter жүйесін интернетке қосылып қолдану қауіпсіздік тұрғысынан қауіпті болуы мүмкін. Қауіпсіздік жаңартулары тоқтағаннан кейін жаңа осалдықтар түзетілмейді және жүйе вирустар мен шабуылдарға осал болады. Сол себепті қазіргі кезде Windows 7 Starter тек офлайн режимде немесе арнайы мақсатта ғана қолдануға ұсынылады. Windows 7 Starter редакциясы көптеген қазіргі бағдарламалардың талаптарына сәйкес келмейді. Кейбір заманауи браузерлер Windows 7-ні қолдауды тоқтатты. Сонымен қатар көптеген бағдарламалар [[Windows 10]] немесе [[Windows 11]] жүйелерін талап етеді. Бұл Windows 7 Starter редакциясын күнделікті қолдануға қиындық туғызады. Бірақ ретро компьютерлермен айналысатын адамдар үшін Starter редакциясы қызықты болуы мүмкін, себебі ол әлсіз компьютерлерде Windows 7 интерфейсін қолдануға мүмкіндік береді. Кейбір пайдаланушылар оны ескі ойындарды немесе бағдарламаларды іске қосу үшін қолданады. Windows 7 Starter редакциясы Windows тарихында нетбук дәуірімен тығыз байланысты. Нетбуктар [[2008 жыл|2008]]–[[2011 жыл]]дары өте танымал болды, бірақ кейіннен олардың орнын планшеттер және қуаттырақ ноутбуктар басты. Starter редакциясы сол кезеңдегі арзан құрылғылар нарығына арналған маңызды өнім болды. Ол Windows жүйесін арзанырақ құрылғыларда кең таратуға мүмкіндік берді. Microsoft Starter редакциясы арқылы пайдаланушыларға Windows интерфейсін ұсынды және Linux сияқты тегін жүйелермен бәсекеге түсті. Қорытындылай келе, Windows 7 Starter — Windows 7 операциялық жүйесінің ең төменгі деңгейдегі редакциясы. Ол негізінен [[нетбук]] және әлсіз [[ноутбук]] құрылғыларына арналған. Оның негізгі артықшылығы жүйенің жеңіл жұмыс істеуі және қарапайым қолданушыларға қажетті базалық функцияларды беруінде. Бірақ оның кемшілігі көптеген мүмкіндіктердің жоқтығында, мысалы Aero интерфейсінің болмауы, жұмыс үстелін толық баптай алмау, [[Windows Media Center]] және кәсіби желілік функциялардың жоқтығы. Windows 7 Starter өзінің дәуірінде арзан құрылғылар үшін қолайлы шешім болғанымен, қазіргі уақытта ол ескірген жүйе ретінде қарастырылады және ресми қолдау тоқтағандықтан, қауіпсіздік мәселелері бар. ===Windows 7 Home Basic=== ------- Windows Home Basic — [[Microsoft]] компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің жеңілдетілген редакциясы. Бұл нұсқа негізінен үй қолданушыларына арналған және төмен немесе орта деңгейлі компьютерлерде жұмыс істеу үшін жасалған. Windows Home Basic редакциясы Windows 7 Starter нұсқасынан функционалдығы жоғары, бірақ Windows 7 Home Premium, Windows 7 Professional және Windows 7 Ultimate сияқты редакциялармен салыстырғанда кейбір функциялары шектеулі. Home Basic редакциясы [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Ол барлық аймақтарда бірдей сатылмаған, көбіне дамушы мемлекеттерге бағытталған. Microsoft компаниясы Home Basic редакциясын арзан компьютерлерде қолдануға ыңғайлы ету үшін шығарды. Home Basic көбінесе жаңа ноутбуктарға немесе үстел компьютерлеріне алдын ала орнатылып сатылды. Дүкендерде бөлек лицензия ретінде сирек кездескен. OEM лицензиясы арқылы таралды. Home Basic редакциясы Windows 7 ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық пен өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесінен жақсы. Home Basic негізгі қызметтерді ұсынады: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. Windows Explorer, тапсырмалар тақтасы, [[Start мәзірі]] және басқару тақтасы Home Basic нұсқасында толық жұмыс істейді. Home Basic интерфейсі қарапайым стильде көрсетіледі, Aero функциялары толық қолжетімді емес. Жүйеде фон суретін өзгертуге болады, бірақ кейбір визуалды эффектілер жоқ. Мультимедиа функциялары орташа деңгейде қамтамасыз етілген. Home Basic жүйесінде [[Windows Media Player]] бар, бірақ [[Windows Media Center]] жоқ. Пайдаланушылар мультимедианы стандартты ойнатқыш арқылы немесе үшінші тар[[Сурет:HelloWorld applet screenshot.png|нобай|277px|Home Basic-тегі терезе GUI-і]]ап бағдарламалары арқылы пайдалана алады. Home Basic редакциясы желілік функциялар жағынан жеткілікті. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] желілеріне қосыла алады, жергілікті желі арқылы файлдар алмасып, принтерлерді ортақ қолдана алады. Home Basic жүйесі 32-биттік немесе 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік нұсқалар жедел жадыны максимум 4 ГиБ дейін қолдай алады, ал 64-биттік жүйе одан көп жадыны пайдалана алады. Home Basic редакциясы [[User Account Control]] арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. [[Parental Controls]] функциясы арқылы ата-аналар балалардың компьютерді пайдалану уақытын шектей алады, белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға мүмкіндік береді. Home Basic редакциясында Windows Update арқылы қауіпсіздік жаңартулары алынады, бірақ BitLocker шифрлау технологиясы қолжетімді емес. Windows Anytime Upgrade қызметі арқылы Starter немесе Home Basic қолданушылары Higher редакцияларға, мысалы Home Premium немесе Professional-ға көшу үшін лицензия сатып ала алады. Жаңарту кезінде жүйені қайта орнатудың қажеті жоқ, тек лицензия ауыстырылады, қосымша функциялар автоматты түрде ашылады. Home Basic жүйесінде визуалды және мультимедиа шектеулері болса да, ол төмен қуатты нетбук немесе ноутбук құрылғыларында жақсы жұмыс істейді. Aero интерфейсінің болмауы, кейбір қызметтердің өшірілуі және визуалды эффектілердің аз болуы жүйенің жылдам жүктелуіне әсер етеді. Home Basic редакциясының басты артықшылығы — жеңіл, қарапайым интерфейс және негізгі функциялардың сақталуы. Home Basic редакциясының шектеулері кейбір қолданушыларды Home Premium немесе Professional редакцияларына көшуге мәжбүр етті. Бұл шектеулерге Aero интерфейсінің толық болмауы, [[Windows Media Center]] функциясының жоқтығы, кәсіби желілік құралдардың болмауы жатады. Дегенмен Home Basic редакциясы арзан құрылғыларда Windows 7 интерфейсін тәжірибе жасауға мүмкіндік берді. Қорытындылай келе, Windows Home Basic — Microsoft компаниясының Windows 7 жүйесінің жеңілдетілген редакциясы. Ол әсіресе төмен қуатты нетбук және ноутбук құрылғыларында жұмыс істеуге арналған. Оның басты артықшылығы — жеңіл, қарапайым интерфейс және негізгі қолданушы функцияларының сақталуы. Шектеулеріне қарамастан, Home Basic үй қолданушылары үшін қарапайым және тиімді шешім болды. ===Windows 7 Enterprise=== -------- Windows 7 Enterprise — Microsoft компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің корпоративтік редакциясы. Бұл нұсқа ірі ұйымдар мен кәсіпорындарға арналған және желілік, қауіпсіздік және әкімшілік мүмкіндіктерге кең қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Windows 7 Enterprise редакциясы Windows 7 Professional редакциясынан жоғары, бірақ Windows 7 Ultimate сияқты барлық жеке функцияларды қамтитынын атап өту керек. Enterprise редакциясы 2009 жылы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Ол негізінен ірі компаниялар мен ұйымдарда Volume Licensing арқылы таратылады. Пайдаланушылар бұл редакцияны бөлек дүкеннен сатып ала алмайды. Enterprise корпоративтік желілерде жұмыс істеуге арналған мүмкіндіктермен жабдықталған. Windows 7 Enterprise ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық және өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесіне қарағанда жоғары. Enterprise редакциясы негізгі функцияларды қамтамасыз етеді: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. [[Windows Explorer]], тапсырмалар тақтасы, Start мәзірі және басқару тақтасы Enterprise редакциясында толық жұмыс істейді. Enterprise интерфейсі Windows 7 стилінде көрсетіледі және барлық визуалды эффектілер мен [[Windows Aero]] функцияларын қолдайды. Aero интерфейсі арқылы терезелер мөлдір, анимациялар қосулы, жұмыс үстелін сәндеуге мүмкіндік бар. Мультимедиа функциялары толыққанды. Enterprise жүйесінде [[Windows Media Player]] және [[Windows Media Center]] бар, бұл пайдаланушыларға мультимедиа файлдарын стандартты және кеңейтілген түрде қолдануға мүмкіндік береді. Enterprise редакциясы желілік функциялар жағынан толық. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] және корпоративтік желілерге қосыла алады, файлдарды ортақ пайдалана алады, принтерлерді желі арқылы қолданады. Enterprise корпоративтік желілерде [[Active Directory]] қызметімен интеграцияланады. Бұл қызмет арқылы қолданушыларды басқару, құқықтарды тағайындау және қауіпсіздікті бақылау мүмкіндігі бар. Enterprise редакциясында Group Policy арқылы әкімшілік саясаттарды енгізуге болады. Enterprise редакциясы 32-биттік және 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік жүйелер жедел жадыны максимум 4 ГБ дейін, ал 64-биттік жүйелер одан көп жадыны қолдануға мүмкіндік береді. Enterprise жүйесі көп ядролы процессорлармен және ірі жад көлемімен жұмыс істеуге арналған. Enterprise редакциясы BitLocker шифрлау технологиясын қолдайды. Бұл деректерді қорғауға арналған негізгі құрал. Сонымен қатар, Encrypting File System (EFS) арқылы файлдарды шифрлау мүмкіндігі бар. User Account Control функциясы арқылы жүйенің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге болады. Parental Controls функциясы корпоративтік ортада қолданылмайды, бірақ әкімшілік құқықтары бар пайдаланушылар үшін қауіпсіздік саясаттары қолданылады. Windows Update арқылы Enterprise жаңартуларын алу мүмкіндігі бар. Жүйе автоматты жаңартуларға қосылып, қауіпсіздік патчтарын, қателерді түзетулер мен қызмет жаңартуларын алады. Enterprise редакциясы Windows XP Mode мүмкіндігін қолдайды, бұл ескі бағдарламаларды виртуалды түрде іске қосуға мүмкіндік береді. Enterprise редакциясының негізгі артықшылығы — корпоративтік желілерде кеңейтілген басқару мүмкіндіктері. Ол Volume Activation арқылы лицензияланған ұйымдарға қолжетімді. Windows Anytime Upgrade Enterprise үшін қолданылады, бірақ көбіне ұйымдар Volume Licensing арқылы орнатады. Enterprise редакциясы Multi-Language User Interface (MUI) пакеттерін қолдайды, бұл әр түрлі тілдерде интерфейсті пайдалану мүмкіндігін береді. Enterprise редакциясы виртуализация құралдарын қолдайды. Windows Virtual PC және DirectAccess функциялары арқылы ұйымдарда қашықтықтан жұмыс істеу, корпоративтік желіге қауіпсіз қосылу мүмкіндігі бар. BranchCache қызметі арқылы деректерді локалды сақтау және желі тиімділігін арттыру мүмкіндігі қамтамасыз етіледі. AppLocker функциясы арқылы қолданушылардың қолданбаларды іске қосуына шектеу қоюға болады. Enterprise редакциясы корпоративтік қауіпсіздікті, желілік басқаруды және үлкен ұйымдарға арналған толық функционалды интерфейсті қамтамасыз етеді. Ол Aero, мультимедиа, виртуализация және тіл пакеттері сияқты барлық функцияларды қолдайды. Бұл редакция ірі компаниялар үшін Windows 7 жүйесінің ең толық және икемді нұсқасы болып саналады. ===Windows 7 Ultimate=== ---------- Windows 7 Ultimate — [[Microsoft]] компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің ең толық редакциясы. Бұл нұсқа үй және корпоративтік қолданушыларға арналған. Ultimate редакциясы барлық негізгі және кеңейтілген функцияларды қамтиды. Windows 7 Ultimate Windows 7 Home Premium және Windows 7 Professional редакцияларына қарағанда толық функционалды болып саналады. Ultimate редакциясы барлық визуалды эффектілер, мультимедиа мүмкіндіктері және корпоративтік функцияларды қолдайды. Windows 7 Ultimate [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Бұл редакция әр түрлі тілдік пакеттерді қолдайды және Multi-Language User Interface (MUI) арқылы интерфейсті әр түрлі тілдерде пайдалануға мүмкіндік береді. Ultimate редакциясы негізінен үй қолданушылары мен шағын ұйымдарға арналған, бірақ ірі компанияларда корпоративтік лицензия арқылы да қолданылуы мүмкін. Ultimate редакциясы Windows 7 ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық және өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесінен жоғары. Ultimate негізгі қызметтерді ұсынады: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. [[Windows Explorer]], тапсырмалар тақтасы, [[Start мәзірі]] және басқару тақтасы толық жұмыс істейді. Ultimate интерфейсі Windows 7 стилінде көрсетіледі және барлық визуалды эффектілерді қолдайды. [[Windows Aero]] интерфейсі терезелердің мөлдірлігін, анимацияны және жұмыс үстелін сәндеуді қамтамасыз етеді. Мультимедиа функциялары толыққанды. Ultimate редакциясында [[Windows Media Player]] және [[Windows Media Center]] бар. Бұл пайдаланушыларға мультимедиа файлдарын стандартты және кеңейтілген түрде ойнатуға мүмкіндік береді. Ultimate редакциясы желілік мүмкіндіктерді толық қамтамасыз етеді. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] және корпоративтік желілерге қосыла алады, файлдарды ортақ пайдалана алады, принтерлерді желі арқылы қолданады. Ultimate корпоративтік желілерде [[Active Directory]] қызметімен интеграцияланады. [[Group Policy]] арқылы әкімшілік саясаттарды енгізу мүмкіндігі бар. Enterprise сияқты, Ultimate редакциясы Volume Activation немесе Windows Anytime Upgrade арқылы лицензиялана алады. Ultimate редакциясы 32-биттік және 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік жүйелер жедел жадыны максимум 4 ГБ дейін қолданса, 64-биттік жүйелер одан көп жадыны қолдай алады. Ultimate көп ядролы процессорлармен және үлкен жад көлемімен үйлесімді жұмыс істейді. Ultimate редакциясы BitLocker шифрлау технологиясын қолдайды, бұл деректерді қорғауға арналған негізгі құрал болып табылады. Сонымен қатар Encrypting File System (EFS) арқылы файлдарды шифрлауға мүмкіндік бар. [[User Account Control]] функциясы арқылы жүйенің қауіпсіздігі қамтамасыз етіледі. [[Parental Controls]] функциясы арқылы ата-аналар балалардың компьютерді пайдалану уақытын шектей алады, белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға болады. [[Windows Update]] арқылы Ultimate редакциясы автоматты түрде жаңартулар алады. Жүйе қауіпсіздік патчтарын, қателерді түзету және қызмет жаңартуларын орнатады. Ultimate редакциясы Windows XP Mode мүмкіндігін қолдайды, бұл ескі бағдарламаларды виртуалды түрде іске қосуға мүмкіндік береді. Ultimate редакциясының артықшылығы — толық функционалды интерфейс, барлық визуалды және мультимедиа мүмкіндіктері, корпоративтік және жеке қолданушыларға арналған толық құралдар. Бұл редакция Multi-Language User Interface пакеттерін қолдайды, Aero интерфейсін пайдаланады, виртуализация және BitLocker сияқты барлық функцияларды қамтиды. Ultimate редакциясы Windows 7 жүйесінің ең толық және икемді нұсқасы болып есептеледі. [[Сурет:Finished step.jpg|нобай|277px|Ultimate түріндегі GUI. diskpart.exe мен cmd.exe терезелері орналасқан. Aero қосылған]] Windows 7 Ultimate корпоративтік және үй қолданушылары үшін теңдессіз мүмкіндіктерді ұсынады. Ол барлық негізгі қызметтерді, визуалды эффектілерді, мультимедиа функцияларын, желілік және қауіпсіздік құралдарын біріктіреді. Ultimate редакциясы барлық тілдік пакеттерді қолдап, кеңейтілген лицензиялау және виртуализация мүмкіндіктерін ұсынады. Ultimate редакциясы Windows Anytime Upgrade қызметін қолдайды. Бұл қызмет арқылы басқа Windows 7 редакцияларынан Ultimate редакциясына көшуге болады. Лицензия сатып алғаннан кейін қосымша функциялар автоматты түрде ашылады. Ultimate редакциясы үй, шағын және орта ұйымдарда толық функционалды Windows 7 тәжірибесін қамтамасыз етеді. Windows 7 Ultimate — Microsoft компаниясының Windows 7 жүйесінің ең толық редакциясы. Ол барлық визуалды, мультимедиа, желілік және қауіпсіздік функцияларын қамтиды. Ultimate редакциясы әр түрлі тілдерде интерфейс ұсынуға, виртуализация құралдарын қолдануға және деректерді қорғау мүмкіндігін қамтамасыз етуге арналған. Бұл редакция Windows 7 жүйесінің барлық функцияларын қолдануға мүмкіндік береді. <ref>[https://www.scribd.com/document/159875803/History-of-Microsoft-Windows Windows тарихы (арасында кейбір ақпараттар)]</ref><ref>[https://petri.com/windows-7-editions-comparison/ Windows 7 Релиз нұсқалары]</ref><ref>[https://www.cnet.com/tech/services-and-software/windows-7-starter-edition-explained/ Windows 7 Starter ақпарат (1-)]</ref><ref>[https://technologizer.com/2009/04/22/windows-7-starter-edition-its-trialware/index.html Windows 7 Starter ақпарат (2-)]</ref><ref>[https://www.brevis.ru/software/microsoft/operating-systems/windows-7-home-basic Windows 7 Home-Basic ақпарат (орысша 1-)]</ref> <ref>[https://www.about-win7.com/windows-7-home-basic.html Home basic нұсқасының қолданылым, функциялары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260115022820/https://www.about-win7.com/windows-7-home-basic.html |date=2026-01-15 }}</ref> <ref>[https://www.pcworld.com/article/527623/windows7-7.html Windows 7-нің 6 нұсқасының баяндамасы]</ref> == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Windows XP]] * [[Windows Vista]] * [[Windows 8]] [[Санат:Операциялық жүйелер]] pgvsczmy0ctiyxflq370qf8yd3r4ocp Билік басындағы монархтардың тізімі 0 546293 3652079 3607962 2026-09-08T10:38:03Z ~2026-48574-22 185434 /* Монархтар тізімі */ VIII Хокон 3652079 wikitext text/x-wiki Монарх деп [[монархия]]ның басшысы атайды, ол мемлекеттің өмір сүру үшін немесе әдетте бас тартқанға дейін басқаратын, әдетте, төрі арқылы тақ мұра алатын адам басқаратын нысаны. Монархтар автократтар болуы мүмкін (барлық абсолюттік монархияларда сияқты) немесе заң шығарушы билікке және / немесе атқарушы билікке (көптеген конституциялық монархиялар сияқты) берілген нақты билікпен шектелмеген немесе ешқандай резервтік держава болмаған салтанатты фигуралар болуы мүмкін. Көптеген жағдайларда монарх [[мемлекеттік дін]] мен байланысты болады. Көптеген мемлекеттерде монархтың кішігі, қатыспаған немесе билік етуге қабілетсіз болған кезде регент басқаруы мүмкін болса да, кез келген уақытта бір монархтың болуы мүмкін. [[Андорра]]дағы қазіргі жағдай сияқты, екі монарх бір мезгілде бір мемлекеттің үстінен билік жүргізетін жағдайларды өзекті деп атайды. Монархтар өз атаулары мен стилі бойынша [[Қаратпа сөз|ерекшеленеді]], көбінесе дәстүрлермен анықталады және мемлекеттің конституциясы бойынша кепілдендіріледі. Түрлі атаулар ағылшын тілінде қолданылады; мысалы, ''патша'' және ''ханзада'', «ханзада» және «ханшайым», «император» және ''императрица'' типтік болған жерде қолданылған.<ref>{{Cite web|title=Monarch|publisher=CollinsDictionary.com. Collins English Dictionary - Complete & Unabridged 11th Edition.|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/monarch|accessdate=22 September 2012}}</ref><ref>{{Cite book|last=Herb|first=Michael|title=All in the family: absolutism, revolution, and democracy in the Middle East|publisher=SUNY Press|year=1999|location=New York|page=235|url=https://books.google.com/books?id=i6hd9w64lcgC|isbn=978-0-7914-4168-8}}</ref><ref>{{Cite book|last=Spellman|first=W. M.|title=Monarchies 1000–2000|publisher=Reaktion Books|year=2001|location=London|pages=22–23|url=https://books.google.com/books?id=MRbExiEuYPsC|isbn=978-1-86189-087-0}}</ref><ref>{{Cite book|last=Harris|first=Nathanial|title=Systems of Government: Monarchy|publisher=Evans Brothers|year=2009|location=London|page=38|url=https://books.google.com/books?id=o5SKJanyblIC|isbn=978-0-237-53932-0}}</ref><ref name="hindley">{{Cite book|last=Hindley|first=Geoffrey|title=The Royal Families of Europe|publisher=Constable & Robinson|year=2000|location=London|pages=1–6|url=|isbn=978-0-7867-0828-4}}</ref> Олар жергілікті тілдерде әртүрлі түрде қаралатын болса да, төмендегі тізімдегі атаулар мен тақырыптар ағылшын тіліндегі жалпы эквиваленті арқылы әшекейленген. Роман цифрлары, қолданыстағы әкімшілерді бірдей атаумен бөлектеу үшін пайдаланылған, Саяси және әлеуметтік-мәдени зерттеулерде монархия әдетте тұқым қуалайтын ережемен байланысты; көптеген монархтар тарихи және қазіргі заман контексттерінде корольдік отбасында дүниеге келді. Аралықты қанға жақындату, примогендік және аға тәуелділік сияқты әр түрлі формулаларды қолдану арқылы анықтады. Кейбір монархиялар, алайда, мұрагерлік етпейді, ал билеуші сайлау процесінің көмегімен анықталады; Қазіргі үлгі — [[Малайзия]]ның тақ мұрагері. Бұл жүйелер монархияның модельдік тұжырымдамасына қарсы тұрады, бірақ олар көбінесе осындай деп саналады, өйткені олар белгілі бір қауымдастық сипаттамаларын сақтайды. Көптеген жүйелер мұрагерлік және сайланбалы элементтердің комбинациясын пайдаланады, онда сайлауды немесе мұрагердің тағайындалуын патша қанының мүшелері шектейді. Төмендегі жазбалар алфавиттік тәртіппен ұйымдастырылған тиісті дұшпандардың жанында көрсетіледі. Бұл монархтар өздерінің егемен мемлекеттерінде мемлекет басшысы ретінде билік етеді. Құрастырушы бөлімшені басқаратын монархлар, мәдени немесе дәстүрлі саясатты құрайтын монархтар құрамына кіреді. Өтініш берушілерге талондар жойылған жағдайда үміткерлерді қараңыз. == Монархтар тізімі == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" |- ! scope="col"| Мемлекеті<br />{{small|(лауазымы)}} ! scope="col"| Суреті ! scope="col"| Монарх<br />(Туған жылы) ! scope="col"| Таққа отырған күні ! scope="col" class=unsortable| Өкілеттігі ! scope="col"| Әулеті ! scope="col"| Басқару формасы ! scope="col"| Мұрагерлігі ! scope="col" class=unsortable|Елтаңба,<br>ту ! scope="col" class=unsortable|Қайнар көзі |- | rowspan=2|{{байрақ|Андорра}}<br />{{small|（[[Андорра ханзадалырының тізімі|Ханзада]]）}} | [[Сурет:JLSerranoP.jpg|100px]] | {{sort|Хосеп-Льюис, Серрано Пентинат|[[Серрано Пентинат Хосеп-Льюис]]<br />(1977 туған)}} | {{sort|20250531|31 мамыр 2025 жыл}} | {{Age in years and days|2025|5|31}} жыл, {{age in days|2025|5|31}} күн | rowspan=2| {{sort|яяя|{{small|（Қолданылмайды）}}}} | rowspan=2| [[Андорраның тең төрешілері|Тең төрешілер]] | rowspan=2| [[Андорра 1278 парежесі|Парежесі]] | rowspan=2| [[Сурет:Coat of Arms of the high authorities of Andorra.svg|30px|border]] | rowspan=2|<ref name="andorra2">{{Cite web|author=Government of Andorra|title=Recepció de Nadal del copríncep episcopal Joan-Enric Vives|work=Portal web del Govern d’Andorra|publisher=Government of Andorra|date=2009-12-23|url=http://www.govern.ad/?p=3995|accessdate=2010-12-07|language=Catalan}}</ref> |- | [[Сурет:Emmanuel Macron in Tallinn Digital Summit. Welcome dinner hosted by HE Donald Tusk. Handshake (36669381364) (cropped_2).jpg|100px]] | {{sort|Макрон, Эммануэль|[[Эммануэль Макрон]]<br />(1977 туған)}} | {{sort|20170514|14 мамыр 2017 жыл}} | {{Age in years and days|2017|5|14}} жыл, {{age in days|2017|5|14}} күн |- | {{байрақ|Ұлыбритания}}<br />{{small|（[[Британ монархиясы|Монарх]]）}} | rowspan=15|[[Сурет:King Charles III (July 2023).jpg|100px]] | rowspan=15|{{sort|Чарльз, III|[[III Чарльз]]}}<br>(1948 туған) | rowspan=15|{{sort|20220908|8 қыркүйек 2022 жыл}} | rowspan=15|{{Age in years and days|2022|8|9}} жыл, {{age in days|2022|8|9}} күн | rowspan=15|{{sort|Виндзор|[[Виндзор әулеті|Виндзор]]}}<br /> | [[Британ монархиясы|Конституциялық монархия]] | rowspan=15|[[Британдық тақтың мұрагері|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Royal standard of the United Kingdom.svg|30px|border|alt=Ұлыбританиядағы штандарты]]<br>[[Сурет:Royal Standard of the United Kingdom (in Scotland).svg|30px|border|alt=Шотландиядағы штандарты]] | <ref name="charles">{{Cite web|title= Charles is King of 15 countries - but for how much longer? |work= [[BBC News]] |url= https://www.bbc.com/news/world-65426265 |accessdate= 2024-09-10}}</ref> |- | {{байрақ|Антигуа және Барбуда}}<br />{{small|（[[Антигуа және Барбуда монархиясы|Монарх]]）}} |[[Антигуа және Барбуда монархиясы|Конституциялық монархия]] | | <ref name="charles"/> |- | {{байрақ|Аустралия}}<br />{{small|（[[Аустралия монархиясы|Монарх]]）}} | [[Аустралия монархиясы|Конституциялық монархия]] | | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Багам аралдары}}<br />{{small|（[[Багам аралдарының монархиясы|Монарх]]）}} | [[Багам аралдарының монархиясы|Конституциялық монархия]] | | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Белиз}}<br />{{small|（[[Белиз монархиясы|Монарх]]）}} | [[Белиз монархиясы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Канада}}<br />{{small|（[[Канада монархиясы|Монарх]]）}} | [[Канада монархиясы|Конституциялық монархия]] |[[Сурет:Royal Standard of Canada.svg|30px|border|alt=Royal Standard of Canada]] | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Гренада}}<br />{{small|（[[Гренада монархиясы|Монарх]]）}} | [[Гренада монархиясы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Ямайка}}<br />{{small|（[[Ямайка монархиясы|Монарх]]）}} | [[Ямайка монархиясы|Конституциялық монархия]] | | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Жаңа Зеландия}}<br />{{small|（[[Жаңа Зеландияның монархиясы|Монарх]]）}} | [[Жаңа Зеландияның монархиясы|Конституциялық монархия]] | | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Сент-Китс және Невис}}<br />{{small|（[[Сент-Китс және Невис монархиясы|Монарх]]）}} | [[Сент-Китс және Невис монархиясы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Сент-Люсия}}<br />{{small|（[[Сент-Люсия монархиясы|Монарх]]）}} | [[Сент-Люсия монархиясы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}<br />{{small|（[[Сент-Винсент және Гренадиндердің монархиясы|Монарх]]）}} | [[Сент-Винсент және Гренадиндердің монархиясы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Соломон аралдары}}<br />{{small|（[[Соломон аралдарының монархы|Монарх]]）}} | [[Соломон аралдарының монархы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Тувалу}}<br />{{small|（[[Тувалу монархиясы|Монарх]]）}} | [[Тувалу монархиясы|Конституциялық монархия]] |— | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}<br />{{small|（[[Папуа — Жаңа Гвинея монархиясы|Монарх]]）}} | [[Папуа — Жаңа Гвинея монархиясы|Конституциялық монархия]] | — | <ref name="charles" /> |- | {{байрақ|Бахрейн}} | [[Сурет:Hamad bin Isa Al Khalifa April 2016.jpg|100px]] | {{sort|Халифа, Хамад ибн Иса|[[Бахрейн әмірі|Әмір]] [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]<br />(1950 туған)}} | {{sort|19990306|6 наурыз 1999 жыл}} | {{Age in years and days|1999|3|6}} жыл, {{Age in days|1999|3|6}} | {{sort|Халифа|[[Әл-Халифа]]}}<ref>{{Cite book|author= Alghanim, Salwa |title= The reign of Mubarak al-Sabah: Shaikh of Kuwait, 1896-1915 |publisher= I.B.Tauris |year= 1998 |page= 5 |url= http://books.google.com.my/books?id=icj1SiWf6YUC |isbn= 978-1-86064-350-7}}</ref> | [[Аралас үкімет]] | [[Бахрейн тағына мұрагерлік тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Royal Standard of Bahrain.svg|30px|border|alt=Royal Standard of Bahrain]] | <ref name="bahr">{{Cite journal|title= The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes |journal= The Estimate |publisher= The International Estimate, Inc. |url= http://www.theestimate.com/public/022202b.html |date= 2002-02-22 |accessdate= 2011-11-12}}</ref> |- | {{байрақ|Бельгия}} | [[Сурет:Sergio Mattarella and Belgian King Philippe at Quirinale in 2021 (6) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Филип|[[Бельгия королі|Король]] [[Филип (Бельгия королі)|Филип]]<br />(1960 туған)}} | {{sort|20130721|21 шілде 2013 жыл}} | {{Age in years and days|2013|7|21}} жыл, {{Age in days|2013|7|21}} | [[Саксен-Кобург-Гот]] | [[Бельгия патшасы|Конституциялық монархия]] | [[Бельгия тағына мұрагерлік тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Royal Standard of King Philippe of Belgium.svg|30px|border]] | |- | {{байрақ|Бутан}} | [[Сурет:Jigme Khesar Namgyel Wangchuck at the Enthronement of Naruhito.jpg|100px]] | {{sort|Вангчук, Джигме Кхесар|[[Друк гьялпо|Патша]] [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]<br />(1980 туған)}} | {{sort|20061209|9 желтоқсан 2006 жыл}} | {{Age in years and days|2006|12|9}} жыл, {{Age in days|2006|12|9}} | [[Вангчук]] | [[Конституциялық монархия]] | [[Бутан тағына мұрагерлік тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | — | |- | {{байрақ|Бруней}} |[[Сурет:Hassanal_Bolkiah.jpg|100px]] | {{sort|Болкиах, Хассанал|[[Бруней сұлтаны|Сұлтан]] [[Хассанал Болкиах]]<br />(1946 туған)}} | {{sort|19671004|4 қазан 1967 жыл}} | {{Age in years and days|1967|10|4}} жыл, {{Age in days|1967|10|4}} | [[Болкиах]] | [[Абсолюттік монархия]] | [[Бруней тақ мұрагерлік тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Personal Emblem of the Sultan of Brunei.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Камбоджа}} | [[Сурет:King Norodom Sihamoni (2019).jpg|100px]] | [[Камбоджа королі|Король]] [[Нородом Сиамони]]<br />(1953 туған) | {{sort|20041014|14 қазан 2004 жыл}} | {{Age in years and days|2004|10|14}} жыл, {{Age in days|2004|10|14}} | [[Нородом]] | [[Конституциялық монархия]] | Тұқымқуалайтын, сайлайтын | [[Сурет:Royal Standard of the King of Cambodia.svg|40px|border]] | <ref name="Government of Tonga">{{Cite web|author= Government of Tonga |title= Geneology{{sic|hide=y}} of King Tupou VI |publisher= Office of the Lord Chamberlain |date= 2008-07-28 |url= https://www.pmo.gov.to/geneology-of-king-george-tupou-v.html |accessdate= 2010-12-09 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20100824193544/https://www.pmo.gov.to/geneology-of-king-george-tupou-v.html |archivedate= 2010-08-24}}</ref><ref name="tonga">{{Cite web|author= Government of Tonga |title= Tu'i Kanokupolu |publisher= Palace Office |url= http://www.palaceoffice.gov.to/index.php-?option=com_content&view=category&layout=blog&id=68&Itemid=81 |accessdate= 2011-11-12 |deadurl= yes |archiveurl= https://web.archive.org/web/20111130040342/http://www.palaceoffice.gov.to/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=68&Itemid=81 |archivedate= 2011-11-30 |df= dmy-all}}</ref> |- | {{байрақ|Дания}} | [[Сурет:King Frederik X in 2025.jpg|100px]] | {{sort|Фредерик, II|[[Дания монархиясы|Патша]] [[X Фредерик]]<br />(1968 туған)}} | {{sort|20240114|14 қаңтар 2024 жыл}} | {{Age in years and days|2024|1|14}} жыл, {{Age in years and days|2024|1|14}} күн | [[Глюксбургтар]] | [[Конституциялық монархия]] | [[Дания тағына мұрагерлік тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Royal Standard of Denmark.svg|40px|alt=Royal Standard of Denmark]] | <ref>{{Cite web|url= https://qazaqstan.tv/news/187658/ |title= Дания Королі Фредерик X таққа отырды |lang= kk |publisher= [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date= 2024-01-15 |accessdate= 2024-09-10}}</ref> |- | {{байрақ|Жапония}} | [[Сурет:Naruhito and Masako visit Bogor Palace 48 (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Нарухито|[[Жапон императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<br />(1960 туған)}} | {{sort|20190501|1 мамыр 2019 жыл}} | {{Age in years and days|2019|5|1}} жыл, {{age in days|2019|5|1}} күн | {{sort|Ямато|[[Жапон Император әулеті|Ямато]]}} | [[Жапон императоры|Конституциялық монархия]] | [[Жапон тағына мұрагерлік тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Flag of the Japanese Emperor.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Иордания}} | [[Сурет:King Abdullah II (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Абдалла|[[Иордания королі|Король]] [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]<br />(1962 туған)}} | {{sort|19990207|7 ақпан 1999 жыл}} | {{Age in years and days|1999|2|7}} жыл, {{age in days|1999|2|7}} күн | [[Һашим әулеті|Һашим]] | [[Конституциялық монархия]] | [[Иордания тағына мұрагерлік тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Royal standard of Jordan.svg|40px|border|alt=Royal Standard of Jordan]] | |- | {{байрақ|Кувейт}} | [[Сурет:Mishal Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah GCC.jpg|100px]] | {{sort|Сабах|[[Кувейт әмірі|Әмір]] [[Мишааль әл-Ахмад әл-Джабер ас-Сабах]]<br />(1940 туған)}} | {{sort|20231216|16 желтоқсан 2023}} | {{Age in years and days|2023|12|16}} жыл, {{age in days|2023|12|16}} күн | {{sort|Сабах|[[Әл-Сабах]]}} | [[Конституциялық монархия]] | Тұқымқуалайтын, сайлайтын | [[Сурет:Standard of the Emir of Kuwait.svg|40px]] | <ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kuveyt-memleketinin-zhana-amirine-konil-aytu-zhedelhatyn-zholdady-17113156 |title= Президент Кувейт Мемлекетінің жаңа Әміріне көңіл айту жеделхатын жолдады |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-12-17 |accessdate= 2024-09-10}}</ref> |- | {{байрақ|Лесото}} |[[Сурет:Letsie_III.jpg|100px]] | {{sort|Летсе, III|[[Лесото корольдерінің тізімі|Король]] [[III Летсе]]<br />(1963 туған)}} | {{sort|19900312|12 наурыз 1990 жыл}} | {{Age in years and days|1990|3|12}} жыл, {{age in days|1990|3|12}} күн | [[Мошеш]] | [[Конституциялық монархия]] | Тұқымқуалайтын, сайлайтын | [[Сурет:Royal Standard of Lesotho.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Лихтенштейн}} | [[Сурет:Ιωάννης Αδάμ Β΄ του Λίχτενσταϊν.jpg|100px]] | {{sort|Ханс Адам|[[Лихтенштейннің княздығы тізімі|Князь]] [[II Ханс Адам]]<br />(1945 туған)}} | {{sort|19891113|13 қараша 1989 жыл}} | {{Age in years and days|1989|11|13}} жыл, {{age in days|1989|11|13}} күн <br /> | [[Лихтенштейн әулеті|Лихтенштейн]] | [[Конституциялық монархия]] | [[Лихтенштейннің патшалық тағын мұра ету тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Standard of the Prince of Liechtenstein.svg|40px|border|alt=Royal Standard of the Prince of Liechtenstein]] | |- | {{байрақ|Люксембург}} | | {{sort|Вильгельм V|[[Люксембург билеушілерінің тізімі|Ұлы герцог]] [[V Вильгельм (Люксембург ұлы герцогі)|V Вильгельм]]<br />(1981 туған)}} | {{sort|20251003|3 қазан 2025 жыл}} | {{Age in years and days|2025|10|3}} жыл, {{age in days|2025|10|3}} күн | [[Нассау-Вайльбург]] | [[Конституциялық монархия]] | [[Люксембург тағына мұрагерлік тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Standard of the Grand Duke of Luxembourg.svg|40px]] | |- | {{байрақ|Малайзия}} | [[Сурет:Sultan Ibrahim Ismail (48400998097) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Исмаил, Ибраһим|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]}}<br />(1958 туған) | {{sort|20240131|31 қаңтар 2024 жыл}} | {{Age in years and days|2024|1|31}} жыл, {{age in days|2024|1|31}} күн | [[Джохор]] | [[Конституциялық монархия]] | Тұқымқуалайтын, ротация | [[Сурет:Flag of the Supreme Head of Malaysia.svg|40px]] | |- | {{байрақ|Монако}} | [[Сурет:Prince Albert II of Monaco at the Enthronement of Naruhito (1).jpg|100px]] | {{sort|Альбер|[[Монако ханзадасы|Ханзада]] [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]<br />(1958 туған)}} | {{sort|20050406|6 сәуір 2005 жыл}} | {{Age in years and days|2005|4|6}} жыл, {{age in days|2005|4|6}} күн | [[Гримальди]] | [[Конституциялық монархия]] | [[Монаконың тақ мұрагері болу тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Personal standard of Prince Alberto II of Monaco.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Марокко}} | [[Сурет:Pedro Sánchez se reúne con el rey de Marruecos, Mohamed VI (1) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Мұхаммед|[[Марокко монархтарының тізімі|Король]] [[VI Мұхаммед]]<br />(1963 туған)}} | {{sort|19990723|23 шілде 1999 жыл}} | {{Age in years and days|1999|7|30}} жыл, {{age in days|1999|7|30}} күн | [[Алауиттер]] | [[Конституциялық монархия]] | [[Марокко тағына мұрагерлік тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Royal standard of Morocco.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Нидерланд}} | [[Сурет:Zijne Majesteit Koning Willem-Alexander met koningsmantel april 2013 (cropped).jpeg|100px]] | {{sort|Виллем-Александр|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]<br />(1967 туған)}} | {{sort|20130430|30 сәуір 2013 жыл}} | {{Age in years and days|2013|4|30}} жыл, {{age in days|2013|4|30}} күн | [[Орандар әулеті|Орандар]] | [[Конституциялық монархия]] | [[Нидерланды тағына мұрагерлік тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Royal Standard of the Netherlands.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Норвегия}} | [[Сурет:Príncipe Heredero Haakon Magnus 2025.jpg|100px]] | {{sort|VIII Хокон|[[Норвегия королі|Король]] [[VIII Хокон]]<br />(1973 туған)}} | {{sort|20260828|28 тамыз 2026 жыл}} | {{Age in years and days|2026|8|28}} жыл, {{age in days|2026|8|28}} күн | [[Глюксбургтар]] | Конституциялық монархия | [[Тақтың мұрагерлік норвегиялық тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Kongeflagg.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Оман}} | [[Сурет:Secretary Pompeo Meets with the Sultan of Oman Haitham bin Tariq Al Said (49565463757) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Тарық, Хайсам бен|[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]<br />(1954 туған)}} | {{sort|20200110|10 қаңтар 2020 жыл}} | {{Age in years and days|2020|1|10}} жыл, {{age in days|2020|1|10}} күн | {{sort|Бу Саид|[[Әл Бу Саид]]}} | [[Абсолюттік монархия]] | Тұқымқуалайтын | [[Сурет:Standard of the Sultan of Oman.svg|40px|border]] | <ref>{{Cite web|url= http://www.akorda.kz/kz/events/memleket-basshysy-oman-sultany-haisam-ben-tarik-al-saidke-konil-aitu-zhedelhatyn-zholdady |title= Мемлекет басшысы Оман Сұлтаны Хайсам бен Тариқ Әл Саидке көңіл айту жеделхатын жолдады |date= 2020-01-11 |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-09-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200227213817/http://www.akorda.kz/kz/events/memleket-basshysy-oman-sultany-haisam-ben-tarik-al-saidke-konil-aitu-zhedelhatyn-zholdady |date= 2020-02-27}}</ref> |- | {{байрақ|Катар}} | [[Сурет:تميم بن حمد بن خليفة آل ثاني (49759678641) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Тани|[[Катар Әмірі|Әмір]] [[Тамим бин Хамад Әл Тани]]<br />(1980 туған)}} | {{sort|20130625|25 маусым 2013 жыл}} | {{Age in years and days|2013|6|25}} жыл, {{age in days|2013|6|25}} күн | {{sort|Тани|Әл-Тани}} | [[Абсолюттік монархия]] | Тұқымқуалайтын | — | |- | {{байрақ|Сауд Арабиясы}} | [[Сурет:Salman of Saudi Arabia - 2020 (49563590728) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Сауд, Салман ибн Абдул-Әзиз|[[Сауд Арабия королі|Король]] [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]]<br />(1935 туған)}} | {{sort|20150123|23 қаңтар 2015 жыл}} | {{Age in years and days|2015|1|23}} жыл, {{age in days|2015|1|23}} күн | {{sort|Сауд|[[Әл-Сауд]]}} | [[Абсолюттік монархия]] | [[Сауд Арабиясының таққа мұрагерлік тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Royal Standard of Saudi Arabia.svg|40px|border]] | <ref>{{cite news |title=Saudi Arabia's King Abdullah dies |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-30945324 |publisher=[[BBC News]] |date=2015-01-23 |accessdate=2015-01-23}}</ref> |- | {{байрақ|Испания}} | [[Сурет:Felipe_VI_2015_(cropped).jpg|100px]] | {{sort|Филипп, VI|[[Испания королі|Король]] [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]]<br />(1968 туған)}} | {{sort|20140619|19 маусым 2014 жыл}} | {{Age in years and days|2014|6|19}} жыл, {{age in days|2014|6|19}} күн | [[Бурбондар]] | Конституциялық монархия | [[Испан таққа мұрагерлік тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Royal Standard of Spain.svg|40px|border|alt=Royal Standard of Spain]] | |- | rowspan="2"|{{байрақ|Эсватини}} | [[Сурет:Mswati III in Yokohama (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Мсвати, III|[[Эсватини королі|Король]] [[III Мсвати]]<br />(1968 туған)}} | rowspan="2"|{{sort|19860425|25 сәуір 1986 жыл}} | rowspan="2"|{{Age in years and days|1986|4|25}} жыл, {{age in days|1986|4|25}} күн | rowspan="2"|Дламини | rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | rowspan="2"|[[Эсватини тақ мұрагері|Тұқымқуалайтын]] | rowspan="2"|[[Сурет:Coat of arms of Eswatini.svg|40px|border|alt=Coat of arms of Eswatini]] | rowspan="2"| |- | [[Сурет:Ntombi Tfwala 20160607.jpg|100px]] | {{sort|Нтфомби|Ана-Королева [[Нтфомби]]<br />(1949 туған)}} |- | {{байрақ|Швеция}} | [[Сурет:Carl XVI Gustaf of Sweden 2018 (42282165922) (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Карл|[[Швеция королі|Король]] [[Карл XVI Густав]]<br />(1946 туған)}} | {{sort|19730915|15 қыркүйек 1973 жыл}} | {{Age in years and days|1973|9|15}} жыл, {{age in days|1973|9|15}} күн | [[Бернадоттар]] | Конституциялық монархия | [[Швед шіркеуінің мұрагері|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Royal standard of Sweden.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Тайланд}} | [[Сурет:King Rama X official (crop).png|100px]] | {{sort|Вачиралонгкорн|[[Таиланд королі|Король]] Маха [[Вачиралонгкорн]]<br />(1952 туған)}} | {{sort|20161013|13 қазан 2016 жыл}} | {{Age in years and days|2016|10|13}} жыл, {{age in days|2016|10|13}} күн | [[Чакри]] | Конституциялық монархия | [[1924 сарайы мұрагерлік құқығы|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:King's Standard of Thailand.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Тонга}} | [[Сурет:Dinner for His Majesty King Tupou VI of the Kingdom of Tonga and Her Majesty Queen Nanasipau’u 04.jpg|100px]] | {{sort|Тупоу|[[Тонга королі|Король]] [[VI Тупоу]]<br />(1959 туған)}} | {{sort|20120318|18 наурыз 2012 жыл}} | {{Age in years and days|2012|3|18}} жыл, {{age in days|2012|3|18}} күн | [[Тупоу]] | Конституциялық монархия | [[Тонга мұрагерлік тәртібі|Тұқымқуалайтын]] | [[Сурет:Royal Standard of Tonga.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|БАӘ}} | [[Сурет:His Highness Sheikh Mohammed Bin Zayed Al Nahyan, at Hyderabad House, in New Delhi on February 11, 2016.jpg|100px]] | {{sort|Нахайян, Мұхаммед ибн Заид|[[Біріккен Араб Әмірліктері президенті|Президент]] [[Мұхаммед ибн Заид Әл-Нахайян]]<br />(1961 туған)}} | {{sort|20220514|14 мамыр 2022 жыл}} | {{Age in years and days|2022|5|14}} жыл, {{age in days|2022|5|14}} күн | {{sort|Нахаян|Әл-Нахаян}} | Абсолютті-Конституциялық | Тұқымқуалайтын, сайлайтын | [[Сурет:Flag of the President of the United Arab Emirates.svg|40px|border]] | |- | {{байрақ|Ватикан}} | [[Сурет:León XIV (cropped).jpg|100px]] | {{sort|Лео|[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]<br />(1955 туған)}} | {{sort|20250508|8 мамыр 2025 жыл}} | {{Age in years and days|2025|5|8}} жыл, {{age in days|2025|5|8}} күн | {{sort|яяя|{{small|(Қолданылмайды)}}}} | [[Абсолюттік монархия]] | [[Конклав|Құзырынша]] | [[Сурет:Palazzo Farnese flag of the Papacy.svg|40px]] | |} ==Сыртқы сілтемелер== *[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] * Бар тақтар тізімі *{{cite web | author = Buyers, Christopher | title = The Royal Ark: Royal and Ruling Houses of Africa, Asia, Oceania and the Americas | url = http://www.royalark.net/}} *{{cite web |author = Soszynski, Henry |title = Genealogical Gleanings: Royal and Noble Lineages |url = http://uqconnect.net/~zzhsoszy/ |publisher = University of Queensland |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110512204117/http://uqconnect.net/~zzhsoszy/ |archivedate = 2011-05-12 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Reflist|2}} {{Reflist|2|group=Ескерту}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Тізімдер]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] o93rmu5eq1a1z31lhybpp21533wyd4e Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы 0 550408 3652080 2461779 2026-09-08T10:38:28Z Қайнар орталықтандырылған кітапхана 184285 қателер өзгертілді 3652080 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан Республикасының "Тiл туралы" заңы 1997 ж. 11 шiлдеде қабылданды.''' Қазақстанның мемлекеттік тілі - қазақ тілі. Ұлтаралық тілі орыс тілі және тағы басқа тілдердің ережелері мен заңдастықтарын растайтын және реттейтін нормалар жиынтығы. ==Тарихы== Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тiл туралы» Заңы 1997 жылғы 11 шiлдеде қабылданды.Атап айтқанда, 1998 жылғы 14 тамызда «Мемлекеттiк органдарда мемлекеттiк тiлдiң қолданылу аясын кеңейту туралы», Елбасының 1998 жылғы 5 қазаңдағы № 4106 Жарлығымен бекiтiлген «Тiлдердi қолдану мен дамытудың мемлекеттiк бағдарламасы» тағы басқалары. Бас-аяғы 4-5 жылдың iшiнде тiл жөнiнде 17 құжат қабылданды. ==Тілімізді сақтау үшін жасалынған ұсыныстар== # Мемлекеттiк органдарда iс қағаздарды жүргiзуде қос тiлдiлiктен, бiр тiлдiлiкке, яғни қазақ тiлiнде жүргiзуге көшу керек. Ол үшiн тiл туралы Заңның тиiстi баптарына өзгерiс енгiзу қажет. # Ата Заңымыздың 7-шi бабының «Мемлекеттiк ұйымдарда және жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында орыс тiлi ресми түрде қазақ тiлiмен тең қолданылады» деген 2-шi тармағын алып тастау қажет. # Тiл туралы Заңның 24-шi бабында «Қазақстан Республикасының тiл туралы Заңының бұзылуына кiнәлi мемлекеттiк органдардың, кез келген меншiк нысанындағы ұйымдардың 1-шi басшылары, сондай-ақ заңды және жеке тұлғалар Қазақстан Республикасының Заңдарына сәйкес жауапты болады» делiнген. Заңның осы қағидасына сәйкес әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы Кодексiне өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу қажет. # Аталған Заңның 25-шi бабына және Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң биылғы жылғы 8-шi қаңтардағы №16 Қаулысымен бекiтiлген Ережеге сәйкес, тiлдер туралы Заңдардың сақталуына бақылау жасауды өз шегiнде Қазақстан Республикасының ақпарат және қоғамдық келiсiм Министрлiгi жүзеге асырады. Осы Ережеге сәйкес облыстық ақпарат және қоғамдық келiсiм Департаментi, прокуратура органдарымен бiрiгiп, тiл туралы Заң талаптарының орындалуына дәйектi түрде бақылау жасауды қамтамасыз ету керек. # Мемлекеттiк органдарда бос лауазымдарға қызметкерлер қабылдағанда, олардың бiлiктiлiк талаптарының тiзбесiне мiндеттi түрде қазақ тiлiнде iс қағаздарын жүргiзе алатындығы енгiзiлуi тиiс.<ref>Қазақ тілі: жоғары оқу орындарына арналған түсушілерге арналған оқулық-тест.Алматы:ШЫҢ-КІТАП, 2006-304б</ref><ref>{{cite web | url=http://www.kaznu.kz/kz/1969 | title=Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ тілі]] [[Санат:Қазақстан Республикасының заңдары]] 5y4uvnwutxznze9v1lgsxso9eiv9zj4 Уикипедия:Жаңалықтар/Техникалық 4 554792 3651887 3649684 2026-09-07T18:43:28Z MediaWiki message delivery 28897 /* Tech News: 2026-37 */ жаңа бөлім 3651887 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|2014 жылғы техникалық жаңалықтар|2015 жылғы техникалық жаңалықтар|2016 жылғы техникалық жаңалықтар|2017 жылғы техникалық жаңалықтар|2018 жылғы техникалық жаңалықтар|2019 жылғы техникалық жаңалықтар|2020 жылғы техникалық жаңалықтар|2021 жылғы техникалық жаңалықтар|2022 жылғы техникалық жаңалықтар|2023 жылғы техникалық жаңалықтар|2024 жылғы техникалық жаңалықтар|2025 жылғы техникалық жаңалықтар|2026 жылғы техникалық жаңалықтар}} {{Жинақталған мазмұн|20|400}} == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:32, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:29, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:16, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:43, 2026 ж. ақпанның 2 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 04:29, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:16, 2026 ж. ақпанның 17 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:03, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:51, 2026 ж. наурыздың 2 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:52, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:35, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:50, 2026 ж. наурыздың 23 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:25, 2026 ж. наурыздың 31 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:18, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:18, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:59, 2026 ж. сәуірдің 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:05, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:42, 2026 ж. мамырдың 5 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:20, 2026 ж. мамырдың 12 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:21, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:51, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:08, 2026 ж. маусымның 2 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:29, 2026 ж. маусымның 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:48, 2026 ж. маусымның 15 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:04, 2026 ж. маусымның 23 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:47, 2026 ж. маусымның 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:56, 2026 ж. шілденің 6 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:10, 2026 ж. шілденің 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10:45, 2026 ж. шілденің 21 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077] * DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. * The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201] '''Updates for technical contributors''' * After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604] * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533] * From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:48, 2026 ж. шілденің 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518] * The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia. * Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326] '''Updates for technical contributors''' * The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698] * The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:45, 2026 ж. тамыздың 4 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001] * Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:44, 2026 ж. тамыздың 11 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:02, 2026 ж. тамыздың 18 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783] * In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448] '''Updates for technical contributors''' * User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466] * Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386] * Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:44, 2026 ж. тамыздың 25 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks. '''Updates for editors''' * The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28. * At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors. * Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>onlyredirects:</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>withredirects:</nowiki></code></bdi>, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>incategory:</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>intitle:</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>insource:</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089] * The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>deepcat</nowiki></code></bdi> could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859] '''Updates for technical contributors''' * The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465] * The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]] '''In depth''' * Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:52, 2026 ж. қыркүйектің 1 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30990659 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259] * The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the "[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]" option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback. * The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549] * A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:1</nowiki></code></bdi> instead of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:0</nowiki></code></bdi>. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704] * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116] '''Updates for technical contributors''' * Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi> option, as gadgets are always loaded through <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi>. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:43, 2026 ж. қыркүйектің 7 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31008437 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> 8aboy9hkl3ls86o5gk8xb741p29xbgz Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары 0 561462 3651906 3608622 2026-09-07T21:27:55Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Жазу қатесін түзеттім 3651906 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Николас Мадуро]]<br>заңдылық талқыланды |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Катерина Сакелларопулу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |Рухани көшбасшы [[Әли Хаменеи]] |Президенті [[Ибраһим Раиси]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Марио Абдо Бенитес]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Хосе Мария Балькасар]] |Премьер-министрі [[Анибаль Торрес]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |Премьер-министрі [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Риши Сунак]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Аслан Георгиевич Бжания|Аслан Бжания]] |Премьер-министрі [[Александр Золотинскович Анкваб|Александр Анкваб]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|президенті [[Мұса Бихи Абди]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]] |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]] |colspan=2 align="center"|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 706hit3rgwhx81yppgeqjj2krvp9k3h 3651907 3651906 2026-09-07T21:52:48Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Энди Бёрнем 3651907 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Николас Мадуро]]<br>заңдылық талқыланды |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Катерина Сакелларопулу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |Рухани көшбасшы [[Әли Хаменеи]] |Президенті [[Ибраһим Раиси]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Марио Абдо Бенитес]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Хосе Мария Балькасар]] |Премьер-министрі [[Анибаль Торрес]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |Премьер-министрі [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Аслан Георгиевич Бжания|Аслан Бжания]] |Премьер-министрі [[Александр Золотинскович Анкваб|Александр Анкваб]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|президенті [[Мұса Бихи Абди]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]] |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]] |colspan=2 align="center"|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 6nt4q01aszsywp0mffz41xnutu16333 3651908 3651907 2026-09-07T21:56:43Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Сергей Фёдорович Корецкий 3651908 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Николас Мадуро]]<br>заңдылық талқыланды |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Катерина Сакелларопулу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |Рухани көшбасшы [[Әли Хаменеи]] |Президенті [[Ибраһим Раиси]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Марио Абдо Бенитес]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Хосе Мария Балькасар]] |Премьер-министрі [[Анибаль Торрес]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |Премьер-министрі [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Аслан Георгиевич Бжания|Аслан Бжания]] |Премьер-министрі [[Александр Золотинскович Анкваб|Александр Анкваб]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|президенті [[Мұса Бихи Абди]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]] |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]] |colspan=2 align="center"|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] apax1ysnwg54vedml6zniq4dn95x0j4 3651909 3651908 2026-09-07T22:01:01Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Украина премьер-министрі 3651909 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Николас Мадуро]]<br>заңдылық талқыланды |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Катерина Сакелларопулу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |Рухани көшбасшы [[Әли Хаменеи]] |Президенті [[Ибраһим Раиси]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Марио Абдо Бенитес]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Хосе Мария Балькасар]] |Премьер-министрі [[Анибаль Торрес]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Аслан Георгиевич Бжания|Аслан Бжания]] |Премьер-министрі [[Александр Золотинскович Анкваб|Александр Анкваб]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|президенті [[Мұса Бихи Абди]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]] |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]] |colspan=2 align="center"|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 6l3fsrgcg4qq1uf91bnaoc2ml6vx6lc 3651910 3651909 2026-09-07T22:06:03Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Кейко Фухимори 3651910 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Николас Мадуро]]<br>заңдылық талқыланды |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Катерина Сакелларопулу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |Рухани көшбасшы [[Әли Хаменеи]] |Президенті [[Ибраһим Раиси]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Марио Абдо Бенитес]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Кейко Фухимори]] |Премьер-министрі [[Анибаль Торрес]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Аслан Георгиевич Бжания|Аслан Бжания]] |Премьер-министрі [[Александр Золотинскович Анкваб|Александр Анкваб]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|президенті [[Мұса Бихи Абди]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]] |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]] |colspan=2 align="center"|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] rhrwtg2rzew7rerz25dnp25jhe7et4w 3651912 3651910 2026-09-07T22:44:29Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ 3651912 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Николас Мадуро]]<br>заңдылық талқыланды |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Катерина Сакелларопулу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |Рухани көшбасшы [[Әли Хаменеи]] |Президенті [[Ибраһим Раиси]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Аслан Георгиевич Бжания|Аслан Бжания]] |Премьер-министрі [[Александр Золотинскович Анкваб|Александр Анкваб]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|президенті [[Мұса Бихи Абди]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]] |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]] |colspan=2 align="center"|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] bmujxb48yw2p8et3tcbpz3hv9z5hpc4 3651915 3651912 2026-09-07T23:49:31Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Дельси Родригес 3651915 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Катерина Сакелларопулу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |Рухани көшбасшы [[Әли Хаменеи]] |Президенті [[Ибраһим Раиси]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Аслан Георгиевич Бжания|Аслан Бжания]] |Премьер-министрі [[Александр Золотинскович Анкваб|Александр Анкваб]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|президенті [[Мұса Бихи Абди]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]] |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]] |colspan=2 align="center"|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 7sbpabaswfvdhrzxbjzxignnp5t05k0 3651916 3651915 2026-09-08T00:00:13Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Жазу қатесін түзеттім 3651916 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Катерина Сакелларопулу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғары көшбасшы|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Аслан Георгиевич Бжания|Аслан Бжания]] |Премьер-министрі [[Александр Золотинскович Анкваб|Александр Анкваб]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|президенті [[Мұса Бихи Абди]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]] |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]] |colspan=2 align="center"|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] dlr9zqn3wfn0n8wxaz970mw3pq3t9jg 3651917 3651916 2026-09-08T00:07:59Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Жазу қатесін түзеттім 3651917 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Катерина Сакелларопулу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Аслан Георгиевич Бжания|Аслан Бжания]] |Премьер-министрі [[Александр Золотинскович Анкваб|Александр Анкваб]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|президенті [[Мұса Бихи Абди]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]] |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]] |colspan=2 align="center"|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] a97gn2dgy0v2prxq7jlkwrzk3pnc4mw 3651918 3651917 2026-09-08T00:11:39Z ~2026-48574-22 185434 /* Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды */ 3651918 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Катерина Сакелларопулу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Александр Золотинскович Анкваб|Александр Анкваб]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|президенті [[Мұса Бихи Абди]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]] |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]] |colspan=2 align="center"|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] sf6gvwot8ypr9i4uajgrzi3ianhl2ll 3651919 3651918 2026-09-08T00:19:45Z ~2026-48574-22 185434 /* Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды */ 3651919 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Катерина Сакелларопулу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|президенті [[Мұса Бихи Абди]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]] |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]] |colspan=2 align="center"|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 794f8evogwnaw3zwadvonl2xagpu2q2 3651920 3651919 2026-09-08T00:23:33Z ~2026-48574-22 185434 /* Танылмаған мемлекеттер мен қоғамдық ұйымдар */ 3651920 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Катерина Сакелларопулу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Ұлттық Ассамблея (Венесуэла)|Ұлттық Ассамблея]] |[[Сурет:Flag of Venezuela.svg|25px]] [[Венесуэла]] |colspan=2 align="center"|Ұлттық ассамблеясының президенті [[Хуан Гуайдо]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] rgb74p9htwmpov1w34ekt80rhj5evtk 3651921 3651920 2026-09-08T00:38:01Z ~2026-48574-22 185434 /* Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер */ 3651921 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Катерина Сакелларопулу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] mfng2q9vkysbl6f127u3jyn660s0fjp 3651996 3651921 2026-09-08T08:10:25Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Константинос Тасулас 3651996 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дэвид Кабуа]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] l9yc8a6rf2xucmnw9k49l9egio98913 3652083 3651996 2026-09-08T10:46:33Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Хильда Хайн 3652083 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Ариф Алви]]<ref>{{Cite news|title=Ариф Алви Пәкістан президенті атанды|url=http://juldyz.kz/2018/09/05/arif-alvi-pakistan-prezidenti-atandy/|accessdate=2018-09-09}}</ref>. | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] elhzsimzbo2rk4o7oo2hbbzbvuq2qfk 3652085 3652083 2026-09-08T10:51:15Z ~2026-48574-22 185434 /* БҰҰ мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі */ Әсиф Әли Зардари 3652085 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Аймен Бенабдеррахман]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} |Ханзадалық [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Жозеп Мария Маури]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Патрик Стрзода]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Никол Вавоевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="#D8F8D8" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Дэвид Харли]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |Федералды президенті [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Федералды канцлері [[Карл Нехаммер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Корнелиус Смит (генерал-губернатор)|Корнелиус Смит]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Абдул Хамид (саясаткер)|Абдул Хамид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шейх Хасина Вазед]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2"|<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp;– [[Кристиан Шмидт]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мокветси Масиси]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Жаир Болсонару]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |{{BFA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Уақытша Премьер-министрі [[Аполлинер Жоаким Кьелем де Тамбела]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue|Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Лотай Церинг]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp;– [[Нгуен Фу Чонг]] |- |Президенті [[Нгуен Фу Чонг]] |Премьер-министрі [[Фам Минь Тинь]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Олаф Шольц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[II Маргрете]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Данило Медина]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |Императоры [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фумио Кисида]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/496407-zhaponiya-premer-ministri-otstavka-a-ketedi Жапония үкіметі отставкаға кетіп, жаңа Премьер-Министр сайланды Барлық құқықтар қорғалған. inform.kz белсенді сілтемені пайдаланыңыз 2021]</ref> |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Джоко Видодо]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Абдул Латиф Рашид]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Мұстафа әл-Кадфхими]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майкл Хиггинс]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гвюдни Йоуханнессон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="#D8F8D8"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хун Сен]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джастин Трюдо]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Густаво Петро]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Карлос Альварадо Кесада]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]] |- |Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |{{CHN}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төрағасы]] [[Си Цзиньпин]] |Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эгилс Левитс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кришьянис Кариньш]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мишель Наим Аун|Мишель Аун]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Анри]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Каталин Новак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Виктор Орбан]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Исмаил Сабри Яакоб]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Ибрагим Мұхамед Солих|Ибрагим Солих]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Джордж Велла]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Андрес Мануэль Лопес Обрадор]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Расс Кун]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="#D8F8D8"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Мохаммаду Бухари]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Анджей Дуда]] | bgcolor="#D8F8D8" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Матеуш Моравецкий]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Марселу Ребелу ди Соза]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Антониу Кошта]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Клаус Йоханнис]] |Премьер-министрі [[Николае Чукэ]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Джанкарло Вентурини]] және [[Марко Николини]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |{{SAU}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Патша және Премьер-министрі [[Салман ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Уовел Рамкалаван]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маки Салл]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Фредерик Баллантайн]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ральф Гонсалвиш]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Тэпли Ситон]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Тимоти Харрис]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ана Брнабич]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Халима Якоб]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Ли Сянь Лун]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Башар әл-Асад]] |Премьер-министрі [[Имад Хамис]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зузана Чапутова]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эдуард Хегер]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Борут Пахор]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Роберт Голоб]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Стево Пендаровски]] | bgcolor="#D8F8D8" |Үкімет төрағасы [[Димитар Ковачевски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Чан Сантохи]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Пхэтхонгтхан Чиннават]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Кохир Расулзада]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тенику Талези]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Альберто Лакалье Поу]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Джиойе Конроте]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Фрэнк Мбаинимарама]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|''[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Фердинанд Маркос (кішісі)]]'' |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Саули Нийнистё]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Санна Марин]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Элизабет Борн]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="#D8F8D8"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Мило Джуканович]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Дритан Абазович]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Милош Земан]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Петр Фиала]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan=2 align="center"|Президенті [[Габриэль Борич]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" bgcolor="#D8F8D8" align="center" |[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]]<br>[[Виола Амерд]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]] Иньяцио Кассис Ги Пармелен |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="#D8F8D8" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Готабая Раджапакса]] |Премьер-министрі [[Ранил Уикрмесингхе]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="#D8F8D8" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="#D8F8D8" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Алар Карис]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Кая Каллас]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сахле-Ворк Зевде]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="#D8F8D8" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хашим Тачи]] |Премьер-министрі [[Авдулла Хоти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Цай Инвэнь]] |Атқарушы юань төрағасы [[Су Цзэн Чан]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 5v6ynbhmxerhz5cqkehgs84p21w99zl Канон Вакэсима 0 570901 3652081 3640109 2026-09-08T10:40:08Z Arekas1994 184270 /* */ 3652081 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kanon Wakeshima 20090705 Japan Expo 20.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} '''Канон Вакэсим''' (жап. 分島 花音 ''Вакэсима Канон'',  28 маусым 1988 жылы, Жапонияда дүниге келген) — жапондық [[әнші]] және [[виолончельші]]. == Өмірбаяны == Үш жасынан бастап Канон Вакэсима виолончельде ойнауды үйренеді. Орта мектепте ол өзнін жеке [[ансамбл]]ін құрап, әртүрлі концерттерге қатысып, [[виолончель]]де ойнап және де өз әндерін жаза бастайды. Яғни, өз бойындағы компотизиторлық қасиетін дамытады. Бірінші рет Канон орта мектептегі фестивальде әнін шырқайды. Біраз уақыт өте келе, [[Sony Music]] компаниясы ұйымдастырған байқауға өтініш өткізеді. Содан кейін Sony Music компаниясына тіркеледі. 2008 жылы 28 мамыр күні Канон  DefStar Recordsта сахнаға бірінші қадамын жасайды. Осы жылы Мана оның жеке продюсері атанады. Мана Канонға ән жазу және аранжировкамен көмектеседі. == Дискографиясы == === Студиялық альбомдар === 2015 жылы 3 студиялық альбом шығарылды. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Жыл !Ақпарат !Чарттағы ең жоғары позиция  |- | align="center" |2009 | align="left" | * Shinshoku Dolce (жап. 侵食ドルチェ Синсеку доруте) * Шығарылды: 18 ақпан 2009 жылы | align="center" |47 |- | align="center" |2010 | align="left" | * Lolitawork Libretto (жап. 少女仕掛けのリブレット Сё:дзё сикакэ но рибурэтто) * Шығарылды: 28 шілде 2010 жылы | align="center" |83 |- | align="center" |2015 | align="left" | * Tsukinami (жап. ツキナミ Цукинами) * Шығарылды: 25 ақпан 2015 жылы | align="center" |30 |- |2016 | * luminescence Q. E. D. * Шығарылды: 30 қараша 2016 жылы |} === Синглдар === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! Жыл ! Атауы !Чарттағы ең жоғары позиция  ! Альбом |- | align="center" rowspan="2" |2008 | align="left" |'''''Still Doll''''' | align="center" |33 | rowspan="2" | ''Shinshoku Dolce'' |- | align="left" |'''''Suna No Oshiro''''' | align="center" |39 |- | align="center" rowspan="2" |2009 | align="left" |'''''Toumei no Kagi''''' | align="center" |— | rowspan="2" | ''Lolitawork Libretto'' |- | align="left" |'''''Otome no March''''' | align="center" |— |- | align="center" rowspan="1" |2012 | align="left" |'''''Foul Play ni Kurari / Sakura Meikyuu''''' | align="center" |35 | rowspan="4" | ''Tsukinami'' |- | align="center" rowspan="3" |2014 | align="left" |'''''Signal''''' | align="center" |54 |- | align="left" |'''''Killy Killy Joker''''' | align="center" |34 |- | align="left" |'''''World ' s End, Girl's Rondo''''' | align="center" |17 |- | align="center" rowspan="1" |2015 | align="left" |'''''Right Light Rise''''' | align="center" |50 | rowspan="1" | — |- |2015 |'''''Wa Kimi Soleil''''' |} === Треки === Shinshoku Dolce альбомі: :* 1. "Sweet Ticket" (1:19) :* 2. "Shinku no Fetarizumu (真紅のフェータリズム Crimson Fatalism)" (2:51) :* 3. "Kagami (鏡 Mirror)" (3:07) :* 4. "Still Doll" (Album Version) (3:44). Синглі ретінде сөйледі эндинга бірінші маусымына аниме Рыцарь-Вампир. :* 5. "Maboroshi (マボロシ Illusion)" (3:40) :* 6. "Ennui Kibun! (アンニュイ気分! Dull Mood!)" (3:19) :* 7. "Suna no Oshiro (砂のお城 Sand Castle)" (3:09). Синглі ретінде сөйледі эндинга екінші маусымына аниме Рыцарь-Вампир. :* 8. "Monochrome Frame" (3:50) :* 9. "L' espoir ~no Mahou Akai мамандар қатысты~ (L ' espoir ～魔法の赤い糸～ Hope ~Special Red Thread~)" (3:13) :* 10. "Kuroi Torikago (黒い鳥籠 Black Bird Cage)" (2:54) :* 11. "skip turn step♪" (4:36) :* 12. "Shiroi Kokoro (白い心 White Heart)" (3:22) :* 13. "Sweet Dreams" (1:34) Lolitawork Libretto альбомі: :* 1. "Shakespeare no Wasuremono (シェークスピアの忘れ物 Lost and Found of Shakespeare) ～Prologue～" (2:00) :* 2. "No Kajitsu Keikoku (果実の警告 Warning from Fruit)" (3:05) :* 3. "Dokushouka Himegimi (読書家姫君 Bookworm Princess)" (3:47) :* 4. "Twinkle Star!" (3:20) :* 5. "Toumei no Kagi (透明の鍵 Transparent Sky)" (3:29) :* 6. "Mamaredo no Sora (マーマレードスカイ Marmalade Sky)" (3:38) :* 7. "Kuroneko to Pianist no Tango (黒猫とピアニストのタンゴ Tango with the Black Cat Pianist)" (3:09) :* 8. "Hime Charleston (プリンセスチャールストン Princess Charleston)" (4:14) :* 9. "Tree of Sorrow" (3:33) :* 10. "Celmisia" (4:25) :* 11. "Otome no March (音女のマーチ March of the Virgin)" (4:41) :* 12. "Shakespeare no Wasuremono (シェークスピアの忘れ物 Lost and Found of Shakespeare) ～Epilogue～" (1:44) :* 13. "Shoujo Jikake no Riburetto (少女仕掛けのリブレット Lolitawork Libretto) ～Storytelling by Solita～" (4:05) Tsukinami альбомі: :* 1. "Killy Killy Joker" (4:41) :* 2. "Tsukinami (ツキナミ)" (4:54) :* 3. "Sansukumi (さんすくみ)" (3:58) :* 4. "Chocolate (チョコレート)" (4:45) :* 5. "Signal" (5:32) :* 6. "Foul Play ni Kurari (ファールプレーにくらり)" (4:29) :* 7. "Sakura Meikyuu (サクラメイキュウ)" (4:36) :* 8. "Geijutsuka no Kawaii Souzoutachi (芸術家のかわいい想像たち)" (3:18) :* 9. "Nightingale (ナイチンゲール)" (3:34) :* 10. "World' s End, Girl's Rondo" (4:28) :* 11. "Monster Star (モンスター・スタ)" (5:16) [[Санат:XXI ғасыр әншілері]] [[Санат:Жапония әншілері]] [[Санат:28 маусымда туғандар]] [[Санат:1988 жылы туғандар]] her1hodupperk84rclcvra895qpgd67 Маңғал тамы 0 576096 3651945 3528666 2026-09-08T05:58:54Z Guka1996 184255 3651945 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Маңғал тамы''' — тарих және сәулет өнерінің [[ескерткіш]]і. Амангелді ауданының Үрпек ауылынан 5 км қашықтықтағы Ағаштыкөл көлінің солтүстік-шығыс жағалауындағы зиратта орналасқан. 19 ғасырдың ақырында қаз руының елке атасынан шыққан Маңғал деген кісі қабірінің басына тұрғызылған. Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің «Қазжөндеу» шеберханасының мамандары алғаш 1980 жылы мемлекеттік есепке алып, 2001 жылы зерттеу жұмыстарын жүргізген. Ескерткіш табанының көлемі 7,02 – 7,00 м. Порталдық-күмбезді пішінде тұрғызылған. Алдыңғы беті мен ішкі жағы әртүрлі әдістермен қаланып, ою-өрнекті түрлі түсті тақташалармен өрнектелген. Төрт бұрышты қабырғасынан жартылай дөңгелек ойық желкендер арқылы күмбезге ауысады. Желкендердің жоғарғы он қатарындағы көлденең тісті қалау туралы қалыпты қалаумен ауысып отырады. Ескерткіштің кіре беріс ойығының үстіне төрт-төрттен, көлемі 27,0х17,5х53,3 см тікбұрышты оюлы кірпіштер қаланып, жоғары және төменгі жағынан «бұрама» пішінді кірпіштермен қоршалған. Жоғарғы бөлігіндегі аркалы ойықтардың барлығының аралығына орнатылған «сталактиттер» сегіз үзбеден кейін күмбезге ұласады. Дөңгелек күмбездер арнайы құйылған кірпіштермен өрілген. Іргетастың үстіндегі бөлік S пішіндес дөңгелек кірпіштермен «дандан» түрінде көмкерілген. Сыртқы тұтас қабырғалар «шырша» әдісімен қаланып, екі жақ қанаттары тік «бұрама» кірпіштермен қоршалған. Кіреберіс ойық та өрнекті тақташалармен көркемделген. Кіреберіс жақтағы қабырғаға таяз ойықтар жасалған. Алдыңғы жаққа қабырға әдісімен қаланған қақпа қалқаны орнатылған. Маңғал тамы 1916 жылғы Торғай көтерілісі кезінде сарбаздарға қорған, бақылау мұнарасы қызметін атқарды. Соғыс барысында патша өкіметі жазалаушы отрядының зеңбірек добы түсіп, күмбезінің бір бөлігі құлаған. Қазіргі уақытта қабырғаларының жекелеген бөліктері ғана сақталған. Дереккөздер: Торғай елі. Энциклопедия. Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл [[Санат:Ескерткіштер]] 4k0gyg2r6loz3fpxivx2ox23txospvc Қатысушы талқылауы:أبو متين 3 597147 3651873 3267596 2026-09-07T18:18:34Z SanBonne 176826 SanBonne [[Қатысушы талқылауы:Mr-M]] бетін [[Қатысушы талқылауы:أبو متين]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Mr-M|Mr-M]]" to "[[Special:CentralAuth/أبو متين|أبو متين]]" 2609515 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=محمد1819}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:26, 2018 ж. ақпанның 10 (+06) 3ndsisl80foc44cy05dxw4itm7h6mxi Байбатыр Ержанұлы 0 621503 3651944 3647523 2026-09-08T05:58:18Z Guka1996 184255 3651944 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} ''' Байбатыр Ержанұлы''' — ХХ ғасырдың басында «Тұр, қазақ», «Оқуға, махаббат» атты кітаптарды жарыққа шығарған жазба әдебиет өкілдерінің бірі. == Өмірбаяны == Байбатыр Ержанұлы 1895 жылы [[Солтүстік Қазақстан]] облысының [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] дүниеге келген. Ол тек өлеңдер ғана емес, «Есентай» атты пьеса жазған. Байбатыр Ержанұлы қазіргі [[Ақмола облысы]] [[Ерейментау ауданы]]нда алтын кенінде директордың орынбасары болып жұмыс істеген. Семей қаласында тау-кен техникумында мұғалім қызметін атқарған. == Шығармашылық == «Тұр, қазақ» кітабының шымылдығы «Сөз бастармен» ашылып, келесі тұста «Ояну...» деген өлең жолдарымен тізбектелген. Халықтың табиғатына жақын мақсатты туынды жазу керек екенін жете түсінген қаламгер жазылған дүниесінен ғибрат алуға жарамайтын болса, қазақтар оған көз қиығымен де қарамайтының ұғады. Сондықтан болар, әр сөзіне мән беруге тырысқандығы байқалады. Ол, әу басына бұл еңбекті жазудағы мақсатын-елінің пайдасын ойлап, «тұмсығымен бір тамшы су әкелген қарлығаштай» әйтеуір бір септігі тиеді ме екен, деген ниеттен туындағанын өзі айтып өтеді. Сонымен қатар, негізгі міндет- жастардың білімге деген құштарлығын оятып, қараңғылықтан құтылып, білім алуға, сол арқылы өзгелерге де тәлім беру қажеттілігін көрсету. Ол бар жүрегімен елінің сол кездегі бар ауыртпалық жағдайын ұғына отырып, іші оттай жанатынын айтқан. == Сілтемелер == * https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/top-10-samyih-populyarnyih-pisateley-kazahstana-357046/ 50baa91hyto14ouvdwh9v5l49b0bc6i Гарретт Борнс 0 628944 3651946 3587090 2026-09-08T06:00:26Z Guka1996 184255 3651946 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2019}} '''Børns''' (шын аты Гаррет Борнс; 1992 ж. 7 қаңтарда туған; Гранд-Хейвэн, [[Мичиган]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[әнші]] және ән жазушы. [[Сурет:Coachella18W1-216 (27187972017).jpg|нобай|Гарретт Борнс ]]Ол өзінің мансабын 2013 жылы бастады, бір жылдан кейін Американың Interscope жапсырмасымен келісімшартқа қол қойды, ол сол жылы өзінің кішігірм Candy атты альбомін шығарды, сонымен қатар 2015 жылы Dopamine студиялық дебюттік альбомын шығарды. == Өмірбаяны == Гаррет Борнс 1992 жылы 7 қаңтарда Гранд-Хейвенде, [[Мичиган]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та дүниеге келді. Өсіп келе жатқан Гаррет өнерге қызығушылық танытты. Он жасында ол сиқырлы трюктерді жақсы көрді, ал достары оны «Ұлы Гаррет» деп атады. Уайт Пайн орта мектебінің жетінші сынып оқушысы ретінде Борнс ағылшын тіліндегі Scholastic National Art Award-тің алтын кілті, сонымен қатар Кендалл өнер және дизайн колледжінде оқуға 8000 доллар стипендия алды. Музыкалық мансабының басында Гарретт Борнс көптеген іс-шараларда, соның ішінде [[TED конференциясы|TEDx]] конференциясында, шын атымен ән айтып, укулельде түрлі музыка ойнады. 2013 жылы Борнс бірнеше жыл тұрған [[Нью-Йорк]]тен [[Лос-Анджелес]]ке, [[Калифорния]]ға көшіп келді. Көшіп келгеннен кейін бірнеше аптадан кейін орындаушы музыкант Джек Кеннедимен бірлесіп «10,000 Emerald Pools» әнін жазды. == Дискография == === Студиялық альбомдар === {| class="wikitable" |+ !Жыл !Толығырақ |- |2015 |''Dopamine'' * Шығарылған күні: 16 қазан * Жапсырма: Interscope * Форматы: CD, Сандық тарату |- |2018 |Blue Madonna * Шығарылған күні: 12 қаңтар * Жапсырма: Interscope * Форматы: CD, Сандық тарату |} === Мини альбомдар === {| class="wikitable" |+ !Жыл !Толығырақ |- |2012 |''A Dream Between'' * Шығарылған күні: 25 қаңтар * Жапсырмаі: Rezidual |- |2014 |''Candy'' * Шығарылған күні: 10 қараша * Жапсырма: Интерскоп |} iror8rzzfnlnmtd8ccj4xvr6318uuky Ленин ордені 0 635620 3652062 3588646 2026-09-08T10:00:28Z Asorev 125569 3652062 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = Ленин ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Lenin ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Lenin badge with ribbon.png|right|110px]] | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Ленина}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Орден]] | үшін марапатталған = | негіз = ерекше жетістіктері мен аса үздік еңбегі | жағдайы = берілмейді | тапсырушы = | негізделді = [[6 сәуір]] [[1930 жыл]] | алғашқы иегері = [[23 мамыр]] [[1930 жыл]] | соңғы иегері = [[21 желтоқсан]] [[1991 жыл]] | барынша ұсынылған = 431 418 | жоғары марапаты = жоқ | төменгі марапаты = [[Қазан төңкерісі ордені]] | сайты = | Commons = Order of Lenin }} '''Ленин ордені''' ({{lang-ru|Орден Ленина}}) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] [[КСРО орталық атқару комитеті|Орталық Атқару Комитеті]] Төралқасының 1930 жылғы 6 сәуірдегі қаулысымен бекітілген [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]ның ең жоғарғы мемлекеттік марапаты. == Тарихы == Бұйрықтың тарихы [[1926 жыл]]дың 8 шілдесінен басталады, [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Әскер]] Бас нұсқаулықтың бастығы В.Н.Левичевтен Қызыл Тудың төрт орденін алған адамдарға жаңа марапатты - «Ильич орденін» беруді сұраған кезде басталады. Бұл марапат жоғары дәрежелі жауынгерлік белгі болды. Алайда [[Ресей]]дегі [[Азамат соғысы]] аяқталғандықтан, жаңа бұйрық жобасы қабылданбады. Сонымен бірге, [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО Халық Комиссарлар Кеңесі]] әскери қызмет үшін ғана емес, Кеңес Одағының ең жоғары наградасын құру қажеттілігін мойындады. [[1930 жыл]]дың басында «Ленин ордені» деп аталатын жаңа бұйрықтың жобасы бойынша жұмыс қайта басталды. [[Мәскеу]]дегі Гознак зауытының суретшілеріне басты кескін Владимир Ильич Лениннің портреті болуы керек болатын бұйрық сызбасын жасау тапсырылды. Көптеген эскиздердің ішінен 1920 ж. Шілде-тамызында фотограф Виктор Булла Мәскеудегі Коминтерннің II конгресінде Лениннің портреті үшін негіз болған суретші И.И.Дубасовтың жұмысы таңдалды. Онда Владимир Ильич сол жақ профильде түсірілген. 1930 жылдың көктемінде макет жасау үшін бұйрықтың эскизі мүсіншілер Иван Шадр мен Петр Тайгаға тапсырылды. Сол жылы Гознак зауытында Лениннің алғашқы бұйрықтары жасалды. Ленин орденінің сынақ үлгісіне марканы Алексей Пугачев ойып жазған. Бұйрық КСРО Орталық Атқару Комитеті Төралқасының 6 сәуірдегі қаулысымен белгіленді және оның жарғысы 1930 жылғы 5 мамыр болды. Бұйрық туралы ереже және оның сипаттамасы КСРО Орталық Атқару Комитетінің 1934 жылғы 27 қыркүйектегі қаулысымен, КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы және 1947 жылғы 16 желтоқсандағы қаулыларымен өзгертілді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1980 жылғы 28 наурыздағы қаулысымен бұйрық туралы ереже оның соңғы нұсқасында бекітілді.<ref>http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=27&ppage=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921001455/http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=27&ppage=1 |date=2020-09-21 }}</ref> == Мәртебесі == 1. Ленин ордені – революциялық қозғалыстағы, еңбек қызметіндегі, социалистік Отанды қорғаудағы, халықтар арасындағы достық пен ынтымақтастықты дамытудағы, бейбітшілікті нығайтудағы ерекше қызметтері және Кеңес мемлекеті және қоғам алдындағы басқа да аса көрнекті қызметтері үшін берілетін КСРО-ның жоғарғы марапаты. 2. Ленин орденімен марапатталады: * КСРО азаматтары; * кәсіпорындар, бірлестіктер, мекемелер, ұйымдар, әскери бөлімдер, әскери кемелер, құрамалар мен бірлестіктер, одақтық және автономиялы республикалар, өлкелер, облыстар, автономиялы облыстар, автономиялы округтар, аудандар, қалалар және басқа елді мекендер. Ленин орденімен КСРО азаматы болып табылмайтын тұлғалар, сондай-ақ шет мемлекеттердің кәсіпорындары, мекемелері, ұйымдары, елді мекендері де марапатталады. 3. Ленин орденімен марапаттау жүргізіледі: * кеңес қоғамының экономикалық, ғылыми-техникалық және әлеуметтік-мәдени дамуы саласындағы ерекше жетістіктері мен табыстары үшін, жұмыстың тиімділігі мен сапасын арттырғаны үшін, Кеңес мемлекетінің қуатын нығайтудағы көрнекті қызметтері үшін және КСРО халықтарының туысқандық достығы үшін; * социалистік Отанды қорғаудағы, КСРО-ның қорғаныс қабілетін нығайтудағы ерекше маңызды еңбегі үшін; * көрнекті революциялық, мемлекеттік және қоғамдық-саяси қызметі үшін; * Кеңес Одағы мен басқа мемлекеттер халықтары арасындағы достық пен ынтымақтастықты дамытудағы ерекше маңызды қызметтері үшін; * социалистік қоғамдастықты нығайтудағы, халықаралық коммунистік, жұмысшы және ұлт-азаттық қозғалысын дамытудағы, бейбітшілік, демократия және әлеуметтік ілгерілеу жолындағы күрестегі ерекше көрнекті қызметтері үшін; * Кеңес мемлекеті мен қоғамы алдындағы басқа да ерекше қызметтері үшін. 4. Еңбегi үшiн Ленин орденiмен марапатталуға, әдетте, бұрын басқа ордендермен жанқиярлық еңбегiмен марапатталған тұлғалар ұсынылуы керек.<br /> 5. Ленин орденімен Кеңес Одағының Батыры, Социалистік Еңбек Ері атақтары берілген тұлғаларға, сондай-ақ тиісінше «Батыр-Қала», «Батыр-Бекініс» атағы берілген қалалар мен бекіністерге беріледі.<br /> 6. Ленин ордені кеуденің сол жағына тағылады және КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда олардың алдында орналасады. == Орденнің сипаттамасы == Орденді жасауда қолданылатын сыртқы көрінісі, өлшемдері мен материалдары жасау үдерісінде де, оны бекіткеннен кейін де бірнеше рет өзгертілді. Бастапқыда құрылысында орталық дөңгелек мойынтұмар, орақ пен балғаны, «КСРО» әріптерін жиектейтін шір масақтарынан басқа, сондай-ақ орденнің төменгі жағында жұмысшылар одағы, еңбекші шаруалар және зиялы қауымды білдіретін үшбұрыш кірді. Орденнің бұл нұсқасы бекітілмеді. Сондай-ақ, Ленин орденімен тағы да марапаттау кезінде, [[Қызыл Ту ордені]]мен жасалғандай, орденнің бет жағының төменгі бөлігіндегі арнайы қалқанға орденнің реттік нөмірін қою керек болды. Алайда орденге сандары бар қалқандарды орналастыру ойы қабылданбады. Ленин орденінің иегерлеріне берілген нұсқаларын төрт негізгі түрге бөлуге болады. === I түрі === [[Сурет:Type 1 Order of Lenin replica.jpg|thumb|160px|Ленин орденінің бірінші түрі (1930—1932)]] Ленин орденінің бірінші түрі [[1930 жыл]]ы [[23 мамыр]]да бекітілді. 1930 жылғы үлгідегі Ленин ордені ортасында Лениннің барельефі және артқы жағында өнеркәсіпті көрінісі бар дөңгелек мойынтұмар портреті болды. Ленин барельефінің астына трактордың суреті қойылды. Мойынтұмар дәнекерлеу әдісімен бекітілген алтын қапталған жиекпен қоршалған болатын. Алдыңғы жағында алтын жиекте лағылды қызыл эмалмен толтырылған ойық болды. Медальонның айналасында алтын жиектің сыртында бидайдың масақтары бар, оның жоғарғы бөлігінде алтындатылған орақ пен балға, ал төменгі бөлігінде — «КСРО» деген жазу бар еді. Жазудың әріптері алтыннан жасалып, қызыл эмалмен қапталған. Әрбір әріп жеке элемент болып, дәнекерлеу әдісімен бекітілді. Орден 925 сынамды күмістен жасалған. Өлшемдері: биіктігі - 38 мм, ені - 37,5 мм. Бірінші үлгідегі Ленин ордені 1932 жылдың ақпанына дейін қысқа уақытқа шығарылды. Бұл түрдегі ордендердің шығуын тоқтату себептерінің бірі КСРО-ның басқа марапаттарының, тіпті кейбір төсбелгілер елдің бас марапатына қарағанда қанық түсті эмалмен безендірілуі болды. Бірінші үлгідегі орденнің шамамен 700 жуық данасы шығарылды. === II түрі === [[Сурет:Order of Lenin type2.jpg|thumb|right|150px|Ленин орденінің екінші түрі (1934—1936)]] Бірінші үлгідегі Ленин орденінде негізгі пролетарлық рәміздер - қызыл жұлдыз және қызыл тудың бейнелері болмағандықтан, оның сыртқы көрінісін сәл өзгерту туралы шешім қабылданды. Ленин орденінің жаңа жарғысы КСРО ОАК 1934 жылғы 27 қыркүйектегі Жарлығымен бекітілді. Ленин ордені енді күмістен емес, 750-сынамалы алтыннан жасалды. Орденнің бет жағындағы трактордың және өнеркәсіпті көріністің суреттері жоғалып, «КСРО» деген жазу да жоғалып кетті. Жаңа үлгідегі орденде «ЛЕНИН» жазуы мен қызыл жұлдызшасы бар қызыл ту пайда болды. Орақ пен балға жоғарыдан төменге қарай жылжытылды. Бұл үлгіде қызыл ту, қызыл жұлдыз, орақ және балға лағыл-қызыл эмалмен қапталды. Көшбасшы бейнесі бар орталық дөңгелек портрет-мойынтұмар күміс жалатылды. Мойынтұмардың айналасындағы масақтар табиғи алтын түсті бетке ие болды. Өлшемдері: биіктігі - 38,5 мм, ені - 38 мм. === III түрі === [[Сурет:Order of Lenin type3.jpg|thumb|right|150px|Ленин орденінің үшінші түрі (1936—1943)]] Орденнің үшінші түрі [[1936 жыл]]дың 11 маусымынан 1943 жылдың 19 маусымына дейін берілді. Алдыңғы түрімен салыстырғанда негізгі өзгеріс Ленин барельефінің жеке бөлік болып, платинадан жасалғаны болды (барельефтің салмағы 2,4-тен 2,75 г-ға дейін ауытқыды). Орденге барельеф үш тойтармамен бекітілді. Үшінші үлгідегі ордендердің орталық мойынтұмардың беті сұр-көк эмалмен қаптатылды. Тағы бір өзгеріс алтынның сынамасын арттыру болды. Енді орден 950 сынамалы алтыннан жасалған еді. Өлшемдері: биіктігі - 38-39 мм, ені - 38 мм. === IV түрі === [[Сурет:Order of Lenin badge with ribbon.png|thumb|right|150px|Ленин орденінің төртінші түрі (1943—1991)]] Орденнің төртінші түрі 1943 жылдың 19 маусымынан Кеңес Одағы ыдырағанға дейін берілді. 1943 жылғы 19 маусымдағы қаулы түйреуіштегі жұлдызша тәріздес ордендерді төстің оң жағына, ал сопақ немесе дөңгелек пішінді ордендерді кеуденің сол жағына лентамен қапталған бесбұрышты қалыбында тағу тәртібін белгіледі. Сонымен бірге КСРО ордендері мен марапаттар санының күрт өсуіне байланысты олар ордендердің орнына муар ленталары бар белдіктерді тағуды енгізді. Осылайша, 1943 жылдың 19 маусымынан кейін Ленин ордені орденнің жоғарғы бөлігінде бесбұрышты қалыпқа жалғанған сақина бұрандалы көзшені иеленді. Ордендерді киюдің белгіленген тәртібінен бұрын шығарылған барлық ордендерді ауыстыруға болатындығы аңғарылды. I-III үлгідегі Ленин орденінің орнына ордендер кітапшасында көрсетілген реттік нөмірі сақталып, жаңа марапат берілді. Бұл, ең алдымен, әскери киім кию ережелері мен марапаттары қатаң реттелген қарапайым әскерилерге қатысты. Алдыңғы үлгідегі ордендерді жаппай ауыстыру Ұлы Отан соғысы аяқталғаннан кейін жүргізілді. <blockquote> Ленин ордені – алтын шірге нақышталған бидай масағандағы шеңберге орналасып, платинадан жасалған В.И.Лениннің портрет-медальоны бейнеленген белгі. Медальон портретінің айналасындағы күңгірт сұр эмаль аясы тегіс және олардың арасында күрең-қызыл эмаль бар шоғырлас екі алтын жиекпен шектеседі. Шірдің сол жағында бес бұрышты жұлдыз, төменгі жағында - орақ пен балға, шірдің оң жақ жоғарғы бөлігінде - қызыл тудың жайылған ені бар. Жұлдыз, орақ пен балға, ту күрең-қызыл түсті эмальмен қапталған және пішініне сәйкес алтын жиектермен көмкерілген. Байрақта алтын әріптермен «ЛЕНИН» деген жазу бар. Ленин ордені алтыннан, В.И.Лениннің барельефі платинадан жасалған. Ордендегі таза алтын 28,604 ± 1,1 г, платина - 2,75 г (18 қыркүйек 1975 ж.). Орденнің жалпы салмағы - 33,6 ± 1,75 г құрайды. Орден құлақша мен шығыршықтың көмегімен ені 24 мм жібек қатқыл таспасымен жабылған бесбұрышты тағанмен жалғанған, таспаның ортасында ені 16 мм бойлық қызыл жолақ, ортаңғы жолақтың шеттерінде ені 1,5 мм екі алтын жолақ, содан кейін 1, 5 мм екі қызыл жолақ және ені 1 мм екі алтын жолақпен жалғанған. </blockquote> Өлшемдері: биіктігі — 43-45 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшаны қоса алғанда), ені — 38 мм, портреттік медальонның диаметрі — 25 мм. == Марапаттау == === Алғашқы марапат === [[Сурет:Komsomolskaya Pravda 23.05.1930.jpg|thumb|right|450px|«Комсомольская правда» газетінің бас мақаласы, 1930 жыл 24 мамыр]] * Бірінші рет Ленин орденімен марапаттау КСРО Орталық Атқару Комитеті төралқасының 1930 жылғы 23 мамырдағы қаулымен жүзеге асырылды. Осы Қаулы бойынша «Комсомольская правда» газеті ''«социалистік құрылыстың қарқынын нығайтуға белсенді көмек көрсеткені үшін және құрылғанына бес жыл толуына байланысты»'' №1 Ленин орденімен марапатталды<ref>{{Cite web |url=http://kp.ru/daily/24494.5/649128/ |title=Ордена «Комсомольской правды» |access-date=2011-09-24 |archive-date=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018232431/http://kp.ru/daily/24494.5/649128/ |deadlink=no }}</ref>. * Орденмен марапатталған алғашқы шетел азаматтары кеңес өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығында жұмыс істеген бес маман болды: ** көмір өндірудің маманы неміс Иоганн Георг Либхард (1931 жылы 8 ақпан); ** америкалық агроном Джордж Горфилд МакДауэлл (1931 жылы 7 шілде); ** трактор техникасының мамандары америкалық Фрэнк Бруно Бал (1932 жылы 17 мамыр) мен Леон Евнис Сважиан (1931 жылы 23 мамыр); ** американдық автомеханик Майк Трайкович Кадарян (1934 жылы 27 наурыз)<ref>{{cite web |author = Дуров Валерий |coauthors = |datepublished = |url = http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=27&ppage=1 |title = Орден Ленина: история учреждения, эволюция и разновидности. Ч. I |format = |work = |publisher = Мир наград |accessdate = 2016-07-30 |lang = |description = |archive-date = 2020-09-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200921001455/http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=27&ppage=1 |deadlink = no }}</ref>. * 1934 жылы 20 сәуірде екі американдық авиамеханик Клайд Армистед (Clyde Armistead) пен Уильям Лавери (William Lavery) [[«Челюскин» (пароход)|«Челюскин» пароходын]] құтқаруға көмектескені үшін Ленин орденімен марапатталды. * 1932 жылы 5 тамызда 23-Қызыл Ту орденді атқыштар дивизиясының он жылдығына байланысты және «Серго Орджоникидзе атындағы Харьков трактор зауытының құрылысына большевиктік үлгідегі белсенді көмек көрсеткені үшін» Ленин орденімен марапатталған алғашқы кеңестік әскери ұжым болды. * Әскери еңбегі үшін бірінші болып 1933 жылдың көктемінде [[Басмашылар қозғалысы|басмашылармен]] шайқаста ерекше көзге түскен БМСБ 11-Хорезм атты әскер полкінің 1-дивизиясының Қызыл Әскер жауынгері Роман Панченко марапатталды. Орден оған сол жылдың 29 қазанында берілді. * Ең алғаш Ленин ордені иегері болып ғалымдардан 1931 жылы маусымда [[Иван Владимирович Мичурин|И.В.Мичурин]], мәдениет қайраткерлерінен – [[Максим Горький]] (1932 жылы 17 қыркүйек), суретшілерден – [[Исаак Израилевич Бродский|Исаак Бродский]] (1934 жылы 28 наурыз) марапатталған. * Ең алғаш Ленин орденімен марапатталған композитор 1938 жылы [[Узеир Абдул-Гусейн оглы Гаджибеков|Үзейір Қажыбеков]] болды. * Алғаш рет «Осоавиахим-1» әуе шарының экипаж мүшелері қайтыс болғаннан кейін Ленин орденімен марапатталды. 1934 жылы 30 қаңтарда әуе шары рекордтық биіктікке 22 000 метрге жетті, бірақ тым қолайсыз ауа-райының салдарынан құрылғы Мордовияда мұз басып, құлады. Барлық үш экипаж мүшесі - командир П.Ф.Федосеенко, әуе шарының конструкторы А.Б.Васенко және физик И.Д.Усыскин апатта қаза тапты. * Алғаш рет екі Ленин орденінің иегері болып 1936 жылы 24 шілдеде сынақшы-ұшқыш [[Валерий Павлович Чкалов|В.П.Чкалов]] болды. * Алғаш рет үш Ленин орденінің иегері болып 1939 жылы 11 маусымда сынақшы-ұшқыш [[Владимир Константинович Коккинаки|В.К.Коккинаки]] болды. * Алғаш рет алты Ленин орденінің иегері болып 1948 жылы 24 маусымда Кеңес Одағының Маршалы [[Василий Данилович Соколовский]] атанды. * Қорғаныс өнеркәсібін ұйымдастырушылардың бірі [[Василий Михайлович Рябиков]] 1957 жылы 16 қаңтарда, 1957 жылы 21 желтоқсанда және 1961 жылы 17 маусымда тиісінше жеті, сегіз және тоғыз Ленин ордендерінің алғашқы иегері атанды. * Он және он бір Ленин ордендерінің алғашқы иегері болып — сәйкесінше 1978 жылғы 22 қыркүйекте және 1982 жылғы 5 тамызда КСРО сыртқы сауда министрі [[Николай Семенович Патоличев]] атанды. * Ең жас Ленин орденінің иегері — тәжік пионер қызы, мақта теруші [[Мамлакат Ақбердіқызы Нахангова|Мамлакат Нахангова]] (25.12.1935). Марапаттау кезінде ол 11 жаста еді. * Ең қарт Ленин орденінің иегері — поляк-украин композиторы [[Станислав Филиппович Людкевич|С.Ф. Людкевич]] (23.01.1979). 100 жылдығына байланысты марапатталды (Социалистік Еңбек Ері атағы берілді). Алғашқы 10 саны бар орден белгілерімен мыналар марапатталды: {| class="wikitable" align=center |- ! Белгі № ! Марапатталған ! Қаулы уақыты ! Марапаттау уақыты |- | 1 | «Комсомольская правда» газеті | 23 мамыр 1930 | 3 шілде 1931 |- | 2 | «[[Мәскеу электр шам зауыты|МЭШЗ]]», Мәскеу қ. | 3 қазан 1930 | шілде 1931 |- | 3 | [[Авель Сафронович Енукидзе|А. С. Енукидзе]], КСРО ОАК хатшысы | 17 желтоқсан 1932 | 17 желтоқсан 1932 |- | 4 | [[Василий Сергеевич Молоков|В. С. Молоков]], ұшқыш | 20 сәуір 1934 | 23 маусым 1934 |- | 5 | '''Г. В. Грибакин''', бортмеханик | 20 сәуір 1934 | 23 маусым 1934 |- | 6 | М. П. Шелыганов, штурман | 20 сәуір 1934 | 23 маусым 1934 |- | 7 | «Красная Заря» зауыты, Ленинград | 16 сәуір 1931 | 3 шілде 1931 |- | 8 | «Светлана» зауыты, Ленинград | 16 сәуір 1931 | 3 шілде 1931 |- | 9 | '''Карл Маркс атындағы зауыт''', Ленинград | 16 мамыр 1931 | 3 шілде 1931 |- | 10 | «[[Мәскеу электролиздік зауыты|Мәсэлектрик]]», Мәскеу қ. | 16 мамыр 1931 | 3 шілде 1931 |} === Орденнің бірнеше мәрте иегерлері === Ленин орденімен барлық дерлік кеңестік жетекшілер мен жоғары дәрежелі әскери жетекшілер марапатталды, олардың бірқатары - бірнеше рет. ==== Он бір мәрте иегерлері ==== * '''11 рет''' Ленин орденімен марапатталғандар: ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} Николай Семенович Патоличев (17.05.1939; 30.09.1943; 05.08.1944; 31.03.1945; 31.07.1958; 17.12.1966; 20.09.1968; 21.12.1973; 30.12.1975; 22.09.1978; 05.08.1982) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} Дмитрий Федорович Устинов (08.02.1939; 03.06.1942; 05.08.1944; 08.12.1951; 20.04.1956; 21.12.1957; 29.10.1958; 29.10.1968; 02.12.1971; 27.10.1978; 28.10.1983) ==== Он мәрте иегерлері ==== * '''10 рет''' Ленин орденімен марапатталғандар: ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} Шараф Рашидович Рашидов (16.01.1950; 11.01.1957; 01.03.1965; 04.11.1967; 02.12.1971; 10.12.1973; 30.12.1974; 25.12.1976; 04.11.1977; 06.03.1980) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} Ефим Павлович Славский (25.07.1942, 10.02.1944, 23.02.1945, 29.10.1949, 11.09.1956, 25.10.1958, 25.10.1968, 25.10.1971, 25.10.1978, 25.10.1983) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} Александр Сергеевич Яковлев (27.04.1939; 28.10.1940; 06.09.1942; 25.05.1944; 02.07.1945; 15.11.1950; 31.03.1956; 31.03.1966; 23.06.1981; 17.08.1984) ==== Тоғыз мәрте иегерлері ==== * '''9 рет''' Ленин орденімен марапатталғандар: ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Анатолий Петрович Александров]] (06.03.1945; 29.10.1949; 19.09.1953; 04.01.1954; 11.09.1956; 12.02.1963; 17.09.1975; 10.02.1978; 11.02.1983) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Петр Васильевич Дементьев]] (5.03.1939; 8.09.1941; 25.05.1944; 6.12.1949; 23.01.1957; 28.04.1963; 24.01.1967, 25.10.1971, 21.01.1977) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Иван Дмитриевич Папанин]] (27.06.1937; 22.03.1938; 01.05.1944; 26.11.1944; 02.12.1945; 30.12.1956; 26.11.1964; 26.11.1974; 23.11.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Джабар Расулович Расулов]] (03.01.1944; 29.12.1946; 24.02.1948; 17.12.1949; 23.10.1954; 17.01.1957; 09.07.1963; 09.07.1973; 26.02.1981) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Василий Михайлович Рябиков]] (08.02.1939; 03.06.1942; 05.08.1944; 16.09.1945; 06.12.1949; 20.04.1956; 16.01.1957; 21.12.1957; 17.06.1961) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Николаевич Семенов]] (10.06.1945; 29.10.1949; 19.09.1953; 04.01.1954; 08.05.1956; 14.04.1966; 20.07.1971; 14.04.1976; 18.12.1981) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Александрович Тихонов]] (26.03.1939; 31.03.1945; 04.09.1948; 05.11.1954; 19.07.1958; 26.11.1971; 13.05.1975; 12.10.1982; 13.05.1985) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Василий Иванович Чуйков]] (26.10.1943; 19.03.1944; 21.02.1945; 11.02.1950; 11.02.1960; 11.02.1970; 11.02.1975; 21.02.1978; 11.02.1980) ==== Сегіз мәрте иегерлері ==== * '''8 рет''' Ленин орденімен марапатталғандар: ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Павел Иванович Батов]] (04.07.1937; 11.03.1940; 30.10.1943; 21.02.1945; 31.05.1957; 31.05.1967; 31.05.1977; 31.05.1982) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Леонид Ильич Брежнев]] (02.12.1947; 18.12.1956; 17.06.1961; 18.12.1966; 02.12.1971; 18.12.1976; 19.12.1978; 18.12.1981) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Семен Михайлович Буденный]] (23.02.1935; 17.11.1939; 24.04.1943; 21.02.1945; 24.04.1953; 01.02.1958; 24.04.1958; 24.04.1973) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Александр Михайлович Василевский]] (21.05.1942; 29.07.1944; 21.02.1945; 29.09.1945; 19.09.1955; 29.09.1965; 29.09.1970; 29.09.1975) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Климент Ефремович Ворошилов]] (23.02.1935; 22.02.1938; 03.02.1941; 21.02.1945; 03.02.1951; 03.02.1956; 07.05.1960; 03.02.1961) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Сергей Владимирович Ильюшин]] (30.08.1936; 25.11.1941; 21.02.1945; 02.07.1945; 30.03.1954; 30.03.1964; 26.04.1971; 29.03.1974) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Никифор Тимофеевич Кальченко]] (07.02.1939; 29.05.1945; 23.01.1948; 08.02.1956; 26.02.1958; 08.02.1966; 08.12.1963; 06.12.1976) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] (11.01.1957; 11.01.1962; 02.12.1971; 11.01.1972; 10.12.1973; 06.10.1976; 01.11.1979; 11.01.1982) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Трофим Денисович Лысенко]] (30.12.1935; 10.06.1945; 10.09.1945; 29.09.1948; 27.10.1949; 19.09.1953; 27.09.1958; 15.09.1961) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Антанас Юозович Снечкус]] (08.04.1947; 20.07.1950; 06.01.1953; 05.04.1958; 05.01.1963; 01.10.1965; 27.08.1971; 05.01.1973) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Василий Данилович Соколовский]] (22.02.1941; 02.01.1942; 21.02.1945; 29.05.1945; 20.07.1947; 24.06.1948; 20.07.1957; 20.07.1967) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Николаевич Туполев]] (21.02.1933; 16.09.1945; 10.08.1946; 14.01.1949; 06.12.1949; 03.02.1953; 09.11.1958; 06.11.1968) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Алексей Федорович Федоров]] (07.02.1939; 18.05.1942; 23.01.1948; 26.02.1958; 24.04.1961; 23.10.1967; 27.03.1981; 28.03.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Владимир Васильевич Щербицкий]] (26.02.1958; 16.02.1968; 02.12.1971; 08.12.1973; 30.12.1974; 13.09.1977; 16.02.1983; 16.02.1988) ==== Жеті мәрте иегерлері ==== * '''7 рет''' Ленин орденімен марапатталғандар: ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Сергей Александрович Афанасьев]] (25.07.1958; 17.06.1961; 26.07.1966; 29.08.1968; 25.10.1971; 14.02.1975; 29.08.1978) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Иван Христофорович Баграмян]] (29.07.1944; 06.11.1945; 01.12.1947; 02.12.1957; 02.12.1967; 01.12.1972; 01.12.1977) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Иван Павлович Бардин]] (15.12.1934; 12.11.1943; 31.03.1945; 10.06.1945; 19.09.1953; 12.11.1953; 19.07.1958) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Борис Павлович Бещев]] (23.11.1939; 29.07.1945; 15.07.1953; 01.08.1959; 15.07.1963; 04.08.1966; 25.08.1971) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Павел Андреевич Воронин]] (05.03.1939; 08.09.1941; 25.05.1944; 12.07.1957; 22.07.1966; 11.07.1973; 02.02.1982) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Сергей Георгиевич Горшков]] (26.02.1953; 23.02.1960; 28.04.1963; 07.05.1965; 25.02.1970; 21.02.1978; 21.12.1982) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Андреевич Громыко]] (03.11.1944; 05.11.1945; 17.07.1959; 31.12.1966; 17.07.1969; 17.07.1979; 17.07.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Петр Дмитриевич Грушин]] (21.06.1943; 02.07.1945; 20.04.1956; 25.07.1958; 15.01.1966; 20.04.1981; 15.01.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Вениамин Эммануилович Дымшиц]] (16.01.1943; 31.03.1945; 02.12.1947; 09.08.1958; 31.12.1966; 15.09.1970; 26.09.1980) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Валерий Дмитриевич Калмыков]] (10.04.1945; 20.04.1956; 21.12.1957; 27.08.1958; 17.06.1961; 29.07.1966; 25.10.1971) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Ян Эдуардович Калнберзин]] (28.06.1945; 31.05.1946; 20.07.1950; 19.09.1953; 15.02.1958; 16.09.1963; 01.10.1965) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Мстислав Всеволодович Келдыш]] (16.09.1945; 04.01.1954; 27.03.1954; 11.09.1956, 09.02.1961; 27.04.1967; 17.09.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Исаак Константинович Кикоин]] (10.05.1945; 8.12.1951; 19.09.1953; 04.01.1954; 27.03.1958; 28.03.1968; 27.03.1978) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Павлович Кириленко]] (23.01.1948; 02.03.1953; 07.09.1956; 08.03.1958; 07.09.1966; 02.12.1971; 07.09.1976) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Николаевич Колмогоров]] (04.11.1944; 10.06.1945; 19.09.1953; 15.09.1961; 24.04.1963; 25.04.1973; 17.09.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Николаевич Комаровский]] (14.07.1937; 29.04.1943; 16.05.1945; 29.10.1949; 11.09.1956; 07.03.1962; 19.05.1966) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Иван Степанович Конев]] (29.07.1944; 21.02.1945; 27.12.1947; 18.12.1956; 27.12.1957; 27.12.1967; 27.12.1972) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Василий Васильевич Кузнецов]] (30.09.1943; 17.02.1951; 11.02.1961; 31.12.1966; 12.02.1971; 12.02.1981; 12.02.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Петр Фаддеевич Ломако]] (25.07.1942; 10.02.1944; 08.12.1951; 15.07.1954; 11.07.1964; 25.08.1971; 11.07.1974) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Юрий Евгеньевич Максарев]] (19.09.1941; 05.06.1942; 20.01.1943; 05.08.1944; 08.12.1951; 04.01.1954; 22.01.1954) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Мирали Махмадалиев]] (17.12.1949; 17.04.1951; 17.01.1957; 03.04.1965; 10.12.1973; 25.12.1976; 24.07.1986) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Петр Миронович Машеров]] (15.08.1944; 28.10.1948; 18.01.1958; 12.02.1968; 02.12.1971; 12.12.1973; 10.02.1978) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Кирилл Афанасьевич Мерецков]] (03.01.1937; 21.03.1940; 02.11.1944; 21.02.1945; 06.06.1947; 06.06.1957; 06.06.1967) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Кирилл Семенович Москаленко]] (22.07.1941; 23.10.1943; 06.11.1945; 07.03.1962; 10.05.1972; 21.02.1978; 10.05.1982) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Николаевич Несмеянов]] (04.11.1944; 10.06.1945; 19.09.1953; 08.09.1959; 27.04.1967; 13.03.1969; 07.09.1979) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Владимир Николаевич Новиков]] (03.06.1942; 05.08.1944; 05.12.1957; 03.12.1967; 26.11.1971; 05.12.1977) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Арвид Янович Пельше]] (31.05.1946; 20.07.1950; 15.02.1958; 01.10.1965; 06.02.1969; 02.12.1971; 06.02.1979) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Константин Константинович Рокоссовский]] (16.08.1936; 02.01.1942; 29.07.1944; 21.02.1945; 25.12.1946; 20.12.1956; 20.12.1966) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Ефим Иванович Смирнов]] (03.03.1942; 11.07.1945; 08.12.1951; 03.11.1953; 11.01.1966; 24.04.1973; 21.02.1978) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Сергей Львович Соболев]] (10.06.1945; 29.10.1949; 8.12.1951; 19.09.1953; 30.10.1958; 29.04.1967; 17.09.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Салчак Калбакхорекович Тока]] (05.05.1942; 11.08.1944; 16.08.1946; 10.10.1949; 23.08.1957; 14.12.1961; 14.12.1971) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Михаил Васильевич Хруничев]] (08.09.1941; 24.11.1942; 05.08.1944; 16.09.1945; 29.10.949; 03.04.1951; 12.07.1957) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Никита Сергеевич Хрущёв]] (13.05.1935; 16.04.1944; 23.01.1948; 16.04.1954; 8.04.1957; 17.06.1961; 16.04.1964) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Васильевич Цицин]] (30.12.1935; 10.06.1945; 10.11.1945; 19.11.1953; 17.12.1968; 17.09.1975; 15.12.1978) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Иванович Шокин]] (29.03.1939; 17.06.1961; 29.07.1966; 08.10.1969; 25.10.1971; 17.02.1975; 26.10.1979) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Михаил Алексеевич Яснов]] (06.09.1947; 04.06.1956; 01.02.1957; 04.06.1966; 26.08.1971; 11.12.1973; 04.06.1976) ==== Алты мәрте иегерлері ==== * '''6 рет''' Ленин орденімен марапатталғандар: ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Павел Сергеевич Александров]] (10.06.1945; 19.09.1953; 15.09.1961; 06.05.1966; 13.03.1969; 17.09.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Ерминингельдович Арбузов]] (31.07.1944; 10.06.1945; 24.06.1950; 19.09.1953; 11.09.1957; 09.09.1967) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Александрович Архангельский]] (22.12.1933; 16.09.1945; 08.08.1947; 06.12.1949; 27.03.1953; 12.07.1958) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Константинович Байбаков]] (06.02.1942; 24.01.1944; 08.05.1948; 31.12.1966; 05.03.1971; 05.03.1981) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Владимир Павлович Бармин]] (15.03.1943; 20.04.1956; 17.03.1959; 17.06.1961; 17.03.1969; 16.03.1979) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Николаевич Боголюбов]] (19.09.1953; 20.08.1959; 29.04.1967; 13.03.1969; 17.09.1975; 20.08.1979) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Михайлович Бородин]] (11.01.1957; 22.03.1966; 27.08.1971; 13.10.1972; 24.12.1976; 03.03.1980) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Анатольевич Бочвар]] (29.10.1949; 19.09.1953; 11.09.1956; 07.03.1962; 17.09.1975; 06.08.1982) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Марк Андронович Брага]] (17.06.1949; 22.05.1950; 21.04.1952; 24.08.1953; 10.06.1954; 24.12.1976) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Борис Львович Ванников]] (23.02.1939; 03.06.1942; 05.08.1944; 06.09.1947; 11.09.1956; 16.09.1957) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Константин Андреевич Вершинин]] (13.12.1942; 21.07.1944; 19.08.1944; 21.02.1945; 20.05.1960; 22.05.1970) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Павлович Виноградов]] (29.10.1949; 19.09.1953; 04.01.1954; 23.08.1965; 09.11.1970; 20.08.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Степанида Демидовна Виштак]] (11.04.1949; 03.07.1950; 20.06.1951; 13.07.1954; 26.02.1958; 31.12.1965) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Николай Николаевич Воронов]] (03.01.1937; 21.03.1940; 21.02.1945; 05.05.1949; 04.05.1959; 07.05.1965) ** [[Андрей Януарьевич Вышинский]] (20.07.1937; 21.11.1943; 10.06.1945; 05.11.1945; 09.12.1953; 03.10.1954) ** [[Бободжан Гафурович Гафуров]] (в том числе 03.01.1944; 29.12.1946; 21.02.1948; 23.10.1954) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Никитич Головацкий]] (11.01.1957; 23.06.1966; 14.02.1975; 24.12.1976; 22.02.1982; 17.01.1985) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Андрей Антонович Гречко]] (13.12.1942; 21.02.1945; 01.02.1958; 15.10.1963; 22.02.1968; 16.10.1973) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Иван Самойлович Грушецкий]] (23.01.1948; 04.10.1954; 26.02.1958; 28.08.1964; 08.12.1973; 21.08.1974) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Владимир Иванович Долгих]] (09.06.1961; 04.12.1965; 25.08.1971; 13.12.1972; 04.12.1974; 04.12.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Антонович Доллежаль]] (29.10.1949; 11.10.1956; 23.07.1959; 31.10.1969; 26.10.1979; 26.10.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Михаил Васильевич Егоров]] (29.03.1939; 15.11.1950; 28.04.1963; 06.04.1970; 14.01.1977; 02.02.1984) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Алексей Сергеевич Желтов]] (24.03.1943; 15.11.1950; 28.08.1954; 29.08.1964; 21.02.1978; 27.08.1984) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Георгий Константинович Жуков]] (16.08.1936; 29.08.1939; 19.07.1944; 01.06.1945; 01.12.1956; 01.12.1971) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Авраамий Павлович Завенягин]] (23.03.1935; 17.01.1943; 24.02.1945; 29.10.1949; 16.04.1951; 11.09.1956) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Сергей Алексеевич Зверев]] (05.08.1944; 25.07.1958; 17.06.1961; 28.07.1966; 25.10.1971; 17.10.1972) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Иван Степанович Исаков]] (22.02.1938; 13.12.1942; 21.02.1945; 21.08.1954; 21.08.1964; 07.05.1965) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Петр Леонидович Капица]] (30.04.1943; 09.07.1944; 30.04.1945; 09.07.1964; 20.07.1971; 08.07.1974) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Август Мартынович Кирхенштейн]] (17.09.1942; 31.05.1946; 20.07.1950; 06.11.1951; 23.03.1956; 17.09.1957) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Власович Коваленко]] (07.05.1948; 29.11.1968; 24.11.1969; 14.02.1975; 06.10.1976; 23.11.1979) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Владимир Константинович Коккинаки]] (25.05.1936; 17.07.1938; 11.06.1939; 16.09.1945; 17.05.1951; 22.06.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Евдокимович Корнейчук]] (31.01.1939; 23.01.1948; 24.05.1955; 24.11.1960; 24.05.1965; 23.02.1967) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Демьян Сергеевич Коротченко]] (7.02.1939; 13.09.1943; 29.11.1944; 23.01.1948; 26.02.1958; 28.11.1964) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Алексей Николаевич Косыгин]] (07.04.1939; 22.01.1944; 20.02.1954; 20.02.1964; 02.12.1971; 20.02.1974) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Владимир Александрович Котельников]] (20.04.1956; 21.12.1957; 27.04.1967; 13.03.1969; 17.09.1975; 05.09.1978) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Самвел Григорьевич Кочарянц]] (21.08.1953; 04.01.1954; 11.09.1956; 07.03.1962; 08.01.1979; 06.01.1984) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Степан Акимович Красовский]] (19.01.1943; 21.02.1945; 06.04.1945; 29.05.1945; 15.09.1961; 07.08.1967) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Павел Курочкин Алексеевич]] (07.04.1940; 21.02.1945; 29.06.1945; 18.11.1960; 18.11.1980; 18.11.1985) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Дмитрий Данилович Лелюшенко]] (07.04.1940; 02.01.1942; 21.02.1945; 01.11.1961; 30.10.1981; 31.10.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Леонид Максимович Леонов]] (18.02.1946; 30.05.1959; 23.02.1967, 30.05.1969; 30.05.1974; 30.05.1979) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Павлович Ляшко]] (29.12.1965; 25.08.1971; 08.12.1973; 29.12.1975; 22.12.1977; 29.12.1985) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Прасковья Андреевна Малинина]] (01.06.1945; 23.07.1948; 04.07.1949; 13.12.1950; 26.08.1953; 06.11.1974) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Терентий Семенович Мальцев]] (11.05.1942; 09.11.1955; 23.06.1966; 11.12.1973; 06.11.1975; 06.11.1985) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Анастас Иванович Микоян]] (17.01.1936; 30.09.1943; 24.11.1945; 24.11.1955; 24.11.1965; 25.11.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Артем Иванович Микоян]] (31.12.1940; 03.02.1953; 05.11.1954; 04.08.1955; 20.04.1956; 04.08.1965) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Евгений Никанорович Павловский]] (05.03.1944; 21.02.1945; 10.06.1945; 04.03.1954; 11.02.1961; 04.03.1964) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Юстас Игнович Палецкис]] (08.04.1947; 21.01.1949; 20.07.1950; 05.04.1958; 01.10.1965; 22.01.1969) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Владимирович Палладин]] (02.03.1944; 09.09.1945; 23.01.1948; 19.09.1953; 13.09.1955; 10.09.1965) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Исса Александрович Плиев]] (03.11.1941; 16.04.1944; 30.04.1947; 23.11.1962; 01.10.1963; 21.02.1978) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Александр Иванович Покрышкин]] (22.12.1941; 24.05.1943; 06.03.1963; 21.10.1967; 21.02.1978; 05.03.1983) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Борис Николаевич Пономарев]] (27.06.1945; 3.03.1958; 16.01.1965; 2.12.1971; 16.01.1975; 16.01.1985) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Петр Николаевич Поспелов]] (13.06.1945; 19.06.1948; 19.06.1958; 19.06.1968; 17.09.1975; 19.06.1978) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Павел Алексеевич Ротмистров]] (05.05.1942; 2.07.1944; 21.02.1945; 22.06.1961; 07.05.1965; 03.07.1981) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Роман Андреевич Руденко]] (26.03.1945; 27.05.1947; 29.07.1957; 29.07.1967; 25.05.1972; 29.07.1977) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Сергей Игнатьевич Руденко]] (25.05.1936; 19.08.1944; 20.06.1949; 19.10.1964; 31.10.1967; 19.10.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Константин Николаевич Руднев]] (05.08.1944; 20.04.1956; 21.12.1957; 17.06.1961; 02.07.1966; 21.06.1971) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Леонид Иванович Седов]] (27.03.1954; 28.04.1963; 13.11.1967; 17.09.1975; 23.01.1980; 13.11.1987) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Иван Александрович Серов]] (26.04.1940; 13.12.1942; 29.05.1945, лишён 12.03.1963; 30.01.1951; 19.09.1952; 25.08.1955) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Дмитрий Владимирович Скобельцын]] (29.10.1949; 19.09.1953; 23.11.1962; 13.03.1969; 02.12.1972; 17.09.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Константин Иванович Скрябин]] (22.02.1936; 27.10.1949; 19.09.1953; 06.12.1953; 06.12.1958; 04.12.1968) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Леонид Васильевич Смирнов]] (26.06.1959; 17.06.1961; 15.04.1966; 26.11.1971; 15.04.1976; 06.10.1982) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Сергей Львович Соболев]] (10.06.1945; 08.12.1951; 19.09.1953; 30.10.1958; 29.04.1967; 17.09.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Георгий Алексеевич Титов]] (06.03.1945; 20.04.1956; 25.07.1958; 28.04.1963; 07.02.1969; 07.02.1979) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Николаевич Тихонов]] (19.09.1953; 04.01.1954; 11.09.1956; 29.10.1966; 20.07.1971; 29.10.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Григорий Иванович Ткачук]] (26.02.1958; 31.12.1965; 08.04.1971; 06.09.1973; 22.12.1977; 07.07.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Алексеевич Трофимук]] (24.01.1944; 08.05.1948; 29.04.1967; 17.09.1975; 14.08.1981; 20.08.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Хамракул Турсункулов]] (25.12.1944; 23.01.1946; 19.03.1947; 27.04.1948; 07.07.1949; 13.06.1950) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Владимир Федорович Уткин]] (17.06.1961; 26.07.1966; 29.08.1969; 16.10.1973; 12.08.1976; 17.10.1983) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Евгений Константинович Федоров]] (27.06.1937; 12.03.1938; 11.09.1956; 17.06.1961; 09.04.1970; 09.04.1980) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Юлий Борисович Харитон]] (29.10.1949; 11.09.1956; 07.03.1962; 27.02.1964; 26.02.1974; 24.02.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Сергей Алексеевич Христианович]] (11.07.1943; 29.03.1944; 19.09.1953; 13.11.1958; 29.04.1967; 13.03.1969) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Алексей Михайлович Школьников]] (15.01.1957; 15.01.1964; 26.08.1971; 14.01.1974; 24.04.1981; 13.01.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Михаил Александрович Шолохов]] (31.01.1939; 23.05.1955; 22.05.1965; 23.02.1967; 22.05.1975; 23.05.1980) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Станислав Иванович Штейман]] (01.06.1945; 25.08.1948; 12.07.1949; 16.10.1950; 03.12.1951; 04.03.1953) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Мотеюс Юозович Шумаускас]] (22.03.1944; 20.07.1950; 5.04.1958; 1.10.1965; 27.08.1971; 14.11.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Иоган Гансович Эйхфельд]] (30.12.1935; 27.10.1949; 20.07.1950; 13.07.1954; 01.03.1958; 25.01.1963) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Оразгельды Эрсарыев]] (13.12.1944; 19.03.1947; 11.04.1947; 05.04.1948; 21.07.1950; 30.07.1951) ** [[Павел Александрович Юдин]] (06.01.1942; 09.01.1943; 31.03.1945; 02.02.1947; 29.10.1949; 30.05.1952) ** [[Николай Дмитриевич Яковлев]] (22.02.1941; 02.06.1942; 21.02.1945; 30.12.1948; 20.04.1956; 30.12.1958) === Ұзақ мерзімді қызметі үшін марапаттау (1944—1958) === КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 4 маусымдағы Жарлығымен Қызыл Армияның әскери қызметшілері ұзақ мерзімді қызметі үшін (25 жыл мінсіз қызметі үшін) Ленин орденімен марапаттала бастады. Бұл тәжірибе көп ұзамай мыналарға таралды: * Әскери-теңіз күштері (25.09.1944 жылғы Жарлық); * КСРО ІІХК және МҚХК жеке құрамына (2.10.1944 жылғы Жарлық); * ІІХК, МҚХК және милиция органдарының әскерлері мен арнайы қызметтеріне (10.12.1944 жылғы Жарлық)<ref>{{Cite web|url=https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_4.06.1944_о_награждении_орденами_и_медалями_за_выслугу_лет_в_Красной_Армии|title=Указ Президиума ВС СССР от 4.06.1944 о награждении орденами и медалями за выслугу лет в Красной Армии|lang=ru|website=[[Викитека]]|accessdate=2020-04-18|description=''Цитируется по книге: «Приказы народного комиссара обороны СССР. 1943 — 1945 гг». — М.: «Терра», 1997. — Т. 13 (2—3). — С. 320. — («Русский архив: Великая Отечественная»). — ISBN 5-25-01774-6.''|archive-date=2017-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804205517/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_4.06.1944_%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8_%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B3%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8|deadlink=no}}</ref>. 1957 жылдың 14 қыркүйегі мен 25 желтоқсанындағы жарлықтармен бұл марапаттау тәжірибесі жойылды<ref>{{cite web|url= http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5225.htm|title= Указ Президиума Верховного Совета СССР от 14 сентября 1957 года|website= Библиотека нормативно-правовых акто СССР|access-date= 2021-04-12|archive-date= 2013-06-22|archive-url= https://web.archive.org/web/20130622232142/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5225.htm|deadlink= no}}</ref>: <blockquote> ''Әскери қызметшілерді Әскер мен Әскери-теңіз флотындағы белгілі бір жылдардағы қызмет өтілі үшін олардың қызметтік міндеттерінің сипаты мен ерекше сіңірген еңбегі ескерілмей, жаппай марапаттау тәжірибесі марапат құнының төмендеуіне әкеліп соқтырды, ал КСРО ордендері және медалдарымен марапаттау әскери қызметкерлерді жауынгерлік және саяси дайындықта, әскери тәртіпті нығайтуда және әскерлердің жауынгерлік әзірлігін арттыруда жоғары жетістіктерге жетуге ынталандырудың маңызды құралы болудан қалды. ''</blockquote> 1948 жылдан бастап КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлықтарына сәйкес 1948-1954 жж. «Ұзақ және жемісті еңбегі үшін» Ленин ордендерімен азаматтық тұлғалар – халық шаруашылығының әртүрлі салаларындағы жұмыскерлер де (30 жыл, кейде 20 жыл еңбек өтілі үшін) марапатталды: * 14 қазан 1947 ж. Жарлық — бұрғылау және тау-кен жұмысшыларын, бұрғылау және тау-кен шеберлерін, Геология министрлігінің басшы және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 10 желтоқсан 1947 ж. Жарлық — қара металлургияның жетекші кәсіптер қызметкерлерін, шеберлерін, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * Указ 12 ақпан 1948 ж. Жарлық — мұғалімдерді марапаттау туралы; * 20 наурыз 1948 ж. Жарлық — түсті металлургияның жетекші кәсіптер қызметкерлерін, шеберлерін, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 8 қараша 1948 ж. Жарлық — химия өнеркәсібінің жетекші кәсіптер қызметкерлерін, шеберлерін, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 20 сәуір 1949 ж. Жарлық — мал шаруашылығы саласында жұмыс істейтін ауыл шаруашылығы мамандары мен басшыларын марапаттау туралы; * 10 маусым 1949 ж. Жарлық — КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы Геодезия және картография Бас басқармасының жұмысшыларын, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 24 маусым 1949 ж. Жарлық — Дайындық министрлігінің, Ет және сүт өнеркәсібі министрлігінің және Центросоюздың басшы қызметкерлерін, жауапты қызметкерлері мен мамандарын марапаттау туралы; * 13 шілде 1949 ж. Жарлық — балық шаруашылығының жұмысшыларын, бригадирлерін, шеберлерін, флот жұмысшыларын, басқарушы және инженерлік-техникалық қызметкерлерді марапаттау туралы; * 28 шілде 1949 ж. Жарлық — теміржол көлігіндегі жетекші кәсіптердің қызметкерлерін, жоғарғы, аға және орта басқарушы құрамды марапаттау туралы; * 22 сентября 1949 ж. Жарлық — КСРО Қаржы министрлiгi Гознак басшы кәсiптердiң жұмысшыларын, шеберлерін, басшыларын және инженерлiк-техникалық қызметкерлерiн марапаттау туралы; * 10 қазан 1949 ж. Жарлық — дәрігерлер мен басқа да медицина қызметкерлерін марапаттау туралы; * 20 қазан 1949 ж. Жарлық — кеме жасау өнеркәсiбiнiң жетекшi кәсіптерiнiң қызметкерлерiн, шеберлерiн, басшыларын және инженерлiк-техникалық қызметкерлерiн ордендермен және медальдармен марапаттау туралы; * 17 қараша 1949 ж. Жарлық — ғылым қызметкерлерін марапаттау туралы; * 11 қаңтар 1950 ж. Жарлық — мұнай өнеркәсібінің жетекші кәсіптер қызметкерлерін, шеберлерін, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 24 мамыр 1950 ж. Жарлық — асбест өнеркәсібінің және асбест кәсіпорындары құрылысының жұмысшыларын, шеберлерін, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 18 қараша 1950 ж. Жарлық — теңізшілерді, жетекші кәсіптердегі порт жұмысшыларын, сондай-ақ теңіз флотының жоғарғы, аға және орта басқарушы құрамын теңіз көлігіндегі ұзақ мерзімді қызметі үшін марапаттау туралы; * 17 ақпан 1951 ж. Жарлық - жетекші кәсіп қызметкерлерін, Челябі облысындағы Оңтүстік Орал теміржолының жоғарғы, аға және орта басқарушы құрамын марапаттау туралы; * 7 наурыз 1951 ж. Жарлық — КСРО мемлекеттiк бақылау министрлiгiнiң және одақтас республикалардың мемлекеттiк бақылау министрлiктерiнiң бақылаушы атақтары бар қызметкерлерiне беру туралы; * 28 наурыз 1951 ж. Жарлық — КСРО орман өнеркәсібі министрлігінің жұмысшыларын, шеберлерін, басшыларын, инженер-техник қызметкерлерін марапаттау туралы; * 18 шілде 1951 ж. Жарлық — қаржы-несие жүйесінің қызметкерлерін марапаттау туралы; * 14 тамыз 1951 ж. Жарлық — КСРО кеден мекемелерінің қызметкерлерін марапаттау туралы; * 4 қазан 1951 ж. Жарлық — КСРО ауыл шаруашылығы министрлiгi мен КСРО мақта шаруашылығы министрлiгiнiң машина-трактор, орман қорғау, машина-мал шаруашылығы және шабындық-мелиоративтік станцияларының, жөндеу зауыттарының, ауданаралық күрделі жөндеу шеберханаларының және ауыл шаруашылығын механикаландыру мектептерiнiң басшылары мен мамандарын марапаттау туралы; * 5 қараша 1951 ж. Жарлық — КСРО қара металлургия министрлігінің құрылыс және металлургиялық және кокс-химиялық зауыттарын, агломерациялық және байыту фабрикаларын, тау-кен, кенсіз және отқа төзімді кәсіпорындарын салу және жобалау тiкелей қатысқан КСРО ауыр өнеркәсіп кәсiпорындары құрылысы министрлiгi мен КСРО қара металлургия министрлiгiнiң құрылыс, монтаждау және жобалау ұйымдарының жетекшi кәсiптердiң жұмысшыларын, шеберлерін, прорабтарын, басшыларын және инженерлiк-техникалық қызметкерлерiн, сондай-ақ сондай-ақ Донбасс Главчерметстрой, Днепр Главчерметстрой, Шығыс Главчерметстрой, Главюгстрой, Главуральстрой және КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындары құрылысы министрлігінің Главцентрострой аппараттарының қызметкерлері марапаттау туралы; * 3 қаңтар 1952 ж. Жарлық — КСРО Ауыр өнеркәсiп кәсiпорындары құрылысы министрлiгiнiң, КСРО Машина жасау кәсiпорындары құрылысы министрлiгiнiң құрылыс, монтаждау және жобалау ұйымдарының және КСРО түсті металлургия министрлігінің мыс балқыту, мыс-электролит, мыс-күкірт, мыс-молибден және мыс кені кәсіпорындарын салумен және жобалаумен айналысатын КСРО түсті металлургия министрлігі жетекшi кәсiптерiнiң жұмысшыларын, прорабтарын, шеберлерін, басшыларын және инженерлiк-техникалық қызметкерлерiн марапаттау туралы; * 18 сәуір 1952 ж. Жарлық — КСРО мақта шаруашылығы министрлiгiнiң мақта дайындау жүйесi мен мақта тазалау өнеркәсiбiнiң басшыларын, жауапты қызметкерлерi мен мамандарын марапаттау туралы; * 15 қараша 1952 ж. Жарлық — КСРО кинематография министрлігінің кино, фотоқағаз және кинокөшірме өнеркәсібінің жетекші кәсіптер қызметкерлерін, шеберлерін, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 22 мамыр 1953 ж. Жарлық — жетекші кәсіптердің қызметкерлерін, сондай-ақ КСРО байланыс министрлігінің жоғары, аға және орта құрамдағы жеке атақтары бар қызметкерлерін марапаттау туралы; * 25 желтоқсан 1953 ж. Жарлық — дипломатиялық қызметкерлерді ордендермен және медальдармен марапаттау туралы; * 16 наурыз 1954 ж. Жарлық — КСРО кеңшар министрлігі жүйесінің мамандары мен басшы қызметкерлерін марапаттау туралы. 1958 жылғы 11 ақпандағы Жарлығымен КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы ұзақ мерзімді еңбегі үшін КСРО ордендерімен және медальдарымен (соның ішінде Ленин орденімен) марапаттау тәжірибесін жойды: <blockquote> ''Шаруашылық және мәдени құрылыс мәселелерін шешуде және соғыстан кейінгі жылдарда қалыптасқан, негізінен КСРО азаматтарын марапаттау жүзеге асырылған тәжірибені өзгертуде еңбекшілердің шығармашылық белсенділігі мен бастамасын одан әрі ынталандыру мақсатында ұзақ қызмет көрсету мақсатында'' </blockquote> === Елді мекендерді, ұйымдарды және нысандарды марапаттау === ; Төрт мәрте Ленин орденімен марапатталған: * С. П. Королев атындағы [[«Энергия» ЗҒК|«Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясы]] ; Үш мәрте Ленин орденімен марапатталған: * [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы]]; * [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]] (1958, 1968, 1978); * [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]] (1935, 1964, 1980); * [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] (1956,1979, 1982); * [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]] (1939, 1956, 1980); * [[ЛОМО|В.И.Ленин атындағы Ленинград оптикалық-механикалық бірлестігі (ЛОМО)]]; * [[Мәскеу облысы]] (1934). * [[Лихачев атындағы зауыт|И. А. Лихачев атындағы Мәскеу автомобиль зауыты (ЗИЛ)]]. * [[Солтүстік машина жасау кәсіпорны]] (1959, 1976, 1984); * [[Орал машина жасау зауыты|Серго Орджоникидзе атындағы Орал ауыр машина жасау зауыты (Оралмашзауыт)]]; ; Екі мәрте Ленин орденімен марапатталған: * [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]] (1957, 1963); * [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Башқұрт АКСР]] (1935, 1957); * [[Үлкен театр|КСРО мемлекеттік академиялық Үлкен театры]] (1937, 1976); * [[С.П. Горбунов атындағы Қазан авиациялық зауыты|С.П.Горбунов атындағы Қазан авиациялық өндірістік бірлестігі]];<ref>{{Cite web |url=http://oaokapo.ru/about/awards/ |title=ОАО «КАПО им. С. П. Горбунова» |accessdate=2010-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100608185941/http://oaokapo.ru/about/awards/ |archivedate=2010-06-08 |deadlink=yes }}</ref> * [[Үфі моторқұрылыс өндірістік бірлестігі]] (1936, 1971) * [[Красноярск машина жасау зауыты]] (1945, 1975); * [[Нижегород машина жасау зауыты|Горький машина жасау зауыты]]; * [[Воронеж ұшақ жасайтын акционерлік қоғамы|Воронеж авиациялық зауыты]] (1941,1966); * [[Мәскеу электр шам зауыты|Мәскеу электр шам зауыты (МЭШЗ)]] — № 2(1931), № 99 (1939); * [[Пермь мотор зауыты]] (1936, 1970); * [[Солтүстік верфь|А.А.Жданов атындағы кеме жасау зауыты]] (1963, 1986) * [[1 гвардиялық танк полкі|Құрышты танк күштердің маршалы Катуков М.Е. атындағы 1-гвардиялық танк Чертковский полкі]]; * [[КСРО Ғылым академиясы]] (1969, 1974); * [[Оралвагонзауыт|Ф.Е.Дзержинский атындағы «Оралвагонзауыт» ғылыми-өндірістік корпорациясы]] (1935, 1970); * [[Сокол (авиақұрылыс зауыты)|«Сокол» Нижегород авиақұрылыс зауыты]] (1936, 1970); * [[В.И.Ленин атындағы Бүкілодақтық пионер ұйымы]]; * [[Кәсіподақтар|Бүкілодақтық кәсіби одақтардың орталық кеңесі]]; * [[«Альтаир» радиоэлектроника теңіз ғылыми-зерттеу институты]] (1945, 1985); * [[Титан-Баррикадтар|«Баррикадалар» Сталинград зауыты]] (1942, 1971); * [[Киров зауыты]] (1939, 1951); * [[Красное Сормово|«Красное Сормово» зауыты]] (1943, 1949); * [[Ленинград металл зауыты]] (1945, 1957); * [[Мосэлектрик|«Мосэлектрик» Мәскеу электромеханикалық зауыты]] (1931, 1939); * [[«Темп» Мәскеу радиозауыты]] (1931, 1945); * [[Балтық зауыты]] (1940, 1985); * [[«ВгТЗ» трактор компаниясы|Ф.Е.Дзержинский атындағы Сталинград трактор зауыты]], * [[Серго Орджоникидзе атындағы Харьков трактор зауыты]], * [[Ташкент механикалық зауыты|В.П.Чкалов атындағы Ташкент авиациялық өндірістік бірлестігі]] (1945, 1982) * [[61 коммунар атындағы кеме жасау зауыты]] * [[Горький автомобиль зауыты]], * [[Воткинск зауыты]] (1945, 1976); * [[Минск автомобиль зауыты]], * [[Мәскеу жылу-техникалық институты]]; * [[П. И. Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясы|П. И. Чайковский атындағы екі мәрте Ленин орденді Мәскеу мемлекеттік консерваториясы]]; * [[Правда|«Правда» газеті]]; * [[Қара теңіз кеме жасау зауыты|Николаев Қара теңіз кеме жасау зауыты]] (1949, 1977). * КСРО облыстары мен өлкелері: ** [[Воронеж облысы]] (1935, 1956); ** [[Алтай өлкесі]] (1956, 1970); ** [[Орынбор облысы]] (1956, 1968), ** [[Курск облысы]] (1957, 1968), ** [[Днепропетровск облысы]] (1958, 1968), ** [[Харьков облысы]] (1958, 1968), ** [[Донецк облысы]] (1958, 1970), ** [[Самар облысы|Куйбышев (Самар)]] (1958, 1970), ** [[Свердловск облысы]] (1959, 1970), ** [[Кемеров облысы]] (1967, 1970), ** [[Чита облысы]] (1957) * Қалалар: ** [[Санкт-Петербург|Ленинград]] (1945, 1957), ** [[Мәскеу]] (1947, 1965), ** [[Киев]] (1954, 1961); ;Ленин орденімен марапатталғандар: * барлық одақтық республикалар, барлық автономиялық республикалар, 8 автономиялық облыс, барлық өлкелер, 100-ден астам облыс; * [[Ұдмұртия|Ұдмұрт АКСР]] (1958); * Облыстар: ** [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] (1958), ** [[Кировоград облысы|Кировоград]], [[Одесса облысы|Одесса]] (1958), ** [[Рязан облысы|Рязан]] (1959), ** [[Брянск облысы|Брянск]], [[Новгород облысы|Новгород]], [[Орлов облысы|Орлов]], [[Пенза облысы|Пенза]] (1967); * Батыр-қалалар: ** [[Волгоград]], [[Ақиар]], [[Одесса]], [[Брест қамалы|Брест батыр-қамал]] (1965), ** [[Минск]], [[Тула]] (1966), ** [[Новороссийск]], [[Керіш (қала)|Керіш]] (1973), ** [[Мурманск]], [[Смоленск]] (1983); * Қалалар: ** [[Кишинев]] (1966), ** [[Амурдағы Комсомольск]] (1967), ** [[Ульяновск]], [[Харьков]], [[Запорожье]], [[Төменгі Новгород|Горький]], [[Дондағы Ростов]], [[Рига]], [[Таллин]], [[Вильнюс]] (1970), ** [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Пермь]], [[Самарқан]] (1971), ** [[Екатеринбург|Свердловск]] (1973), ** [[Днепропетровск]] (1976), ** [[Баку]] (1977), ** [[Донецк]], [[Магнитогорск]] (1979), ** [[Челябі]] (1980) ** [[Самара|Куйбышев]], [[Жаңасібір]], [[Ереван]], [[Тбилиси]] (1982), ** [[Алматы]], [[Ташкент]], [[Северодвинск]] (1983), ** [[Қазан (қала)|Қазан]], [[Архангельск]] (1984), ** [[Владивосток]] (1985), ** [[Воронеж]] (1986); * 380-нен астам өнеркәсіптік кәсіпорын, оның ішінде: * «Мальгобекнефть» тресінің 2-мұнай кәсіпшілігінің ұжымы ** [[Алтай трактор зауыты]]; ** «Азнефть» мұнай өндіру кәсіпорны; ** «Грознефть» мұнай өндіру кәсіпорны; ** [[Н. Д. Кузнецов атындағы Самара ғылыми-техникалық кешені|Куйбышев мотор зауыты]], ** [[Онега трактор зауыты|Онега Ленин және Октябрь революциясы орденді зауыты]], ** [[В.П.Чкалов атындағы Жаңасібір авиациялық зауыты|В.П.Чкалов атындағы Жаңасібір авиациялық Ленин, Октябрь Революциясы және Еңбек Қызыл Ту ордерді зауыты]], ** [[Башмұнай-Новойл|Жаңа Үфі мұнай өңдеу зауыты]] (қазір — Башмұнай-Новойл) ** [[Челябі трактор зауыты|В.И. Ленин атындағы Челябі Ленин, I дәрежелі Кутузов, Еңбек Қызыл Ту және Қызыл Жұлдыз орденді трактор зауыты]], ** [[Златоуст машина жасау зауыты|Златоуст Ленин, Октябрь Революциясы, Еңбек Қызыл Ту орденді машина жасау зауыты]], ** [[Кузнецк металлургия комбинаты|Кузнецк Ленин, Октябрь Революциясы, I дәрежелі Кутузов, Еңбек Қызыл Ту орденді металлургиялық комбинаты]], ** [[Иркутск авиациялық зауыты|Иркутск авиациялық Ленин, Октябрь Революциясы, Еңбек Қызыл Ту орденді зауыты]], ** [[Ульяновск механикалық зауыты]], ** [[Башмұнвй-УНПЗ|Үфі мұнай өңдеу зауыты]] (қазір — Башмұнай-УНПЗ) ** [[Үфі аспап жасау өндірістік бірлестігі|Үфі аспап жасау зауыты]] (қазір — Үфі аспап жасау өндірістік бірлестігі) ** [[Дулево фарфор зауыты]], ** [[Полет (кәсіпорын)|«Полет» Омбы Ленин, Октябрь Революциясы және Еңбек Қызыл Ту орденді зауыты]], ** [[Ғылыми-зерттеу электромеханикалық институты]], ** [[Новатор (ТКБ)|Л. В. Люльев атындағы «Новатор» тәжірибелі конструкторлық бюросы]], ** [[Омбы моторқұрылыс конструкторлық бюросы|«П.И.Баранов атындағы Ленин, Октябрь Революциясы және Еңбек Қызыл Ту орденді Омбы моторқұрылыс бірлестігі» Федералдық мемлекеттік унитарлық кәсіпорны]], ** [[Ю.А.Гагарин атындағы Амурдағы Комсомольск авиациялық өндірістік бірлестігі|Ю.А.Гагарин атындағы Амурдағы Комсомольск Ленин орденді авиациялық өндірістік бірлестігі]]; ** [[Амур кеме жасау зауыты|Амур Ленин, Октябрь Революциясы және Еңбек Қызыл Ту орденді кеме жасау зауыты]]; ** [[Машина жасау ғылыми-өндірістік бірлестігі]], ** [[М.И. Калинин атындағы машина жасау зауыты]]; * 180-ге жуық ауыл шаруашылығы кәсіпорындары мен ұйымдары; * 300-ден астам әскери бірлестіктер, құрамалар, бөлімдер мен мекемелер (округтар, дивизиялар, полктар және т.б.), оның ішінде 207-сі [[Ұлы Отан соғысы]] уақытында (1941-1945); * [[Білім қоғамы|Бүкілодақтық «Білім» қоғамы]]; * [[КСРО Медицина ғылымдары академиясы]] * [[КСРО Өнер академиясы]] * [[КСРО Композиторлар одағы]] * [[КСРО Суретшілер одағы]] * [[КСРО Жазушылар одағы]] * Жоғары оқу орындары, оның ішінде: :* ЖШҚӘ әскери-әуе академиясы (1933); :* Ф.Е.Дзержинский атындағы ЖШҚӘ артиллериялық академиясы (1938); :* М.В. Фрунзе атындағы Жоғарғы әскери-теңіз училищесі (1939); :* Ф.Е.Дзержинский атындағы Жоғарғы әскери-теңіз инженерлік училищесі (1939); :* Д.И.Менделеев атындағы Мәскеу химиялық-технологиялық институты (1940); :* К.А. Тимирязев атындағы ауыл шаруашылығы академиясы (1940); :* К.Е.Ворошилов атындағы Әскери-теңіз академиясы (1944); :* М.В.Фрунзе атындағы Одесса артиллериялық училищесі (1944); :* Тула пролетариаты атындағы Тула қару-жарақ техникумы (1944); :* Ленинград теміржол көлігі инженерлері институты (1945); :* Серго Орджоникидзе атындағы Мәскеу авиациялық институты (1945); :* С.М.Киров атындағы Әскери-медициналық академиясы (1954); :* [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] (1955); :* [[Н. Э. Бауман атындағы Мәскеу мемлекеттік техникалық университеті|Н.Э.Бауман атындағы Мәскеу жоғарғы техникалық училищесі]] (1955); :* Ленинград кеме жасау институты (1967); :* КСРО Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы (1968); :* С. М. Буденный атындағы Әскери байланыс академиясы (1968); :* Ленин комсомолы атындағы Воронеж мемлекеттік университеті (1971); :* Азаматтық авиация академиясы, Ленинград (1971); :* В.И.Ленин атындағы Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институты (1972); :* Жазғы дайындық жоғарғы мектебі, Ульяновск (1973); :* [[Қазан университеті|В. И. Ульянов-Ленин атындағы Қазан мемлекеттік университеті]] (1979). :* [[Үфі мемлекеттік авиациялық техникалық университеті|С. Орджоникидзе атындағы Үфі авиация институты]] Сондай-ақ: * А.М.Горький атындағы Ленин және Еңбек Қызыл Ту орденді Мәскеу академиялық көркем театры (1937), * Ленин, Отан соғысы және Еңбек Қызыл Ту орденді «Қызыл Қазан» Сталинград металлургиялық зауыты (1939), * Ленин, Октябрь Революциясы және Еңбек Қызыл Ту орденді В.В.Куйбышев атындағы Коломна тепловоз жасау зауыты (1939), * Ленин, екі мәрте Еңбек Қызыл Ту орденді С.А.Лавочкин атындағы ғылыми-өндірістік бірлестік (1944), * Бүкілодақтық Ленин, Еңбек Қызыл Ту орденді селекциялық-генетика институты (1962); * Ленин орденді Высокогорск тау-кен байыту комбинаты (1945), * Ленин, Қазан төңкерісі және Еңбек Қызыл Ту орденді В.А. Дегтярев атындағы Ковровский зауыты (1945), * Ленин және Қазан төңкерісі орденді Қазан төңкерісі атындағы Луганск тепловоз жасау зауыты (1947), * Донецк облысы, Макеевка қ., «Советскуголь» тресінің № 13-бис шахтасы (1948), * Ленин, Қазан төңкерісі және Еңбек Қызыл Ту орденді Ижевск мотор зауыты (1961), * Мәскеу Ленин орденді теміржол (1966), * Донецк Ленин ордені теміржол (1966), * «Союзгоссирк» Бүкілодақтық мемлекеттік цирктер қауымдастығы (1969)<ref>{{Cite web |url=http://www.ruscircus.ru/souzgoscirk/ |title=Всесоюзное объединение государственных цирков — Союзгосцирк |access-date=2020-07-02 |archive-date=2020-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703013908/http://www.ruscircus.ru/souzgoscirk/ |deadlink=no }}</ref>, * Беларусь Ленин орденді теміржол (1971), * Куйбышев Ленин орденді теміржол (1971), * Солтүстік Кавказ Ленин орденді теміржол (1974), * Свердлов Ленин орденді теміржол (1978), * Петров атындағы Ленин орденді Сталинград мұнай машина жасау зауыты (Волгограднефтемаш), * Кемерово Ленин, Еңбек Қызыл Ту орденді БК(б)П XVIII съезі атындағы кокс-химия зауыты * Новочеркасск Ленин орденді электровоз жасау зауыты, * Ленин орденді «Коксовая» шахтасы, Прокопьевск қ., Кемерово облысы * Ленин орденді «Кузбассэлектромотор» зауыты, Кемерово қ. * КСРО 50 жылдығы атындағы Ленин орденді Батыс Сібір металлургиялық зауыты Новокузнецк қ., Кемерово облысы, * Одесса балалар тағамы консерві зауыты, * Одесса теңіз сауда кемежайы (1966) * Ерікті Ленин, Қызыл Ту орденді әскерге, авиацияға және әскери-теңіз флотына жәрдемдесу жөніндегі қоғам; * Ленин орденді мемлекеттік тарих мұражайы (Мәскеу қ.); * Ленин, Қазан төңкерісі және Еңбек Қызыл Ту орденді «Известия» газеті (1967), * Ленин және Халықтар Достығы орденді «Әдебиет газеті»; * Ленин және Еңбек Қызыл Ту орденді В.И. Ленин атындағы Мәскеу метрополитені; * В.И.Ленин атындағы Ленин орденді Ленинград метрополитені. * Орталық Ленин орденді Әскери спорт клубы (ЦСКА) * Ленин орденді «Спартак» кәсіби одақтардың ерікті спорт қоғамы * Ленин орденді «Электроцентромонтаж» басқармасы * Ленин орденді Новокузнецк қалалық комсомол ұйымы * Ленин орденді Ленинград қалалық атқару комитеті Орталық ішкі істер басқармасының өрт сөндіру бөлімі * Лев Толстойдың «Ясная Поляна» мемлекеттік мұражай-мүлкі (1978). === Марапатты алған халықаралық қайраткерлер === Ерекше қызметтері үшін Ленин орденімен халықаралық жұмысшы және коммунистік қозғалыс қайраткерлері марапатталды: Георгий Димитров ([[Болгария Халық Республикасы|Болгария]]), Густав Гусак ([[Чехословакия Социалистік Республикасы|Чехословакия]]), Янош Кадар ([[Мажарстан Халық Республикасы|Мажарстан]]), Долорес Ибаррури ([[Испания]]), Хо Ши Мин ([[Вьетнам]]), Белисарио Санчес Матеос ([[Испания]]), Фидель Кастро ([[Куба]]), Вальтер Ульбрихт ([[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]]), Отто Гротеволь және т.б. Моңғолия қайраткерлерінің арасында: екі рет — [[Моңғол Халық Республикасы маршалы|МХР маршалы]] [[Хорлогийн Чойбалсан]], үш рет — МХР маршалы Юмжагийн Цеденбал, сондай-ақ мемлекеттік және әскери қайраткерлер, Кіші Мемлекеттік Хурал төралқасының Төрағасы Гончигийн Бумценд, Ұлы Халық Хурал төралқасының Төрағасы Жамсрангийн Самбуу, армия генералы Батын Дорж, генерал-полковник Сандивын Равдан, генерал-полковник Буточийн Цог, [[Моңғол Халық Республикасы Батыры|МХР Батыры]], полковник Лодонгийн Дандар, 1921 жылғы халық революциясының партизаны Пунцагийн Тогтох, [[Моңғол халық партиясы|МХРП]] ОК бас хатшысы Жамбын Батмунх, [[Кеңес Одағының Батыры]], [[Ғарышкер|ұшқыш-ғарышкер]] Гуррагча Жугдэрдэмидийн. [[Солтүстік Корея|КХДР]] негізін қалаушы және көшбасшысы [[Ким Ир Сен]] екі рет марапатталған. === Басқа марапатталғандар === КСРО ең жоғары ерекшелік дәрежесі — [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы 1934 жылы 16 сәуірде белгіленді. Бастапқыда бұл атаққа ешқандай айрықшалау белгілер болмағандықтан, сондықтан бұл атаққа ие болғандардың барлығы Ленин орденімен марапатталды. 1939 жылы [[Алтын Жұлдыз медалі|«Алтын Жұлдыз» медалі]] бекітілгеннен кейін қалыптасқан дәстүрді бұзбау туралы шешім қабылданып, Кеңес Одағының Батыры атағын алған барлық адамдарға Ленин ордені автоматты түрде берілуі жалғасты. Сонымен қатар, Ленин орденімен [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ерлері]], сондай-ақ «Батыр қала» немесе «Батыр бекініс» атағын алған қалалар мен бекіністер марапатталды. 1946 жылғы 1 қарашадағы жағдай бойынша 63 612 Ленин орденімен марапаттау рәсімделді (оның ішінде 12 208 адамға — Кеңес Одағының Батыры, 216 адамға — Социалистік Еңбек Ері, 423 — әскери бөлімдерге, ұйымдарға, ұжымдарға атағы берілді). КСРО тарихындағы ең соңғы Ленин орденімен марапатталған адам 3-дәрежелі капитан, сүңгуір [[Леонид Михайлович Солодков|Солодков Леонид Михайлович]] (№ 460776 бұйрық) «арнайы қолбасшылық тапсырманы ойдағыдай орындағаны және оны орындауда көрсеткен ерлігі мен батырлығы үшін» (КСРО Президентінің 1991 жылғы 24 желтоқсандағы № УП-3158 Жарлығы). [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағы ыдырағаннан]] кейін Ленин орденіне жаңа үміткерлер ұсынылмады. Алайда, 1991 жылға дейін шығарылған, бірақ бұрын алынбаған екі жағдай 1994 және 1996 жылдары орын алды. Осы екі марапатты ескере отырып, Ленин ордені құрылғаннан бері 431 418 марапат жасалған. == Филателиядағы Ленин ордені == <gallery caption="[[Пошта маркасы|КСРО маркаларында]]" mode=packed> Сурет:Stamp of USSR 1041.jpg|КСРО маркасы, 1946 жылы Сурет:Awards of the USSR-1952. CPA 1707.jpg|КСРО маркасы, 1953 жылы Сурет:1980 CPA 5066.jpg|КСРО маркасы, 1980 жылы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша марапаттар]] [[Санат:Ленин ордені]] [[Санат:КСРО ордендері]] r2vsmq91pljusakmhdv5lbxmxigbkbs Страсбург 0 640393 3652058 3564687 2026-09-08T09:58:12Z Asorev 125569 3652058 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |қазақша атауы=Страсбург |статусы= [[Коммуна (Франция)|Коммуна]], қала |шынайы атауы= {{lang-fr|Strasbourg}} |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Place kleber-MJ.jpg | photo2a = Strasbourg rue Mercière 30 août 2013.jpg | photo2b = 3 of 10 - La Petite France, Strasbourg - FRANCE.jpg | photo3a = Strasbourg Petite-France place Benjamin-Zix septembre 2015.jpg | photo3b = Strasbourg Palais Rohan septembre 2013 03.jpg | photo4a = Strasbourg palais du rhin.JPG | photo4b = Strasbourg Palais de Justice et église Saint-Pierre-le-Jeune catholique novembre 2013.jpg | photo5a = Council of Europe Palais de l'Europe aerial view.JPG |size = 300 |spacing = 2 |color = #FFFFFFu |border = 0 |foot_montage = }} |елтаңба = Greater coat of arms of Strasbourg.svg |lat_dir = N |lat_deg = 48 |lat_min = 34 |lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 7 |lon_min = 45 |lon_sec = 08 |CoordAddon = type:city(272800)_region:FR |CoordScale = |кестедегі аудан = 250 |аймақ картасы өлшемі = 250 |ел = Франция |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймақ |аймағы = Гранд-Эст |кестедегі аймақ = Гранд-Эст |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департамент |ауданы = Төменгі Рейн |кестедегі аудан = Төменгі Рейн |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округ |қауым = Страсбур (округ){{!}}Страсбур |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = [[Мэр]] |басшысы = Ролан Рис<br />{{lang-fr|Roland Ries}} (2014—2020) |бұрынғы атаулары = Argentoratum, Stratisburgum, Straßburg |жер аумағы = 78,26 |биiктiктiң түрi = теңіз деңгейінен биіктігі |орталығының биiктігі = 132 — 151 (143) |климаты = [[Қоңыржай климат|қоңыржай континенттік]] |Француз = Француз |тұрғыны = 275 718 |санақ жылы = 2013 |тығыздығы = 3523,1 |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |пошта индексі = |пошта индекстері = 67000, 67100, 67200 |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 67482 |ортаққордағы санаты = Strasbourg |сайты = http://www.strasbourg.eu |сайт тілі = fr |сайт тілі 2 = de |сайт тілі 3 = en |логотипі=Logo de Strasbourg.svg }} '''Страсбург''' ({{lang-fr|Strasbourg}} {{Audio-IPA|Fr-Paris--Strasbourg.ogg|[stʁas.buʁ]}}, {{lang-gsw|Strossburi}} {{IPA|[ʃtrosburi]}}, {{lang-de|Straßburg}} {{IPA|[ˈʃtʁaːsbʊɐ̯k]}}) — [[Франция]]ның солтүстік-шығысдағы қала. Ол [[Эльзас]] аймағының астанасы және [[төменгі Рейн]] [[Департамент|бөлімі]] . Страсбург - [[Франция|Франциядағы]] халқы жағынан жетінші қала. Қалада, солтүстік-шығыс аймақтың экономикалық орталықтарының бірі, сонымен қатар [[Еуропалық парламент|Еуропа]] [[Еуропа кеңесі|кеңесі]] мен [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент орналасқан]]. Бұл [[Женева]] және [[Нью-Йорк|Нью-Йоркпен]] бірге ел астанасын болмай-ақ, халықаралық ұйым орталығы орналасқан бірнеше қалалардың бірі. Қала 1988 жылы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] [[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері|Бүкіләлемдік мұра]] тізіміне енгізілген. Страсбург - үлкен студенттік қала. [[Университет|Оның университеттері]] халықаралық деңгейде танылған және студенттерінің 20%-ы шетелдіктер. Қала 1949 жылдан бері ЕО келіссөздерін өткізіп келеді және [[Еуропа кеңесі]], [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] және [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот]] осында орналасқан. Осы себепті, бұл [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақтың]] [[Брюссель]]ден кейінгі екінші маңызды қаласы. [[Женева]] мен [[Нью-Йорк|Нью-Йорктен басқа]], бұл халықаралық институттар орналасқан капиталы жоқ үш қаланың бірі. Бұл шекара қаласы болғандықтан, ол Францияның басқа типтік қалаларына ұқсамайды. Әсіресе неміс және француз мәдениетінің қарқынды ерекшеліктері бар. Қаланың [[шарап]] жүзімдері танымал. == Тарихы == [[Сурет:Notre_dame_de_strasbourg_2.jpg|нобай|200x200 нүкте| Нотр-Дам соборы ]] Страсбургті [[Рим]] императоры [[Октавиан Август|Август]] құрған. 1681 жылы ол немістерден француздарға өтті. 1789 жылғы [[Француз төңкерісі|Француз революциясымен]] қала француз мәдениетінің ықпалына түсті. 19 ғасырдың екінші жартысында оны [[Отто фон Бисмарк]] басып алып, [[Герман империясы|Германия империясының]] құрамына кірді және Елзас-Лорен мемлекетінің астанасы болды. Қала Францияға 1919 жылы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстан]] кейін қайтадан қосылды. Бұл тарихтағы көптеген маңызды оқиғалардың куәсі болды. Францияның мемлекеттік әнұраны [[Марсельеза|Ла Марсельезе]] 1793 жылы Ружет де Лисль осында жазған. Гутенберг осы жерде [[Кітап басу ісі|баспахананы]] ойлап тапты. Неміс әйгілі жазушысы [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гете]] де өмірінің бір бөлігін осында өткізіп, осы жерде студент болған. == Білім == Францияның ең маңызды университеттерінің бірі - [[Страсбург университеті|Страсбург]] университеті осында орналасқан. == Мәдениет және туризм == Қала 1988 жылдан бастап [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] [[Әлемдік мұра|Бүкіләлемдік мұра]] тізіміне еніп келеді. Страсбург [[Орта ғасырлар|ортағасырлық]] және [[Ренессанс]] архитектурасының әсерімен ашық аспан астындағы мұражайға ұқсайды. Қаланың айналасы жүзімдіктермен қоршалған. Қалада көптеген саябақтар мен бақтар бар. Мұражайларды көруге арналған кейбір орындар: * Нотр-Дам соборы * La Petite France және Ponts Couverts * Клебер алаңы (''Клебер орны'') * Республика алаңы (''де ла Републике жері'') * Каммерцелл үйі, қаладағы ең көне үй * Ботаникалық бақ (''Джардин'' ботаникасы) * Гутенберг алаңы (''La Place Gutenberg'' ) * Рохан сарайы (''Ле-Пале Рохан'' ) * Эльзас мұражайы (''Le Musée Alsacien'' ) * ІІІ өзеніндегі каналды круиз * Орангери паркі * Цитадель паркі * [[Еуропалық парламент]] * [[Еуропа кеңесі]] * [[Еуропалық адам құқығы бойынша сoт|Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот]] == Спорт == [[Страсбур (футбол клубы)|Қала командасы]] [[Футболдан Франция чемпионаты|Франция 1]]-ші [[Футболдан Франция чемпионаты|лигасында]] ойнайды. == Бауырлас қалалар == * Бостон, Массачусетс, Америка Құрама Штаттары, (1960) Бетлехем, Палестина Стамбул Түркия Лестер, Ұлыбритания Штутгарт, Германия Дрезден, Германия Рамат Ган, Израиль Жакмель, Гаити Новгород, Ресей Фес, Марокко Шлеф, Алжир Эдирне, Түркия Кайсери, Түркия == Суреттер == [[Сурет:Strasbourg_-_Ponts_Couverts_vus_de_la_terrasse_panoramique.jpg|ортаға|нобай|500x500 нүкте| Ваубан бөгетінен панорамалық көрініс]] [[Сурет:Strasbourg_River_Ill.jpg|ортаға|нобай|500x500 нүкте|Страсбургтегі Рейн өзені - панорама]] <gallery mode=packed> Сурет:Strasbourg SPOT 1163.jpg|SPOT спутнигінен Страсбург Сурет:Absolute ponts couverts 02.jpg|Старзбург - Понттардың жұптары (жабық көпір) Сурет:Council of Europe Palais de l'Europe.JPG|Еуропа Кеңесі Еуропа сарайы Сурет:Strasbourg-RemiLeblond-PetiteFrance.jpg|Страсбургтегі Петит-Франция төңірегі Сурет:Absolute quartier allemand 01.jpg|Страсбургтің неміс аудандарындағы пәтерлердің қасбеттері Сурет:Absolute quartier danube 01.jpg|Страсбургтегі жаңа аудандар </gallery> == Сілтемелер == * [http://www.strasbourg.fr/ Страсбург муниципалитеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030717015110/http://www.strasbourg.fr/ |date=2003-07-17 }} * [http://www.musees-strasbourg.org/ Страсбург мұражайлары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070324041325/http://www.musees-strasbourg.org/ |date=2007-03-24 }} * [http://terragalleria.com/europe/france/strasbourg/ Страсбургтегі суреттер - Terra Galleria] {{Төменгі Рейн департаментінің коммуналары}} [[Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары]] [[Санат:Страсбург]] [[Санат:Рейн өзенінің бойындағы қалалар]] [[Санат:Франция префектуралары]] d6s3lksae6hdz5w93xmkcic24rb8j22 Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді 0 643616 3651958 3650504 2026-09-08T06:10:25Z Nurken 111493 3651958 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді | Суреті = Мұхтар Тілеуберді primeminister.kz.jpg | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Сыртқы істер министрі]] | Ту = MFA emblem.png | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 2 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] | Ізбасары = | Басқара бастады_2 = 18 қыркүйек 2019 | Басқаруын аяқтады_2 = 29 наурыз 2023 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]<br>[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_2 = [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] | Ізбасары_2 = [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] | Титулы_3 = [[Қазақстан]]ның [[Аустрия]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Еуропа|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] | Ту_3 = Flag of Austria.svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 14 тамыз 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 2 қыркүйек 2026 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 18 қаңтар 2021 | Басқаруын аяқтады_4 = 29 наурыз 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_4 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]<br>[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Сыртқы істер министрінің]] бірінші орынбасары | Ту_5 = MFA emblem.png | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 4 наурыз 2016 | Басқаруын аяқтады_5 = 18 қыркүйек 2019 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Рәпіл Сейітханұлы Жошыбаев|Рәпіл Жошыбаев]] | Ізбасары_5 = [[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] | тақырыпша1_5 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Министр]] | мәтін1_5 = [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]]<br> [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]]<br> [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] | Титулы_6 = [[Қазақстан]]ның [[Швейцария]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Еуропа|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] | Ту_6 = Flag of Switzerland.svg | Ту2_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 9 шілде 2009 | Басқаруын аяқтады_6 = 4 наурыз 2016 | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_6 = [[Аманжол Қазыбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] | Ізбасары_6 = [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] | Титулы_7 = [[Қазақстан]]ның [[Малайзия]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Азия|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] | Ту_7 = Flag of Malaysia.svg | Ту2_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_7 = 5 тамыз 2004 | Басқаруын аяқтады_7 = 9 шілде 2009 | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_7 = [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] | Ізбасары_7 = [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] | Титулы_8 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Сыртқы істер министрінің]] орынбасары | Ту_8 = MFA emblem.png | Ту2_8 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_8 = шілде 2003 | Басқаруын аяқтады_8 = 5 тамыз 2004 | Президент_8 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | тақырыпша1_8 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Министр]] | мәтін1_8 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] | Қызметі = [[дипломатия]] | Азаматтығы = {{Байрақ|КСРО}}→ <br> {{Байрақ|Қазақстан}} | Туған жері = {{туғанжері|Ақсукент|Ақсукентте}}, [[Сайрам ауданы]], [[Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]] | Туған күні = 30.6.1968 | Сайты = | Commons = Mukhtar Tleuberdi | Марапаттары = {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 20 жыл}} }} {{Қатар |{{Астанаға 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}} }} }} '''Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді''' ([[30 маусым]] [[1968 жыл|1968]], [[Ақсукент]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]) — [[Қазақстан|қазақстандық]] саясаткер және [[дипломат]], 2026 жылдан бері және 2019–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Сыртқы істер министрі]]. Бұрын Қазақстанның [[Аустрия]]дағы (2023–2026), [[Швейцария]]дағы (2009–2016), [[Малайзия]]дағы (2004–2009) [[Қазақстан елшілерінің тізімі|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] болған. == Өмірбаяны == 1968 жылы 30 сәуірде [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсукент|Ақсукент ауылында]] дүниеге келді. 1990 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университетінің]] [[Философия және саясаттану факультеті (ҚазҰУ)|философия-экономика факультетін]] тәмамдағаннан кейін [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінің]] [[Азия және Африка институты|Азия және Африка институтында]] және Йенсе Университеті (Корей Республикасы) жанындағы Тілдер институтында тәжірибе алды. Дипломатиялық мансабын 1993 жылы Азия елдері басқармасының атташесі, үшінші хатшысы ретінде бастады. 1996—1999 жылдары [[Қазақстанның Оңтүстік Кореядағы Елшілігі|Қазақстанның Корей Республикасындағы Елшілігінің]]<nowiki/>үшінші, екінші хатшысы; 1999—2000 жылдары Азия, Таяу Шығыс және Африка департаментінің бірінші хатшысы, екіжақты ынтымақтастық бөлімінің басшысы; 2000—2001 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Қазақстан Мемлекеттік хатшысының]] сыртқы саясат мәселелер жөніндегі кеңесшісі; 2001—2003 жылдары [[Қазақстанның Израильдегі Елшілігі|Қазақстанның Израиль Мемлекетіндегі Елшілігінің]] кеңесшісі; 2003—2004 жылдары [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан Сыртқы істер министрінің]] орынбасары болды. 2004 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]]  № 1416 бұйрығымен [[Малайзия|Малайзиядағы]], кейін 2005 жылы [[Индонезия]], [[Бруней]] және [[Филиппин|Филиппиндағы]] [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Еуропа|Төтенше және Өкілетті Елші]] қоса атқарушы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://zakon.uchet.kz/kaz/docs/U040001416_ |title= М.Б.Тілеубердіні Қазақстан Республикасының Малайзиядағы Төтенше және өкілетті елшісі етіп тағайындау туралы |date=2004-08-05|lang=kk|work= Учёт Законодательство|accessdate=2025-04-12}}</ref> 2009 жылы [[Швейцария|Швейцариядағы]], кейін [[Лихтенштейн]] және [[Ватикан|Ватикандағы]] [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Еуропа|Төтенше және Өкілетті Елші]] қоса атқарушы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://nomad.su/?a=19-200910220431 |title= Назначен посол РК в Лихтенштейне и Ватикане по совместительству. Новые назначения в АИФРИ "Великая стена", СЭС Павлодарской области, департаменте юстиции Павлодарской области, АО "Евразийский банк" |date=2004-08-05|lang=ru|work= NOMAD кочевник|accessdate=2025-04-12}}</ref> 2016 жылы [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Сыртқы істер министрінің]] бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/memleket-basshysynyn-okimderimen-1339067607 |title= Мемлекет басшысының Өкімдерімен: |date=2016-03-04|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-12}}</ref> 2019 жылы [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Сыртқы істер министрі]] болып тағайындалды. 2021 жылы [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министр орынбасары]] болып тағайындалып, екі қызметті бірге атқарды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/mb-tileuberdini-kazakstan-respublikasynyn-syrtky-ister-ministri-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title= М.Б. Тілеубердіні Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі қызметіне тағайындау туралы |date=2019-09-18|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-12}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/kazakstan-respublikasy-ukimetinin-kuramy-turaly-5 |title= Қазақстан Республикасы Үкіметінің құрамы туралы |date=2021-01-18|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-12}}</ref> 5 айдан кейін [[Аустрия|Аустриядағы]] [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Еуропа|Төтенше және Өкілетті Елші]] және [[Вена|Венадағы]] халықаралық ұйымдар жанындағы тұрақты өкіл болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1475332 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |date=2023-08-14|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-04-12}}</ref> 2026 жылғы 2 қыркүйекте Сыртқы істер министрі болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mb-tileuberdi-turaly-285143 М.Б. Тілеуберді туралы]</ref> == Жеке өмірі == Үйленген, 2 ұлы бар. [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Корей тілі|корей]] және [[Жапон тілі|жапон тілдерін]] меңгерген.<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30491085#sub_id=0 |title= Тлеуберди Мухтар Бескенулы (персональная справка)|lang=ru|work=online.zakon.kz|accessdate= 2025-04-13}}</ref> == Марапаттары мен атақтары == * [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] алғысы (2003); * [[Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі]] (2005); * [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008); * [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] алғысы, I дәрежелі Төтенше және Өкілетті Елші (2010); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]], Шанхай Ынтымақтастық Ұйымына 10 жыл медалі (2011); * [[Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі]] (2015); * [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]], [[Ерен еңбегі үшін медалі|Ерен еңбегі үшін медалі]], [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі]] (2016);<ref>{{Cite web|url= https://forbes.kz/articles/idrisov_vruchil_ordena_i_medali_turisbekovu_tajinu_tuymebaevu/amp |title= Идрисов вручил ордена и медали Турисбекову, Тажину, Туймебаеву |date= 2016-02-06 |lang=ru|work= Forbes Kazakhstan |accessdate= 2025-04-13}}</ref> * Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметіне 25 жыл медалі (2017); * [[Астанаға 20 жыл медалі]] (2018); * [[Парасат ордені]] (2020);<ref>{{Cite web|url= https://primeminister.kz/news/kr-premer-ministri-a-mamin-tauelsizdik-kunine-oray-memlekettik-nagradalardy-tapsyrdy-14114513 |title= ҚР Премьер-Министрі А. Мамин Тәуелсіздік күніне орай мемлекеттік наградаларды тапсырды |date=2020-12-14|lang=kz|work=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate= 2025-04-13}}</ref> * [[Достастық ордені]] ([[ТМД парламентаралық ассамблеясы|ТМД ПАА]], 2021).<ref>{{Cite web|url= https://www.parlam.kz/do/mazhilis/news-details/id49150/1/1 |title= Нұрлан Нығматулин Тәуелсіздіктің 30 жылдығына орай Мәжіліс депутаттарына мемлекеттік наградаларды тапсырды|date= 2021-12-13 |lang=kk|work= [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] |accessdate= 2025-04-13}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} {{Асқар Маминнің министрлер кабинеті}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан сыртқы істер министрлері]] [[Санат:Қазақстанның Малайзиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Индонезиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Филиппендердегі елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Швейцариядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Брунейдегі елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Лихтенштейндегі елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Ватикандағы елшілері]] rfjrl2oomeyclcq9gfeak0tnji8fxoz АТФ синтезі 0 652579 3651818 3644181 2026-09-07T12:13:31Z Baktygul Kurmanova 185419 /* Гликолиз */ 3651818 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну үдерісі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі мынадай: C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6O<sub>2</sub> → 6CO<sub>2</sub> + 6H<sub>2</sub>O. Бұл үдеріс негізгі үш сатыға бөлінеді: 1) [[гликолиз]]; 2) [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; 3) [[тотығу фосфарлануы|тотығу фосфорлануы]] <ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref>. == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде қуат шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл үдеріс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Үдерістің негізгі кезеңінде қуатты жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref>. [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл үдеріс сонымен қатар [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз|Гликолизбен салыстырғанда,]]ге оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін, [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу үдерісінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО<sub>2</sub> молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н<sub>2</sub>, 2 АТФ түзіледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref>. [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотығу фосфорлануы == [[Тотығу фосфорлануы]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы үдерісте оттегі қажет етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] бен [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н<sub>2</sub> жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент|электрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін, [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>. Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == Дереккөздер == == Пируват == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] [[Санат:Молекулалар]] 6scifhwqz436eudh6i2chl7n810x9mk 3651819 3651818 2026-09-07T12:16:31Z Baktygul Kurmanova 185419 /* Тотығу фосфорлануы */ 3651819 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну үдерісі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі мынадай: C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6O<sub>2</sub> → 6CO<sub>2</sub> + 6H<sub>2</sub>O. Бұл үдеріс негізгі үш сатыға бөлінеді: 1) [[гликолиз]]; 2) [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; 3) [[тотығу фосфарлануы|тотығу фосфорлануы]] <ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref>. == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде қуат шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл үдеріс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Үдерістің негізгі кезеңінде қуатты жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref>. [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл үдеріс сонымен қатар [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз|Гликолизбен салыстырғанда,]]ге оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін, [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу үдерісінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО<sub>2</sub> молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н<sub>2</sub>, 2 АТФ түзіледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref>. [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотығу фосфорлануы == [[Тотығу фосфорлануы]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы үдерісте оттегі қажет етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] бен [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н<sub>2</sub> жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы қуат жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент|электрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін, [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>. Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] үдерістерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == Дереккөздер == == Пируват == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] [[Санат:Молекулалар]] 168ly9xkhrcnviw9xqi9kok56u24sqv Портал:Шахмат 100 652580 3651881 3367361 2026-09-07T18:30:29Z Ерден Карсыбеков 3744 3651881 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#; border-style:solid; border-width:2px; border-color:#ffdead; padding-left:5px; padding-right:5px; padding-bottom:0px; padding-top:0px;" | width="55%" valign="top" style="padding: 0; margin:0;" | {| |- | {| width="100%" style="background:#FFFFFF; border:solid 1px #7D80B3;" cellspacing="0" cellpadding="10" |-valign="top" | colspan="2" height="1" | {| width="100%" |-valign="top" | width="100%"| <!-- ======= Кіріспе ======= --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:150%; border-bottom: solid 2px #DDDDDD; margin-bottom:5px; padding-bottom:5px">'''ШАХМАТ ПОРТАЛЫ'''</div> '''[[Шахмат]]''' — ақыл-ой спорт түрі. Шахмат сөзінің мағынасы парсышадан патша (шах) өлді (мат) дегенді білдіреді. Әлемдегі кең таралған ойындардың бірі саналады. Оның адам мінезін қалыптастыруда, ақыл-ой қабілетін дамытуда зор маңызы бар. |} {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:P book.svg|40px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #DDDDDD; "> '''Таңдаулы мақала'''</div> {{Шахмат диаграммасы|= | tright | |= 8 | | | |kd| | | | |= 7 | | | | | | | | |= 6 | | |ql| | |kl| | |= 5 | | | | | | | | |= 4 | | | | | | | | |= 3 | | | | | | | | |= 2 | | | | | | | | |= 1 | | | | | | | | |= a b c d e f g h |Пат }} '''[[Пат]]''' ({{lang-fr|pat}}, {{lang-it|patta}}) — қиян кескі тартыста қарсы жақтың бірінің [[шах]] берілмей тұрған королін жүретін бос шаршы болмай қалады және сол король өрісінде [[шахмат фигуралары|фигуралар]] мен [[пешка (шахмат)|пешка]]лардың жүретін мүмкіндіктері қалмаған жағдай пат деп аталады. Осындай ойын тепе-тең аяқталған болып есептеледі. Тең ойынға кейде бір жүрісті қатарымен үш рет қайталауға мәжбүр ететін бітпейтін үздіксіз шах беру арқылы да жетуге болады. Ойын тәжірбиесінде көптеген ойнаушылар өз королінің жүріс жолын тарылтып, оның жанындағы фигура немесе пешканың жүрістерін ескермей, төменде көрсетілген паттық жағдайға душар болады. Алайда корольдің жүрісі болмай, бірақ оның өзі түстес басқа фигураның жүруге мүмкіндігі болса, онда пат болмайды. Мұндай жағдайда сол фигура тиімсіз де ұтылысқа ұшырататын жүріс болса да міндетті түрде жүруі керек. Жүрістің міндеттілігі жөніндегі осындай жағдай «Zugzwang» ([[неміс тілі]]нен келген «Zug» — жүріс, «zwang» — еріксіз көндіру, мәжбүр ету) деп аталады. |} | rowspan="3" style="background-color:#fffacd" | {| width="100%" style="background-color:transparent" [[Сурет:Chess_set_of_the_USSR.jpg|center|250px|]] <!-- ======= Білгенге маржан ======= --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:5px; margin-top:10px;">'''Білгенге маржан'''</div> * [[Сокольский дебюті]]н бұрындары «Орангутанг дебюті» деп те атаған. * 11-ші әлем чемпионы [[Роберт Джеймс Фишер|Бобби Фишер]] шахматтың [[Шахматы-960|жаңа бір түрін]] ойлап шығарған болатын. * Шахмат ойынының барысын үш түрлі әдіспен жазуға болады: [[сипаттамалық нотация]], [[алгебралық нотация]] және [[цифрлық нотация]]. * 2002 жылы [[Сергей Александрович Карякин]] 12 жасында ең жас [[Гроссмейстер (шахмат)|гроссмейстер]] атанды. |} <!-- ======= Санаттар ======= --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:5px; margin-top:10px;">'''Санаттар'''</div> <categorytree>Шахмат</categorytree> <!-- ======= Дебюттер ======= --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:5px; margin-top:10px;">'''Дебюттер'''</div> {{Дебюттер}} <!-- ======= Порталдар ======= --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:5px; margin-top:10px;">'''Туыстас порталдар'''</div> {| cellpadding="4" text-align:center; padding:0.3em; |<center>[[Сурет:Nuvola_apps_edu_mathematics_blue-p.svg|55px|link=Портал:Математика]]</center> |<center>[[Сурет:Soccerball.svg|55px|link=Портал:Спорт]]</center> |<center>[[Сурет:COloredversion.svg|55px|link=Портал:Видео ойындар]]</center> |- ! {{П|Математика}} ! {{П|Спорт}} ! {{П|Видео ойындар}} |} |-valign="top" | width="35%" | <!-- ======= Таңдаулы фото ======= --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:Commons-logo.svg|20px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Таңдаулы фото'''</div> <div style="text-align:center;"> [[Сурет:Gamesmen excavated from Lothal, resembling modern chess pieces.webp|300px]] Археологиялық қазбаларда табылған шахмат </div> |} <!-- ======= Таңдаулы партия ======= --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:P_chess.png|35px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Таңдаулы партия'''</div> {{Шахмат диаграммасы | tcenter | |= 8 |rd|__|__|qd|__|bd|nd|rd|= 7 |pd|pd|pd|__|kd|bl|pd|pd|= 6 |__|__|nd|pd|__|__|__|__|= 5 |__|__|__|nl|nl|__|__|__|= 4 |__|__|__|__|pl|__|__|__|= 3 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 2 |pl|pl|pl|pl|__|pl|pl|pl|= 1 |__|__|bl|bd|kl|__|__|rl|= a b c d e f g h |}} [[Легаль тұзағы]] немесе Легаль маты — француз шахматшысы Легаль де Кермюрдің бізге жеткен жалғыз партиясы, XVIII ғасырдың екінші жартысында Парижде ойналды. |} <!-- ======= Әйгілі партиялар ======= --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:P_archive_blank.svg|35px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Әйгілі партиялар'''</div> * [[Өшпес партия]] (1851) [[:ru:Бессмертная партия|ор.]] * [[Өшпес тең ойын]] (1872) [[:ru:Бессмертная ничья|ор.]] * [[Морфидің опера ойыны]] (1858) * [[Троицкий этюді]] (1895) * [[Боден маты]] (1853) [[:ru:Мат Бодена|ор.]] * [[Ботвинник — Капабланка]] (1938) [[:en:Botvinnik versus Capablanca, AVRO 1938|ағыл.]] * [[Өшпес уругвайлық партия]] (1943) [[:en:Uruguayan Immortal|ағыл.]] * [[Өшпес жеңілу ойыны]] (1957) [[:en:Immortal Losing Game|ағыл.]] * [[Ғарыш — Жер шахмат партиясы]] (1970) * [[Deep Blue — Каспаров]] (1996, 1997) |} | width="35%" | <!-- ======= Көркем сурет ======= --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:Commons-logo.svg|20px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Көркем сурет'''</div> <div style="text-align:center;"> [[Сурет:39054 Jean 0020 Leon 0020 Gerome.gif|270px|]] Шығыстың шахматшы қыздары<br />([[Жан-Леон Жером]], 1870) </div> |} <!-- ======= Әлем чемпиондары ======= --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:P Chess.png|35px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Әлем чемпиондары'''</div> * [[Вильгельм Стейниц]] (1886—1894) * [[Эмануил Ласкер]] (1894—1921) * [[Хосе Рауль Капабланка]] (1921—1927) * [[Александр Александрович Алехин]]<br>(1927—1935, 1937—1946) * [[Макс Эйве]] (1935—1937) * [[Михаил Моисеевич Ботвинник]] (1948—1957, 1958—1960, 1961—1963) * [[Василий Васильевич Смыслов]] (1957—1958) * [[Михаил Нехемьевич Таль]] (1960—1961) * [[Тигран Вартанович Петросян]] (1963—1969) * [[Спасский Борис Васильевич|Борис Васильевич Спасский]] (1969—1972) * [[Роберт Джеймс Фишер]] (1972—1975) * [[Анатолий Евгеньевич Карпов|Анатолий Карпов]] (1975—1985) * [[Гарри Кимович Каспаров|Гарри Каспаров]] (1985—2000) * [[Владимир Борисович Крамник|Владимир Крамник]] (2000/2006—2007) * [[Вишванатан Ананд]] (2007—2013) * [[Магнус Карлсен]] (2013—2023) * [[Дин Лижэнь]] (2023-2024) * [[Гукеш Доммараджу]] (2024-қ.д.) |} [[Санат:Алфавит бойынша порталдар]] 98j89fr98l87p3tns2c8s0u3y4u98gn Әл-Маржани мешіті 0 665167 3651841 3179652 2026-09-07T16:01:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651841 wikitext text/x-wiki {{Мешіт | мешіт атауы = Әл-Маржани мешіті | шынайы аты = ({{lang-tt|əl Mərcani məçete, әл Мәрҗани́ мәчете́}}) | суреті = Kazan Marjani Mosque 08-2016 img1.jpg | сурет атауы = | позициялық карта = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | карта атауы = | карта ені = | мемлекет = [[Ресей]], [[Татарстан]] | қала = [[Қазан (қала)|Қазан]] | статусы = | ағымы = | мұсылмандардың діни басқармасы = | иесі = | мешіт түрі = [[жұма мешіті]] | сәулет стилі = [[барокко]] | жобаның авторы = | сәулетшісі = В.И.Кафтырев | құрылысшысы = | құрылыстың бастамашысы = | құрылыс құны = | қайырымгері = Қазанның мұсылман қауымы, И.Юнусов, З.Усманов, В.Гизетуллин, М.Валишин және т.б. | алғашқы деректер = | құрылысы = 1766—1770 | құрылысы басталды = | құрылысы аяқталды = | жәдігерлер = | имамы = | қазіргі жағдайы = қолданыста | жалпы ауданы = | көлемі = | ішкі ауданы = | сыйымдылығы = | биіктігі = | күмбездердің саны = | күмбездің биіктігі = | күмбездің диаметрі = | мұнаралар саны = 1 | мұнаралардың биіктігі = | материал = | таравих = | ифтар және сухур = | кітапхана = | мектеп = | медресе = | сайты = | Commons = 2013 Аль-Маджари - panoramio.jpg }} '''Әл-Маржани мешіті''' ({{lang-tt|əl Mərcani məçete, әл Мәрҗани́ мәчете́}}) —[[Татарстан]]ның [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласының ескі татар қонысындағы [[мешіт]]. Каюма Насыр [[көше]]сі мен Төменгі Қабан [[көл]]інің жағасында орналасқан. Мұнда [[Қазан хандығы]] дәуірінің құнды жәдігері - Мұхаммед-Ғали бейдің [[құлпытас]]ы сақталған.<ref>https://wikiway.com/russia/kazan/mechet-mardzhani/ Мечеть аль-Марджани</ref> == Мешіт атаулары == Өз тарихында әл-Маржани мешіті бірнеше атауды өзгертті. Бастапқыда мешіт Бірінші Приход деп аталды, өйткені ол [[Екатерина II]]-нің рұқсатымен салынған болатын, ол [[IV Иван|Иван Грозный]] қаланы жаулап алғаннан кейін Қазан қаласындағы алғашқы тас мешіт болды. XVIII ғасырдың аяғынан бастап Бірінші Приход мешіті Қазандағы ең бай көпес отбасыларының бірі - Юнусов атымен атала бастады. Ғимараттың құрылысына ең көп ақшалай үлес қосқан өнеркәсіпші және үй иесі Ыбырай Юнусов. Алға қарай да Юнусовтар отбасы [[мешіт]]ті ұзақ жылдар бойы ұстады. XIX ғасырдың соңынан бастап мешітке 30 жылға жуық (1850 - 1889 ж.ж.) имам-хатиб болған татар ғалымы және ағартушысы [[Шиһабаддин Маржани]]дің есімі берілді.<ref>https://kazantravel.ru/attractions/mechet-mardzhani/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717174855/https://kazantravel.ru/attractions/mechet-mardzhani/ |date=2021-07-17 }} Мечеть аль-Марджани</ref> == Тарихы == Әл-Маржани мешітінің тарихы 1767 жылы [[Екатерина II]] қазанға келген кезде басталды. Бұл уақытта ескі татар қонысында 1740 жылдардың ортасында салынған бір ғана ағаш мешіт болған. 1767 жылы мамырда ескі татар қонысының бай мұсылмандарының делегациясы мен дін өкілдері императрицаға [[Қазан (қала)|Қазанда]] екі мешіт салуға рұқсат сұрады. Императрица екі мешіт салуға өзінің жеке рұқсатын берді. 1768 жылдың көктемінде құрылыс тастары дайындалып, ал жазда Әл-Маржани және Апанаев мешіттерінің құрылысы басталды. Әл-Маржани мешіті 1771 жылы аяқталды. [[File:Мечеть Марджани 033.jpg|солға|250px|]] Мешіттің алғашқы имамы Әбубәкір Ибрагимов болған, 1762 жылдан 1789 жылға дейін мешітте жұмыс істеген кезде ол [[мешіт]]те бастауыш мұсылман мектебі және рухани әдебиеттер кітапханасын ашты. Мешіт тарихындағы жаңа кезең жаңа имам Ибраһим Хузяштың (Әпенді Хазірет) келуімен басталды. Хузяш ерлер мен әйелдерге қатар отыруға тыйым салып, ақ [[сәлде]] киюді бұйырды. Қазандағы ең бай көпес отбасыларының бірі Юнусовтар мешітті жөндеуге, сондай-ақ имамдарды ұстауға көп қаражат бөлді. 1863 жылы олар мешіт [[михраб]]ын кеңейтіп, ұлғайтты, он жылдан кейін медресенің жаңа ғимаратын салды. 1849 жылы белгілі теолог [[Шиһабаддин Маржани]] [[Бұхара]]дан сауда керуенімен [[Қазан (қала)|Қазанға]] келді. Ибраһим Юнусов талантты Маржаниді мешітінің имам-хатиби және мударрис (медресе мұғалімі) қызметіне шақырды. 1850 жылы 20 сәуірде ол мешіттің имамы мен мударрисі болып бекітілді. Шиһабаддин қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Бурганутдин махаланың рухани тәлімгері болды. Асқынған аурулардың салдарынан Бурганутдин сабақ бере алмады, оның көмекшісі Сафиулла Абдуллин 1899 жылы мешіттегі екінші молда болды. 1920-1930 жж. Кеңес үкіметі барлық конфессияларға, оның ішінде ислам дініне де аяусыз шабуыл жасады. Мешіттер жаппай жабылды, діни басшылар қуғын-сүргінге ұшырады. Кеңестік кезеңде әл-Маржани мешіті Қазандағы жалғыз жұмыс істейтін [[мешіт]] болды. Ұлы Отан соғысы басталысымен билік діндарларға қатысты саясатын жұмсартты, атап айтқанда, мұсылмандарға рухани басқармалар құруға және қасиетті жерлерге қажылық жасауға рұқсат етілді. Мешіттер көбінесе әртүрлі қажеттіліктерге пайдаланылды. Әл-Маржани мешітінде намазханадан басқа қолөнер шеберханасы жұмыс істеді. Цех желім, лактар, бояулар, кептіру майларын шығарды. Өнімді сақтау үшін мешіттің астында арнайы жер асты қоймалары орналасқан. Кейінірек, 1956 жылы мешіт имамы өндірістік қуатын ғимараттан шығаруға қол жеткізді. Мешіт тарихының жаңа кезеңі 1980 жылдары Мансур Хазірет Джалалетдин мұсылмандар [[ғибадатхана]]сына келген кезде басталды. 1992 жылы КСРО-ның Еуропалық бөлігі мен Сібір мұсылмандары діни басқармасы Ресей мұсылмандарының орталық діни басқармасына айналды. Сол жылы Мансур Хазірет Татарстан Республикасы муфтийінің орынбасары, ал үш жылдан кейін - Әл-Маржани мешітінің имамы болды. Бүгінде мешітте алты [[имам]] жұмыс істейді. Мұсылман ғибадатханасы келушілерге тәулік бойы ашық - мұсылмандар мешітке түнде де кіріп, намаз оқи алады.<ref>https://sntat.ru/news/culture/03-05-2018/istoriya-mecheti-al-mardzhani-razreshenie-ekateriny-ii-relikviya-epohi-kazanskogo-hanstva-i-artel-invalidov-v-sovetskoe-vremya-5639724 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717174853/https://sntat.ru/news/culture/03-05-2018/istoriya-mecheti-al-mardzhani-razreshenie-ekateriny-ii-relikviya-epohi-kazanskogo-hanstva-i-artel-invalidov-v-sovetskoe-vremya-5639724 |date=2021-07-17 }} История мечети Аль-Марджани: разрешение Екатерины II, реликвия эпохи Казанского ханства и артель инвалидов в советское время</ref> == Архитектурасы == [[File:Мечеть Марджани.jpg|оңға|230px|]] Әл-Маржани мешітінің ерекшелігі - мешіттердің ортағасырлық стилінің сәулетінде шатыр [[мұнара]]сымен, дәстүрлі татар сәндік ою-өрнектерімен және [[қасбет]]тер мен [[интерьер]]лерді безендірудегі "Петербург" [[барокко]] элементтерімен үйлесуі.<ref>https://tonkosti.ru/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B8 Мечеть Марджани</ref> Екі түрлі – еуропалық және шығыс стильдерінің үйлесімді бірігуінің арқасында діни ғимарат әсем келбетке және ерекше сұлулыққа ие. Ғибадатхананың қабырғалары ақ түске, ал төбелері жасылға боялған. Шағын архитектуралық пішіндер мен мұнарадағы жарты айлар алтын жалатылған және өте әсем көрінеді. Бас ғимарат - екі қабатты, солтүстігінде Т-тәрізді қосымша құрылыс салынған. Оның жанынан үш [[ярус]]ты мұнара көтерілген. Төменгі қабат кеңсе қажеттіліктері үшін қолданылады, ал жоғарғы жағында еденде жұмсақ кілемдері бар екі бай безендірілген [[намаз]] залы бар. Намазға арналған үй-жайлардың қабырғалары мен күмбездері алтын жалатылған өсімдік әшекейлерімен және түрлі-түсті сылақ қалыптарымен безендірілген. Залдарды бөліп тұрған қабырғада [[мұнара]]ға апаратын шиыршықты баспалдақ бар. Ол кішігірім балконға апарады, ол жерден [[азаншы]] күніне бес рет [[діндар]] адамдарды намазға шақырады.<ref>https://putidorogi-nn.ru/evropa/1094-mechet-al-mardzhani Мечеть аль-Марджани – символ веротерпимости</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Татарстан мешіттері]] [[Санат:Қазан мешіттері]] n4ajlilsjcl0mqv9d4ezimcz3g9aux0 Ақиар 0 665880 3651852 3651750 2026-09-07T17:34:15Z Орел Карл 81620 /* Құқықтық мәртебесі */ 3651852 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/world/365521 |date=20190502142740 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Wayback|url=https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=20200912083922 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Wayback|url=http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=20150924054751 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] nthp8gz9q8u1mq7kqmdh35c0kf4qjcz 3651853 3651852 2026-09-07T17:37:17Z Орел Карл 81620 /* Тұрғындары */ 3651853 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/world/365521 |date=20190502142740 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Wayback|url=https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=20200912083922 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Wayback|url=http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=20150924054751 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''Халқы саны''' |- ! 1790 ! 1802 ! 1804 ! 1822 ! 1850 ! 1866 ! 1886 ! 1897 ! 1923 ! 1926 ! 1931 ! 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! 1937 ! 1939 ! 1944 ! 1946 ! 1959 ! 1967 ! 1970 ! 1979 ! 1987 ! 1989 ! 1991 ! 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! 1995 ! 1996 ! 1998 ! 1999 ! 2000 ! 2001 ! 2004 ! 2005 ! 2006 ! 2007 ! 2008 ! 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! 2010 ! 2011 ! 2012 ! 2013 ! 2014 ! 2015 ! 2016 ! 2017 ! 2018 ! 2019 ! 2020 ! 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! 2022 ! 2023 ! 2024 ! 2025 |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] 36uqgy9ptlb449yt4sj69k9xofv4cj1 3651854 3651853 2026-09-07T17:39:25Z Орел Карл 81620 /* Тұрғындары */ 3651854 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/world/365521 |date=20190502142740 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Wayback|url=https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=20200912083922 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Wayback|url=http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=20150924054751 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#eef4f9;" | 1790 ! style="background:#eef4f9;" | 1802 ! style="background:#eef4f9;" | 1804 ! style="background:#eef4f9;" | 1822 ! style="background:#eef4f9;" | 1850 ! style="background:#eef4f9;" | 1866 ! style="background:#eef4f9;" | 1886 ! style="background:#eef4f9;" | 1897 ! style="background:#eef4f9;" | 1923 ! style="background:#eef4f9;" | 1926 ! style="background:#eef4f9;" | 1931 ! style="background:#eef4f9;" | 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1937 ! style="background:#eef4f9;" | 1939 ! style="background:#eef4f9;" | 1944 ! style="background:#eef4f9;" | 1946 ! style="background:#eef4f9;" | 1959 ! style="background:#eef4f9;" | 1967 ! style="background:#eef4f9;" | 1970 ! style="background:#eef4f9;" | 1979 ! style="background:#eef4f9;" | 1987 ! style="background:#eef4f9;" | 1989 ! style="background:#eef4f9;" | 1991 ! style="background:#eef4f9;" | 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1995 ! style="background:#eef4f9;" | 1996 ! style="background:#eef4f9;" | 1998 ! style="background:#eef4f9;" | 1999 ! style="background:#eef4f9;" | 2000 ! style="background:#eef4f9;" | 2001 ! style="background:#eef4f9;" | 2004 ! style="background:#eef4f9;" | 2005 ! style="background:#eef4f9;" | 2006 ! style="background:#eef4f9;" | 2007 ! style="background:#eef4f9;" | 2008 ! style="background:#eef4f9;" | 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2010 ! style="background:#eef4f9;" | 2011 ! style="background:#eef4f9;" | 2012 ! style="background:#eef4f9;" | 2013 ! style="background:#eef4f9;" | 2014 ! style="background:#eef4f9;" | 2015 ! style="background:#eef4f9;" | 2016 ! style="background:#eef4f9;" | 2017 ! style="background:#eef4f9;" | 2018 ! style="background:#eef4f9;" | 2019 ! style="background:#eef4f9;" | 2020 ! style="background:#eef4f9;" | 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2022 ! style="background:#eef4f9;" | 2023 ! style="background:#eef4f9;" | 2024 ! style="background:#eef4f9;" | 2025 ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 | | | | | | | | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] rgfr23v8ihmtnp4tn3tqn2mbjci9iof 3651856 3651854 2026-09-07T17:43:26Z Орел Карл 81620 /* Тұрғындары */ 3651856 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/world/365521 |date=20190502142740 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Wayback|url=https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=20200912083922 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Wayback|url=http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=20150924054751 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#eef4f9;" | 1790 ! style="background:#eef4f9;" | 1802 ! style="background:#eef4f9;" | 1804 ! style="background:#eef4f9;" | 1822 ! style="background:#eef4f9;" | 1850 ! style="background:#eef4f9;" | 1866 ! style="background:#eef4f9;" | 1886 ! style="background:#eef4f9;" | 1897 ! style="background:#eef4f9;" | 1923 ! style="background:#eef4f9;" | 1926 ! style="background:#eef4f9;" | 1931 ! style="background:#eef4f9;" | 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1937 ! style="background:#eef4f9;" | 1939 ! style="background:#eef4f9;" | 1944 ! style="background:#eef4f9;" | 1946 ! style="background:#eef4f9;" | 1959 ! style="background:#eef4f9;" | 1967 ! style="background:#eef4f9;" | 1970 ! style="background:#eef4f9;" | 1979 ! style="background:#eef4f9;" | 1987 ! style="background:#eef4f9;" | 1989 ! style="background:#eef4f9;" | 1991 ! style="background:#eef4f9;" | 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1995 ! style="background:#eef4f9;" | 1996 ! style="background:#eef4f9;" | 1998 ! style="background:#eef4f9;" | 1999 ! style="background:#eef4f9;" | 2000 ! style="background:#eef4f9;" | 2001 ! style="background:#eef4f9;" | 2004 ! style="background:#eef4f9;" | 2005 ! style="background:#eef4f9;" | 2006 ! style="background:#eef4f9;" | 2007 ! style="background:#eef4f9;" | 2008 ! style="background:#eef4f9;" | 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2010 ! style="background:#eef4f9;" | 2011 ! style="background:#eef4f9;" | 2012 ! style="background:#eef4f9;" | 2013 ! style="background:#eef4f9;" | 2014 ! style="background:#eef4f9;" | 2015 ! style="background:#eef4f9;" | 2016 ! style="background:#eef4f9;" | 2017 ! style="background:#eef4f9;" | 2018 ! style="background:#eef4f9;" | 2019 ! style="background:#eef4f9;" | 2020 ! style="background:#eef4f9;" | 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2022 ! style="background:#eef4f9;" | 2023 ! style="background:#eef4f9;" | 2024 ! style="background:#eef4f9;" | 2025 ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 | | | | | | | | |} ;Өңір халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1800 ! style="background:#d9e8f5;" | 1822 ! style="background:#d9e8f5;" | 1850 ! style="background:#d9e8f5;" | 1866 ! style="background:#d9e8f5;" | 1874 ! style="background:#d9e8f5;" | 1879 ! style="background:#d9e8f5;" | 1886 ! style="background:#d9e8f5;" | 1889 ! style="background:#d9e8f5;" | 1897 ! style="background:#d9e8f5;" | 1939 |- | 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 25 000 | <span style="color:green;">↗</span> 45 046 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 17 500 | <span style="color:green;">↗</span> 20 500 | <span style="color:green;">↗</span> 33 000 | <span style="color:green;">↗</span> 39 800 | <span style="color:green;">↗</span> 57 455 | <span style="color:green;">↗</span> 111 938 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1941 ! style="background:#d9e8f5;" | 1944 ! style="background:#d9e8f5;" | 1946 ! style="background:#d9e8f5;" | 1959 ! style="background:#d9e8f5;" | 1967 ! style="background:#d9e8f5;" | 1970 ! style="background:#d9e8f5;" | 1979 ! style="background:#d9e8f5;" | 1989 ! style="background:#d9e8f5;" | 1990 ! style="background:#d9e8f5;" | 1991 |- | <span style="color:green;">↗</span> 114 000 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 152 122 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 254 935 | <span style="color:green;">↗</span> 333 087 | <span style="color:green;">↗</span> 392 826 | <span style="color:green;">↗</span> 398 100 | <span style="color:green;">↗</span> 403 300 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1992 ! style="background:#d9e8f5;" | 1993 ! style="background:#d9e8f5;" | 1994 ! style="background:#d9e8f5;" | 1995 ! style="background:#d9e8f5;" | 1996 ! style="background:#d9e8f5;" | 1997 ! style="background:#d9e8f5;" | 1998 ! style="background:#d9e8f5;" | 1999 ! style="background:#d9e8f5;" | 2000 ! style="background:#d9e8f5;" | 2001 |- | <span style="color:green;">↗</span> 411 500 | <span style="color:green;">↗</span> 416 100 | <span style="color:green;">↗</span> 416 200 | <span style="color:red;">↘</span> 411 400 | <span style="color:red;">↘</span> 406 900 | <span style="color:red;">↘</span> 401 500 | <span style="color:red;">↘</span> 396 600 | <span style="color:red;">↘</span> 391 400 | <span style="color:red;">↘</span> 387 200 | <span style="color:red;">↘</span> 379 492 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2003 ! style="background:#d9e8f5;" | 2004 ! style="background:#d9e8f5;" | 2005 ! style="background:#d9e8f5;" | 2006 ! style="background:#d9e8f5;" | 2007 ! style="background:#d9e8f5;" | 2008 ! style="background:#d9e8f5;" | 2009 ! style="background:#d9e8f5;" | 2010 ! style="background:#d9e8f5;" | 2011 ! style="background:#d9e8f5;" | 2012 |- | <span style="color:red;">↘</span> 378 527 | <span style="color:red;">↘</span> 378 353 | <span style="color:green;">↗</span> 378 608 | <span style="color:green;">↗</span> 379 072 | <span style="color:green;">↗</span> 379 232 | <span style="color:green;">↗</span> 379 451 | <span style="color:green;">↗</span> 380 069 | <span style="color:green;">↗</span> 380 456 | <span style="color:green;">↗</span> 380 821 | <span style="color:green;">↗</span> 381 234 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2013 ! style="background:#d9e8f5;" | 2014 ! style="background:#d9e8f5;" | 2015 ! style="background:#d9e8f5;" | 2016 ! style="background:#d9e8f5;" | 2017 ! style="background:#d9e8f5;" | 2018 ! style="background:#d9e8f5;" | 2019 ! style="background:#d9e8f5;" | 2020 ! style="background:#d9e8f5;" | 2021 ! style="background:#d9e8f5;" | 2022 |- | <span style="color:green;">↗</span> 383 437 | <span style="color:green;">↗</span> 385 870 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | | | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] gc3riv0jxl6tvug7e2nlgmkmugrwucl 3651858 3651856 2026-09-07T17:44:50Z Орел Карл 81620 /* Тұрғындары */ 3651858 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/world/365521 |date=20190502142740 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Wayback|url=https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=20200912083922 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Wayback|url=http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=20150924054751 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#eef4f9;" | 1790 ! style="background:#eef4f9;" | 1802 ! style="background:#eef4f9;" | 1804 ! style="background:#eef4f9;" | 1822 ! style="background:#eef4f9;" | 1850 ! style="background:#eef4f9;" | 1866 ! style="background:#eef4f9;" | 1886 ! style="background:#eef4f9;" | 1897 ! style="background:#eef4f9;" | 1923 ! style="background:#eef4f9;" | 1926 ! style="background:#eef4f9;" | 1931 ! style="background:#eef4f9;" | 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1937 ! style="background:#eef4f9;" | 1939 ! style="background:#eef4f9;" | 1944 ! style="background:#eef4f9;" | 1946 ! style="background:#eef4f9;" | 1959 ! style="background:#eef4f9;" | 1967 ! style="background:#eef4f9;" | 1970 ! style="background:#eef4f9;" | 1979 ! style="background:#eef4f9;" | 1987 ! style="background:#eef4f9;" | 1989 ! style="background:#eef4f9;" | 1991 ! style="background:#eef4f9;" | 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1995 ! style="background:#eef4f9;" | 1996 ! style="background:#eef4f9;" | 1998 ! style="background:#eef4f9;" | 1999 ! style="background:#eef4f9;" | 2000 ! style="background:#eef4f9;" | 2001 ! style="background:#eef4f9;" | 2004 ! style="background:#eef4f9;" | 2005 ! style="background:#eef4f9;" | 2006 ! style="background:#eef4f9;" | 2007 ! style="background:#eef4f9;" | 2008 ! style="background:#eef4f9;" | 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2010 ! style="background:#eef4f9;" | 2011 ! style="background:#eef4f9;" | 2012 ! style="background:#eef4f9;" | 2013 ! style="background:#eef4f9;" | 2014 ! style="background:#eef4f9;" | 2015 ! style="background:#eef4f9;" | 2016 ! style="background:#eef4f9;" | 2017 ! style="background:#eef4f9;" | 2018 ! style="background:#eef4f9;" | 2019 ! style="background:#eef4f9;" | 2020 ! style="background:#eef4f9;" | 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2022 ! style="background:#eef4f9;" | 2023 ! style="background:#eef4f9;" | 2024 ! style="background:#eef4f9;" | 2025 ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 | | | | | | | | |} ;Өңір халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1800 ! style="background:#d9e8f5;" | 1822 ! style="background:#d9e8f5;" | 1850 ! style="background:#d9e8f5;" | 1866 ! style="background:#d9e8f5;" | 1874 ! style="background:#d9e8f5;" | 1879 ! style="background:#d9e8f5;" | 1886 ! style="background:#d9e8f5;" | 1889 ! style="background:#d9e8f5;" | 1897 ! style="background:#d9e8f5;" | 1939 |- | 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 25 000 | <span style="color:green;">↗</span> 45 046 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 17 500 | <span style="color:green;">↗</span> 20 500 | <span style="color:green;">↗</span> 33 000 | <span style="color:green;">↗</span> 39 800 | <span style="color:green;">↗</span> 57 455 | <span style="color:green;">↗</span> 111 938 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1941 ! style="background:#d9e8f5;" | 1944 ! style="background:#d9e8f5;" | 1946 ! style="background:#d9e8f5;" | 1959 ! style="background:#d9e8f5;" | 1967 ! style="background:#d9e8f5;" | 1970 ! style="background:#d9e8f5;" | 1979 ! style="background:#d9e8f5;" | 1989 ! style="background:#d9e8f5;" | 1990 ! style="background:#d9e8f5;" | 1991 |- | <span style="color:green;">↗</span> 114 000 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 152 122 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 254 935 | <span style="color:green;">↗</span> 333 087 | <span style="color:green;">↗</span> 392 826 | <span style="color:green;">↗</span> 398 100 | <span style="color:green;">↗</span> 403 300 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1992 ! style="background:#d9e8f5;" | 1993 ! style="background:#d9e8f5;" | 1994 ! style="background:#d9e8f5;" | 1995 ! style="background:#d9e8f5;" | 1996 ! style="background:#d9e8f5;" | 1997 ! style="background:#d9e8f5;" | 1998 ! style="background:#d9e8f5;" | 1999 ! style="background:#d9e8f5;" | 2000 ! style="background:#d9e8f5;" | 2001 |- | <span style="color:green;">↗</span> 411 500 | <span style="color:green;">↗</span> 416 100 | <span style="color:green;">↗</span> 416 200 | <span style="color:red;">↘</span> 411 400 | <span style="color:red;">↘</span> 406 900 | <span style="color:red;">↘</span> 401 500 | <span style="color:red;">↘</span> 396 600 | <span style="color:red;">↘</span> 391 400 | <span style="color:red;">↘</span> 387 200 | <span style="color:red;">↘</span> 379 492 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2003 ! style="background:#d9e8f5;" | 2004 ! style="background:#d9e8f5;" | 2005 ! style="background:#d9e8f5;" | 2006 ! style="background:#d9e8f5;" | 2007 ! style="background:#d9e8f5;" | 2008 ! style="background:#d9e8f5;" | 2009 ! style="background:#d9e8f5;" | 2010 ! style="background:#d9e8f5;" | 2011 ! style="background:#d9e8f5;" | 2012 |- | <span style="color:red;">↘</span> 378 527 | <span style="color:red;">↘</span> 378 353 | <span style="color:green;">↗</span> 378 608 | <span style="color:green;">↗</span> 379 072 | <span style="color:green;">↗</span> 379 232 | <span style="color:green;">↗</span> 379 451 | <span style="color:green;">↗</span> 380 069 | <span style="color:green;">↗</span> 380 456 | <span style="color:green;">↗</span> 380 821 | <span style="color:green;">↗</span> 381 234 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2013 ! style="background:#d9e8f5;" | 2014 ! style="background:#d9e8f5;" | 2015 ! style="background:#d9e8f5;" | 2016 ! style="background:#d9e8f5;" | 2017 ! style="background:#d9e8f5;" | 2018 ! style="background:#d9e8f5;" | 2019 ! style="background:#d9e8f5;" | 2020 ! style="background:#d9e8f5;" | 2021 ! style="background:#d9e8f5;" | 2022 |- | <span style="color:green;">↗</span> 383 437 | <span style="color:green;">↗</span> 385 870 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | | | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] 7t1zotosuyj079cemrfxmcb34z4eojd 3651863 3651858 2026-09-07T18:01:25Z Орел Карл 81620 /* Тұрғындары */ 3651863 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/world/365521 |date=20190502142740 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Wayback|url=https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=20200912083922 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Wayback|url=http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=20150924054751 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#eef4f9;" | 1790 ! style="background:#eef4f9;" | 1802 ! style="background:#eef4f9;" | 1804 ! style="background:#eef4f9;" | 1822 ! style="background:#eef4f9;" | 1850 ! style="background:#eef4f9;" | 1866 ! style="background:#eef4f9;" | 1886 ! style="background:#eef4f9;" | 1897 ! style="background:#eef4f9;" | 1923 ! style="background:#eef4f9;" | 1926 ! style="background:#eef4f9;" | 1931 ! style="background:#eef4f9;" | 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1937 ! style="background:#eef4f9;" | 1939 ! style="background:#eef4f9;" | 1944 ! style="background:#eef4f9;" | 1946 ! style="background:#eef4f9;" | 1959 ! style="background:#eef4f9;" | 1967 ! style="background:#eef4f9;" | 1970 ! style="background:#eef4f9;" | 1979 ! style="background:#eef4f9;" | 1987 ! style="background:#eef4f9;" | 1989 ! style="background:#eef4f9;" | 1991 ! style="background:#eef4f9;" | 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1995 ! style="background:#eef4f9;" | 1996 ! style="background:#eef4f9;" | 1998 ! style="background:#eef4f9;" | 1999 ! style="background:#eef4f9;" | 2000 ! style="background:#eef4f9;" | 2001 ! style="background:#eef4f9;" | 2004 ! style="background:#eef4f9;" | 2005 ! style="background:#eef4f9;" | 2006 ! style="background:#eef4f9;" | 2007 ! style="background:#eef4f9;" | 2008 ! style="background:#eef4f9;" | 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2010 ! style="background:#eef4f9;" | 2011 ! style="background:#eef4f9;" | 2012 ! style="background:#eef4f9;" | 2013 ! style="background:#eef4f9;" | 2014 ! style="background:#eef4f9;" | 2015 ! style="background:#eef4f9;" | 2016 ! style="background:#eef4f9;" | 2017 ! style="background:#eef4f9;" | 2018 ! style="background:#eef4f9;" | 2019 ! style="background:#eef4f9;" | 2020 ! style="background:#eef4f9;" | 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2022 ! style="background:#eef4f9;" | 2023 ! style="background:#eef4f9;" | 2024 ! style="background:#eef4f9;" | 2025 ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 | | | | | | | | |} ;Өңір халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1800 ! style="background:#d9e8f5;" | 1822 ! style="background:#d9e8f5;" | 1850 ! style="background:#d9e8f5;" | 1866 ! style="background:#d9e8f5;" | 1874 ! style="background:#d9e8f5;" | 1879 ! style="background:#d9e8f5;" | 1886 ! style="background:#d9e8f5;" | 1889 ! style="background:#d9e8f5;" | 1897 ! style="background:#d9e8f5;" | 1939 |- | 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 25 000 | <span style="color:green;">↗</span> 45 046 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 17 500 | <span style="color:green;">↗</span> 20 500 | <span style="color:green;">↗</span> 33 000 | <span style="color:green;">↗</span> 39 800 | <span style="color:green;">↗</span> 57 455 | <span style="color:green;">↗</span> 111 938 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1941 ! style="background:#d9e8f5;" | 1944 ! style="background:#d9e8f5;" | 1946 ! style="background:#d9e8f5;" | 1959 ! style="background:#d9e8f5;" | 1967 ! style="background:#d9e8f5;" | 1970 ! style="background:#d9e8f5;" | 1979 ! style="background:#d9e8f5;" | 1989 ! style="background:#d9e8f5;" | 1990 ! style="background:#d9e8f5;" | 1991 |- | <span style="color:green;">↗</span> 114 000 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 152 122 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 254 935 | <span style="color:green;">↗</span> 333 087 | <span style="color:green;">↗</span> 392 826 | <span style="color:green;">↗</span> 398 100 | <span style="color:green;">↗</span> 403 300 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1992 ! style="background:#d9e8f5;" | 1993 ! style="background:#d9e8f5;" | 1994 ! style="background:#d9e8f5;" | 1995 ! style="background:#d9e8f5;" | 1996 ! style="background:#d9e8f5;" | 1997 ! style="background:#d9e8f5;" | 1998 ! style="background:#d9e8f5;" | 1999 ! style="background:#d9e8f5;" | 2000 ! style="background:#d9e8f5;" | 2001 |- | <span style="color:green;">↗</span> 411 500 | <span style="color:green;">↗</span> 416 100 | <span style="color:green;">↗</span> 416 200 | <span style="color:red;">↘</span> 411 400 | <span style="color:red;">↘</span> 406 900 | <span style="color:red;">↘</span> 401 500 | <span style="color:red;">↘</span> 396 600 | <span style="color:red;">↘</span> 391 400 | <span style="color:red;">↘</span> 387 200 | <span style="color:red;">↘</span> 379 492 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2003 ! style="background:#d9e8f5;" | 2004 ! style="background:#d9e8f5;" | 2005 ! style="background:#d9e8f5;" | 2006 ! style="background:#d9e8f5;" | 2007 ! style="background:#d9e8f5;" | 2008 ! style="background:#d9e8f5;" | 2009 ! style="background:#d9e8f5;" | 2010 ! style="background:#d9e8f5;" | 2011 ! style="background:#d9e8f5;" | 2012 |- | <span style="color:red;">↘</span> 378 527 | <span style="color:red;">↘</span> 378 353 | <span style="color:green;">↗</span> 378 608 | <span style="color:green;">↗</span> 379 072 | <span style="color:green;">↗</span> 379 232 | <span style="color:green;">↗</span> 379 451 | <span style="color:green;">↗</span> 380 069 | <span style="color:green;">↗</span> 380 456 | <span style="color:green;">↗</span> 380 821 | <span style="color:green;">↗</span> 381 234 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2013 ! style="background:#d9e8f5;" | 2014 ! style="background:#d9e8f5;" | 2015 ! style="background:#d9e8f5;" | 2016 ! style="background:#d9e8f5;" | 2017 ! style="background:#d9e8f5;" | 2018 ! style="background:#d9e8f5;" | 2019 ! style="background:#d9e8f5;" | 2020 ! style="background:#d9e8f5;" | 2021 ! style="background:#d9e8f5;" | 2022 |- | <span style="color:green;">↗</span> 383 437 | <span style="color:green;">↗</span> 385 870 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | | | |} 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны жөнінен қала [[Ресей қалаларының тізімі|Ресей Федерациясының 1124 қаласының]] ішінде 29-орында болды. 2014 жылғы 14 қазандағы жағдай бойынша Қырым федералдық округінде жүргізілген халық санағының қорытындысына сәйкес, Ақиар қаласының ([[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресей Федерациясының субъектісі]] ретіндегі) тұрақты халқының саны 393 304 адамды құрады. Қала халқының басым бөлігін [[Орыстар|орыстар]] құрады — 81 % (303,1 мың адам); екінші орында [[Украиндар|украиндар]] — 14,2 % (52,9 мың адам). Ресейдің Федералдық мемлекеттік статистика қызметінің (Росстат) деректеріне сәйкес, 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Ақиар қаласының (Ресей Федерациясының субъектісі ретіндегі) халқы 558 302 адамды құрады. Оның ішінде қала халқы — 405 810 адам (92,98 %), ауыл халқы — 30 653 адам (7,02 %). 2021 жылғы 1 қаңтардағы деректер бойынша тұрақты халықтың жалпы саны 509 992 адамды құрады, оның ішінде 149 897-сі — балалар. Халықтың 46,4 %-ын ерлер, 53,6 %-ын әйелдер құрады. Ақиар федералдық маңызы бар қаласының аумағындағы халықтың тығыздығы 1 км²-ге 590,27 адамды құрады. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 2014 жылы қалада, оның ішінде [[Інкермен]] қаласы, [[Қашы (кент)|Қашы кенті]] және ауылдық кеңестер аумақтарын қоса алғанда, 4881 бала дүниеге келген. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 418 балаға көп. Сонымен қатар осы кезеңде 5537 адам қайтыс болды, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 211 адамға көп. Ақиардағы көші-қон өсімі өткен жылы 13 565 адамды құрады. Оның негізгі бөлігін Украинадағы Донецк және Луганск облыстарынан, сондай-ақ Ресей Федерациясының өңірлерінен қоныс аударған адамдар құрады. 2020 жылдың соңына қарай Ақиар халқының ресми саны жарты миллион тұрғыннан асты. ;1923–2001 жылдардағы Ақиар халқы<br /> ;(қалалық кеңеске бағынатын елді мекендердің халқын қоспағанда) {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Жыл !! Халық саны !! Жыл !! Халық саны |- | 1923* || 63 461 | 1959* || 148 033 |- | 1926* || 74 500 | 1967 || 209 000 |- | 1939* || 114 000 | 1970* || 229 000 |- | || | 1979* || 301 000 |- | || | 1989* || 356 000 |- | || | 1991 || 366 000 |- | || | 1995 || 370 000 |- | || | 1996 || 365 000 |- | || | 2001* || 342 000 |- | || | 2014* || 349 000 |- | || | 2015 || 354 800 |- | colspan="4" | <small>* Санақ</small> |} 2017 жылғы деректер бойынша Ақиар халқының құрылымында 16 жасқа дейінгі балалардың үлесі 16,5 %-ды, зейнеткерлік жастағы ерлер мен әйелдердің (тиісінше 60 және 55 жас) үлесі 27,1 %-ды құрады. Ақиарда ерлердің жалпы саны 204,5 мың адамды (46,9 %), әйелдердің саны 231 мың адамды (53,1 %) құрады. 2017 жылғы статистикалық мәліметтер бойынша Ақиар халқының орташа жасы 40,7 жасты, бала туу коэффициенті 1,62-ні құрады. Ақиар тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 73,4 жасты құрады. 2020 жылы Ақиар өмір сүру ұзақтығының өсуі тіркелген Ресейдегі жалғыз өңір болды: көрсеткіш 0,05 жылға артты. 2020 жылы Ақиарда туған кездегі күтілетін өмір сүру ұзақтығы 73,58 жасты құрады, алайда 2021 жылға қарай бұл көрсеткіш 72,25 жасқа дейін төмендеді. === Тілдік құрамы === ;Халықтың 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша ана тілі:<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|lang=ru|website=www.demoscope.ru|access-date=2024-05-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121621/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|url-status=live}}</ref>: {| class='standard' |- ! Тіл || Саны, адам || Үлесі |- | [[Орыс тілі|Орысша]] («великорусский») || align=right | 34 014 || align=right | 63,46 % |- | [[Украин тілі|Украинша]] («малорусский») || align=right | 7 322 || align=right | 13,66 % |- | [[Идиш]] «[[Еврей тілдері|жебірей]]» || align=right | 3 679 || align=right | 6,86 % |- | [[Поляк тілі|Полякша]] || align=right | 2 753 || align=right | 5,14 % |- | [[Қырымтатар тілі|Қырымтатарша]] («татар») || align=right | 1 817 || align=right | 3,39 % |- | [[Грек тілі|Грекше]] || align=right | 1 553 || align=right | 2,90 % |- | [[Неміс тілі|Немісше]] || align=right | 907 || align=right | 1,69 % |- | Басқалары || align=right | 1 550 || align=right | 2,90 % |- | Барлығы || align=right | 53 595 || align=right | 100,00 % |} ;Халықтың 2001 жылғы Бүкілукраиналық халық санағы бойынша ана тілі: == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] fj3u83fdbwtbexj0elelfm5mxhbyllj 3651864 3651863 2026-09-07T18:04:09Z Орел Карл 81620 /* Тілдік құрамы */ 3651864 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/world/365521 |date=20190502142740 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Wayback|url=https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=20200912083922 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Wayback|url=http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=20150924054751 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#eef4f9;" | 1790 ! style="background:#eef4f9;" | 1802 ! style="background:#eef4f9;" | 1804 ! style="background:#eef4f9;" | 1822 ! style="background:#eef4f9;" | 1850 ! style="background:#eef4f9;" | 1866 ! style="background:#eef4f9;" | 1886 ! style="background:#eef4f9;" | 1897 ! style="background:#eef4f9;" | 1923 ! style="background:#eef4f9;" | 1926 ! style="background:#eef4f9;" | 1931 ! style="background:#eef4f9;" | 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1937 ! style="background:#eef4f9;" | 1939 ! style="background:#eef4f9;" | 1944 ! style="background:#eef4f9;" | 1946 ! style="background:#eef4f9;" | 1959 ! style="background:#eef4f9;" | 1967 ! style="background:#eef4f9;" | 1970 ! style="background:#eef4f9;" | 1979 ! style="background:#eef4f9;" | 1987 ! style="background:#eef4f9;" | 1989 ! style="background:#eef4f9;" | 1991 ! style="background:#eef4f9;" | 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1995 ! style="background:#eef4f9;" | 1996 ! style="background:#eef4f9;" | 1998 ! style="background:#eef4f9;" | 1999 ! style="background:#eef4f9;" | 2000 ! style="background:#eef4f9;" | 2001 ! style="background:#eef4f9;" | 2004 ! style="background:#eef4f9;" | 2005 ! style="background:#eef4f9;" | 2006 ! style="background:#eef4f9;" | 2007 ! style="background:#eef4f9;" | 2008 ! style="background:#eef4f9;" | 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2010 ! style="background:#eef4f9;" | 2011 ! style="background:#eef4f9;" | 2012 ! style="background:#eef4f9;" | 2013 ! style="background:#eef4f9;" | 2014 ! style="background:#eef4f9;" | 2015 ! style="background:#eef4f9;" | 2016 ! style="background:#eef4f9;" | 2017 ! style="background:#eef4f9;" | 2018 ! style="background:#eef4f9;" | 2019 ! style="background:#eef4f9;" | 2020 ! style="background:#eef4f9;" | 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2022 ! style="background:#eef4f9;" | 2023 ! style="background:#eef4f9;" | 2024 ! style="background:#eef4f9;" | 2025 ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 | | | | | | | | |} ;Өңір халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1800 ! style="background:#d9e8f5;" | 1822 ! style="background:#d9e8f5;" | 1850 ! style="background:#d9e8f5;" | 1866 ! style="background:#d9e8f5;" | 1874 ! style="background:#d9e8f5;" | 1879 ! style="background:#d9e8f5;" | 1886 ! style="background:#d9e8f5;" | 1889 ! style="background:#d9e8f5;" | 1897 ! style="background:#d9e8f5;" | 1939 |- | 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 25 000 | <span style="color:green;">↗</span> 45 046 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 17 500 | <span style="color:green;">↗</span> 20 500 | <span style="color:green;">↗</span> 33 000 | <span style="color:green;">↗</span> 39 800 | <span style="color:green;">↗</span> 57 455 | <span style="color:green;">↗</span> 111 938 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1941 ! style="background:#d9e8f5;" | 1944 ! style="background:#d9e8f5;" | 1946 ! style="background:#d9e8f5;" | 1959 ! style="background:#d9e8f5;" | 1967 ! style="background:#d9e8f5;" | 1970 ! style="background:#d9e8f5;" | 1979 ! style="background:#d9e8f5;" | 1989 ! style="background:#d9e8f5;" | 1990 ! style="background:#d9e8f5;" | 1991 |- | <span style="color:green;">↗</span> 114 000 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 152 122 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 254 935 | <span style="color:green;">↗</span> 333 087 | <span style="color:green;">↗</span> 392 826 | <span style="color:green;">↗</span> 398 100 | <span style="color:green;">↗</span> 403 300 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1992 ! style="background:#d9e8f5;" | 1993 ! style="background:#d9e8f5;" | 1994 ! style="background:#d9e8f5;" | 1995 ! style="background:#d9e8f5;" | 1996 ! style="background:#d9e8f5;" | 1997 ! style="background:#d9e8f5;" | 1998 ! style="background:#d9e8f5;" | 1999 ! style="background:#d9e8f5;" | 2000 ! style="background:#d9e8f5;" | 2001 |- | <span style="color:green;">↗</span> 411 500 | <span style="color:green;">↗</span> 416 100 | <span style="color:green;">↗</span> 416 200 | <span style="color:red;">↘</span> 411 400 | <span style="color:red;">↘</span> 406 900 | <span style="color:red;">↘</span> 401 500 | <span style="color:red;">↘</span> 396 600 | <span style="color:red;">↘</span> 391 400 | <span style="color:red;">↘</span> 387 200 | <span style="color:red;">↘</span> 379 492 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2003 ! style="background:#d9e8f5;" | 2004 ! style="background:#d9e8f5;" | 2005 ! style="background:#d9e8f5;" | 2006 ! style="background:#d9e8f5;" | 2007 ! style="background:#d9e8f5;" | 2008 ! style="background:#d9e8f5;" | 2009 ! style="background:#d9e8f5;" | 2010 ! style="background:#d9e8f5;" | 2011 ! style="background:#d9e8f5;" | 2012 |- | <span style="color:red;">↘</span> 378 527 | <span style="color:red;">↘</span> 378 353 | <span style="color:green;">↗</span> 378 608 | <span style="color:green;">↗</span> 379 072 | <span style="color:green;">↗</span> 379 232 | <span style="color:green;">↗</span> 379 451 | <span style="color:green;">↗</span> 380 069 | <span style="color:green;">↗</span> 380 456 | <span style="color:green;">↗</span> 380 821 | <span style="color:green;">↗</span> 381 234 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2013 ! style="background:#d9e8f5;" | 2014 ! style="background:#d9e8f5;" | 2015 ! style="background:#d9e8f5;" | 2016 ! style="background:#d9e8f5;" | 2017 ! style="background:#d9e8f5;" | 2018 ! style="background:#d9e8f5;" | 2019 ! style="background:#d9e8f5;" | 2020 ! style="background:#d9e8f5;" | 2021 ! style="background:#d9e8f5;" | 2022 |- | <span style="color:green;">↗</span> 383 437 | <span style="color:green;">↗</span> 385 870 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | | | |} 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны жөнінен қала [[Ресей қалаларының тізімі|Ресей Федерациясының 1124 қаласының]] ішінде 29-орында болды. 2014 жылғы 14 қазандағы жағдай бойынша Қырым федералдық округінде жүргізілген халық санағының қорытындысына сәйкес, Ақиар қаласының ([[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресей Федерациясының субъектісі]] ретіндегі) тұрақты халқының саны 393 304 адамды құрады. Қала халқының басым бөлігін [[Орыстар|орыстар]] құрады — 81 % (303,1 мың адам); екінші орында [[Украиндар|украиндар]] — 14,2 % (52,9 мың адам). Ресейдің Федералдық мемлекеттік статистика қызметінің (Росстат) деректеріне сәйкес, 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Ақиар қаласының (Ресей Федерациясының субъектісі ретіндегі) халқы 558 302 адамды құрады. Оның ішінде қала халқы — 405 810 адам (92,98 %), ауыл халқы — 30 653 адам (7,02 %). 2021 жылғы 1 қаңтардағы деректер бойынша тұрақты халықтың жалпы саны 509 992 адамды құрады, оның ішінде 149 897-сі — балалар. Халықтың 46,4 %-ын ерлер, 53,6 %-ын әйелдер құрады. Ақиар федералдық маңызы бар қаласының аумағындағы халықтың тығыздығы 1 км²-ге 590,27 адамды құрады. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 2014 жылы қалада, оның ішінде [[Інкермен]] қаласы, [[Қашы (кент)|Қашы кенті]] және ауылдық кеңестер аумақтарын қоса алғанда, 4881 бала дүниеге келген. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 418 балаға көп. Сонымен қатар осы кезеңде 5537 адам қайтыс болды, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 211 адамға көп. Ақиардағы көші-қон өсімі өткен жылы 13 565 адамды құрады. Оның негізгі бөлігін Украинадағы Донецк және Луганск облыстарынан, сондай-ақ Ресей Федерациясының өңірлерінен қоныс аударған адамдар құрады. 2020 жылдың соңына қарай Ақиар халқының ресми саны жарты миллион тұрғыннан асты. ;1923–2001 жылдардағы Ақиар халқы<br /> ;(қалалық кеңеске бағынатын елді мекендердің халқын қоспағанда) {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Жыл !! Халық саны !! Жыл !! Халық саны |- | 1923* || 63 461 | 1959* || 148 033 |- | 1926* || 74 500 | 1967 || 209 000 |- | 1939* || 114 000 | 1970* || 229 000 |- | || | 1979* || 301 000 |- | || | 1989* || 356 000 |- | || | 1991 || 366 000 |- | || | 1995 || 370 000 |- | || | 1996 || 365 000 |- | || | 2001* || 342 000 |- | || | 2014* || 349 000 |- | || | 2015 || 354 800 |- | colspan="4" | <small>* Санақ</small> |} 2017 жылғы деректер бойынша Ақиар халқының құрылымында 16 жасқа дейінгі балалардың үлесі 16,5 %-ды, зейнеткерлік жастағы ерлер мен әйелдердің (тиісінше 60 және 55 жас) үлесі 27,1 %-ды құрады. Ақиарда ерлердің жалпы саны 204,5 мың адамды (46,9 %), әйелдердің саны 231 мың адамды (53,1 %) құрады. 2017 жылғы статистикалық мәліметтер бойынша Ақиар халқының орташа жасы 40,7 жасты, бала туу коэффициенті 1,62-ні құрады. Ақиар тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 73,4 жасты құрады. 2020 жылы Ақиар өмір сүру ұзақтығының өсуі тіркелген Ресейдегі жалғыз өңір болды: көрсеткіш 0,05 жылға артты. 2020 жылы Ақиарда туған кездегі күтілетін өмір сүру ұзақтығы 73,58 жасты құрады, алайда 2021 жылға қарай бұл көрсеткіш 72,25 жасқа дейін төмендеді. === Тілдік құрамы === ;Халықтың 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|lang=ru|website=www.demoscope.ru|access-date=2024-05-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121621/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|url-status=live}}</ref>: {| class='standard' |- ! Тіл || Саны, адам || Үлесі |- | [[Орыс тілі|Орысша]] («великорусский») || align=right | 34 014 || align=right | 63,46 % |- | [[Украин тілі|Украинша]] («малорусский») || align=right | 7 322 || align=right | 13,66 % |- | [[Идиш]] «[[Еврей тілдері|жебірей]]» || align=right | 3 679 || align=right | 6,86 % |- | [[Поляк тілі|Полякша]] || align=right | 2 753 || align=right | 5,14 % |- | [[Қырымтатар тілі|Қырымтатарша]] («татар») || align=right | 1 817 || align=right | 3,39 % |- | [[Грек тілі|Грекше]] || align=right | 1 553 || align=right | 2,90 % |- | [[Неміс тілі|Немісше]] || align=right | 907 || align=right | 1,69 % |- | Басқалары || align=right | 1 550 || align=right | 2,90 % |- | Барлығы || align=right | 53 595 || align=right | 100,00 % |} ;Халықтың 2001 жылғы Бүкілукраиналық халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web |lang=uk |url=https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |title=Рідні мови в об'єднаних територіальних громадах України — Український центр суспільних даних |access-date=2024-05-08 |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407054318/https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |url-status=live }}</ref>: {| class="standard" |- ! Тіл ! Саны, адам ! Үлесі |- | [[Украин тілі|Украинша]] | align="right"| 22 034 || align="right"| 6,48 % |- | [[Орыс тілі|Орысша]] | align="right"| 310 965 || align="right"| 91,41 % |- | {{comment|Басқа|Ана тілін көрсетпегендер немесе жергілікті халықтың 1 %-дан аз бөлігіне ана тілі болған тілді көрсеткендер.}} | align="right"| 7 191 || align="right"| 2,11 % |- | Барлығы | align="right"| 340 190 || align="right"| 100,00 % |} == Қала нышандары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] eqrs0f0eqm87634lum220q22mcfy2cp 3651866 3651864 2026-09-07T18:08:10Z Орел Карл 81620 /* Қала нышандары */ 3651866 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/world/365521 |date=20190502142740 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Wayback|url=https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=20200912083922 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Wayback|url=http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=20150924054751 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#eef4f9;" | 1790 ! style="background:#eef4f9;" | 1802 ! style="background:#eef4f9;" | 1804 ! style="background:#eef4f9;" | 1822 ! style="background:#eef4f9;" | 1850 ! style="background:#eef4f9;" | 1866 ! style="background:#eef4f9;" | 1886 ! style="background:#eef4f9;" | 1897 ! style="background:#eef4f9;" | 1923 ! style="background:#eef4f9;" | 1926 ! style="background:#eef4f9;" | 1931 ! style="background:#eef4f9;" | 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1937 ! style="background:#eef4f9;" | 1939 ! style="background:#eef4f9;" | 1944 ! style="background:#eef4f9;" | 1946 ! style="background:#eef4f9;" | 1959 ! style="background:#eef4f9;" | 1967 ! style="background:#eef4f9;" | 1970 ! style="background:#eef4f9;" | 1979 ! style="background:#eef4f9;" | 1987 ! style="background:#eef4f9;" | 1989 ! style="background:#eef4f9;" | 1991 ! style="background:#eef4f9;" | 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1995 ! style="background:#eef4f9;" | 1996 ! style="background:#eef4f9;" | 1998 ! style="background:#eef4f9;" | 1999 ! style="background:#eef4f9;" | 2000 ! style="background:#eef4f9;" | 2001 ! style="background:#eef4f9;" | 2004 ! style="background:#eef4f9;" | 2005 ! style="background:#eef4f9;" | 2006 ! style="background:#eef4f9;" | 2007 ! style="background:#eef4f9;" | 2008 ! style="background:#eef4f9;" | 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2010 ! style="background:#eef4f9;" | 2011 ! style="background:#eef4f9;" | 2012 ! style="background:#eef4f9;" | 2013 ! style="background:#eef4f9;" | 2014 ! style="background:#eef4f9;" | 2015 ! style="background:#eef4f9;" | 2016 ! style="background:#eef4f9;" | 2017 ! style="background:#eef4f9;" | 2018 ! style="background:#eef4f9;" | 2019 ! style="background:#eef4f9;" | 2020 ! style="background:#eef4f9;" | 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2022 ! style="background:#eef4f9;" | 2023 ! style="background:#eef4f9;" | 2024 ! style="background:#eef4f9;" | 2025 ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 | | | | | | | | |} ;Өңір халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1800 ! style="background:#d9e8f5;" | 1822 ! style="background:#d9e8f5;" | 1850 ! style="background:#d9e8f5;" | 1866 ! style="background:#d9e8f5;" | 1874 ! style="background:#d9e8f5;" | 1879 ! style="background:#d9e8f5;" | 1886 ! style="background:#d9e8f5;" | 1889 ! style="background:#d9e8f5;" | 1897 ! style="background:#d9e8f5;" | 1939 |- | 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 25 000 | <span style="color:green;">↗</span> 45 046 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 17 500 | <span style="color:green;">↗</span> 20 500 | <span style="color:green;">↗</span> 33 000 | <span style="color:green;">↗</span> 39 800 | <span style="color:green;">↗</span> 57 455 | <span style="color:green;">↗</span> 111 938 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1941 ! style="background:#d9e8f5;" | 1944 ! style="background:#d9e8f5;" | 1946 ! style="background:#d9e8f5;" | 1959 ! style="background:#d9e8f5;" | 1967 ! style="background:#d9e8f5;" | 1970 ! style="background:#d9e8f5;" | 1979 ! style="background:#d9e8f5;" | 1989 ! style="background:#d9e8f5;" | 1990 ! style="background:#d9e8f5;" | 1991 |- | <span style="color:green;">↗</span> 114 000 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 152 122 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 254 935 | <span style="color:green;">↗</span> 333 087 | <span style="color:green;">↗</span> 392 826 | <span style="color:green;">↗</span> 398 100 | <span style="color:green;">↗</span> 403 300 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1992 ! style="background:#d9e8f5;" | 1993 ! style="background:#d9e8f5;" | 1994 ! style="background:#d9e8f5;" | 1995 ! style="background:#d9e8f5;" | 1996 ! style="background:#d9e8f5;" | 1997 ! style="background:#d9e8f5;" | 1998 ! style="background:#d9e8f5;" | 1999 ! style="background:#d9e8f5;" | 2000 ! style="background:#d9e8f5;" | 2001 |- | <span style="color:green;">↗</span> 411 500 | <span style="color:green;">↗</span> 416 100 | <span style="color:green;">↗</span> 416 200 | <span style="color:red;">↘</span> 411 400 | <span style="color:red;">↘</span> 406 900 | <span style="color:red;">↘</span> 401 500 | <span style="color:red;">↘</span> 396 600 | <span style="color:red;">↘</span> 391 400 | <span style="color:red;">↘</span> 387 200 | <span style="color:red;">↘</span> 379 492 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2003 ! style="background:#d9e8f5;" | 2004 ! style="background:#d9e8f5;" | 2005 ! style="background:#d9e8f5;" | 2006 ! style="background:#d9e8f5;" | 2007 ! style="background:#d9e8f5;" | 2008 ! style="background:#d9e8f5;" | 2009 ! style="background:#d9e8f5;" | 2010 ! style="background:#d9e8f5;" | 2011 ! style="background:#d9e8f5;" | 2012 |- | <span style="color:red;">↘</span> 378 527 | <span style="color:red;">↘</span> 378 353 | <span style="color:green;">↗</span> 378 608 | <span style="color:green;">↗</span> 379 072 | <span style="color:green;">↗</span> 379 232 | <span style="color:green;">↗</span> 379 451 | <span style="color:green;">↗</span> 380 069 | <span style="color:green;">↗</span> 380 456 | <span style="color:green;">↗</span> 380 821 | <span style="color:green;">↗</span> 381 234 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2013 ! style="background:#d9e8f5;" | 2014 ! style="background:#d9e8f5;" | 2015 ! style="background:#d9e8f5;" | 2016 ! style="background:#d9e8f5;" | 2017 ! style="background:#d9e8f5;" | 2018 ! style="background:#d9e8f5;" | 2019 ! style="background:#d9e8f5;" | 2020 ! style="background:#d9e8f5;" | 2021 ! style="background:#d9e8f5;" | 2022 |- | <span style="color:green;">↗</span> 383 437 | <span style="color:green;">↗</span> 385 870 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | | | |} 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны жөнінен қала [[Ресей қалаларының тізімі|Ресей Федерациясының 1124 қаласының]] ішінде 29-орында болды. 2014 жылғы 14 қазандағы жағдай бойынша Қырым федералдық округінде жүргізілген халық санағының қорытындысына сәйкес, Ақиар қаласының ([[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресей Федерациясының субъектісі]] ретіндегі) тұрақты халқының саны 393 304 адамды құрады. Қала халқының басым бөлігін [[Орыстар|орыстар]] құрады — 81 % (303,1 мың адам); екінші орында [[Украиндар|украиндар]] — 14,2 % (52,9 мың адам). Ресейдің Федералдық мемлекеттік статистика қызметінің (Росстат) деректеріне сәйкес, 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Ақиар қаласының (Ресей Федерациясының субъектісі ретіндегі) халқы 558 302 адамды құрады. Оның ішінде қала халқы — 405 810 адам (92,98 %), ауыл халқы — 30 653 адам (7,02 %). 2021 жылғы 1 қаңтардағы деректер бойынша тұрақты халықтың жалпы саны 509 992 адамды құрады, оның ішінде 149 897-сі — балалар. Халықтың 46,4 %-ын ерлер, 53,6 %-ын әйелдер құрады. Ақиар федералдық маңызы бар қаласының аумағындағы халықтың тығыздығы 1 км²-ге 590,27 адамды құрады. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 2014 жылы қалада, оның ішінде [[Інкермен]] қаласы, [[Қашы (кент)|Қашы кенті]] және ауылдық кеңестер аумақтарын қоса алғанда, 4881 бала дүниеге келген. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 418 балаға көп. Сонымен қатар осы кезеңде 5537 адам қайтыс болды, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 211 адамға көп. Ақиардағы көші-қон өсімі өткен жылы 13 565 адамды құрады. Оның негізгі бөлігін Украинадағы Донецк және Луганск облыстарынан, сондай-ақ Ресей Федерациясының өңірлерінен қоныс аударған адамдар құрады. 2020 жылдың соңына қарай Ақиар халқының ресми саны жарты миллион тұрғыннан асты. ;1923–2001 жылдардағы Ақиар халқы<br /> ;(қалалық кеңеске бағынатын елді мекендердің халқын қоспағанда) {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Жыл !! Халық саны !! Жыл !! Халық саны |- | 1923* || 63 461 | 1959* || 148 033 |- | 1926* || 74 500 | 1967 || 209 000 |- | 1939* || 114 000 | 1970* || 229 000 |- | || | 1979* || 301 000 |- | || | 1989* || 356 000 |- | || | 1991 || 366 000 |- | || | 1995 || 370 000 |- | || | 1996 || 365 000 |- | || | 2001* || 342 000 |- | || | 2014* || 349 000 |- | || | 2015 || 354 800 |- | colspan="4" | <small>* Санақ</small> |} 2017 жылғы деректер бойынша Ақиар халқының құрылымында 16 жасқа дейінгі балалардың үлесі 16,5 %-ды, зейнеткерлік жастағы ерлер мен әйелдердің (тиісінше 60 және 55 жас) үлесі 27,1 %-ды құрады. Ақиарда ерлердің жалпы саны 204,5 мың адамды (46,9 %), әйелдердің саны 231 мың адамды (53,1 %) құрады. 2017 жылғы статистикалық мәліметтер бойынша Ақиар халқының орташа жасы 40,7 жасты, бала туу коэффициенті 1,62-ні құрады. Ақиар тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 73,4 жасты құрады. 2020 жылы Ақиар өмір сүру ұзақтығының өсуі тіркелген Ресейдегі жалғыз өңір болды: көрсеткіш 0,05 жылға артты. 2020 жылы Ақиарда туған кездегі күтілетін өмір сүру ұзақтығы 73,58 жасты құрады, алайда 2021 жылға қарай бұл көрсеткіш 72,25 жасқа дейін төмендеді. === Тілдік құрамы === ;Халықтың 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|lang=ru|website=www.demoscope.ru|access-date=2024-05-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121621/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|url-status=live}}</ref>: {| class='standard' |- ! Тіл || Саны, адам || Үлесі |- | [[Орыс тілі|Орысша]] («великорусский») || align=right | 34 014 || align=right | 63,46 % |- | [[Украин тілі|Украинша]] («малорусский») || align=right | 7 322 || align=right | 13,66 % |- | [[Идиш]] «[[Еврей тілдері|жебірей]]» || align=right | 3 679 || align=right | 6,86 % |- | [[Поляк тілі|Полякша]] || align=right | 2 753 || align=right | 5,14 % |- | [[Қырымтатар тілі|Қырымтатарша]] («татар») || align=right | 1 817 || align=right | 3,39 % |- | [[Грек тілі|Грекше]] || align=right | 1 553 || align=right | 2,90 % |- | [[Неміс тілі|Немісше]] || align=right | 907 || align=right | 1,69 % |- | Басқалары || align=right | 1 550 || align=right | 2,90 % |- | Барлығы || align=right | 53 595 || align=right | 100,00 % |} ;Халықтың 2001 жылғы Бүкілукраиналық халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web |lang=uk |url=https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |title=Рідні мови в об'єднаних територіальних громадах України — Український центр суспільних даних |access-date=2024-05-08 |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407054318/https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |url-status=live }}</ref>: {| class="standard" |- ! Тіл ! Саны, адам ! Үлесі |- | [[Украин тілі|Украинша]] | align="right"| 22 034 || align="right"| 6,48 % |- | [[Орыс тілі|Орысша]] | align="right"| 310 965 || align="right"| 91,41 % |- | {{comment|Басқа|Ана тілін көрсетпегендер немесе жергілікті халықтың 1 %-дан аз бөлігіне ана тілі болған тілді көрсеткендер.}} | align="right"| 7 191 || align="right"| 2,11 % |- | Барлығы | align="right"| 340 190 || align="right"| 100,00 % |} == Қала нышандары == [[Ақиардың туы]] — ортасында қаланың елтаңбасының ресми сипаттамасына сәйкес елтаңбаның түрлі-түсті бейнесі орналастырылған күрең түсті тікбұрышты мата. Тудың ені мен ұзындығының арақатынасы — 2:3; туға орналастырылған елтаңба бейнесінің жалпы ені ту ұзындығының 2/5 бөлігін құрайды. Қала [[Ақиардың елтаңбасы|елтаңбасы]] француз үлгісіндегі қиғаш геральдикалық қалқаннан тұрады. Күміс түсті (туда — ақ түсті) жоғарғы бөлігінде 1965 жылы [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында қала қорғаушыларының көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы үшін қалаға берілген «Алтын Жұлдыз» медалінің бейнесі орналасқан. Көгілдір түсті (туда — көк түсті) төменгі бөлігінде [[Қырым соғысы]] жылдарында суға батырылған кемелерге арналған ескерткіш бейнеленген. Екі бөлікті қаланың өткені мен бүгіні арасындағы тарихи сабақтастықты білдіретін алтын түсті лавр бұтағы біріктіреді. Қаланың [[Ақиардың әнұраны|әнұраны]] — композитор [[Вано Ильич Мурадели|Вано Мурадели]] мен ақын [[Петр Михайлович Градов|Петр Градовтың]] 1954 жылы алғаш рет орындалған «Аңызға айналған Ақиар» («Легендарный Севастополь») шығармасы. Шығарманың Ақиар қаласының әнұраны ретіндегі ресми мәртебесі 1994 жылғы 29 шілдеде XXII шақырылымдағы қалалық кеңестің I сессиясының шешімімен белгіленді. == Дін мен ғибадатханалар == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] soc2qyasfc5bvgidmw5msmg6c58nzcm 3651876 3651866 2026-09-07T18:23:01Z Орел Карл 81620 /* Дін мен ғибадатханалар */ 3651876 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/world/365521 |date=20190502142740 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Wayback|url=https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=20200912083922 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Wayback|url=http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=20150924054751 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#eef4f9;" | 1790 ! style="background:#eef4f9;" | 1802 ! style="background:#eef4f9;" | 1804 ! style="background:#eef4f9;" | 1822 ! style="background:#eef4f9;" | 1850 ! style="background:#eef4f9;" | 1866 ! style="background:#eef4f9;" | 1886 ! style="background:#eef4f9;" | 1897 ! style="background:#eef4f9;" | 1923 ! style="background:#eef4f9;" | 1926 ! style="background:#eef4f9;" | 1931 ! style="background:#eef4f9;" | 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1937 ! style="background:#eef4f9;" | 1939 ! style="background:#eef4f9;" | 1944 ! style="background:#eef4f9;" | 1946 ! style="background:#eef4f9;" | 1959 ! style="background:#eef4f9;" | 1967 ! style="background:#eef4f9;" | 1970 ! style="background:#eef4f9;" | 1979 ! style="background:#eef4f9;" | 1987 ! style="background:#eef4f9;" | 1989 ! style="background:#eef4f9;" | 1991 ! style="background:#eef4f9;" | 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1995 ! style="background:#eef4f9;" | 1996 ! style="background:#eef4f9;" | 1998 ! style="background:#eef4f9;" | 1999 ! style="background:#eef4f9;" | 2000 ! style="background:#eef4f9;" | 2001 ! style="background:#eef4f9;" | 2004 ! style="background:#eef4f9;" | 2005 ! style="background:#eef4f9;" | 2006 ! style="background:#eef4f9;" | 2007 ! style="background:#eef4f9;" | 2008 ! style="background:#eef4f9;" | 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2010 ! style="background:#eef4f9;" | 2011 ! style="background:#eef4f9;" | 2012 ! style="background:#eef4f9;" | 2013 ! style="background:#eef4f9;" | 2014 ! style="background:#eef4f9;" | 2015 ! style="background:#eef4f9;" | 2016 ! style="background:#eef4f9;" | 2017 ! style="background:#eef4f9;" | 2018 ! style="background:#eef4f9;" | 2019 ! style="background:#eef4f9;" | 2020 ! style="background:#eef4f9;" | 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2022 ! style="background:#eef4f9;" | 2023 ! style="background:#eef4f9;" | 2024 ! style="background:#eef4f9;" | 2025 ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 | | | | | | | | |} ;Өңір халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1800 ! style="background:#d9e8f5;" | 1822 ! style="background:#d9e8f5;" | 1850 ! style="background:#d9e8f5;" | 1866 ! style="background:#d9e8f5;" | 1874 ! style="background:#d9e8f5;" | 1879 ! style="background:#d9e8f5;" | 1886 ! style="background:#d9e8f5;" | 1889 ! style="background:#d9e8f5;" | 1897 ! style="background:#d9e8f5;" | 1939 |- | 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 25 000 | <span style="color:green;">↗</span> 45 046 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 17 500 | <span style="color:green;">↗</span> 20 500 | <span style="color:green;">↗</span> 33 000 | <span style="color:green;">↗</span> 39 800 | <span style="color:green;">↗</span> 57 455 | <span style="color:green;">↗</span> 111 938 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1941 ! style="background:#d9e8f5;" | 1944 ! style="background:#d9e8f5;" | 1946 ! style="background:#d9e8f5;" | 1959 ! style="background:#d9e8f5;" | 1967 ! style="background:#d9e8f5;" | 1970 ! style="background:#d9e8f5;" | 1979 ! style="background:#d9e8f5;" | 1989 ! style="background:#d9e8f5;" | 1990 ! style="background:#d9e8f5;" | 1991 |- | <span style="color:green;">↗</span> 114 000 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 152 122 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 254 935 | <span style="color:green;">↗</span> 333 087 | <span style="color:green;">↗</span> 392 826 | <span style="color:green;">↗</span> 398 100 | <span style="color:green;">↗</span> 403 300 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1992 ! style="background:#d9e8f5;" | 1993 ! style="background:#d9e8f5;" | 1994 ! style="background:#d9e8f5;" | 1995 ! style="background:#d9e8f5;" | 1996 ! style="background:#d9e8f5;" | 1997 ! style="background:#d9e8f5;" | 1998 ! style="background:#d9e8f5;" | 1999 ! style="background:#d9e8f5;" | 2000 ! style="background:#d9e8f5;" | 2001 |- | <span style="color:green;">↗</span> 411 500 | <span style="color:green;">↗</span> 416 100 | <span style="color:green;">↗</span> 416 200 | <span style="color:red;">↘</span> 411 400 | <span style="color:red;">↘</span> 406 900 | <span style="color:red;">↘</span> 401 500 | <span style="color:red;">↘</span> 396 600 | <span style="color:red;">↘</span> 391 400 | <span style="color:red;">↘</span> 387 200 | <span style="color:red;">↘</span> 379 492 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2003 ! style="background:#d9e8f5;" | 2004 ! style="background:#d9e8f5;" | 2005 ! style="background:#d9e8f5;" | 2006 ! style="background:#d9e8f5;" | 2007 ! style="background:#d9e8f5;" | 2008 ! style="background:#d9e8f5;" | 2009 ! style="background:#d9e8f5;" | 2010 ! style="background:#d9e8f5;" | 2011 ! style="background:#d9e8f5;" | 2012 |- | <span style="color:red;">↘</span> 378 527 | <span style="color:red;">↘</span> 378 353 | <span style="color:green;">↗</span> 378 608 | <span style="color:green;">↗</span> 379 072 | <span style="color:green;">↗</span> 379 232 | <span style="color:green;">↗</span> 379 451 | <span style="color:green;">↗</span> 380 069 | <span style="color:green;">↗</span> 380 456 | <span style="color:green;">↗</span> 380 821 | <span style="color:green;">↗</span> 381 234 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2013 ! style="background:#d9e8f5;" | 2014 ! style="background:#d9e8f5;" | 2015 ! style="background:#d9e8f5;" | 2016 ! style="background:#d9e8f5;" | 2017 ! style="background:#d9e8f5;" | 2018 ! style="background:#d9e8f5;" | 2019 ! style="background:#d9e8f5;" | 2020 ! style="background:#d9e8f5;" | 2021 ! style="background:#d9e8f5;" | 2022 |- | <span style="color:green;">↗</span> 383 437 | <span style="color:green;">↗</span> 385 870 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | | | |} 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны жөнінен қала [[Ресей қалаларының тізімі|Ресей Федерациясының 1124 қаласының]] ішінде 29-орында болды. 2014 жылғы 14 қазандағы жағдай бойынша Қырым федералдық округінде жүргізілген халық санағының қорытындысына сәйкес, Ақиар қаласының ([[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресей Федерациясының субъектісі]] ретіндегі) тұрақты халқының саны 393 304 адамды құрады. Қала халқының басым бөлігін [[Орыстар|орыстар]] құрады — 81 % (303,1 мың адам); екінші орында [[Украиндар|украиндар]] — 14,2 % (52,9 мың адам). Ресейдің Федералдық мемлекеттік статистика қызметінің (Росстат) деректеріне сәйкес, 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Ақиар қаласының (Ресей Федерациясының субъектісі ретіндегі) халқы 558 302 адамды құрады. Оның ішінде қала халқы — 405 810 адам (92,98 %), ауыл халқы — 30 653 адам (7,02 %). 2021 жылғы 1 қаңтардағы деректер бойынша тұрақты халықтың жалпы саны 509 992 адамды құрады, оның ішінде 149 897-сі — балалар. Халықтың 46,4 %-ын ерлер, 53,6 %-ын әйелдер құрады. Ақиар федералдық маңызы бар қаласының аумағындағы халықтың тығыздығы 1 км²-ге 590,27 адамды құрады. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 2014 жылы қалада, оның ішінде [[Інкермен]] қаласы, [[Қашы (кент)|Қашы кенті]] және ауылдық кеңестер аумақтарын қоса алғанда, 4881 бала дүниеге келген. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 418 балаға көп. Сонымен қатар осы кезеңде 5537 адам қайтыс болды, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 211 адамға көп. Ақиардағы көші-қон өсімі өткен жылы 13 565 адамды құрады. Оның негізгі бөлігін Украинадағы Донецк және Луганск облыстарынан, сондай-ақ Ресей Федерациясының өңірлерінен қоныс аударған адамдар құрады. 2020 жылдың соңына қарай Ақиар халқының ресми саны жарты миллион тұрғыннан асты. ;1923–2001 жылдардағы Ақиар халқы<br /> ;(қалалық кеңеске бағынатын елді мекендердің халқын қоспағанда) {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Жыл !! Халық саны !! Жыл !! Халық саны |- | 1923* || 63 461 | 1959* || 148 033 |- | 1926* || 74 500 | 1967 || 209 000 |- | 1939* || 114 000 | 1970* || 229 000 |- | || | 1979* || 301 000 |- | || | 1989* || 356 000 |- | || | 1991 || 366 000 |- | || | 1995 || 370 000 |- | || | 1996 || 365 000 |- | || | 2001* || 342 000 |- | || | 2014* || 349 000 |- | || | 2015 || 354 800 |- | colspan="4" | <small>* Санақ</small> |} 2017 жылғы деректер бойынша Ақиар халқының құрылымында 16 жасқа дейінгі балалардың үлесі 16,5 %-ды, зейнеткерлік жастағы ерлер мен әйелдердің (тиісінше 60 және 55 жас) үлесі 27,1 %-ды құрады. Ақиарда ерлердің жалпы саны 204,5 мың адамды (46,9 %), әйелдердің саны 231 мың адамды (53,1 %) құрады. 2017 жылғы статистикалық мәліметтер бойынша Ақиар халқының орташа жасы 40,7 жасты, бала туу коэффициенті 1,62-ні құрады. Ақиар тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 73,4 жасты құрады. 2020 жылы Ақиар өмір сүру ұзақтығының өсуі тіркелген Ресейдегі жалғыз өңір болды: көрсеткіш 0,05 жылға артты. 2020 жылы Ақиарда туған кездегі күтілетін өмір сүру ұзақтығы 73,58 жасты құрады, алайда 2021 жылға қарай бұл көрсеткіш 72,25 жасқа дейін төмендеді. === Тілдік құрамы === ;Халықтың 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|lang=ru|website=www.demoscope.ru|access-date=2024-05-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121621/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|url-status=live}}</ref>: {| class='standard' |- ! Тіл || Саны, адам || Үлесі |- | [[Орыс тілі|Орысша]] («великорусский») || align=right | 34 014 || align=right | 63,46 % |- | [[Украин тілі|Украинша]] («малорусский») || align=right | 7 322 || align=right | 13,66 % |- | [[Идиш]] «[[Еврей тілдері|жебірей]]» || align=right | 3 679 || align=right | 6,86 % |- | [[Поляк тілі|Полякша]] || align=right | 2 753 || align=right | 5,14 % |- | [[Қырымтатар тілі|Қырымтатарша]] («татар») || align=right | 1 817 || align=right | 3,39 % |- | [[Грек тілі|Грекше]] || align=right | 1 553 || align=right | 2,90 % |- | [[Неміс тілі|Немісше]] || align=right | 907 || align=right | 1,69 % |- | Басқалары || align=right | 1 550 || align=right | 2,90 % |- | Барлығы || align=right | 53 595 || align=right | 100,00 % |} ;Халықтың 2001 жылғы Бүкілукраиналық халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web |lang=uk |url=https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |title=Рідні мови в об'єднаних територіальних громадах України — Український центр суспільних даних |access-date=2024-05-08 |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407054318/https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |url-status=live }}</ref>: {| class="standard" |- ! Тіл ! Саны, адам ! Үлесі |- | [[Украин тілі|Украинша]] | align="right"| 22 034 || align="right"| 6,48 % |- | [[Орыс тілі|Орысша]] | align="right"| 310 965 || align="right"| 91,41 % |- | {{comment|Басқа|Ана тілін көрсетпегендер немесе жергілікті халықтың 1 %-дан аз бөлігіне ана тілі болған тілді көрсеткендер.}} | align="right"| 7 191 || align="right"| 2,11 % |- | Барлығы | align="right"| 340 190 || align="right"| 100,00 % |} == Қала нышандары == [[Ақиардың туы]] — ортасында қаланың елтаңбасының ресми сипаттамасына сәйкес елтаңбаның түрлі-түсті бейнесі орналастырылған күрең түсті тікбұрышты мата. Тудың ені мен ұзындығының арақатынасы — 2:3; туға орналастырылған елтаңба бейнесінің жалпы ені ту ұзындығының 2/5 бөлігін құрайды. Қала [[Ақиардың елтаңбасы|елтаңбасы]] француз үлгісіндегі қиғаш геральдикалық қалқаннан тұрады. Күміс түсті (туда — ақ түсті) жоғарғы бөлігінде 1965 жылы [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында қала қорғаушыларының көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы үшін қалаға берілген «Алтын Жұлдыз» медалінің бейнесі орналасқан. Көгілдір түсті (туда — көк түсті) төменгі бөлігінде [[Қырым соғысы]] жылдарында суға батырылған кемелерге арналған ескерткіш бейнеленген. Екі бөлікті қаланың өткені мен бүгіні арасындағы тарихи сабақтастықты білдіретін алтын түсті лавр бұтағы біріктіреді. Қаланың [[Ақиардың әнұраны|әнұраны]] — композитор [[Вано Ильич Мурадели|Вано Мурадели]] мен ақын [[Петр Михайлович Градов|Петр Градовтың]] 1954 жылы алғаш рет орындалған «Аңызға айналған Ақиар» («Легендарный Севастополь») шығармасы. Шығарманың Ақиар қаласының әнұраны ретіндегі ресми мәртебесі 1994 жылғы 29 шілдеде XXII шақырылымдағы қалалық кеңестің I сессиясының шешімімен белгіленді. == Дін мен ғибадатханалар == Қырым Республикасы мен Ақиар бойынша Федералдық мемлекеттік статистика қызметі басқармасының деректеріне сәйкес, 2020 жылы Ақиарда (федералдық маңызы бар қала аумағында) 108 діни ұйым ресми түрде тіркелген, оның ішінде конфессиялар бойынша: * [[Орыс православие шіркеуі]] — 69; * Ескі сенімдегілер — 3 (оның ішінде: Орыс православие ескі сенімдегілер шіркеуі — 1; ежелгі православие шіркеуі — 2); * [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1; * [[Грек-католик шіркеуі]] — 1; * [[Ислам]] — 6; * [[Яһудилік|Иудаизм]] — 2 (оның ішінде [[Ортодоксалды иудаизм|ортодоксалды иудаизм]] — 1); * Евангелдік христиан-баптистер — 5; * [[Елуліктер|Евангелдік сенімдегі христиандар]] — 5; * Евангелдік христиандар — 7; * Евангелдік сенімдегі христиандар-пятидесятниктер — 1; * [[Лютерандық|Лютерандар]] — 1 (оның ішінде: Евангелдік-лютеран шіркеуі — 1); * Жаңа апостолдық шіркеу — 1; * Соңғы күндердің әулиелері Иса Мәсіх шіркеуі (мормондар) — 1; * Деноминацияға жатпайтын христиан шіркеулері — 1; * [[Гаудия-вайшнавизм|Кришна санасы]] — 1 (вайшнавтар). 2007 жылы Ақиарда 97 діни қауым болған. Олардың ішінде [[Украина православие шіркеуі (Мәскеу патриархаты)|Украина православие шіркеуі]] — 43, [[Баптизм|баптистер]] — 10, [[Мұсылман|мұсылмандар]] — 7, [[Елуліктер|елуліктер]] — 4, [[Иегова куәгерлері]] — 8, [[Жетінші күн адвентистері|жетінші күн адвентистері]] — 3, [[Украинаның грек-католик шіркеуі]] — 3, [[Елуліктер|евангелдік сенімдегі христиандар]] — 2, Толық Інжіл шіркеуі — 2, [[Яһудилік|яһудилер]] — 2, [[Киев патриархатының Украин православие шіркеуі|Украина православие шіркеуі (Киев патриархаты)]] — 1, [[Украинаның автокефалды православие шіркеуі (1989—2018)|Украинаның автокефалды православие шіркеуі]] — 1, [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1. === Православие ғибадатханалары === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] np382uy96x3uxnnvlpljr8zgj979y82 3651883 3651876 2026-09-07T18:35:48Z Орел Карл 81620 /* Православие ғибадатханалары */ 3651883 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/world/365521 |date=20190502142740 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Wayback|url=https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=20200912083922 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Wayback|url=http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=20150924054751 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#eef4f9;" | 1790 ! style="background:#eef4f9;" | 1802 ! style="background:#eef4f9;" | 1804 ! style="background:#eef4f9;" | 1822 ! style="background:#eef4f9;" | 1850 ! style="background:#eef4f9;" | 1866 ! style="background:#eef4f9;" | 1886 ! style="background:#eef4f9;" | 1897 ! style="background:#eef4f9;" | 1923 ! style="background:#eef4f9;" | 1926 ! style="background:#eef4f9;" | 1931 ! style="background:#eef4f9;" | 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1937 ! style="background:#eef4f9;" | 1939 ! style="background:#eef4f9;" | 1944 ! style="background:#eef4f9;" | 1946 ! style="background:#eef4f9;" | 1959 ! style="background:#eef4f9;" | 1967 ! style="background:#eef4f9;" | 1970 ! style="background:#eef4f9;" | 1979 ! style="background:#eef4f9;" | 1987 ! style="background:#eef4f9;" | 1989 ! style="background:#eef4f9;" | 1991 ! style="background:#eef4f9;" | 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1995 ! style="background:#eef4f9;" | 1996 ! style="background:#eef4f9;" | 1998 ! style="background:#eef4f9;" | 1999 ! style="background:#eef4f9;" | 2000 ! style="background:#eef4f9;" | 2001 ! style="background:#eef4f9;" | 2004 ! style="background:#eef4f9;" | 2005 ! style="background:#eef4f9;" | 2006 ! style="background:#eef4f9;" | 2007 ! style="background:#eef4f9;" | 2008 ! style="background:#eef4f9;" | 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2010 ! style="background:#eef4f9;" | 2011 ! style="background:#eef4f9;" | 2012 ! style="background:#eef4f9;" | 2013 ! style="background:#eef4f9;" | 2014 ! style="background:#eef4f9;" | 2015 ! style="background:#eef4f9;" | 2016 ! style="background:#eef4f9;" | 2017 ! style="background:#eef4f9;" | 2018 ! style="background:#eef4f9;" | 2019 ! style="background:#eef4f9;" | 2020 ! style="background:#eef4f9;" | 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2022 ! style="background:#eef4f9;" | 2023 ! style="background:#eef4f9;" | 2024 ! style="background:#eef4f9;" | 2025 ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 | | | | | | | | |} ;Өңір халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1800 ! style="background:#d9e8f5;" | 1822 ! style="background:#d9e8f5;" | 1850 ! style="background:#d9e8f5;" | 1866 ! style="background:#d9e8f5;" | 1874 ! style="background:#d9e8f5;" | 1879 ! style="background:#d9e8f5;" | 1886 ! style="background:#d9e8f5;" | 1889 ! style="background:#d9e8f5;" | 1897 ! style="background:#d9e8f5;" | 1939 |- | 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 25 000 | <span style="color:green;">↗</span> 45 046 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 17 500 | <span style="color:green;">↗</span> 20 500 | <span style="color:green;">↗</span> 33 000 | <span style="color:green;">↗</span> 39 800 | <span style="color:green;">↗</span> 57 455 | <span style="color:green;">↗</span> 111 938 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1941 ! style="background:#d9e8f5;" | 1944 ! style="background:#d9e8f5;" | 1946 ! style="background:#d9e8f5;" | 1959 ! style="background:#d9e8f5;" | 1967 ! style="background:#d9e8f5;" | 1970 ! style="background:#d9e8f5;" | 1979 ! style="background:#d9e8f5;" | 1989 ! style="background:#d9e8f5;" | 1990 ! style="background:#d9e8f5;" | 1991 |- | <span style="color:green;">↗</span> 114 000 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 152 122 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 254 935 | <span style="color:green;">↗</span> 333 087 | <span style="color:green;">↗</span> 392 826 | <span style="color:green;">↗</span> 398 100 | <span style="color:green;">↗</span> 403 300 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1992 ! style="background:#d9e8f5;" | 1993 ! style="background:#d9e8f5;" | 1994 ! style="background:#d9e8f5;" | 1995 ! style="background:#d9e8f5;" | 1996 ! style="background:#d9e8f5;" | 1997 ! style="background:#d9e8f5;" | 1998 ! style="background:#d9e8f5;" | 1999 ! style="background:#d9e8f5;" | 2000 ! style="background:#d9e8f5;" | 2001 |- | <span style="color:green;">↗</span> 411 500 | <span style="color:green;">↗</span> 416 100 | <span style="color:green;">↗</span> 416 200 | <span style="color:red;">↘</span> 411 400 | <span style="color:red;">↘</span> 406 900 | <span style="color:red;">↘</span> 401 500 | <span style="color:red;">↘</span> 396 600 | <span style="color:red;">↘</span> 391 400 | <span style="color:red;">↘</span> 387 200 | <span style="color:red;">↘</span> 379 492 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2003 ! style="background:#d9e8f5;" | 2004 ! style="background:#d9e8f5;" | 2005 ! style="background:#d9e8f5;" | 2006 ! style="background:#d9e8f5;" | 2007 ! style="background:#d9e8f5;" | 2008 ! style="background:#d9e8f5;" | 2009 ! style="background:#d9e8f5;" | 2010 ! style="background:#d9e8f5;" | 2011 ! style="background:#d9e8f5;" | 2012 |- | <span style="color:red;">↘</span> 378 527 | <span style="color:red;">↘</span> 378 353 | <span style="color:green;">↗</span> 378 608 | <span style="color:green;">↗</span> 379 072 | <span style="color:green;">↗</span> 379 232 | <span style="color:green;">↗</span> 379 451 | <span style="color:green;">↗</span> 380 069 | <span style="color:green;">↗</span> 380 456 | <span style="color:green;">↗</span> 380 821 | <span style="color:green;">↗</span> 381 234 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2013 ! style="background:#d9e8f5;" | 2014 ! style="background:#d9e8f5;" | 2015 ! style="background:#d9e8f5;" | 2016 ! style="background:#d9e8f5;" | 2017 ! style="background:#d9e8f5;" | 2018 ! style="background:#d9e8f5;" | 2019 ! style="background:#d9e8f5;" | 2020 ! style="background:#d9e8f5;" | 2021 ! style="background:#d9e8f5;" | 2022 |- | <span style="color:green;">↗</span> 383 437 | <span style="color:green;">↗</span> 385 870 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | | | |} 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны жөнінен қала [[Ресей қалаларының тізімі|Ресей Федерациясының 1124 қаласының]] ішінде 29-орында болды. 2014 жылғы 14 қазандағы жағдай бойынша Қырым федералдық округінде жүргізілген халық санағының қорытындысына сәйкес, Ақиар қаласының ([[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресей Федерациясының субъектісі]] ретіндегі) тұрақты халқының саны 393 304 адамды құрады. Қала халқының басым бөлігін [[Орыстар|орыстар]] құрады — 81 % (303,1 мың адам); екінші орында [[Украиндар|украиндар]] — 14,2 % (52,9 мың адам). Ресейдің Федералдық мемлекеттік статистика қызметінің (Росстат) деректеріне сәйкес, 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Ақиар қаласының (Ресей Федерациясының субъектісі ретіндегі) халқы 558 302 адамды құрады. Оның ішінде қала халқы — 405 810 адам (92,98 %), ауыл халқы — 30 653 адам (7,02 %). 2021 жылғы 1 қаңтардағы деректер бойынша тұрақты халықтың жалпы саны 509 992 адамды құрады, оның ішінде 149 897-сі — балалар. Халықтың 46,4 %-ын ерлер, 53,6 %-ын әйелдер құрады. Ақиар федералдық маңызы бар қаласының аумағындағы халықтың тығыздығы 1 км²-ге 590,27 адамды құрады. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 2014 жылы қалада, оның ішінде [[Інкермен]] қаласы, [[Қашы (кент)|Қашы кенті]] және ауылдық кеңестер аумақтарын қоса алғанда, 4881 бала дүниеге келген. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 418 балаға көп. Сонымен қатар осы кезеңде 5537 адам қайтыс болды, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 211 адамға көп. Ақиардағы көші-қон өсімі өткен жылы 13 565 адамды құрады. Оның негізгі бөлігін Украинадағы Донецк және Луганск облыстарынан, сондай-ақ Ресей Федерациясының өңірлерінен қоныс аударған адамдар құрады. 2020 жылдың соңына қарай Ақиар халқының ресми саны жарты миллион тұрғыннан асты. ;1923–2001 жылдардағы Ақиар халқы<br /> ;(қалалық кеңеске бағынатын елді мекендердің халқын қоспағанда) {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Жыл !! Халық саны !! Жыл !! Халық саны |- | 1923* || 63 461 | 1959* || 148 033 |- | 1926* || 74 500 | 1967 || 209 000 |- | 1939* || 114 000 | 1970* || 229 000 |- | || | 1979* || 301 000 |- | || | 1989* || 356 000 |- | || | 1991 || 366 000 |- | || | 1995 || 370 000 |- | || | 1996 || 365 000 |- | || | 2001* || 342 000 |- | || | 2014* || 349 000 |- | || | 2015 || 354 800 |- | colspan="4" | <small>* Санақ</small> |} 2017 жылғы деректер бойынша Ақиар халқының құрылымында 16 жасқа дейінгі балалардың үлесі 16,5 %-ды, зейнеткерлік жастағы ерлер мен әйелдердің (тиісінше 60 және 55 жас) үлесі 27,1 %-ды құрады. Ақиарда ерлердің жалпы саны 204,5 мың адамды (46,9 %), әйелдердің саны 231 мың адамды (53,1 %) құрады. 2017 жылғы статистикалық мәліметтер бойынша Ақиар халқының орташа жасы 40,7 жасты, бала туу коэффициенті 1,62-ні құрады. Ақиар тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 73,4 жасты құрады. 2020 жылы Ақиар өмір сүру ұзақтығының өсуі тіркелген Ресейдегі жалғыз өңір болды: көрсеткіш 0,05 жылға артты. 2020 жылы Ақиарда туған кездегі күтілетін өмір сүру ұзақтығы 73,58 жасты құрады, алайда 2021 жылға қарай бұл көрсеткіш 72,25 жасқа дейін төмендеді. === Тілдік құрамы === ;Халықтың 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|lang=ru|website=www.demoscope.ru|access-date=2024-05-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121621/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|url-status=live}}</ref>: {| class='standard' |- ! Тіл || Саны, адам || Үлесі |- | [[Орыс тілі|Орысша]] («великорусский») || align=right | 34 014 || align=right | 63,46 % |- | [[Украин тілі|Украинша]] («малорусский») || align=right | 7 322 || align=right | 13,66 % |- | [[Идиш]] «[[Еврей тілдері|жебірей]]» || align=right | 3 679 || align=right | 6,86 % |- | [[Поляк тілі|Полякша]] || align=right | 2 753 || align=right | 5,14 % |- | [[Қырымтатар тілі|Қырымтатарша]] («татар») || align=right | 1 817 || align=right | 3,39 % |- | [[Грек тілі|Грекше]] || align=right | 1 553 || align=right | 2,90 % |- | [[Неміс тілі|Немісше]] || align=right | 907 || align=right | 1,69 % |- | Басқалары || align=right | 1 550 || align=right | 2,90 % |- | Барлығы || align=right | 53 595 || align=right | 100,00 % |} ;Халықтың 2001 жылғы Бүкілукраиналық халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web |lang=uk |url=https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |title=Рідні мови в об'єднаних територіальних громадах України — Український центр суспільних даних |access-date=2024-05-08 |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407054318/https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |url-status=live }}</ref>: {| class="standard" |- ! Тіл ! Саны, адам ! Үлесі |- | [[Украин тілі|Украинша]] | align="right"| 22 034 || align="right"| 6,48 % |- | [[Орыс тілі|Орысша]] | align="right"| 310 965 || align="right"| 91,41 % |- | {{comment|Басқа|Ана тілін көрсетпегендер немесе жергілікті халықтың 1 %-дан аз бөлігіне ана тілі болған тілді көрсеткендер.}} | align="right"| 7 191 || align="right"| 2,11 % |- | Барлығы | align="right"| 340 190 || align="right"| 100,00 % |} == Қала нышандары == [[Ақиардың туы]] — ортасында қаланың елтаңбасының ресми сипаттамасына сәйкес елтаңбаның түрлі-түсті бейнесі орналастырылған күрең түсті тікбұрышты мата. Тудың ені мен ұзындығының арақатынасы — 2:3; туға орналастырылған елтаңба бейнесінің жалпы ені ту ұзындығының 2/5 бөлігін құрайды. Қала [[Ақиардың елтаңбасы|елтаңбасы]] француз үлгісіндегі қиғаш геральдикалық қалқаннан тұрады. Күміс түсті (туда — ақ түсті) жоғарғы бөлігінде 1965 жылы [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында қала қорғаушыларының көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы үшін қалаға берілген «Алтын Жұлдыз» медалінің бейнесі орналасқан. Көгілдір түсті (туда — көк түсті) төменгі бөлігінде [[Қырым соғысы]] жылдарында суға батырылған кемелерге арналған ескерткіш бейнеленген. Екі бөлікті қаланың өткені мен бүгіні арасындағы тарихи сабақтастықты білдіретін алтын түсті лавр бұтағы біріктіреді. Қаланың [[Ақиардың әнұраны|әнұраны]] — композитор [[Вано Ильич Мурадели|Вано Мурадели]] мен ақын [[Петр Михайлович Градов|Петр Градовтың]] 1954 жылы алғаш рет орындалған «Аңызға айналған Ақиар» («Легендарный Севастополь») шығармасы. Шығарманың Ақиар қаласының әнұраны ретіндегі ресми мәртебесі 1994 жылғы 29 шілдеде XXII шақырылымдағы қалалық кеңестің I сессиясының шешімімен белгіленді. == Дін мен ғибадатханалар == Қырым Республикасы мен Ақиар бойынша Федералдық мемлекеттік статистика қызметі басқармасының деректеріне сәйкес, 2020 жылы Ақиарда (федералдық маңызы бар қала аумағында) 108 діни ұйым ресми түрде тіркелген, оның ішінде конфессиялар бойынша: * [[Орыс православие шіркеуі]] — 69; * Ескі сенімдегілер — 3 (оның ішінде: Орыс православие ескі сенімдегілер шіркеуі — 1; ежелгі православие шіркеуі — 2); * [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1; * [[Грек-католик шіркеуі]] — 1; * [[Ислам]] — 6; * [[Яһудилік|Иудаизм]] — 2 (оның ішінде [[Ортодоксалды иудаизм|ортодоксалды иудаизм]] — 1); * Евангелдік христиан-баптистер — 5; * [[Елуліктер|Евангелдік сенімдегі христиандар]] — 5; * Евангелдік христиандар — 7; * Евангелдік сенімдегі христиандар-пятидесятниктер — 1; * [[Лютерандық|Лютерандар]] — 1 (оның ішінде: Евангелдік-лютеран шіркеуі — 1); * Жаңа апостолдық шіркеу — 1; * Соңғы күндердің әулиелері Иса Мәсіх шіркеуі (мормондар) — 1; * Деноминацияға жатпайтын христиан шіркеулері — 1; * [[Гаудия-вайшнавизм|Кришна санасы]] — 1 (вайшнавтар). 2007 жылы Ақиарда 97 діни қауым болған. Олардың ішінде [[Украина православие шіркеуі (Мәскеу патриархаты)|Украина православие шіркеуі]] — 43, [[Баптизм|баптистер]] — 10, [[Мұсылман|мұсылмандар]] — 7, [[Елуліктер|елуліктер]] — 4, [[Иегова куәгерлері]] — 8, [[Жетінші күн адвентистері|жетінші күн адвентистері]] — 3, [[Украинаның грек-католик шіркеуі]] — 3, [[Елуліктер|евангелдік сенімдегі христиандар]] — 2, Толық Інжіл шіркеуі — 2, [[Яһудилік|яһудилер]] — 2, [[Киев патриархатының Украин православие шіркеуі|Украина православие шіркеуі (Киев патриархаты)]] — 1, [[Украинаның автокефалды православие шіркеуі (1989—2018)|Украинаның автокефалды православие шіркеуі]] — 1, [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1. === Православие ғибадатханалары === * Әулие Николай шіркеуі (Бауырластар зираты); * Владимир киеханасы (Таврия Херсонесі мұражай-қорығы); * Владимир киеханасы — Ресей адмиралдарының кесенесі; * Покров киеханасы; * Барлық Әулиелер ғибадатханасы; * Он екі Апостол ғибадатханасы; * Архистратиг Михаил ғибадатханасы; * Константин мен Елена шіркеуі; * Әулие Георгий Жеңімпаз мінажатханасы (Сапун тауы); * Әулие Митрофан шіркеуі; * Қасиетті Апостолдар Петр мен Павел ғибадатханасы; * Қасиетті Ұлы шейіт Татьяна ғибадатханасы ([[Ақиар мемлекеттік университеті|АқМУ]] студенттер қалашығы); * Әулие Николай шіркеуі (Камышовая шығанағы) === Католик ғибадатханалары мен мінажатханалары === * Римдік Климент костелі (2018 жылы католик қауымына қайтарылды); * Рим-католиктік Әулие Климент, Рим папасы мінажатханасы; * Қасиетті Құдай Анасының Успение грек-католиктік мінажатханасы. === Протестант ғибадатханалары мен мінәжат үйлері === * Евангелдік христиан-баптистердің мінәжат үйі * Украина лютеран шіркеуінің Құтқарушы Мәсіх ғибадатханасы === Мешіттер === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] dei3rfgajf0ozz1fbfboswvx37cjj87 3651884 3651883 2026-09-07T18:40:00Z Орел Карл 81620 /* Мешіттер */ 3651884 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/world/365521 |date=20190502142740 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Wayback|url=https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=20200912083922 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Wayback|url=http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=20150924054751 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#eef4f9;" | 1790 ! style="background:#eef4f9;" | 1802 ! style="background:#eef4f9;" | 1804 ! style="background:#eef4f9;" | 1822 ! style="background:#eef4f9;" | 1850 ! style="background:#eef4f9;" | 1866 ! style="background:#eef4f9;" | 1886 ! style="background:#eef4f9;" | 1897 ! style="background:#eef4f9;" | 1923 ! style="background:#eef4f9;" | 1926 ! style="background:#eef4f9;" | 1931 ! style="background:#eef4f9;" | 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1937 ! style="background:#eef4f9;" | 1939 ! style="background:#eef4f9;" | 1944 ! style="background:#eef4f9;" | 1946 ! style="background:#eef4f9;" | 1959 ! style="background:#eef4f9;" | 1967 ! style="background:#eef4f9;" | 1970 ! style="background:#eef4f9;" | 1979 ! style="background:#eef4f9;" | 1987 ! style="background:#eef4f9;" | 1989 ! style="background:#eef4f9;" | 1991 ! style="background:#eef4f9;" | 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1995 ! style="background:#eef4f9;" | 1996 ! style="background:#eef4f9;" | 1998 ! style="background:#eef4f9;" | 1999 ! style="background:#eef4f9;" | 2000 ! style="background:#eef4f9;" | 2001 ! style="background:#eef4f9;" | 2004 ! style="background:#eef4f9;" | 2005 ! style="background:#eef4f9;" | 2006 ! style="background:#eef4f9;" | 2007 ! style="background:#eef4f9;" | 2008 ! style="background:#eef4f9;" | 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2010 ! style="background:#eef4f9;" | 2011 ! style="background:#eef4f9;" | 2012 ! style="background:#eef4f9;" | 2013 ! style="background:#eef4f9;" | 2014 ! style="background:#eef4f9;" | 2015 ! style="background:#eef4f9;" | 2016 ! style="background:#eef4f9;" | 2017 ! style="background:#eef4f9;" | 2018 ! style="background:#eef4f9;" | 2019 ! style="background:#eef4f9;" | 2020 ! style="background:#eef4f9;" | 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2022 ! style="background:#eef4f9;" | 2023 ! style="background:#eef4f9;" | 2024 ! style="background:#eef4f9;" | 2025 ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 | | | | | | | | |} ;Өңір халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1800 ! style="background:#d9e8f5;" | 1822 ! style="background:#d9e8f5;" | 1850 ! style="background:#d9e8f5;" | 1866 ! style="background:#d9e8f5;" | 1874 ! style="background:#d9e8f5;" | 1879 ! style="background:#d9e8f5;" | 1886 ! style="background:#d9e8f5;" | 1889 ! style="background:#d9e8f5;" | 1897 ! style="background:#d9e8f5;" | 1939 |- | 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 25 000 | <span style="color:green;">↗</span> 45 046 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 17 500 | <span style="color:green;">↗</span> 20 500 | <span style="color:green;">↗</span> 33 000 | <span style="color:green;">↗</span> 39 800 | <span style="color:green;">↗</span> 57 455 | <span style="color:green;">↗</span> 111 938 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1941 ! style="background:#d9e8f5;" | 1944 ! style="background:#d9e8f5;" | 1946 ! style="background:#d9e8f5;" | 1959 ! style="background:#d9e8f5;" | 1967 ! style="background:#d9e8f5;" | 1970 ! style="background:#d9e8f5;" | 1979 ! style="background:#d9e8f5;" | 1989 ! style="background:#d9e8f5;" | 1990 ! style="background:#d9e8f5;" | 1991 |- | <span style="color:green;">↗</span> 114 000 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 152 122 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 254 935 | <span style="color:green;">↗</span> 333 087 | <span style="color:green;">↗</span> 392 826 | <span style="color:green;">↗</span> 398 100 | <span style="color:green;">↗</span> 403 300 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1992 ! style="background:#d9e8f5;" | 1993 ! style="background:#d9e8f5;" | 1994 ! style="background:#d9e8f5;" | 1995 ! style="background:#d9e8f5;" | 1996 ! style="background:#d9e8f5;" | 1997 ! style="background:#d9e8f5;" | 1998 ! style="background:#d9e8f5;" | 1999 ! style="background:#d9e8f5;" | 2000 ! style="background:#d9e8f5;" | 2001 |- | <span style="color:green;">↗</span> 411 500 | <span style="color:green;">↗</span> 416 100 | <span style="color:green;">↗</span> 416 200 | <span style="color:red;">↘</span> 411 400 | <span style="color:red;">↘</span> 406 900 | <span style="color:red;">↘</span> 401 500 | <span style="color:red;">↘</span> 396 600 | <span style="color:red;">↘</span> 391 400 | <span style="color:red;">↘</span> 387 200 | <span style="color:red;">↘</span> 379 492 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2003 ! style="background:#d9e8f5;" | 2004 ! style="background:#d9e8f5;" | 2005 ! style="background:#d9e8f5;" | 2006 ! style="background:#d9e8f5;" | 2007 ! style="background:#d9e8f5;" | 2008 ! style="background:#d9e8f5;" | 2009 ! style="background:#d9e8f5;" | 2010 ! style="background:#d9e8f5;" | 2011 ! style="background:#d9e8f5;" | 2012 |- | <span style="color:red;">↘</span> 378 527 | <span style="color:red;">↘</span> 378 353 | <span style="color:green;">↗</span> 378 608 | <span style="color:green;">↗</span> 379 072 | <span style="color:green;">↗</span> 379 232 | <span style="color:green;">↗</span> 379 451 | <span style="color:green;">↗</span> 380 069 | <span style="color:green;">↗</span> 380 456 | <span style="color:green;">↗</span> 380 821 | <span style="color:green;">↗</span> 381 234 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2013 ! style="background:#d9e8f5;" | 2014 ! style="background:#d9e8f5;" | 2015 ! style="background:#d9e8f5;" | 2016 ! style="background:#d9e8f5;" | 2017 ! style="background:#d9e8f5;" | 2018 ! style="background:#d9e8f5;" | 2019 ! style="background:#d9e8f5;" | 2020 ! style="background:#d9e8f5;" | 2021 ! style="background:#d9e8f5;" | 2022 |- | <span style="color:green;">↗</span> 383 437 | <span style="color:green;">↗</span> 385 870 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | | | |} 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны жөнінен қала [[Ресей қалаларының тізімі|Ресей Федерациясының 1124 қаласының]] ішінде 29-орында болды. 2014 жылғы 14 қазандағы жағдай бойынша Қырым федералдық округінде жүргізілген халық санағының қорытындысына сәйкес, Ақиар қаласының ([[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресей Федерациясының субъектісі]] ретіндегі) тұрақты халқының саны 393 304 адамды құрады. Қала халқының басым бөлігін [[Орыстар|орыстар]] құрады — 81 % (303,1 мың адам); екінші орында [[Украиндар|украиндар]] — 14,2 % (52,9 мың адам). Ресейдің Федералдық мемлекеттік статистика қызметінің (Росстат) деректеріне сәйкес, 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Ақиар қаласының (Ресей Федерациясының субъектісі ретіндегі) халқы 558 302 адамды құрады. Оның ішінде қала халқы — 405 810 адам (92,98 %), ауыл халқы — 30 653 адам (7,02 %). 2021 жылғы 1 қаңтардағы деректер бойынша тұрақты халықтың жалпы саны 509 992 адамды құрады, оның ішінде 149 897-сі — балалар. Халықтың 46,4 %-ын ерлер, 53,6 %-ын әйелдер құрады. Ақиар федералдық маңызы бар қаласының аумағындағы халықтың тығыздығы 1 км²-ге 590,27 адамды құрады. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 2014 жылы қалада, оның ішінде [[Інкермен]] қаласы, [[Қашы (кент)|Қашы кенті]] және ауылдық кеңестер аумақтарын қоса алғанда, 4881 бала дүниеге келген. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 418 балаға көп. Сонымен қатар осы кезеңде 5537 адам қайтыс болды, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 211 адамға көп. Ақиардағы көші-қон өсімі өткен жылы 13 565 адамды құрады. Оның негізгі бөлігін Украинадағы Донецк және Луганск облыстарынан, сондай-ақ Ресей Федерациясының өңірлерінен қоныс аударған адамдар құрады. 2020 жылдың соңына қарай Ақиар халқының ресми саны жарты миллион тұрғыннан асты. ;1923–2001 жылдардағы Ақиар халқы<br /> ;(қалалық кеңеске бағынатын елді мекендердің халқын қоспағанда) {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Жыл !! Халық саны !! Жыл !! Халық саны |- | 1923* || 63 461 | 1959* || 148 033 |- | 1926* || 74 500 | 1967 || 209 000 |- | 1939* || 114 000 | 1970* || 229 000 |- | || | 1979* || 301 000 |- | || | 1989* || 356 000 |- | || | 1991 || 366 000 |- | || | 1995 || 370 000 |- | || | 1996 || 365 000 |- | || | 2001* || 342 000 |- | || | 2014* || 349 000 |- | || | 2015 || 354 800 |- | colspan="4" | <small>* Санақ</small> |} 2017 жылғы деректер бойынша Ақиар халқының құрылымында 16 жасқа дейінгі балалардың үлесі 16,5 %-ды, зейнеткерлік жастағы ерлер мен әйелдердің (тиісінше 60 және 55 жас) үлесі 27,1 %-ды құрады. Ақиарда ерлердің жалпы саны 204,5 мың адамды (46,9 %), әйелдердің саны 231 мың адамды (53,1 %) құрады. 2017 жылғы статистикалық мәліметтер бойынша Ақиар халқының орташа жасы 40,7 жасты, бала туу коэффициенті 1,62-ні құрады. Ақиар тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 73,4 жасты құрады. 2020 жылы Ақиар өмір сүру ұзақтығының өсуі тіркелген Ресейдегі жалғыз өңір болды: көрсеткіш 0,05 жылға артты. 2020 жылы Ақиарда туған кездегі күтілетін өмір сүру ұзақтығы 73,58 жасты құрады, алайда 2021 жылға қарай бұл көрсеткіш 72,25 жасқа дейін төмендеді. === Тілдік құрамы === ;Халықтың 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|lang=ru|website=www.demoscope.ru|access-date=2024-05-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121621/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|url-status=live}}</ref>: {| class='standard' |- ! Тіл || Саны, адам || Үлесі |- | [[Орыс тілі|Орысша]] («великорусский») || align=right | 34 014 || align=right | 63,46 % |- | [[Украин тілі|Украинша]] («малорусский») || align=right | 7 322 || align=right | 13,66 % |- | [[Идиш]] «[[Еврей тілдері|жебірей]]» || align=right | 3 679 || align=right | 6,86 % |- | [[Поляк тілі|Полякша]] || align=right | 2 753 || align=right | 5,14 % |- | [[Қырымтатар тілі|Қырымтатарша]] («татар») || align=right | 1 817 || align=right | 3,39 % |- | [[Грек тілі|Грекше]] || align=right | 1 553 || align=right | 2,90 % |- | [[Неміс тілі|Немісше]] || align=right | 907 || align=right | 1,69 % |- | Басқалары || align=right | 1 550 || align=right | 2,90 % |- | Барлығы || align=right | 53 595 || align=right | 100,00 % |} ;Халықтың 2001 жылғы Бүкілукраиналық халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web |lang=uk |url=https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |title=Рідні мови в об'єднаних територіальних громадах України — Український центр суспільних даних |access-date=2024-05-08 |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407054318/https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |url-status=live }}</ref>: {| class="standard" |- ! Тіл ! Саны, адам ! Үлесі |- | [[Украин тілі|Украинша]] | align="right"| 22 034 || align="right"| 6,48 % |- | [[Орыс тілі|Орысша]] | align="right"| 310 965 || align="right"| 91,41 % |- | {{comment|Басқа|Ана тілін көрсетпегендер немесе жергілікті халықтың 1 %-дан аз бөлігіне ана тілі болған тілді көрсеткендер.}} | align="right"| 7 191 || align="right"| 2,11 % |- | Барлығы | align="right"| 340 190 || align="right"| 100,00 % |} == Қала нышандары == [[Ақиардың туы]] — ортасында қаланың елтаңбасының ресми сипаттамасына сәйкес елтаңбаның түрлі-түсті бейнесі орналастырылған күрең түсті тікбұрышты мата. Тудың ені мен ұзындығының арақатынасы — 2:3; туға орналастырылған елтаңба бейнесінің жалпы ені ту ұзындығының 2/5 бөлігін құрайды. Қала [[Ақиардың елтаңбасы|елтаңбасы]] француз үлгісіндегі қиғаш геральдикалық қалқаннан тұрады. Күміс түсті (туда — ақ түсті) жоғарғы бөлігінде 1965 жылы [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында қала қорғаушыларының көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы үшін қалаға берілген «Алтын Жұлдыз» медалінің бейнесі орналасқан. Көгілдір түсті (туда — көк түсті) төменгі бөлігінде [[Қырым соғысы]] жылдарында суға батырылған кемелерге арналған ескерткіш бейнеленген. Екі бөлікті қаланың өткені мен бүгіні арасындағы тарихи сабақтастықты білдіретін алтын түсті лавр бұтағы біріктіреді. Қаланың [[Ақиардың әнұраны|әнұраны]] — композитор [[Вано Ильич Мурадели|Вано Мурадели]] мен ақын [[Петр Михайлович Градов|Петр Градовтың]] 1954 жылы алғаш рет орындалған «Аңызға айналған Ақиар» («Легендарный Севастополь») шығармасы. Шығарманың Ақиар қаласының әнұраны ретіндегі ресми мәртебесі 1994 жылғы 29 шілдеде XXII шақырылымдағы қалалық кеңестің I сессиясының шешімімен белгіленді. == Дін мен ғибадатханалар == Қырым Республикасы мен Ақиар бойынша Федералдық мемлекеттік статистика қызметі басқармасының деректеріне сәйкес, 2020 жылы Ақиарда (федералдық маңызы бар қала аумағында) 108 діни ұйым ресми түрде тіркелген, оның ішінде конфессиялар бойынша: * [[Орыс православие шіркеуі]] — 69; * Ескі сенімдегілер — 3 (оның ішінде: Орыс православие ескі сенімдегілер шіркеуі — 1; ежелгі православие шіркеуі — 2); * [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1; * [[Грек-католик шіркеуі]] — 1; * [[Ислам]] — 6; * [[Яһудилік|Иудаизм]] — 2 (оның ішінде [[Ортодоксалды иудаизм|ортодоксалды иудаизм]] — 1); * Евангелдік христиан-баптистер — 5; * [[Елуліктер|Евангелдік сенімдегі христиандар]] — 5; * Евангелдік христиандар — 7; * Евангелдік сенімдегі христиандар-пятидесятниктер — 1; * [[Лютерандық|Лютерандар]] — 1 (оның ішінде: Евангелдік-лютеран шіркеуі — 1); * Жаңа апостолдық шіркеу — 1; * Соңғы күндердің әулиелері Иса Мәсіх шіркеуі (мормондар) — 1; * Деноминацияға жатпайтын христиан шіркеулері — 1; * [[Гаудия-вайшнавизм|Кришна санасы]] — 1 (вайшнавтар). 2007 жылы Ақиарда 97 діни қауым болған. Олардың ішінде [[Украина православие шіркеуі (Мәскеу патриархаты)|Украина православие шіркеуі]] — 43, [[Баптизм|баптистер]] — 10, [[Мұсылман|мұсылмандар]] — 7, [[Елуліктер|елуліктер]] — 4, [[Иегова куәгерлері]] — 8, [[Жетінші күн адвентистері|жетінші күн адвентистері]] — 3, [[Украинаның грек-католик шіркеуі]] — 3, [[Елуліктер|евангелдік сенімдегі христиандар]] — 2, Толық Інжіл шіркеуі — 2, [[Яһудилік|яһудилер]] — 2, [[Киев патриархатының Украин православие шіркеуі|Украина православие шіркеуі (Киев патриархаты)]] — 1, [[Украинаның автокефалды православие шіркеуі (1989—2018)|Украинаның автокефалды православие шіркеуі]] — 1, [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1. === Православие ғибадатханалары === * Әулие Николай шіркеуі (Бауырластар зираты); * Владимир киеханасы (Таврия Херсонесі мұражай-қорығы); * Владимир киеханасы — Ресей адмиралдарының кесенесі; * Покров киеханасы; * Барлық Әулиелер ғибадатханасы; * Он екі Апостол ғибадатханасы; * Архистратиг Михаил ғибадатханасы; * Константин мен Елена шіркеуі; * Әулие Георгий Жеңімпаз мінажатханасы (Сапун тауы); * Әулие Митрофан шіркеуі; * Қасиетті Апостолдар Петр мен Павел ғибадатханасы; * Қасиетті Ұлы шейіт Татьяна ғибадатханасы ([[Ақиар мемлекеттік университеті|АқМУ]] студенттер қалашығы); * Әулие Николай шіркеуі (Камышовая шығанағы) === Католик ғибадатханалары мен мінажатханалары === * Римдік Климент костелі (2018 жылы католик қауымына қайтарылды); * Рим-католиктік Әулие Климент, Рим папасы мінажатханасы; * Қасиетті Құдай Анасының Успение грек-католиктік мінажатханасы. === Протестант ғибадатханалары мен мінәжат үйлері === * Евангелдік христиан-баптистердің мінәжат үйі * Украина лютеран шіркеуінің Құтқарушы Мәсіх ғибадатханасы === Мешіттер === [[Сурет:Sevastopol 04-14 img11 Aq-Yar Juma Jami Mosque.jpg|thumb|right|200px|Ақиар мешіті]] * [[Ақиар мешіті|Соборлық мешіт]] (1914 жылы ашылған). Оның құрылысы император II Николайдың жеке қаражатының есебінен де қаржыландырылды. 1938 жылы мешіт ғимаратын кеңес өкіметі Қара теңіз флотына қойма ретінде пайдалану үшін берді. 1948 жылы мешіттің күмбезі бұзылып, мұнарасы қиратылды. Ғимарат мұсылман қауымына тек 1994 жылы қайтарылды, содан кейін Түркияның қаржылай қолдауымен мешіт қалпына келтірілді, ал 2000 жылы мұнарасы қайта тұрғызылды. 2014 жылғы сәуірде Ахмат-Қажы Қадыров атындағы өңірлік қоғамдық қор Ақиардағы ескі мешітті жөндеуге және тағы бір жаңа мешіт салуға қаражат бөлу туралы шешім қабылдағаны жөнінде ақпарат тарады. === Синагога === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] 6dzd74xtygby152x8kqv6vcdwkgt56d 3651885 3651884 2026-09-07T18:42:01Z Орел Карл 81620 /* Синагога */ 3651885 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/world/365521 |date=20190502142740 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Wayback|url=https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=20200912083922 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Wayback|url=http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=20150924054751 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#eef4f9;" | 1790 ! style="background:#eef4f9;" | 1802 ! style="background:#eef4f9;" | 1804 ! style="background:#eef4f9;" | 1822 ! style="background:#eef4f9;" | 1850 ! style="background:#eef4f9;" | 1866 ! style="background:#eef4f9;" | 1886 ! style="background:#eef4f9;" | 1897 ! style="background:#eef4f9;" | 1923 ! style="background:#eef4f9;" | 1926 ! style="background:#eef4f9;" | 1931 ! style="background:#eef4f9;" | 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1937 ! style="background:#eef4f9;" | 1939 ! style="background:#eef4f9;" | 1944 ! style="background:#eef4f9;" | 1946 ! style="background:#eef4f9;" | 1959 ! style="background:#eef4f9;" | 1967 ! style="background:#eef4f9;" | 1970 ! style="background:#eef4f9;" | 1979 ! style="background:#eef4f9;" | 1987 ! style="background:#eef4f9;" | 1989 ! style="background:#eef4f9;" | 1991 ! style="background:#eef4f9;" | 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1995 ! style="background:#eef4f9;" | 1996 ! style="background:#eef4f9;" | 1998 ! style="background:#eef4f9;" | 1999 ! style="background:#eef4f9;" | 2000 ! style="background:#eef4f9;" | 2001 ! style="background:#eef4f9;" | 2004 ! style="background:#eef4f9;" | 2005 ! style="background:#eef4f9;" | 2006 ! style="background:#eef4f9;" | 2007 ! style="background:#eef4f9;" | 2008 ! style="background:#eef4f9;" | 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2010 ! style="background:#eef4f9;" | 2011 ! style="background:#eef4f9;" | 2012 ! style="background:#eef4f9;" | 2013 ! style="background:#eef4f9;" | 2014 ! style="background:#eef4f9;" | 2015 ! style="background:#eef4f9;" | 2016 ! style="background:#eef4f9;" | 2017 ! style="background:#eef4f9;" | 2018 ! style="background:#eef4f9;" | 2019 ! style="background:#eef4f9;" | 2020 ! style="background:#eef4f9;" | 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2022 ! style="background:#eef4f9;" | 2023 ! style="background:#eef4f9;" | 2024 ! style="background:#eef4f9;" | 2025 ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 | | | | | | | | |} ;Өңір халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1800 ! style="background:#d9e8f5;" | 1822 ! style="background:#d9e8f5;" | 1850 ! style="background:#d9e8f5;" | 1866 ! style="background:#d9e8f5;" | 1874 ! style="background:#d9e8f5;" | 1879 ! style="background:#d9e8f5;" | 1886 ! style="background:#d9e8f5;" | 1889 ! style="background:#d9e8f5;" | 1897 ! style="background:#d9e8f5;" | 1939 |- | 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 25 000 | <span style="color:green;">↗</span> 45 046 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 17 500 | <span style="color:green;">↗</span> 20 500 | <span style="color:green;">↗</span> 33 000 | <span style="color:green;">↗</span> 39 800 | <span style="color:green;">↗</span> 57 455 | <span style="color:green;">↗</span> 111 938 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1941 ! style="background:#d9e8f5;" | 1944 ! style="background:#d9e8f5;" | 1946 ! style="background:#d9e8f5;" | 1959 ! style="background:#d9e8f5;" | 1967 ! style="background:#d9e8f5;" | 1970 ! style="background:#d9e8f5;" | 1979 ! style="background:#d9e8f5;" | 1989 ! style="background:#d9e8f5;" | 1990 ! style="background:#d9e8f5;" | 1991 |- | <span style="color:green;">↗</span> 114 000 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 152 122 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 254 935 | <span style="color:green;">↗</span> 333 087 | <span style="color:green;">↗</span> 392 826 | <span style="color:green;">↗</span> 398 100 | <span style="color:green;">↗</span> 403 300 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1992 ! style="background:#d9e8f5;" | 1993 ! style="background:#d9e8f5;" | 1994 ! style="background:#d9e8f5;" | 1995 ! style="background:#d9e8f5;" | 1996 ! style="background:#d9e8f5;" | 1997 ! style="background:#d9e8f5;" | 1998 ! style="background:#d9e8f5;" | 1999 ! style="background:#d9e8f5;" | 2000 ! style="background:#d9e8f5;" | 2001 |- | <span style="color:green;">↗</span> 411 500 | <span style="color:green;">↗</span> 416 100 | <span style="color:green;">↗</span> 416 200 | <span style="color:red;">↘</span> 411 400 | <span style="color:red;">↘</span> 406 900 | <span style="color:red;">↘</span> 401 500 | <span style="color:red;">↘</span> 396 600 | <span style="color:red;">↘</span> 391 400 | <span style="color:red;">↘</span> 387 200 | <span style="color:red;">↘</span> 379 492 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2003 ! style="background:#d9e8f5;" | 2004 ! style="background:#d9e8f5;" | 2005 ! style="background:#d9e8f5;" | 2006 ! style="background:#d9e8f5;" | 2007 ! style="background:#d9e8f5;" | 2008 ! style="background:#d9e8f5;" | 2009 ! style="background:#d9e8f5;" | 2010 ! style="background:#d9e8f5;" | 2011 ! style="background:#d9e8f5;" | 2012 |- | <span style="color:red;">↘</span> 378 527 | <span style="color:red;">↘</span> 378 353 | <span style="color:green;">↗</span> 378 608 | <span style="color:green;">↗</span> 379 072 | <span style="color:green;">↗</span> 379 232 | <span style="color:green;">↗</span> 379 451 | <span style="color:green;">↗</span> 380 069 | <span style="color:green;">↗</span> 380 456 | <span style="color:green;">↗</span> 380 821 | <span style="color:green;">↗</span> 381 234 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2013 ! style="background:#d9e8f5;" | 2014 ! style="background:#d9e8f5;" | 2015 ! style="background:#d9e8f5;" | 2016 ! style="background:#d9e8f5;" | 2017 ! style="background:#d9e8f5;" | 2018 ! style="background:#d9e8f5;" | 2019 ! style="background:#d9e8f5;" | 2020 ! style="background:#d9e8f5;" | 2021 ! style="background:#d9e8f5;" | 2022 |- | <span style="color:green;">↗</span> 383 437 | <span style="color:green;">↗</span> 385 870 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | | | |} 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны жөнінен қала [[Ресей қалаларының тізімі|Ресей Федерациясының 1124 қаласының]] ішінде 29-орында болды. 2014 жылғы 14 қазандағы жағдай бойынша Қырым федералдық округінде жүргізілген халық санағының қорытындысына сәйкес, Ақиар қаласының ([[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресей Федерациясының субъектісі]] ретіндегі) тұрақты халқының саны 393 304 адамды құрады. Қала халқының басым бөлігін [[Орыстар|орыстар]] құрады — 81 % (303,1 мың адам); екінші орында [[Украиндар|украиндар]] — 14,2 % (52,9 мың адам). Ресейдің Федералдық мемлекеттік статистика қызметінің (Росстат) деректеріне сәйкес, 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Ақиар қаласының (Ресей Федерациясының субъектісі ретіндегі) халқы 558 302 адамды құрады. Оның ішінде қала халқы — 405 810 адам (92,98 %), ауыл халқы — 30 653 адам (7,02 %). 2021 жылғы 1 қаңтардағы деректер бойынша тұрақты халықтың жалпы саны 509 992 адамды құрады, оның ішінде 149 897-сі — балалар. Халықтың 46,4 %-ын ерлер, 53,6 %-ын әйелдер құрады. Ақиар федералдық маңызы бар қаласының аумағындағы халықтың тығыздығы 1 км²-ге 590,27 адамды құрады. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 2014 жылы қалада, оның ішінде [[Інкермен]] қаласы, [[Қашы (кент)|Қашы кенті]] және ауылдық кеңестер аумақтарын қоса алғанда, 4881 бала дүниеге келген. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 418 балаға көп. Сонымен қатар осы кезеңде 5537 адам қайтыс болды, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 211 адамға көп. Ақиардағы көші-қон өсімі өткен жылы 13 565 адамды құрады. Оның негізгі бөлігін Украинадағы Донецк және Луганск облыстарынан, сондай-ақ Ресей Федерациясының өңірлерінен қоныс аударған адамдар құрады. 2020 жылдың соңына қарай Ақиар халқының ресми саны жарты миллион тұрғыннан асты. ;1923–2001 жылдардағы Ақиар халқы<br /> ;(қалалық кеңеске бағынатын елді мекендердің халқын қоспағанда) {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Жыл !! Халық саны !! Жыл !! Халық саны |- | 1923* || 63 461 | 1959* || 148 033 |- | 1926* || 74 500 | 1967 || 209 000 |- | 1939* || 114 000 | 1970* || 229 000 |- | || | 1979* || 301 000 |- | || | 1989* || 356 000 |- | || | 1991 || 366 000 |- | || | 1995 || 370 000 |- | || | 1996 || 365 000 |- | || | 2001* || 342 000 |- | || | 2014* || 349 000 |- | || | 2015 || 354 800 |- | colspan="4" | <small>* Санақ</small> |} 2017 жылғы деректер бойынша Ақиар халқының құрылымында 16 жасқа дейінгі балалардың үлесі 16,5 %-ды, зейнеткерлік жастағы ерлер мен әйелдердің (тиісінше 60 және 55 жас) үлесі 27,1 %-ды құрады. Ақиарда ерлердің жалпы саны 204,5 мың адамды (46,9 %), әйелдердің саны 231 мың адамды (53,1 %) құрады. 2017 жылғы статистикалық мәліметтер бойынша Ақиар халқының орташа жасы 40,7 жасты, бала туу коэффициенті 1,62-ні құрады. Ақиар тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 73,4 жасты құрады. 2020 жылы Ақиар өмір сүру ұзақтығының өсуі тіркелген Ресейдегі жалғыз өңір болды: көрсеткіш 0,05 жылға артты. 2020 жылы Ақиарда туған кездегі күтілетін өмір сүру ұзақтығы 73,58 жасты құрады, алайда 2021 жылға қарай бұл көрсеткіш 72,25 жасқа дейін төмендеді. === Тілдік құрамы === ;Халықтың 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|lang=ru|website=www.demoscope.ru|access-date=2024-05-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121621/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|url-status=live}}</ref>: {| class='standard' |- ! Тіл || Саны, адам || Үлесі |- | [[Орыс тілі|Орысша]] («великорусский») || align=right | 34 014 || align=right | 63,46 % |- | [[Украин тілі|Украинша]] («малорусский») || align=right | 7 322 || align=right | 13,66 % |- | [[Идиш]] «[[Еврей тілдері|жебірей]]» || align=right | 3 679 || align=right | 6,86 % |- | [[Поляк тілі|Полякша]] || align=right | 2 753 || align=right | 5,14 % |- | [[Қырымтатар тілі|Қырымтатарша]] («татар») || align=right | 1 817 || align=right | 3,39 % |- | [[Грек тілі|Грекше]] || align=right | 1 553 || align=right | 2,90 % |- | [[Неміс тілі|Немісше]] || align=right | 907 || align=right | 1,69 % |- | Басқалары || align=right | 1 550 || align=right | 2,90 % |- | Барлығы || align=right | 53 595 || align=right | 100,00 % |} ;Халықтың 2001 жылғы Бүкілукраиналық халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web |lang=uk |url=https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |title=Рідні мови в об'єднаних територіальних громадах України — Український центр суспільних даних |access-date=2024-05-08 |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407054318/https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |url-status=live }}</ref>: {| class="standard" |- ! Тіл ! Саны, адам ! Үлесі |- | [[Украин тілі|Украинша]] | align="right"| 22 034 || align="right"| 6,48 % |- | [[Орыс тілі|Орысша]] | align="right"| 310 965 || align="right"| 91,41 % |- | {{comment|Басқа|Ана тілін көрсетпегендер немесе жергілікті халықтың 1 %-дан аз бөлігіне ана тілі болған тілді көрсеткендер.}} | align="right"| 7 191 || align="right"| 2,11 % |- | Барлығы | align="right"| 340 190 || align="right"| 100,00 % |} == Қала нышандары == [[Ақиардың туы]] — ортасында қаланың елтаңбасының ресми сипаттамасына сәйкес елтаңбаның түрлі-түсті бейнесі орналастырылған күрең түсті тікбұрышты мата. Тудың ені мен ұзындығының арақатынасы — 2:3; туға орналастырылған елтаңба бейнесінің жалпы ені ту ұзындығының 2/5 бөлігін құрайды. Қала [[Ақиардың елтаңбасы|елтаңбасы]] француз үлгісіндегі қиғаш геральдикалық қалқаннан тұрады. Күміс түсті (туда — ақ түсті) жоғарғы бөлігінде 1965 жылы [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында қала қорғаушыларының көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы үшін қалаға берілген «Алтын Жұлдыз» медалінің бейнесі орналасқан. Көгілдір түсті (туда — көк түсті) төменгі бөлігінде [[Қырым соғысы]] жылдарында суға батырылған кемелерге арналған ескерткіш бейнеленген. Екі бөлікті қаланың өткені мен бүгіні арасындағы тарихи сабақтастықты білдіретін алтын түсті лавр бұтағы біріктіреді. Қаланың [[Ақиардың әнұраны|әнұраны]] — композитор [[Вано Ильич Мурадели|Вано Мурадели]] мен ақын [[Петр Михайлович Градов|Петр Градовтың]] 1954 жылы алғаш рет орындалған «Аңызға айналған Ақиар» («Легендарный Севастополь») шығармасы. Шығарманың Ақиар қаласының әнұраны ретіндегі ресми мәртебесі 1994 жылғы 29 шілдеде XXII шақырылымдағы қалалық кеңестің I сессиясының шешімімен белгіленді. == Дін мен ғибадатханалар == Қырым Республикасы мен Ақиар бойынша Федералдық мемлекеттік статистика қызметі басқармасының деректеріне сәйкес, 2020 жылы Ақиарда (федералдық маңызы бар қала аумағында) 108 діни ұйым ресми түрде тіркелген, оның ішінде конфессиялар бойынша: * [[Орыс православие шіркеуі]] — 69; * Ескі сенімдегілер — 3 (оның ішінде: Орыс православие ескі сенімдегілер шіркеуі — 1; ежелгі православие шіркеуі — 2); * [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1; * [[Грек-католик шіркеуі]] — 1; * [[Ислам]] — 6; * [[Яһудилік|Иудаизм]] — 2 (оның ішінде [[Ортодоксалды иудаизм|ортодоксалды иудаизм]] — 1); * Евангелдік христиан-баптистер — 5; * [[Елуліктер|Евангелдік сенімдегі христиандар]] — 5; * Евангелдік христиандар — 7; * Евангелдік сенімдегі христиандар-пятидесятниктер — 1; * [[Лютерандық|Лютерандар]] — 1 (оның ішінде: Евангелдік-лютеран шіркеуі — 1); * Жаңа апостолдық шіркеу — 1; * Соңғы күндердің әулиелері Иса Мәсіх шіркеуі (мормондар) — 1; * Деноминацияға жатпайтын христиан шіркеулері — 1; * [[Гаудия-вайшнавизм|Кришна санасы]] — 1 (вайшнавтар). 2007 жылы Ақиарда 97 діни қауым болған. Олардың ішінде [[Украина православие шіркеуі (Мәскеу патриархаты)|Украина православие шіркеуі]] — 43, [[Баптизм|баптистер]] — 10, [[Мұсылман|мұсылмандар]] — 7, [[Елуліктер|елуліктер]] — 4, [[Иегова куәгерлері]] — 8, [[Жетінші күн адвентистері|жетінші күн адвентистері]] — 3, [[Украинаның грек-католик шіркеуі]] — 3, [[Елуліктер|евангелдік сенімдегі христиандар]] — 2, Толық Інжіл шіркеуі — 2, [[Яһудилік|яһудилер]] — 2, [[Киев патриархатының Украин православие шіркеуі|Украина православие шіркеуі (Киев патриархаты)]] — 1, [[Украинаның автокефалды православие шіркеуі (1989—2018)|Украинаның автокефалды православие шіркеуі]] — 1, [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1. === Православие ғибадатханалары === * Әулие Николай шіркеуі (Бауырластар зираты); * Владимир киеханасы (Таврия Херсонесі мұражай-қорығы); * Владимир киеханасы — Ресей адмиралдарының кесенесі; * Покров киеханасы; * Барлық Әулиелер ғибадатханасы; * Он екі Апостол ғибадатханасы; * Архистратиг Михаил ғибадатханасы; * Константин мен Елена шіркеуі; * Әулие Георгий Жеңімпаз мінажатханасы (Сапун тауы); * Әулие Митрофан шіркеуі; * Қасиетті Апостолдар Петр мен Павел ғибадатханасы; * Қасиетті Ұлы шейіт Татьяна ғибадатханасы ([[Ақиар мемлекеттік университеті|АқМУ]] студенттер қалашығы); * Әулие Николай шіркеуі (Камышовая шығанағы) === Католик ғибадатханалары мен мінажатханалары === * Римдік Климент костелі (2018 жылы католик қауымына қайтарылды); * Рим-католиктік Әулие Климент, Рим папасы мінажатханасы; * Қасиетті Құдай Анасының Успение грек-католиктік мінажатханасы. === Протестант ғибадатханалары мен мінәжат үйлері === * Евангелдік христиан-баптистердің мінәжат үйі * Украина лютеран шіркеуінің Құтқарушы Мәсіх ғибадатханасы === Мешіттер === [[Сурет:Sevastopol 04-14 img11 Aq-Yar Juma Jami Mosque.jpg|thumb|right|200px|Ақиар мешіті]] * [[Ақиар мешіті|Соборлық мешіт]] (1914 жылы ашылған). Оның құрылысы император II Николайдың жеке қаражатының есебінен де қаржыландырылды. 1938 жылы мешіт ғимаратын кеңес өкіметі Қара теңіз флотына қойма ретінде пайдалану үшін берді. 1948 жылы мешіттің күмбезі бұзылып, мұнарасы қиратылды. Ғимарат мұсылман қауымына тек 1994 жылы қайтарылды, содан кейін Түркияның қаржылай қолдауымен мешіт қалпына келтірілді, ал 2000 жылы мұнарасы қайта тұрғызылды. 2014 жылғы сәуірде Ахмат-Қажы Қадыров атындағы өңірлік қоғамдық қор Ақиардағы ескі мешітті жөндеуге және тағы бір жаңа мешіт салуға қаражат бөлу туралы шешім қабылдағаны жөнінде ақпарат тарады. === Синагога === * [[Солдат синагогасы (Ақиар)|Солдат синагогасы]] — Қырым соғысының ардагерлері болған Николай әскерлерінің мінажат үйі. Ұлы Отан соғысы кезінде қиратылды. Жебірейлердің «Хабад» діни қауымының синагогасын салуды аяқтау жоспарлануда (оның құрылысы Ресейдің аннексиясына дейін украиналық кәсіпкер Игорь Коломойскийдің қаржысы есебінен жүргізілген), осыған байланысты Ресейдегі еврей қауымдары көмек көрсету ниетін білдірді. == Әкімшілік құрылымы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] frogzaevz91cxuirtol2x3hh6u28igv 3651888 3651885 2026-09-07T18:43:43Z Орел Карл 81620 /* Әкімшілік құрылымы */ 3651888 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Wayback|url=https://www.interfax.ru/world/365521 |date=20190502142740 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Wayback|url=https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=20200912083922 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Wayback|url=http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=20150924054751 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#eef4f9;" | 1790 ! style="background:#eef4f9;" | 1802 ! style="background:#eef4f9;" | 1804 ! style="background:#eef4f9;" | 1822 ! style="background:#eef4f9;" | 1850 ! style="background:#eef4f9;" | 1866 ! style="background:#eef4f9;" | 1886 ! style="background:#eef4f9;" | 1897 ! style="background:#eef4f9;" | 1923 ! style="background:#eef4f9;" | 1926 ! style="background:#eef4f9;" | 1931 ! style="background:#eef4f9;" | 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1937 ! style="background:#eef4f9;" | 1939 ! style="background:#eef4f9;" | 1944 ! style="background:#eef4f9;" | 1946 ! style="background:#eef4f9;" | 1959 ! style="background:#eef4f9;" | 1967 ! style="background:#eef4f9;" | 1970 ! style="background:#eef4f9;" | 1979 ! style="background:#eef4f9;" | 1987 ! style="background:#eef4f9;" | 1989 ! style="background:#eef4f9;" | 1991 ! style="background:#eef4f9;" | 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1995 ! style="background:#eef4f9;" | 1996 ! style="background:#eef4f9;" | 1998 ! style="background:#eef4f9;" | 1999 ! style="background:#eef4f9;" | 2000 ! style="background:#eef4f9;" | 2001 ! style="background:#eef4f9;" | 2004 ! style="background:#eef4f9;" | 2005 ! style="background:#eef4f9;" | 2006 ! style="background:#eef4f9;" | 2007 ! style="background:#eef4f9;" | 2008 ! style="background:#eef4f9;" | 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2010 ! style="background:#eef4f9;" | 2011 ! style="background:#eef4f9;" | 2012 ! style="background:#eef4f9;" | 2013 ! style="background:#eef4f9;" | 2014 ! style="background:#eef4f9;" | 2015 ! style="background:#eef4f9;" | 2016 ! style="background:#eef4f9;" | 2017 ! style="background:#eef4f9;" | 2018 ! style="background:#eef4f9;" | 2019 ! style="background:#eef4f9;" | 2020 ! style="background:#eef4f9;" | 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2022 ! style="background:#eef4f9;" | 2023 ! style="background:#eef4f9;" | 2024 ! style="background:#eef4f9;" | 2025 ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 | | | | | | | | |} ;Өңір халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1800 ! style="background:#d9e8f5;" | 1822 ! style="background:#d9e8f5;" | 1850 ! style="background:#d9e8f5;" | 1866 ! style="background:#d9e8f5;" | 1874 ! style="background:#d9e8f5;" | 1879 ! style="background:#d9e8f5;" | 1886 ! style="background:#d9e8f5;" | 1889 ! style="background:#d9e8f5;" | 1897 ! style="background:#d9e8f5;" | 1939 |- | 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 25 000 | <span style="color:green;">↗</span> 45 046 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 17 500 | <span style="color:green;">↗</span> 20 500 | <span style="color:green;">↗</span> 33 000 | <span style="color:green;">↗</span> 39 800 | <span style="color:green;">↗</span> 57 455 | <span style="color:green;">↗</span> 111 938 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1941 ! style="background:#d9e8f5;" | 1944 ! style="background:#d9e8f5;" | 1946 ! style="background:#d9e8f5;" | 1959 ! style="background:#d9e8f5;" | 1967 ! style="background:#d9e8f5;" | 1970 ! style="background:#d9e8f5;" | 1979 ! style="background:#d9e8f5;" | 1989 ! style="background:#d9e8f5;" | 1990 ! style="background:#d9e8f5;" | 1991 |- | <span style="color:green;">↗</span> 114 000 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 152 122 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 254 935 | <span style="color:green;">↗</span> 333 087 | <span style="color:green;">↗</span> 392 826 | <span style="color:green;">↗</span> 398 100 | <span style="color:green;">↗</span> 403 300 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1992 ! style="background:#d9e8f5;" | 1993 ! style="background:#d9e8f5;" | 1994 ! style="background:#d9e8f5;" | 1995 ! style="background:#d9e8f5;" | 1996 ! style="background:#d9e8f5;" | 1997 ! style="background:#d9e8f5;" | 1998 ! style="background:#d9e8f5;" | 1999 ! style="background:#d9e8f5;" | 2000 ! style="background:#d9e8f5;" | 2001 |- | <span style="color:green;">↗</span> 411 500 | <span style="color:green;">↗</span> 416 100 | <span style="color:green;">↗</span> 416 200 | <span style="color:red;">↘</span> 411 400 | <span style="color:red;">↘</span> 406 900 | <span style="color:red;">↘</span> 401 500 | <span style="color:red;">↘</span> 396 600 | <span style="color:red;">↘</span> 391 400 | <span style="color:red;">↘</span> 387 200 | <span style="color:red;">↘</span> 379 492 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2003 ! style="background:#d9e8f5;" | 2004 ! style="background:#d9e8f5;" | 2005 ! style="background:#d9e8f5;" | 2006 ! style="background:#d9e8f5;" | 2007 ! style="background:#d9e8f5;" | 2008 ! style="background:#d9e8f5;" | 2009 ! style="background:#d9e8f5;" | 2010 ! style="background:#d9e8f5;" | 2011 ! style="background:#d9e8f5;" | 2012 |- | <span style="color:red;">↘</span> 378 527 | <span style="color:red;">↘</span> 378 353 | <span style="color:green;">↗</span> 378 608 | <span style="color:green;">↗</span> 379 072 | <span style="color:green;">↗</span> 379 232 | <span style="color:green;">↗</span> 379 451 | <span style="color:green;">↗</span> 380 069 | <span style="color:green;">↗</span> 380 456 | <span style="color:green;">↗</span> 380 821 | <span style="color:green;">↗</span> 381 234 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2013 ! style="background:#d9e8f5;" | 2014 ! style="background:#d9e8f5;" | 2015 ! style="background:#d9e8f5;" | 2016 ! style="background:#d9e8f5;" | 2017 ! style="background:#d9e8f5;" | 2018 ! style="background:#d9e8f5;" | 2019 ! style="background:#d9e8f5;" | 2020 ! style="background:#d9e8f5;" | 2021 ! style="background:#d9e8f5;" | 2022 |- | <span style="color:green;">↗</span> 383 437 | <span style="color:green;">↗</span> 385 870 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | | | |} 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны жөнінен қала [[Ресей қалаларының тізімі|Ресей Федерациясының 1124 қаласының]] ішінде 29-орында болды. 2014 жылғы 14 қазандағы жағдай бойынша Қырым федералдық округінде жүргізілген халық санағының қорытындысына сәйкес, Ақиар қаласының ([[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресей Федерациясының субъектісі]] ретіндегі) тұрақты халқының саны 393 304 адамды құрады. Қала халқының басым бөлігін [[Орыстар|орыстар]] құрады — 81 % (303,1 мың адам); екінші орында [[Украиндар|украиндар]] — 14,2 % (52,9 мың адам). Ресейдің Федералдық мемлекеттік статистика қызметінің (Росстат) деректеріне сәйкес, 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Ақиар қаласының (Ресей Федерациясының субъектісі ретіндегі) халқы 558 302 адамды құрады. Оның ішінде қала халқы — 405 810 адам (92,98 %), ауыл халқы — 30 653 адам (7,02 %). 2021 жылғы 1 қаңтардағы деректер бойынша тұрақты халықтың жалпы саны 509 992 адамды құрады, оның ішінде 149 897-сі — балалар. Халықтың 46,4 %-ын ерлер, 53,6 %-ын әйелдер құрады. Ақиар федералдық маңызы бар қаласының аумағындағы халықтың тығыздығы 1 км²-ге 590,27 адамды құрады. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 2014 жылы қалада, оның ішінде [[Інкермен]] қаласы, [[Қашы (кент)|Қашы кенті]] және ауылдық кеңестер аумақтарын қоса алғанда, 4881 бала дүниеге келген. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 418 балаға көп. Сонымен қатар осы кезеңде 5537 адам қайтыс болды, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 211 адамға көп. Ақиардағы көші-қон өсімі өткен жылы 13 565 адамды құрады. Оның негізгі бөлігін Украинадағы Донецк және Луганск облыстарынан, сондай-ақ Ресей Федерациясының өңірлерінен қоныс аударған адамдар құрады. 2020 жылдың соңына қарай Ақиар халқының ресми саны жарты миллион тұрғыннан асты. ;1923–2001 жылдардағы Ақиар халқы<br /> ;(қалалық кеңеске бағынатын елді мекендердің халқын қоспағанда) {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Жыл !! Халық саны !! Жыл !! Халық саны |- | 1923* || 63 461 | 1959* || 148 033 |- | 1926* || 74 500 | 1967 || 209 000 |- | 1939* || 114 000 | 1970* || 229 000 |- | || | 1979* || 301 000 |- | || | 1989* || 356 000 |- | || | 1991 || 366 000 |- | || | 1995 || 370 000 |- | || | 1996 || 365 000 |- | || | 2001* || 342 000 |- | || | 2014* || 349 000 |- | || | 2015 || 354 800 |- | colspan="4" | <small>* Санақ</small> |} 2017 жылғы деректер бойынша Ақиар халқының құрылымында 16 жасқа дейінгі балалардың үлесі 16,5 %-ды, зейнеткерлік жастағы ерлер мен әйелдердің (тиісінше 60 және 55 жас) үлесі 27,1 %-ды құрады. Ақиарда ерлердің жалпы саны 204,5 мың адамды (46,9 %), әйелдердің саны 231 мың адамды (53,1 %) құрады. 2017 жылғы статистикалық мәліметтер бойынша Ақиар халқының орташа жасы 40,7 жасты, бала туу коэффициенті 1,62-ні құрады. Ақиар тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 73,4 жасты құрады. 2020 жылы Ақиар өмір сүру ұзақтығының өсуі тіркелген Ресейдегі жалғыз өңір болды: көрсеткіш 0,05 жылға артты. 2020 жылы Ақиарда туған кездегі күтілетін өмір сүру ұзақтығы 73,58 жасты құрады, алайда 2021 жылға қарай бұл көрсеткіш 72,25 жасқа дейін төмендеді. === Тілдік құрамы === ;Халықтың 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|lang=ru|website=www.demoscope.ru|access-date=2024-05-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121621/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|url-status=live}}</ref>: {| class='standard' |- ! Тіл || Саны, адам || Үлесі |- | [[Орыс тілі|Орысша]] («великорусский») || align=right | 34 014 || align=right | 63,46 % |- | [[Украин тілі|Украинша]] («малорусский») || align=right | 7 322 || align=right | 13,66 % |- | [[Идиш]] «[[Еврей тілдері|жебірей]]» || align=right | 3 679 || align=right | 6,86 % |- | [[Поляк тілі|Полякша]] || align=right | 2 753 || align=right | 5,14 % |- | [[Қырымтатар тілі|Қырымтатарша]] («татар») || align=right | 1 817 || align=right | 3,39 % |- | [[Грек тілі|Грекше]] || align=right | 1 553 || align=right | 2,90 % |- | [[Неміс тілі|Немісше]] || align=right | 907 || align=right | 1,69 % |- | Басқалары || align=right | 1 550 || align=right | 2,90 % |- | Барлығы || align=right | 53 595 || align=right | 100,00 % |} ;Халықтың 2001 жылғы Бүкілукраиналық халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web |lang=uk |url=https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |title=Рідні мови в об'єднаних територіальних громадах України — Український центр суспільних даних |access-date=2024-05-08 |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407054318/https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |url-status=live }}</ref>: {| class="standard" |- ! Тіл ! Саны, адам ! Үлесі |- | [[Украин тілі|Украинша]] | align="right"| 22 034 || align="right"| 6,48 % |- | [[Орыс тілі|Орысша]] | align="right"| 310 965 || align="right"| 91,41 % |- | {{comment|Басқа|Ана тілін көрсетпегендер немесе жергілікті халықтың 1 %-дан аз бөлігіне ана тілі болған тілді көрсеткендер.}} | align="right"| 7 191 || align="right"| 2,11 % |- | Барлығы | align="right"| 340 190 || align="right"| 100,00 % |} == Қала нышандары == [[Ақиардың туы]] — ортасында қаланың елтаңбасының ресми сипаттамасына сәйкес елтаңбаның түрлі-түсті бейнесі орналастырылған күрең түсті тікбұрышты мата. Тудың ені мен ұзындығының арақатынасы — 2:3; туға орналастырылған елтаңба бейнесінің жалпы ені ту ұзындығының 2/5 бөлігін құрайды. Қала [[Ақиардың елтаңбасы|елтаңбасы]] француз үлгісіндегі қиғаш геральдикалық қалқаннан тұрады. Күміс түсті (туда — ақ түсті) жоғарғы бөлігінде 1965 жылы [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында қала қорғаушыларының көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы үшін қалаға берілген «Алтын Жұлдыз» медалінің бейнесі орналасқан. Көгілдір түсті (туда — көк түсті) төменгі бөлігінде [[Қырым соғысы]] жылдарында суға батырылған кемелерге арналған ескерткіш бейнеленген. Екі бөлікті қаланың өткені мен бүгіні арасындағы тарихи сабақтастықты білдіретін алтын түсті лавр бұтағы біріктіреді. Қаланың [[Ақиардың әнұраны|әнұраны]] — композитор [[Вано Ильич Мурадели|Вано Мурадели]] мен ақын [[Петр Михайлович Градов|Петр Градовтың]] 1954 жылы алғаш рет орындалған «Аңызға айналған Ақиар» («Легендарный Севастополь») шығармасы. Шығарманың Ақиар қаласының әнұраны ретіндегі ресми мәртебесі 1994 жылғы 29 шілдеде XXII шақырылымдағы қалалық кеңестің I сессиясының шешімімен белгіленді. == Дін мен ғибадатханалар == Қырым Республикасы мен Ақиар бойынша Федералдық мемлекеттік статистика қызметі басқармасының деректеріне сәйкес, 2020 жылы Ақиарда (федералдық маңызы бар қала аумағында) 108 діни ұйым ресми түрде тіркелген, оның ішінде конфессиялар бойынша: * [[Орыс православие шіркеуі]] — 69; * Ескі сенімдегілер — 3 (оның ішінде: Орыс православие ескі сенімдегілер шіркеуі — 1; ежелгі православие шіркеуі — 2); * [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1; * [[Грек-католик шіркеуі]] — 1; * [[Ислам]] — 6; * [[Яһудилік|Иудаизм]] — 2 (оның ішінде [[Ортодоксалды иудаизм|ортодоксалды иудаизм]] — 1); * Евангелдік христиан-баптистер — 5; * [[Елуліктер|Евангелдік сенімдегі христиандар]] — 5; * Евангелдік христиандар — 7; * Евангелдік сенімдегі христиандар-пятидесятниктер — 1; * [[Лютерандық|Лютерандар]] — 1 (оның ішінде: Евангелдік-лютеран шіркеуі — 1); * Жаңа апостолдық шіркеу — 1; * Соңғы күндердің әулиелері Иса Мәсіх шіркеуі (мормондар) — 1; * Деноминацияға жатпайтын христиан шіркеулері — 1; * [[Гаудия-вайшнавизм|Кришна санасы]] — 1 (вайшнавтар). 2007 жылы Ақиарда 97 діни қауым болған. Олардың ішінде [[Украина православие шіркеуі (Мәскеу патриархаты)|Украина православие шіркеуі]] — 43, [[Баптизм|баптистер]] — 10, [[Мұсылман|мұсылмандар]] — 7, [[Елуліктер|елуліктер]] — 4, [[Иегова куәгерлері]] — 8, [[Жетінші күн адвентистері|жетінші күн адвентистері]] — 3, [[Украинаның грек-католик шіркеуі]] — 3, [[Елуліктер|евангелдік сенімдегі христиандар]] — 2, Толық Інжіл шіркеуі — 2, [[Яһудилік|яһудилер]] — 2, [[Киев патриархатының Украин православие шіркеуі|Украина православие шіркеуі (Киев патриархаты)]] — 1, [[Украинаның автокефалды православие шіркеуі (1989—2018)|Украинаның автокефалды православие шіркеуі]] — 1, [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1. === Православие ғибадатханалары === * Әулие Николай шіркеуі (Бауырластар зираты); * Владимир киеханасы (Таврия Херсонесі мұражай-қорығы); * Владимир киеханасы — Ресей адмиралдарының кесенесі; * Покров киеханасы; * Барлық Әулиелер ғибадатханасы; * Он екі Апостол ғибадатханасы; * Архистратиг Михаил ғибадатханасы; * Константин мен Елена шіркеуі; * Әулие Георгий Жеңімпаз мінажатханасы (Сапун тауы); * Әулие Митрофан шіркеуі; * Қасиетті Апостолдар Петр мен Павел ғибадатханасы; * Қасиетті Ұлы шейіт Татьяна ғибадатханасы ([[Ақиар мемлекеттік университеті|АқМУ]] студенттер қалашығы); * Әулие Николай шіркеуі (Камышовая шығанағы) === Католик ғибадатханалары мен мінажатханалары === * Римдік Климент костелі (2018 жылы католик қауымына қайтарылды); * Рим-католиктік Әулие Климент, Рим папасы мінажатханасы; * Қасиетті Құдай Анасының Успение грек-католиктік мінажатханасы. === Протестант ғибадатханалары мен мінәжат үйлері === * Евангелдік христиан-баптистердің мінәжат үйі * Украина лютеран шіркеуінің Құтқарушы Мәсіх ғибадатханасы === Мешіттер === [[Сурет:Sevastopol 04-14 img11 Aq-Yar Juma Jami Mosque.jpg|thumb|right|200px|Ақиар мешіті]] * [[Ақиар мешіті|Соборлық мешіт]] (1914 жылы ашылған). Оның құрылысы император II Николайдың жеке қаражатының есебінен де қаржыландырылды. 1938 жылы мешіт ғимаратын кеңес өкіметі Қара теңіз флотына қойма ретінде пайдалану үшін берді. 1948 жылы мешіттің күмбезі бұзылып, мұнарасы қиратылды. Ғимарат мұсылман қауымына тек 1994 жылы қайтарылды, содан кейін Түркияның қаржылай қолдауымен мешіт қалпына келтірілді, ал 2000 жылы мұнарасы қайта тұрғызылды. 2014 жылғы сәуірде Ахмат-Қажы Қадыров атындағы өңірлік қоғамдық қор Ақиардағы ескі мешітті жөндеуге және тағы бір жаңа мешіт салуға қаражат бөлу туралы шешім қабылдағаны жөнінде ақпарат тарады. === Синагога === * [[Солдат синагогасы (Ақиар)|Солдат синагогасы]] — Қырым соғысының ардагерлері болған Николай әскерлерінің мінажат үйі. Ұлы Отан соғысы кезінде қиратылды. Жебірейлердің «Хабад» діни қауымының синагогасын салуды аяқтау жоспарлануда (оның құрылысы Ресейдің аннексиясына дейін украиналық кәсіпкер Игорь Коломойскийдің қаржысы есебінен жүргізілген), осыған байланысты Ресейдегі еврей қауымдары көмек көрсету ниетін білдірді. == Әкімшілік құрылымы == Қазіргі әкімшілік аудандардың шекаралары 1977 жылы 8 ақпандағы № 3/93 «Ақиар қаласы аудандарының шекаралары туралы» қалалық атқару комитетінің шешімімен белгіленді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] jmgh46fqdb69r04gkpm0uufpkee4m6r 3652094 3651888 2026-09-08T11:38:44Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3652094 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == 2014 жылдан бастап Ақиардың құқықтық мәртебесі Қырым түбегінің басым бөлігін бақылауына алған Ресей мен Украина арасындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады<ref>[https://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502142740/https://www.interfax.ru/world/365521 |date=2019-05-02 }} // Интерфакс, 18.03.2014</ref>. Ресейдің ресми ұстанымына сәйкес, 2014 жылғы 16 наурызда өткен жалпы Қырым референдумында Қырым халықтарының еркін әрі ерікті түрде білдірген ерік-жігеріне және 2014 жылғы 18 наурыздағы Қырым Республикасын Ресей Федерациясының құрамына қабылдау туралы шартқа сәйкес, Қырым Республикасы мен Ақиар қаласы Ресей Федерациясының ажырамас бөлігі болып табылады<ref>{{cite web |url=http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142708/http://new.mid.ru/61/-/asset_publisher/km9HkaXMTium/content/id/674096;jsessionid=E378675E4E3D92D003C855C39B6DD181.jvm4 |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. [[Ресей Федерациясының Конституциясы]] Ақиарды федералдық маңызы бар қалалар санатына жатқызады. Бұған дейін, 1990-жылдары Ресейдің заң шығарушы органдары — Жоғарғы Кеңес пен Федералдық Жиналыс<ref>{{cite web |url = http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |title = Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 24 октября 1996 г. № 747-II ГД "Об обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «К Верховному Совету Украины в связи с принятием Государственной Думой Федерального Собрания Российской Федерации Федерального закона "О прекращении раздела Черноморского флота"» |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201204817/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1378881 |archive-date = 2014-02-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |title=Заявление СФ ФС РФ от 05.12.1996 № 405-СФ «О статусе города Севастополя» |access-date=2015-03-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113711/http://council.gov.ru/activity/documents/5206 |url-status=live }}</ref> — 1948 жылғы РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сілтеме жасай отырып, «ресейлік мәртебені растау» мәселесін көтерген. Алайда бұл шешімдер қаланың мемлекеттік тиесілілігін іс жүзінде өзгерткен жоқ. 1997–2014 жылдары Ресей басшылығы Қырымды «қайтару» немесе Ақиардың мәртебесін айқындау жөнінде ресми талаптар қойған жоқ<ref>[https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html Севастопольский марш и демарш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200912083922/https://rg.ru/2008/05/13/sevastopol.html |date=2020-09-12 }} // Российская газета, 13.05.2008</ref>, а правовые последствия самого указа для Севастополя являются предметом дискуссий между российскими и украинскими исследователями<ref>{{Cite web |url=http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |title=Каков правовой статус Севастополя? — МГИМО-Университет |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111243/http://www.mgimo.ru/news/experts/document249319.phtml |url-status=live }}</ref><ref>Романенко Владимир [http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf Севастополь — город России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924054751/http://www.observer.materik.ru/observer/N2_2009/044_050.pdf |date=2015-09-24 }}</ref><ref>[http://gazeta.zn.ua/POLITICS/gorod_respublikanskogo_podchineniya.html Владимир Сергийчук. Город республиканского подчинения] // Зеркало Недели, 13.06.2008</ref>. Ал аталған жарлықтың Ақиарға қатысты құқықтық салдары ресейлік және украиналық зерттеушілер арасында пікірталас тақырыбы болып қала береді. Украинаның ресми ұстанымына сәйкес, Қырым АР мен Ақиар қаласы «егеменді Украина мемлекетінің ажырамас бөлігі болып табылады және оларға [[Украина Конституциясы]] мен заңдарының күші қолданылады». Украина оларды «уақытша оккупацияланған аумақтар» ретінде қарастырады<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |title=Заявление МИД Украины касательно проведения Российской Федерацией незаконных «выборов» в Крыму |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175936/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/2302-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-provedennya-rosijsykoju-federacijeju-nezakonnih-viboriv-u-krimu |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead }}</ref>. Украина Конституциясы Ақиарды мәртебесі Украина заңдарымен айқындалатын ерекше мәртебесі бар қалалар санатына жатқызады. Ал Украинаның 2015 жылғы 5 ақпанда қабылданған «Мемлекеттік өңірлік саясаттың негіздері туралы» заңы Ақиар қаласын елдің өңірлерінің бірі ретінде айқындайды<ref>{{cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|title=Закон України від 05.02.2015 № 156-VIII «Про засади державної регіональної політики»|quote=7) регіон — територія Автономної Республіки Крим, області, міст Києва та Севастополя|publisher=Верховная рада Украины|lang=uk|access-date=2015-04-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212744/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/156-19/paran6#n14|url-status=live}}</ref>. «Украинаның уақытша оккупацияланған аумағында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және құқықтық режим туралы» заңға сәйкес, украиналық құқықтық жүйеде Ақиар аумағына қатысты бірқатар шектеулер мен ерекше құқықтық нормалар белгіленген. 2014 жылы 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы Украинаның халықаралық деңгейде мойындалған шекараларындағы аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіретін, Қырымдағы референдумды және оның негізінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиар қаласының мәртебесін өзгерту әрекеттерін мойындамайтын қарар қабылдады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |title=Резолюция ГА ООН 68/262 «Территориальная целостность Украины» |access-date=2019-12-03 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708192002/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/68/262 |url-status=live }}</ref>. БҰҰ-ға мүше 193 мемлекеттің 100-і қарарды қолдап дауыс берді, 58 мемлекет қалыс қалды, ал 11 мемлекет қарсы дауыс берді<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025092630/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. |access-date=2019-12-03 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013064709/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=47443 |url-status=live }}</ref>. 2016 жылы 19 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Қырымдағы адам құқықтарына қатысты қарар қабылдап, оның кіріспе бөлімінде Қырым Автономиялық Республикасы мен Ақиардың «уақытша оккупациялануын» айыптап, Қырым түбегінің аннексиялануын мойындамайтынын растады<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |title=Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина) |access-date=2022-08-03 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710183923/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/71/205&Lang=R |url-status=live }}</ref>. Қарарды қабылдауға 70 мемлекет дауыс берді, 26 мемлекет қарсы дауыс берді, 77 мемлекет қалыс қалды, ал 20 мемлекет дауыс бермеді<ref>{{cite web |url = http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |title = Результаты голосования по резолюции |archive-url = https://web.archive.org/web/20170630145131/http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares71205 |archive-date = 2017-06-30 |lang = en }}</ref>. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарлары ұсынымдық сипатқа ие және оларды орындау міндетті болып табылмайды. == Тұрғындары == ;Қала халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#eef4f9;" | 1790 ! style="background:#eef4f9;" | 1802 ! style="background:#eef4f9;" | 1804 ! style="background:#eef4f9;" | 1822 ! style="background:#eef4f9;" | 1850 ! style="background:#eef4f9;" | 1866 ! style="background:#eef4f9;" | 1886 ! style="background:#eef4f9;" | 1897 ! style="background:#eef4f9;" | 1923 ! style="background:#eef4f9;" | 1926 ! style="background:#eef4f9;" | 1931 ! style="background:#eef4f9;" | 1933 |- | 193 | <span style="color:red;">↘</span> 171 | <span style="color:green;">↗</span> 183 | <span style="color:green;">↗</span> 500 | <span style="color:green;">↗</span> 12 000 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 24 953 | <span style="color:green;">↗</span> 53 595 | <span style="color:green;">↗</span> 63 461 | <span style="color:green;">↗</span> 68 003 | <span style="color:green;">↗</span> 74 270 | <span style="color:green;">↗</span> 78 300 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1937 ! style="background:#eef4f9;" | 1939 ! style="background:#eef4f9;" | 1944 ! style="background:#eef4f9;" | 1946 ! style="background:#eef4f9;" | 1959 ! style="background:#eef4f9;" | 1967 ! style="background:#eef4f9;" | 1970 ! style="background:#eef4f9;" | 1979 ! style="background:#eef4f9;" | 1987 ! style="background:#eef4f9;" | 1989 ! style="background:#eef4f9;" | 1991 ! style="background:#eef4f9;" | 1992 |- | <span style="color:green;">↗</span> 88 740 | <span style="color:green;">↗</span> 109 104 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 148 033 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 228 904 | <span style="color:green;">↗</span> 300 686 | <span style="color:green;">↗</span> 350 000 | <span style="color:green;">↗</span> 356 123 | <span style="color:green;">↗</span> 366 000 | <span style="color:green;">↗</span> 371 400 |- ! style="background:#eef4f9;" | 1995 ! style="background:#eef4f9;" | 1996 ! style="background:#eef4f9;" | 1998 ! style="background:#eef4f9;" | 1999 ! style="background:#eef4f9;" | 2000 ! style="background:#eef4f9;" | 2001 ! style="background:#eef4f9;" | 2004 ! style="background:#eef4f9;" | 2005 ! style="background:#eef4f9;" | 2006 ! style="background:#eef4f9;" | 2007 ! style="background:#eef4f9;" | 2008 ! style="background:#eef4f9;" | 2009 |- | <span style="color:red;">↘</span> 370 000 | <span style="color:red;">↘</span> 365 000 | <span style="color:red;">↘</span> 356 000 | <span style="color:red;">↘</span> 351 000 | <span style="color:red;">↘</span> 348 000 | <span style="color:red;">↘</span> 342 451 | <span style="color:red;">↘</span> 340 528 | <span style="color:green;">↗</span> 340 353 | <span style="color:red;">↘</span> 340 295 | <span style="color:red;">↘</span> 339 963 | <span style="color:red;">↘</span> 339 609 | <span style="color:green;">↗</span> 339 921 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2010 ! style="background:#eef4f9;" | 2011 ! style="background:#eef4f9;" | 2012 ! style="background:#eef4f9;" | 2013 ! style="background:#eef4f9;" | 2014 ! style="background:#eef4f9;" | 2015 ! style="background:#eef4f9;" | 2016 ! style="background:#eef4f9;" | 2017 ! style="background:#eef4f9;" | 2018 ! style="background:#eef4f9;" | 2019 ! style="background:#eef4f9;" | 2020 ! style="background:#eef4f9;" | 2021 |- | <span style="color:green;">↗</span> 340 102 | <span style="color:green;">↗</span> 340 297 | <span style="color:green;">↗</span> 340 559 | <span style="color:green;">↗</span> 342 580 | <span style="color:green;">↗</span> 393 304 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | <span style="color:green;">↗</span> 449 138 | <span style="color:green;">↗</span> 547 820 |- ! style="background:#eef4f9;" | 2022 ! style="background:#eef4f9;" | 2023 ! style="background:#eef4f9;" | 2024 ! style="background:#eef4f9;" | 2025 ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | ! style="background:#eef4f9;" | |- | <span style="color:red;">↘</span> 547 452 | <span style="color:green;">↗</span> 558 273 | <span style="color:green;">↗</span> 561 374 | <span style="color:red;">↘</span> 558 302 | | | | | | | | |} ;Өңір халқы санының динамикасы {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#d9e8f5; font-weight:bold;" | Халық саны |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1800 ! style="background:#d9e8f5;" | 1822 ! style="background:#d9e8f5;" | 1850 ! style="background:#d9e8f5;" | 1866 ! style="background:#d9e8f5;" | 1874 ! style="background:#d9e8f5;" | 1879 ! style="background:#d9e8f5;" | 1886 ! style="background:#d9e8f5;" | 1889 ! style="background:#d9e8f5;" | 1897 ! style="background:#d9e8f5;" | 1939 |- | 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 25 000 | <span style="color:green;">↗</span> 45 046 | <span style="color:red;">↘</span> 10 000 | <span style="color:green;">↗</span> 17 500 | <span style="color:green;">↗</span> 20 500 | <span style="color:green;">↗</span> 33 000 | <span style="color:green;">↗</span> 39 800 | <span style="color:green;">↗</span> 57 455 | <span style="color:green;">↗</span> 111 938 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1941 ! style="background:#d9e8f5;" | 1944 ! style="background:#d9e8f5;" | 1946 ! style="background:#d9e8f5;" | 1959 ! style="background:#d9e8f5;" | 1967 ! style="background:#d9e8f5;" | 1970 ! style="background:#d9e8f5;" | 1979 ! style="background:#d9e8f5;" | 1989 ! style="background:#d9e8f5;" | 1990 ! style="background:#d9e8f5;" | 1991 |- | <span style="color:green;">↗</span> 114 000 | <span style="color:red;">↘</span> 11 000 | <span style="color:green;">↗</span> 56 000 | <span style="color:green;">↗</span> 152 122 | <span style="color:green;">↗</span> 209 000 | <span style="color:green;">↗</span> 254 935 | <span style="color:green;">↗</span> 333 087 | <span style="color:green;">↗</span> 392 826 | <span style="color:green;">↗</span> 398 100 | <span style="color:green;">↗</span> 403 300 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 1992 ! style="background:#d9e8f5;" | 1993 ! style="background:#d9e8f5;" | 1994 ! style="background:#d9e8f5;" | 1995 ! style="background:#d9e8f5;" | 1996 ! style="background:#d9e8f5;" | 1997 ! style="background:#d9e8f5;" | 1998 ! style="background:#d9e8f5;" | 1999 ! style="background:#d9e8f5;" | 2000 ! style="background:#d9e8f5;" | 2001 |- | <span style="color:green;">↗</span> 411 500 | <span style="color:green;">↗</span> 416 100 | <span style="color:green;">↗</span> 416 200 | <span style="color:red;">↘</span> 411 400 | <span style="color:red;">↘</span> 406 900 | <span style="color:red;">↘</span> 401 500 | <span style="color:red;">↘</span> 396 600 | <span style="color:red;">↘</span> 391 400 | <span style="color:red;">↘</span> 387 200 | <span style="color:red;">↘</span> 379 492 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2003 ! style="background:#d9e8f5;" | 2004 ! style="background:#d9e8f5;" | 2005 ! style="background:#d9e8f5;" | 2006 ! style="background:#d9e8f5;" | 2007 ! style="background:#d9e8f5;" | 2008 ! style="background:#d9e8f5;" | 2009 ! style="background:#d9e8f5;" | 2010 ! style="background:#d9e8f5;" | 2011 ! style="background:#d9e8f5;" | 2012 |- | <span style="color:red;">↘</span> 378 527 | <span style="color:red;">↘</span> 378 353 | <span style="color:green;">↗</span> 378 608 | <span style="color:green;">↗</span> 379 072 | <span style="color:green;">↗</span> 379 232 | <span style="color:green;">↗</span> 379 451 | <span style="color:green;">↗</span> 380 069 | <span style="color:green;">↗</span> 380 456 | <span style="color:green;">↗</span> 380 821 | <span style="color:green;">↗</span> 381 234 |- ! style="background:#d9e8f5;" | 2013 ! style="background:#d9e8f5;" | 2014 ! style="background:#d9e8f5;" | 2015 ! style="background:#d9e8f5;" | 2016 ! style="background:#d9e8f5;" | 2017 ! style="background:#d9e8f5;" | 2018 ! style="background:#d9e8f5;" | 2019 ! style="background:#d9e8f5;" | 2020 ! style="background:#d9e8f5;" | 2021 ! style="background:#d9e8f5;" | 2022 |- | <span style="color:green;">↗</span> 383 437 | <span style="color:green;">↗</span> 385 870 | <span style="color:green;">↗</span> 398 973 | <span style="color:green;">↗</span> 416 263 | <span style="color:green;">↗</span> 428 753 | <span style="color:green;">↗</span> 436 670 | <span style="color:green;">↗</span> 443 212 | | | |} 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны жөнінен қала [[Ресей қалаларының тізімі|Ресей Федерациясының 1124 қаласының]] ішінде 29-орында болды. 2014 жылғы 14 қазандағы жағдай бойынша Қырым федералдық округінде жүргізілген халық санағының қорытындысына сәйкес, Ақиар қаласының ([[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресей Федерациясының субъектісі]] ретіндегі) тұрақты халқының саны 393 304 адамды құрады. Қала халқының басым бөлігін [[Орыстар|орыстар]] құрады — 81 % (303,1 мың адам); екінші орында [[Украиндар|украиндар]] — 14,2 % (52,9 мың адам). Ресейдің Федералдық мемлекеттік статистика қызметінің (Росстат) деректеріне сәйкес, 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Ақиар қаласының (Ресей Федерациясының субъектісі ретіндегі) халқы 558 302 адамды құрады. Оның ішінде қала халқы — 405 810 адам (92,98 %), ауыл халқы — 30 653 адам (7,02 %). 2021 жылғы 1 қаңтардағы деректер бойынша тұрақты халықтың жалпы саны 509 992 адамды құрады, оның ішінде 149 897-сі — балалар. Халықтың 46,4 %-ын ерлер, 53,6 %-ын әйелдер құрады. Ақиар федералдық маңызы бар қаласының аумағындағы халықтың тығыздығы 1 км²-ге 590,27 адамды құрады. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 2014 жылы қалада, оның ішінде [[Інкермен]] қаласы, [[Қашы (кент)|Қашы кенті]] және ауылдық кеңестер аумақтарын қоса алғанда, 4881 бала дүниеге келген. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 418 балаға көп. Сонымен қатар осы кезеңде 5537 адам қайтыс болды, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 211 адамға көп. Ақиардағы көші-қон өсімі өткен жылы 13 565 адамды құрады. Оның негізгі бөлігін Украинадағы Донецк және Луганск облыстарынан, сондай-ақ Ресей Федерациясының өңірлерінен қоныс аударған адамдар құрады. 2020 жылдың соңына қарай Ақиар халқының ресми саны жарты миллион тұрғыннан асты. ;1923–2001 жылдардағы Ақиар халқы<br /> ;(қалалық кеңеске бағынатын елді мекендердің халқын қоспағанда) {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Жыл !! Халық саны !! Жыл !! Халық саны |- | 1923* || 63 461 | 1959* || 148 033 |- | 1926* || 74 500 | 1967 || 209 000 |- | 1939* || 114 000 | 1970* || 229 000 |- | || | 1979* || 301 000 |- | || | 1989* || 356 000 |- | || | 1991 || 366 000 |- | || | 1995 || 370 000 |- | || | 1996 || 365 000 |- | || | 2001* || 342 000 |- | || | 2014* || 349 000 |- | || | 2015 || 354 800 |- | colspan="4" | <small>* Санақ</small> |} 2017 жылғы деректер бойынша Ақиар халқының құрылымында 16 жасқа дейінгі балалардың үлесі 16,5 %-ды, зейнеткерлік жастағы ерлер мен әйелдердің (тиісінше 60 және 55 жас) үлесі 27,1 %-ды құрады. Ақиарда ерлердің жалпы саны 204,5 мың адамды (46,9 %), әйелдердің саны 231 мың адамды (53,1 %) құрады. 2017 жылғы статистикалық мәліметтер бойынша Ақиар халқының орташа жасы 40,7 жасты, бала туу коэффициенті 1,62-ні құрады. Ақиар тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 73,4 жасты құрады. 2020 жылы Ақиар өмір сүру ұзақтығының өсуі тіркелген Ресейдегі жалғыз өңір болды: көрсеткіш 0,05 жылға артты. 2020 жылы Ақиарда туған кездегі күтілетін өмір сүру ұзақтығы 73,58 жасты құрады, алайда 2021 жылға қарай бұл көрсеткіш 72,25 жасқа дейін төмендеді. === Тілдік құрамы === ;Халықтың 1897 жылғы Ресей империясының халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|lang=ru|website=www.demoscope.ru|access-date=2024-05-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121621/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1457|url-status=live}}</ref>: {| class='standard' |- ! Тіл || Саны, адам || Үлесі |- | [[Орыс тілі|Орысша]] («великорусский») || align=right | 34 014 || align=right | 63,46 % |- | [[Украин тілі|Украинша]] («малорусский») || align=right | 7 322 || align=right | 13,66 % |- | [[Идиш]] «[[Еврей тілдері|жебірей]]» || align=right | 3 679 || align=right | 6,86 % |- | [[Поляк тілі|Полякша]] || align=right | 2 753 || align=right | 5,14 % |- | [[Қырымтатар тілі|Қырымтатарша]] («татар») || align=right | 1 817 || align=right | 3,39 % |- | [[Грек тілі|Грекше]] || align=right | 1 553 || align=right | 2,90 % |- | [[Неміс тілі|Немісше]] || align=right | 907 || align=right | 1,69 % |- | Басқалары || align=right | 1 550 || align=right | 2,90 % |- | Барлығы || align=right | 53 595 || align=right | 100,00 % |} ;Халықтың 2001 жылғы Бүкілукраиналық халық санағы бойынша ана тілі<ref>{{Cite web |lang=uk |url=https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |title=Рідні мови в об'єднаних територіальних громадах України — Український центр суспільних даних |access-date=2024-05-08 |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407054318/https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |url-status=live }}</ref>: {| class="standard" |- ! Тіл ! Саны, адам ! Үлесі |- | [[Украин тілі|Украинша]] | align="right"| 22 034 || align="right"| 6,48 % |- | [[Орыс тілі|Орысша]] | align="right"| 310 965 || align="right"| 91,41 % |- | {{comment|Басқа|Ана тілін көрсетпегендер немесе жергілікті халықтың 1 %-дан аз бөлігіне ана тілі болған тілді көрсеткендер.}} | align="right"| 7 191 || align="right"| 2,11 % |- | Барлығы | align="right"| 340 190 || align="right"| 100,00 % |} == Қала нышандары == [[Ақиардың туы]] — ортасында қаланың елтаңбасының ресми сипаттамасына сәйкес елтаңбаның түрлі-түсті бейнесі орналастырылған күрең түсті тікбұрышты мата. Тудың ені мен ұзындығының арақатынасы — 2:3; туға орналастырылған елтаңба бейнесінің жалпы ені ту ұзындығының 2/5 бөлігін құрайды. Қала [[Ақиардың елтаңбасы|елтаңбасы]] француз үлгісіндегі қиғаш геральдикалық қалқаннан тұрады. Күміс түсті (туда — ақ түсті) жоғарғы бөлігінде 1965 жылы [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында қала қорғаушыларының көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы үшін қалаға берілген «Алтын Жұлдыз» медалінің бейнесі орналасқан. Көгілдір түсті (туда — көк түсті) төменгі бөлігінде [[Қырым соғысы]] жылдарында суға батырылған кемелерге арналған ескерткіш бейнеленген. Екі бөлікті қаланың өткені мен бүгіні арасындағы тарихи сабақтастықты білдіретін алтын түсті лавр бұтағы біріктіреді. Қаланың [[Ақиардың әнұраны|әнұраны]] — композитор [[Вано Ильич Мурадели|Вано Мурадели]] мен ақын [[Петр Михайлович Градов|Петр Градовтың]] 1954 жылы алғаш рет орындалған «Аңызға айналған Ақиар» («Легендарный Севастополь») шығармасы. Шығарманың Ақиар қаласының әнұраны ретіндегі ресми мәртебесі 1994 жылғы 29 шілдеде XXII шақырылымдағы қалалық кеңестің I сессиясының шешімімен белгіленді. == Дін мен ғибадатханалар == Қырым Республикасы мен Ақиар бойынша Федералдық мемлекеттік статистика қызметі басқармасының деректеріне сәйкес, 2020 жылы Ақиарда (федералдық маңызы бар қала аумағында) 108 діни ұйым ресми түрде тіркелген, оның ішінде конфессиялар бойынша: * [[Орыс православие шіркеуі]] — 69; * Ескі сенімдегілер — 3 (оның ішінде: Орыс православие ескі сенімдегілер шіркеуі — 1; ежелгі православие шіркеуі — 2); * [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1; * [[Грек-католик шіркеуі]] — 1; * [[Ислам]] — 6; * [[Яһудилік|Иудаизм]] — 2 (оның ішінде [[Ортодоксалды иудаизм|ортодоксалды иудаизм]] — 1); * Евангелдік христиан-баптистер — 5; * [[Елуліктер|Евангелдік сенімдегі христиандар]] — 5; * Евангелдік христиандар — 7; * Евангелдік сенімдегі христиандар-пятидесятниктер — 1; * [[Лютерандық|Лютерандар]] — 1 (оның ішінде: Евангелдік-лютеран шіркеуі — 1); * Жаңа апостолдық шіркеу — 1; * Соңғы күндердің әулиелері Иса Мәсіх шіркеуі (мормондар) — 1; * Деноминацияға жатпайтын христиан шіркеулері — 1; * [[Гаудия-вайшнавизм|Кришна санасы]] — 1 (вайшнавтар). 2007 жылы Ақиарда 97 діни қауым болған. Олардың ішінде [[Украина православие шіркеуі (Мәскеу патриархаты)|Украина православие шіркеуі]] — 43, [[Баптизм|баптистер]] — 10, [[Мұсылман|мұсылмандар]] — 7, [[Елуліктер|елуліктер]] — 4, [[Иегова куәгерлері]] — 8, [[Жетінші күн адвентистері|жетінші күн адвентистері]] — 3, [[Украинаның грек-католик шіркеуі]] — 3, [[Елуліктер|евангелдік сенімдегі христиандар]] — 2, Толық Інжіл шіркеуі — 2, [[Яһудилік|яһудилер]] — 2, [[Киев патриархатының Украин православие шіркеуі|Украина православие шіркеуі (Киев патриархаты)]] — 1, [[Украинаның автокефалды православие шіркеуі (1989—2018)|Украинаның автокефалды православие шіркеуі]] — 1, [[Католик шіркеуі|Рим-католик шіркеуі]] — 1. === Православие ғибадатханалары === * Әулие Николай шіркеуі (Бауырластар зираты); * Владимир киеханасы (Таврия Херсонесі мұражай-қорығы); * Владимир киеханасы — Ресей адмиралдарының кесенесі; * Покров киеханасы; * Барлық Әулиелер ғибадатханасы; * Он екі Апостол ғибадатханасы; * Архистратиг Михаил ғибадатханасы; * Константин мен Елена шіркеуі; * Әулие Георгий Жеңімпаз мінажатханасы (Сапун тауы); * Әулие Митрофан шіркеуі; * Қасиетті Апостолдар Петр мен Павел ғибадатханасы; * Қасиетті Ұлы шейіт Татьяна ғибадатханасы ([[Ақиар мемлекеттік университеті|АқМУ]] студенттер қалашығы); * Әулие Николай шіркеуі (Камышовая шығанағы) === Католик ғибадатханалары мен мінажатханалары === * Римдік Климент костелі (2018 жылы католик қауымына қайтарылды); * Рим-католиктік Әулие Климент, Рим папасы мінажатханасы; * Қасиетті Құдай Анасының Успение грек-католиктік мінажатханасы. === Протестант ғибадатханалары мен мінәжат үйлері === * Евангелдік христиан-баптистердің мінәжат үйі * Украина лютеран шіркеуінің Құтқарушы Мәсіх ғибадатханасы === Мешіттер === [[Сурет:Sevastopol 04-14 img11 Aq-Yar Juma Jami Mosque.jpg|thumb|right|200px|Ақиар мешіті]] * [[Ақиар мешіті|Соборлық мешіт]] (1914 жылы ашылған). Оның құрылысы император II Николайдың жеке қаражатының есебінен де қаржыландырылды. 1938 жылы мешіт ғимаратын кеңес өкіметі Қара теңіз флотына қойма ретінде пайдалану үшін берді. 1948 жылы мешіттің күмбезі бұзылып, мұнарасы қиратылды. Ғимарат мұсылман қауымына тек 1994 жылы қайтарылды, содан кейін Түркияның қаржылай қолдауымен мешіт қалпына келтірілді, ал 2000 жылы мұнарасы қайта тұрғызылды. 2014 жылғы сәуірде Ахмат-Қажы Қадыров атындағы өңірлік қоғамдық қор Ақиардағы ескі мешітті жөндеуге және тағы бір жаңа мешіт салуға қаражат бөлу туралы шешім қабылдағаны жөнінде ақпарат тарады. === Синагога === * [[Солдат синагогасы (Ақиар)|Солдат синагогасы]] — Қырым соғысының ардагерлері болған Николай әскерлерінің мінажат үйі. Ұлы Отан соғысы кезінде қиратылды. Жебірейлердің «Хабад» діни қауымының синагогасын салуды аяқтау жоспарлануда (оның құрылысы Ресейдің аннексиясына дейін украиналық кәсіпкер Игорь Коломойскийдің қаржысы есебінен жүргізілген), осыған байланысты Ресейдегі еврей қауымдары көмек көрсету ниетін білдірді. == Әкімшілік құрылымы == Қазіргі әкімшілік аудандардың шекаралары 1977 жылы 8 ақпандағы № 3/93 «Ақиар қаласы аудандарының шекаралары туралы» қалалық атқару комитетінің шешімімен белгіленді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] nne0i4jtg2q2nekmlxqtduoe23iqwas 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары 0 667743 3651849 3627097 2026-09-07T17:02:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651849 wikitext text/x-wiki {{Олимпиада ойындары |Атауы=XXXIII жазғы Олимпиада ойындары |Эмблемасы=2024 Summer Olympics logo.png |Ені= |Эмблема аты=<small>2024 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының ресми логотипі</small> |Қала=[[Париж]], {{Байрақ|Франция}} |Ұраны=Ойындарды кеңінен ашайық<br>([[Француз тілі|фр.]]: Ouvrons grand les Jeux) |Елдер=204 |Атлеттер=10,714 |Медалдар=32 спорт түрінен 329 медаль (48 сайыс) |Ашылуы=[[26 шілде]] [[2024 жыл|2024]] |Ашқан= |Жабылуы=[[11 тамыз]] [[2024 жыл|2024]] |Ант берген атлет= |Ант берген төреші= |Ант берген бапкер= |Олимпиада оты= |Стадион=[[Марс алаңы]]<br>[[Трокадеро бағы]]<br>(ашылу)<br> [[Стад де Франс]]<br>(жабылу) |алдыңғы=[[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2020]] |келесі=[[2028 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2028]]}} '''XXXIII жазғы Олимпиада ойындары''' 2024 жылдың 26 шілдесі мен 11 тамыз аралығында өтеді. [[Франция]], [[Париж]] қаласы, 2017 жылдың 13 қыркүйегінде [[Перу|Перудің]] [[Лима]] қаласында өткен [[Халықаралық Олимпиада комитеті|ХОК-тің]] 130-шы сессиясында 2024 жылғы Олимпиада ойындарының қабылдаушы қаласы болып бірауыздан сайланды. Бұрын [[1900 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1900]] және [[1924 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1924]] жылдары Олимпиада ойындарын өткізген Париж [[Ұлыбритания]] астанасы [[Лондон|Лондоннан]] ([[1908 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1908]], [[1948 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1948]] және [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2012]]) кейін үш рет [[Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарын]] өткізген екінші қала болады.<ref>https://www.paris2024.org/en/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220903130120/https://www.paris2024.org/en/ |date=2022-09-03 }}</ref> Сондай-ақ, 2024 жыл Париж-1924 ойындарының жүз жылдығымен, сонымен қатар Франция өткізген алтыншы Олимпиада ойындарымен атап өтіледі. == Дайындық == === Эмблемасы === Париж-2024 Олимпиада және Паралимпиада ойындарының эмблемасы 2019 жылдың 21 қазанында ұсынылды. Онда бір мезетте алтын медаль ішіндегі Олимпиада алауын және Француз Республикасының символы [[Марианна|Марианнаның]] ернін бейнелейді, ол Париждегі [[1900 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1900 жылғы]] Жазғы Олимпиада ойындарына алғаш қатысқан әйелдерге құрмет болып есептеледі. === Талисмандары === Париж-2024 Олимпиада және Паралимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті 2022 жылдың 14 қарашасында талисмандарды таныстырды. Олар мәндік тарапта Фрижи болды. Фрижи-бұл кішкентай фригиялық қалпақшалар. Олар еркіндіктің, инклюзивтіліктің және адамдардың үлкен және ақылға қонымды істерді жақтау қабілетінің мықты символы ретінде қызмет етеді. Фрижи қызыл, ақ және көк түстермен боялған. Олардың кеудесінде Париж-2024 ойындарының логотипі орналасқан. Фрижилердің көздері "Француз кокарды" түрінде жасалған - ұлттық француз ою-өрнегіне айналған үш түсті розеткаға ұқсас болып табылады. == Ареналар == Олимпиадалық іс-шаралардың көпшілігі [[Париждің I аймағы|Париж]] қаласында және оның астаналық аймағында, соның ішінде көршілес [[Сен-Дени (Сена-Сен-Дени)|Сент-Денис]], Ле Бурже, Нантерр, Версаль және Вир-сюр-Марн қалаларында өтеді. Гандбол турнирлері қабылдаушы қаладан 225 км қашықтықта орналасқан [[Лилль|Лилльде]] өтеді; желкенді қайықтан турнирлері және кейбір футбол ойындары жерорта теңізінің [[Марсель]] қаласында өтеді, ол қабылдаушы қаладан 777 км қашықтықта орналасқан; сонымен қатар, серфинг жарыстары қабылдаушы қаладан 15 716 км қашықтықта орналасқан француз Полинезиясының [[Тэхупо]] ауылында өтеді деп күтілуде. Футбол [[Бордо (Франция)|Бордо]], Декен-Шарпи, [[Нант]], [[Ницца]] және Сент-Этьен сияқты тағы бес қалада өтеді. === Үлкен Париж аймағы === {| class="wikitable" ! style="background: #D6C277;" |Стадион !style="background: #D6C277;" |Суреті ! style="background: #D6C277;" |Жарыстар ! style="background: #D6C277;" |Сыйымдылығы |- |[[Ив дю Мануар]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Stade_Yves-du-Manoir</ref> | [[Сурет:Stade Yves du Manoir Colombes7.jpg|200px]] |[[Сурет:Field_hockey_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Көгалдағы хоккей |15000 |- | rowspan="3" |[[Стад де Франс]]<ref>https://www.stadefrance.com/en</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Stade_de_France</ref><ref>https://www.paris2024.org/en/venue/stade-de-france/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218131659/https://www.paris2024.org/en/site/stade-de-france/ |date=2023-02-18 }}</ref> | rowspan="3" | [[Сурет:StadeFranceNationsLeague2018.jpg|200px]] |[[Сурет:Rugby_Sevens_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Регби-7 | rowspan="3" |77,083 |- |[[Сурет:Athletics_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика|Жеңіл атлетика]] |- |[[Сурет:Olympic_Rings_Icon.svg|20x20 нүкте]] Жабылу салтанаты |- | rowspan="2" |[[Пари-Ла-Дефанс|Пари-Ла-Дефанс Арена]]<ref>https://www.parisladefense-arena.com/</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Paris_La_D%C3%A9fense_Arena</ref> | rowspan="2" | [[File:France 98 v FIFA 98, 12 June 2018 (1).jpg|200px]] |[[Сурет:Swimming_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Жүзу | rowspan="2" |15,220 |- |[[Сурет:Water_polo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Су добы (финал) |- | rowspan="2" |[[Капелланың есігі]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Porte_de_La_Chapelle_Arena</ref><ref>https://www.adidasarena.com/</ref> | rowspan="2" | [[Сурет:Chantier de l'Arena Porte de la Chapelle, décembre 2022 01.jpg|200px]] |[[Сурет:Badminton_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Бадминтон | rowspan="2" |8,000 |- |[[Сурет:Gymnastics_(rhythmic)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Спорттық гимнастика |- | rowspan="3" |[[Париж су орталығы]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Paris_Aquatic_Centre</ref> | rowspan="3" |[[Сурет:Piscine olympique de Saint-Denis en construction, novembre 2022 4.jpg|сүрмесіз|200px]] |{{nowrap|[[File:Synchronized_swimming_pictogram.svg|20px]]}} [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы синхронды жүзу|Синхронды жүзу]] | rowspan="3" |5,000 |- |[[Сурет:Diving_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Суға секіру |- |[[Сурет:Water_polo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Су добы (флей-офф) |- |[[Ле-Бурже (Сена-Сен-Дени)]]<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Le_Bourget</ref> |[[Сурет:LeBourgetAirport.JPG|сүрмесіз|200px]] |[[Сурет:Sport_climbing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Жартасқа өрмелеу |5,000 |- | rowspan="2" |Солтүстік Париж аренасы<ref>https://www.paris2024.org/en/venue/north-paris-arena/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231216162852/https://www.paris2024.org/en/venue/north-paris-arena/ |date=2023-12-16 }}</ref> | rowspan="2" | [[Сурет:Paris-Nord 2 - Vue aerienne 01.jpg|сүрмесіз|200px]] |[[Сурет:Boxing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы бокс|Бокс]] | rowspan="2" |6,000 |- |[[Сурет:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|20x20 нүкте]] Қазіргі бессайыс |} === Париждің орталық аймағы === {| class="wikitable" ! style="background: #D6C277;" |Стадион !style="background: #D6C277;" |Суреті ! style="background: #D6C277;" |Жарыстар ! style="background: #D6C277;" |Сыйымдылығы |- |[[Парк де Пренс]]<ref>https://www.paris2024.org/en/venue/parc-des-princes/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210811031356/https://www.paris2024.org/en/venue/parc-des-princes/ |date=2021-08-11 }}</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Parc_des_Princes</ref> | [[Сурет:Paris_Parc_des_Princes_1.jpg|200px]] |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] (плей-офф және финал) |48,583 |- | rowspan="2" |[[Ролан Гаррос]]<ref>https://www.paris2024.org/en/venue/roland-garros-stadium/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240224083310/https://www.paris2024.org/en/venue/roland-garros-stadium/ |date=2024-02-24 }}</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Stade_Roland_Garros</ref><ref>https://www.rolandgarros.com/en-us/</ref> | rowspan="6" |[[Сурет:RolandGarrosCentral.jpg|сүрмесіз|200px]] |[[Сурет:Tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы теннис|Теннис]] | rowspan="2" |34,000 |- |[[Сурет:Boxing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы бокс|Бокс]] (финалдар) |- | rowspan="2" |Филипп Шатрие корты |[[Сурет:Boxing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы бокс|Бокс]] | rowspan="2" |15,000 |- |[[Сурет:Tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы теннис|Теннис]] |- |Сюзанн Ленглен корты |[[Сурет:Tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы теннис|Теннис]] |10,000 |- |Басқа корттар |[[Сурет:Tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы теннис|Теннис]] |9,000 (5,000+2,000+8x250) |- | rowspan="4" |[[Paris Expo алаңы]]<ref>https://www.viparis.com/nos-lieux/paris-expo-porte-de-versailles</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Paris_Expo_Porte_de_Versailles</ref> | rowspan="4" |[[Сурет:Salon agriculture 2009 Affiche entree Parc des expositions.jpg|сүрмесіз|200px]] |[[Сурет:Volleyball_(indoor)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы волейбол|Волейбол]] |12,000 |- |[[Сурет:Table_tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы үстел теннисі|Үстел теннисі]] |6,000 |- |[[Сурет:Handball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Гандбол (квал.) | rowspan="2" |6,000 |- |[[Сурет:Weightlifting_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Ауыр атлетика |- | rowspan="3" |[[Accor Arena|Bercy Arena]]<ref>https://www.accorarena.com/fr</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Accor_Arena</ref> | rowspan="3" | [[Сурет:Palais Omnisports de Paris-Bercy 2007.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Gymnastics_(artistic)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Көркем гимнастик | rowspan="3" |15,000 |- |[[Сурет:Gymnastics_(trampoline)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Батуттан секіру |- |[[Сурет:Basketball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Баскетбол (финал) |- | rowspan="2" |[[Grand Palais]]<ref>https://www.grandpalais.fr/fr {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200402000509/https://www.grandpalais.fr/fr |date=2020-04-02 }}</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Grand_Palais</ref> | rowspan="2" |[[Сурет:Grand_Palais_3,_Paris_25_June_2011.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Fencing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Семсерлесу | rowspan="2" |8,000 |- |[[Сурет:Taekwondo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Тхэквондо |- | rowspan="4" |[[Келісім алаңы]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Place_de_la_Concorde</ref> | rowspan="4" | [[Сурет:Place de la Concorde from the Eiffel Tower, Paris April 2011.jpg|сүрмесіз|200px]] |[[Сурет:3-on-3_basketball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] 3×3 Баскетбол | rowspan="4" |30,000 |- |[[Сурет:Breakdancing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Брейк данс |- |[[Сурет:Cycling_(BMX)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] BMX (фристайл) |- |[[Сурет:Skateboarding_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Скейтбординг |- | rowspan="4" |[[Пон-д'Иена көрірі]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pont_d%27I%C3%A9na</ref> | rowspan="4" | [[Сурет:Pont d'Iéna 2447x742.jpg|сүрмесіз|200px]] |{{Nowrap|[[File:Open water swimming pictogram.svg|20px]] Марафон жүзу}} | rowspan="4" |13,000 (3,000 тұруға арналған) |- |[[Сурет:Athletics_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Жеңіл атлетика |- |[[Сурет:Cycling_(road)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Тасжолдық велоспорт |- |[[Сурет:Triathlon_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Триатлон |- |[[Champ de Mars|Марс алаңы]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Champ_de_Mars</ref> |[[Сурет:56240-Paris_(35598095542).jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Volleyball_(indoor)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Жағажай волейболы |12,000 |- | rowspan="2" |[[Grand Palais Éphémère]]<ref>https://www.francetvinfo.fr/culture/arts-expos/architecture/le-grand-palais-ephemere-pret-a-ouvrir-fin-fevrier-visite-du-chantier-avec-son-concepteur-l-architecte-jean-michel-wilmotte_4254707.html</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Grand_Palais_%C3%89ph%C3%A9m%C3%A8re</ref> | rowspan="2" | [[Сурет:Grand Palais Éphémère - Paris VII (FR75) - 2021-08-07 - 1.jpg|сүрмесіз|200px]] |[[Сурет:Judo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Дзюдо | rowspan="2" |8,000 |- |[[Сурет:Wrestling_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Күрес |- |[[Les Invalides|Мүгедектер үйі]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Les_Invalides</ref> |[[Сурет:Hôtel_des_Invalides_-_Paris,_France_-_April_23,_2011_01.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Archery_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Нысана көздеу |8,000 |} === Версаль ауданы === {| class="wikitable" ! style="background: #D6C277;" |Стадион !style="background: #D6C277;" |Суреті ! style="background: #D6C277;" |Жарыстар ! style="background: #D6C277;" |Сыйымдылығы |- | rowspan="2" |[[Версаль]]<ref>https://en.chateauversailles.fr/</ref> | rowspan="2" |[[Сурет:Vue_aérienne_du_domaine_de_Versailles_le_20_août_2014_par_ToucanWings_-_Creative_Commons_By_Sa_3.0_-_04.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |Ат спорты | rowspan="2" |80,000 (22,000 + 58,000) |- |[[Сурет:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|20x20 нүкте]] Қазіргі бессайыс |- |[[Ұлттық гольф алаңы]]<ref>https://www.golf-national.com/en/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502082452/https://www.golf-national.com/en/ |date=2023-05-02 }}</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Le_Golf_National</ref> |[[Сурет:Golf_national_2011_06.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Golf_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Гольф |35,000 |- |[[Еланкур (Иль-де-Франс)]] |[[Сурет:Elancourt Revanche Clé St Pierre.JPG|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Cycling_(mountain_biking)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Тау велосипеді |25,000 |- | rowspan="2" |[[Ұлттық гольф алаңы|Ұлттық велодром]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/V%C3%A9lodrome_National</ref> | rowspan="2" |[[Сурет:140201_Velodrome.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Cycling_(track)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Велотрек |5,000 |- |[[Сурет:Cycling_(BMX)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] BMX |5,000 |} === Париж сыртында === {| class="wikitable" ! style="background: #D6C277;" |Стадион ! style="background: #D6C277;" |Суреті ! style="background: #D6C277;" |Жарыстар ! style="background: #D6C277;" |Сыйымдылығы |- | rowspan="2" |[[Пьер Моруа (стадион)|Пьер Моруа]] ([[Лилль]])<ref>https://www.stade-pierre-mauroy.com/</ref> | rowspan="2" | [[Сурет:Lille vs PSG 2019 - Stade Pierre Mauroy.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Basketball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Баскетбол (квал.) | rowspan="2" |26,000 |- |[[Сурет:Handball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Гандбол (финал) |- | rowspan="3" |[[Вер-сюр-Марн]] | rowspan="3" |[[Сурет:Base_de_loisirs_de_Vaires-Torcy.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Rowing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Академиялық есу | rowspan="3" |22,000 |- |[[Сурет:Canoeing_(slalom)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Слалом |- |[[Сурет:Canoeing_(slalom)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Слалом |- |[[Велодром (Марсель)|Велодром]] ([[Марсель]])<ref>https://www.orangevelodrome.com/</ref> |[[Сурет:Stade Vélodrome en novembre 2021 (1).jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] |67,394 |- |[[Парк Олимпик Лионне|Парк Олимпик]] ([[Лион]])<ref>https://www.olvallee.fr/accueil-groupama-stadium/</ref> |[[Сурет:Groupama_Stadium_3.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] |59,186 |- |[[Матмю Атлантик]] ([[Бордо]])<ref>https://www.matmut-atlantique.com/{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] |42,115 |- |[[Жоффруа Гишар]] ([[Сент-Этьен]])<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Stade_Geoffroy-Guichard</ref> |[[Сурет:AS Saint-Étienne v Olympique Lyonnais, 10 November 2013.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] |41,965 |- |[[Альянц Ривьера]] ([[Ницца]])<ref>https://www.sportsbusinessjournal.com/Global/Issues/2012/07/24/Marketing-and-Sponsorship/Nice.aspx{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] |35,624 |- |[[Божуар]] ([[Нант]])<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Stade_de_la_Beaujoire</ref> |[[Сурет:Match Football FC Nantes x RC Lens Stade Beaujoire - Nantes (FR44) - 2022-09-18 - 51.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] |35,322 |- |[[Марсельдің көне порты]] ([[Марсель]])<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Old_Port_of_Marseille</ref> |[[Сурет:Les_calanques_sous_voiles.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Sailing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Желкенді спорт |5,000 |- |[[Taiarapu-Ouest|Тайарапу-Вест]] ([[Таити]]) | |[[Сурет:Surfing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Сёрфинг |5,000 |- |[[Ұлттық ату орталығы]] ([[Шатору]])<ref>https://cnts.fftir.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240302122934/https://cnts.fftir.org/ |date=2024-03-02 }}</ref> |[[Сурет:2019-06-14 - Centre National de Tir Sportif - 002.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Shooting_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Нысана көздеу |3,000 |} === Қосымша алаңдар === {| class="wikitable" ! style="background: #D6C277;" |Стадион ! style="background: #D6C277;" |Жарыстар ! style="background: #D6C277;" |Сыйымдылығы |- |[[Champs de Mars|Марс алаңы]], [[Jardins du Trocadéro]], [[Сена|Сена өзені]] |[[Сурет:Olympic_Rings_Icon.svg|20x20 нүкте]] Ашылу салтанаты |30,000 600,000 |- |[[Л'Иль-Сен-Дени]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/L%27%C3%8Ele-Saint-Denis</ref> |Олимпиада қалашығы |17,000 |- |Желдер ауданы, [[Дюньи]] |Медиа қалашығы | style="text-align:center;" |– |- |[[Ле-Бурже (Сена-Сен-Дени)]]<ref name=":0" /> |IBC |15,000 |- |Париждегі Конгресс сарайы |MPC | style="text-align:center;" |– |} == Спорттық бағдарлама == 2017 жылдан бері қолданылып келе жатқан Халықаралық Олимпиада Комитетінің қолданыстағы ережелеріне сәйкес, Жазғы Олимпиада ойындарының бағдарламасы Ойындар арасында сақталатын 28 міндетті "негізгі" спорт түрінен және көп дегенде алты қосымша спорт түрінен тұрады. Факультативті спорт түрлерін Ұйымдастыру Комитеті таңдайды. Жергілікті жанкүйерлердің қызығушылықты арттыру мақсатында кемінде бес жыл бұрын Халықаралық Олимпиада Комитетіне спорт түрлерінің тізімін жіберу қажет, қадағаланатын жалғыз ереже қатысушылардың жалпы саны 10 500 спортшыдан аспауы тиіс. ХОК-тың 2017 жылғы қыркүйектегі 131-ші Сессиясында 2024 Жылға Арналған Париж Олимпияда бағдарламасының 28 спорт түрін мақұлдады, сонымен қатар Париж Ұйымдастыру Комитетін бес қосымша спорт түрлерін қарастыруды ұсынды. Париж 2017 жылдың тамызында Ойындарға қатысуға өтінім берген кезде, Париждің Ұйымдастыру Комитеті ХОК-пен және кәсіби киберспорт ұйымдарымен 2024 жылы конкурстық іс-шараларды өткізу мүмкіндігі туралы келіссөздер жүргізетінін мәлімдеді. 2018 жылдың шілдесінде ХОК 2024 Жылғы Олимпиада ойындарына киберспортты қарастырмайтынын растады. 2019 жылдың 21 ақпанында Париждің Ұйымдастыру Комитеті 2020 Жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында дебют жасаған үш спорт түрін: скейтбординг, спорттық альпинизм және серфингпен қатар брейк - дансты (брейк-данс) қосуды ұсынды. Барлық төрт қосымша спорт түрі 2019 жылдың 24 маусымында Швейцарияның Лозанна қаласында өткен ХОК-тың 134-ші Сессиясында мақұлданды. 329 іс-шараны қамтитын 32 спорттық іс-шара жоспарланған 2024 Жылғы Париж 1960 жылдан бергі алдыңғы Олимпиадаға қарағанда сайыс түрі аз болатын алғашқы Жазғы Олимпиада ойындары. Төмендегі кестеде жақшаның ішінде әр пән бойынша іс-шаралар саны көрсетілген. Каратэ және бейсбол/софтбол спорттары 2020 жылдан бастап бағдарламадан алынып тасталды, барлығы 10 медаль жоғалды, ал ауыр атлетикадан төрт медаль алынып тасталды. Каноэде есу кезінде екі спринт жарысы екі слалом жарысына ауыстырылды, медалдар жалпы саны 16 күйінде сақталды. Жаңа жарыс ретінде енгізілген брейк-данста екі бағдарламаға қосты, ал спорттық альпинизмде алдыңғы "аралас" және жеке "жылдам өрмелеу" мен "боулдеринг-энд-лид" жарыстары қосылды.{{columns-list|2| == Спорт түрлері == {{col-begin}} {{col-3}} * [[сурет:Rowing pictogram.svg|17px|Академиялық есу]] [[Академиялық есу]] * [[сурет:Badminton pictogram.svg|17px|Бадминтон]] [[Бадминтон]] * [[сурет:Basketball pictogram.svg|17px|Баскетбол]] [[Баскетбол]] ** Баскетбол ** [[Баскетбол 3×3]] * [[сурет:Baseball pictogram.svg|17px|Бейсбол]] [[Бейсбол]]/[[сурет:Softball pictogram.svg|17px|Софтбол]] [[Софтбол]] * [[сурет:Boxing pictogram.svg|17px|Бокс]] [[Бокс]] *[[Сурет:Breakdancing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[Брейк-данс]] (2) * [[сурет:Wrestling pictogram.svg|17px|Күрес]] [[Күрес]] ** [[Еркін күрес|Еркін]] ** [[Грек-рим күресі|Грек-рим]] ** [[Əйелдер күресі|Әйелдер]] * [[сурет:Cycling (road) pictogram.svg|17px|Велоспорт]] [[Велоспорт]] {{col-3}} * [[Су спорты]] ** [[сурет:Water polo pictogram.svg|17px|Су добы]] [[Су добы]] ** [[сурет:Swimming pictogram.svg|17px|Жүзу]] [[Жүзу]] ** [[сурет:Diving pictogram.svg|17px|Суға секіру]] [[Суға секіру]] ** [[сурет:Synchronized swimming pictogram.svg|17px|Синхронды жүзу]] [[Синхронды жүзу]] * [[сурет:Volleyball (indoor) pictogram.svg|17px|Волейбол]] [[Волейбол]] ** Волейбол ** [[Жағажай волейбол]] * [[Сурет:Handball pictogram.svg|17px|Гандбол]] [[Гандбол]] * [[сурет:Golf pictogram.svg|17px|Гольф]] [[Гольф]] * [[сурет:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|17px|]] [[Байдаркада және каноэде есу]] {{col-3}} * [[Гимнастика]] ** [[сурет:Gymnastics (trampoline) pictogram.svg|17px|]] [[Батуттан секіру]] ** [[сурет:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|17px|]] [[Спорттық гимнастика]] ** [[сурет:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|17px|]] [[Көркем гимнастика]] * [[сурет:Judo pictogram.svg|17px|Дзюдо]] [[Дзюдо]] * [[сурет:Karate pictogram.svg|17px|Карате]] [[Каратэ]] * [[сурет:Equestrian pictogram.svg|17px|]] [[Ат спорты]] * [[сурет:Athletics pictogram.svg|17px|]] [[Жеңіл атлетика]] * [[сурет:Table tennis pictogram.svg|17px|Үстел теннисі]] [[Үстел теннисі]] * [[сурет:Sailing pictogram.svg|17px|]] [[Желкенді спорт]] * [[сурет:Rugby union pictogram.svg|17px|Регби-7]] [[Регби|Регби-7]] * [[сурет:Surfing pictogram.svg|17px|Сёрфинг]] [[Сёрфинг]] {{col-4}} * [[сурет:Skateboarding pictogram.svg|17px|Скейтбординг]] [[Скейтбординг]] * [[сурет:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|17px|]] [[Қазіргі бессайыс]] * [[сурет:Shooting pictogram.svg|17px|Стрельба]] [[Нысана көздеу]] * [[Сурет:Sport_climbing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[Жартасқа өрмелеу]] (4) * [[Сурет:Skateboarding_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[Скейтбординг]] (4) * [[сурет:Archery pictogram.svg|17px|]] [[Садақ ату]] * [[сурет:Tennis pictogram.svg|17px|Теннис]] [[Теннис]] * [[сурет:Triathlon pictogram.svg|17px|Триатлон]] [[Триатлон]] * [[сурет:Taekwondo pictogram.svg|17px|Тхэквондо]] [[Тхэквондо]] * [[сурет:Weightlifting pictogram.svg|17px|Ауыр атлетика]] [[Ауыр атлетика]] * [[сурет:Fencing pictogram.svg|17px|Семсерлесу]] [[Семсерлесу]] * [[сурет:Football pictogram.svg|17px|Футбол]] [[Футбол]] * [[сурет:Field hockey pictogram.svg|17px|Көгалдағы хоккей]] [[Көгалдағы хоккей]] {{col-end}} == Күнтізбе == <div align="center"> {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; position:relative; width:75%;" | style="width:2.5em; background-color:#00cc33; text-align:center;" |'''АС''' |Ашылу салтанаты | style="width:2.5em; background-color:#3399ff; text-align:center;" |● |Квалификация | style="width:2.5em; background-color:#ffcc00; text-align:center;" |'''1''' |Финалдар | style="width:2.5em; background-color:#ee3333; text-align:center;" |'''ЖС''' |Жабылу салтанаты |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em; width:75%; text-align:center;" ! colspan="2" |Шілде/Тамыз !24 !25 !26 !27 !28 !29 !30 !31 !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 ! |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Olympic_Rings_Icon.svg|20x20 нүкте]] Ашылу салтанаты | | | style="background-color:#00cc33;" |'''АС''' | | | | | | | | | | | | | | | | style="background-color:#ee3333;" |'''ЖС''' |- | rowspan="5" bgcolor="ffffcc" |Су спорты | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |{{nowrap|[[File:Synchronized_swimming_pictogram.svg|20px]]}} [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы синхронды жүзу|Синхронды жүзу]] | | ! | | | | | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Diving_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы суға секіру|Суға секіру]] | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''8''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |{{Nowrap|[[File:Open water swimming pictogram.svg|20px]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жүзу|Марафон жүзу]]}} | | ! | | | | | | | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Swimming_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жүзу|Жүзу]] | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''35''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Water_polo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы су добы|Су добы]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''12''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Archery_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы садақ ату|Садақ ату]] | | style="background-color:#3399ff;" |● ! | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''5''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Athletics_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика|Жеңіл атлетика]] | | ! | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''8''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''9''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''48''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Badminton_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы бадминтон|Бадминтон]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''5''' |- | rowspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы баскетбол|Баскетбол]] | style="text-align:left;background:#eee8aa; |[[Сурет:Basketball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Баскетбол | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa; |[[Сурет:3-on-3_basketball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] 3×3 Баскетбол | | ! | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Boxing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы бокс|Бокс]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' ! | style="background: #CBA156;" |'''13''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Breakdancing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы брейк данс|Брейк данс]] | | ! | | | | | | | | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | rowspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы каноэде есу|Каноэде есу]] | style="text-align:left;background:#eee8aa; |[[Сурет:Canoeing_(slalom)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Слалом | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''6''' |- | style="text-align:left; background:#eee8aa; |[[Сурет:Canoeing_(flatwater)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Спринт | | ! | | | | | | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! | style="background: #CBA156;" |'''10''' |- | rowspan="4" bgcolor="ffffcc" |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы велоспорт|Велоспорт]] | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Cycling_(road)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Тасжолдық | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''4''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Cycling_(track)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Велотрек | | ! | | | | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' | style="background: #CBA156;" |'''12''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Cycling_(BMX)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] BMX | | ! | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''4''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Cycling_(mountain_biking)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Тау велосипеді | | ! | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | rowspan="3" bgcolor="ffffcc" |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы ат спорты|Ат спорты]] | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Equestrian_Dressage_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Таңу | | ! | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Equestrian_Eventing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Үшсайыс | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Equestrian_Jumping_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Конкур | | ! | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Fencing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы cемсерлесу|Семсерлесу]] | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''12''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Field_hockey_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы көгалдағы хоккей|Көгалдағы хоккей]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#3399ff" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#3399ff" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Golf_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы гольф|Гольф]] | | ! | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | rowspan="3" bgcolor="ffffcc" |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы гимнастика|Гимнастика]] | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Gymnastics_(artistic)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы көркем гимнастика|Көркем гимнастика]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''10''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Gymnastics_(rhythmic)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы спорттық гимнастика|Спорттық гимнастика]] | | ! | | | | | | | | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Gymnastics_(trampoline)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы батутта секіру|Батутта секіру]] | | ! | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc"" |[[Сурет:Handball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы гандбол|Гандбол]] | | style="background-color:#3399ff;" |● ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc"" |[[Сурет:Judo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы дзюдо|Дзюдо]] | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''15''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc"" |[[Сурет:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы қазіргі бессайыс|Қазіргі бессайыс]] | | ! | | | | | | | | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc"" |[[Сурет:Rowing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы академиялық есу|Академиялық есу]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''14''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc"" |[[Сурет:Rugby_Sevens_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы регби-7|Регби-7]] | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Sailing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы желкенді спорт|Желкенді спорт]] | | ! | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | ! | style="background: #CBA156;" |'''10''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc"" |[[Сурет:Shooting_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы нысана көздеу|Нысана көздеу]] | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''15''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Skateboarding_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы cкейтбординг|Скейтбординг]] | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''4''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Sport_climbing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жартасқа өрмелеу|Жартасқа өрмелеу]] | | ! | | | | | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''4''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Surfing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы cёрфинг|Сёрфинг]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Table_tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы үстел теннисі|Үстел теннисі]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''5''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Taekwondo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы тхэквондо|Тхэквондо]] | | ! | | | | | | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' ! | style="background: #CBA156;" |'''8''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы теннис|Теннис]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''5''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Triathlon_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы триатлон|Триатлон]] | | ! | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''3''' |- | rowspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы волейбол|Волейбол]] | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Volleyball_(indoor)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Жағажай волейболы | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Volleyball_(indoor)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Волейбол | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Weightlifting_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы ауыр атлетика|Ауыр атлетика]] | | ! | | | | | | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''10''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Wrestling_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы күрес|Күрес]] | | ! | | | | | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' | style="background: #CBA156;" |'''18''' |- ! colspan="2" style="background: #D6C277;" |Медаль саны ! colspan="3" style="bgcolor="gold" color:white" | ! style=bgcolor="gold"; color:white" |14 ! style="bgcolor="gold"; color:white" |13 ! style="bgcolor="gold"; color:white" |18 ! style="bgcolor="gold"; color:white" |14 ! style="bgcolor="gold" color:white" |17 ! style="bgcolor="gold" color:white" |19 ! style="bgcolor="gold" color:white" |22 ! style="bgcolor="gold" color:white" |28 ! style="bgcolor="gold" color:white" |20 ! style="bgcolor="gold" color:white" |16 ! style="bgcolor="gold" color:white" |17 ! style="bgcolor="gold" color:white" |21 ! style="bgcolor="gold" color:white" |26 ! style="bgcolor="gold" color:white" |32 ! style="bgcolor="gold" color:white" |39 ! style="bgcolor="gold" color:white" |13 ! rowspan="2" style="background: #D6C277" |329 |- ! colspan="2" style="background: #D6C277;" |Барлық медаль саны ! colspan="3" style="bgcolor="gold" color:white" | ! style="bgcolor="gold" color:white" |14 ! style="bgcolor="gold" color:white" |27 ! style="bgcolor="gold" color:white" |45 ! style="bgcolor="gold" color:white" |59 ! style="bgcolor="gold" color:white" |76 ! style="bgcolor="gold" color:white" |95 ! style="bgcolor="gold" color:white" |117 ! style="bgcolor="gold" color:white" |145 ! style="bgcolor="gold" color:white" |165 ! style="bgcolor="gold" color:white" |181 ! style="bgcolor="gold" color:white" |198 ! style="bgcolor="gold" color:white" |219 ! style="bgcolor="gold" color:white" |245 ! style="bgcolor="gold" color:white" |277 ! style="bgcolor="gold" color:white" |316 ! style="bgcolor="gold" color:white" |329 |- ! colspan="2" |Шілде/Тамыз !24 !25 !26 !27 !28 !29 !30 !31 !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 ! |} </div> == Медальдар санағы == {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=2 cellspacing=0 ! [[Сурет:Olympic rings with transparent rims.svg|x25px]] ! colspan=4 | '''Жалпы медальдар саны''' ! rowspan=2 | Жалпы |- ! Орын ! ҰОК ! [[Сурет:Gold medal.svg|20px]] ! [[Сурет:Silver medal.svg|20px]] ! [[Сурет:Bronze medal.svg|20px]] | |- align=center | 1 | align=left|{{USA}} | style="background:gold;" | '''40''' | style="background:silver;" | '''44''' | style="background:#cc9966;" | '''42''' | '''126''' |- align=center | 2 | align=left|{{CHN}} | style="background:gold;" | 40 | style="background:silver;" | 27 | style="background:#cc9966;" | 24 | 91 |- align=center | 3 | align=left|{{JPN}} | style="background:gold;" | 20 | style="background:silver;" | 12 | style="background:#cc9966;" | 13 | 45 |- align=center | 4 | align=left|{{AUS}} | style="background:gold;" | 18 | style="background:silver;" | 19 | style="background:#cc9966;" | 16 | 53 |- align=center | 5 | align=left|{{FRA}} |style="background:gold;" | 16 | style="background:silver;" | 26 | style="background:#cc9966;" | 22 | 64 |- align=center | 6 | align=left|{{NED}} | style="background:gold;" | 15 | style="background:silver;" | 7 | style="background:#cc9966;" | 12 | 34 |- align=center | 7 | align=left|{{GBR}} | style="background:gold;" | 14 | style="background:silver;" | 22 | style="background:#cc9966;" | 29 | 36 |- align=center | 8 | align=left|{{KOR}} |style="background:gold;" | 13 | style="background:silver;" | 9 | style="background:#cc9966;" | 12 | 34 |- align=center | 9 | align=left|{{ITA}} | style="background:gold;" | 12 | style="background:silver;" | 13 | style="background:#cc9966;" | 15 | 40 |- align=center | 10 | align=left|{{GER}} | style="background:gold;" | 12 | style="background:silver;" | 13 | style="background:#cc9966;" | 8 | 33 |- align=center | 11 | align=left|{{NZL}} | style="background:gold;" | 10 | style="background:silver;" | 3 | style="background:#cc9966;" | 7 | 20 |- align=center | 12 | align=left|{{CAN}} | style="background:gold;" | 9 | style="background:silver;" | 7 | style="background:#cc9966;" | 11 | 27 |- align=center | 13 | align=left|{{UZB}} | style="background:gold;" | 8 | style="background:silver;" | 2 | style="background:#cc9966;" | 3 | 13 |- align=center | 14 | align=left|{{HUN}} | style="background:gold;" | 6 | style="background:silver;" | 7 | style="background:#cc9966;" | 6 | 19 |- align=center | 15 | align=left|{{ESP}} | style="background:gold;" | 5 | style="background:silver;" | 4 | style="background:#cc9966;" | 9 | 18 |- align=center | 16 | align=left|{{SWE}} | style="background:gold;" | 4 | style="background:silver;" | 4 | style="background:#cc9966;" | 3 | 11 |- align=center | 17 | align=left|{{KEN}} | style="background:gold;" | 4 | style="background:silver;" | 2 | style="background:#cc9966;" | 5 | 11 |- align=center | 18 | align=left|{{NOR}} | style="background:gold;" | 4 | style="background:silver;" | 1 | style="background:#cc9966;" | 3 | 8 |- align=center | 19 | align=left|{{IRL}} | style="background:gold;" | 4 | style="background:silver;" | 0 | style="background:#cc9966;" | 3 | 7 |- align=center | 20 | align=left|{{BRA}} | style="background:gold;" | 3 | style="background:silver;" | 7 | style="background:#cc9966;" | 10 | 20 |- align=center | 43 | align=left|{{KAZ}} | style="background:gold;" | 1 | style="background:silver;" | 3 | style="background:#cc9966;" | 3 | 7 |} == Сілтемелер == * [https://olympics.com/ru/sport-events/paris-2024-olympic-games/ Paris2024] * [https://www.eurolympic.org/ European Olympic Committees] {{Сыртқы сілтемелер}} {{Олимпиада}} [[Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олимпиада}} [[Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]] [[Санат:Франциядағы спорт]] qsu2dx764vabgqiq8ukipxrikfg17cb Янг ди-Пертуан Агонг 0 674658 3651997 3626684 2026-09-08T08:17:04Z ~2026-48574-22 185434 Ибраһим Исмаил 3651997 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет|қызметі=Янг ди-Пертуан Агонг|пайда болды=[[31 тамыз]] [[1957]]|тағайындалған=[[31 қаңтар]] [[2021 жыл]]дан бастап|тағайындалды=|қазіргі=[[Ибраһим Исмаил]]|портреті=Potret-rasmi-ydpa.jpg |біріншісі=[[Абдул Рахман (Негери-Сембилана сұлтаны)|Абдул Рахман]]|айлығы=1 054 560,00 MYR|ұсынылады=Малайзия басқарушылар конференциясы|шынайы атауы={{lang-ms|يڠدڤرتوان اݢوڠ‎}}|резиденция=Истана Негара сарайы|басшылық етеді=[[Малайзия]]|сайты=http://www.istananegara.gov.my/|эмблеманың аты=Малайзия Жоғарғы билеушісінің мемлекеттік байрағы|эмблема ені=175px|эмблема=Flag of the Supreme Head of Malaysia.svg|өкілеттігінің мерзімі=5 жыл, қайта сайлану мүмкіндігі жоқ}} '''Янг ди-Пертуан Агонг''' ({{lang-ms|يڠدڤرتوان اݢوڠ‎}}<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38298610|title=Malaysia king: Sultan Muhammad V sworn in|date=13 December 2016|website=[[BBC]]|access-date=21 July 2018|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019142639/https://www.bbc.com/news/world-asia-38298610|url-status=live}}</ref>, сонымен қатар '''Малайзия Жоғарғы билеушісі''' немесе '''Малайзия патшасы''' деген атпен танымал) — [[Малайзия|Малайзияның]] конституциялық монархы және [[мемлекет басшысы]]. Басқару [[1957 жыл|1957 жылы]] Малай Федерациясы (Қазіргі Малайзия) [[Ұлыбритания|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздік алған кезде құрылды. Янг ди-Пертуан Агонг малай мемлекеттерінің тоғыз билеушісінен тұратын билеушілер конференциясында сайланады, олардың арасында іс жүзінде ауысады, бұл фактор Малайзияны әлемдегі бірнеше Конституциялық монархиялардың біріне айналдырды. [[1993 жыл|1993 жылдан]] бастап, Малайзия Жоғарғы билеушісінің толық лауазымы '''«Шери Падука Багинда Янг ди-Пертуан Агонг»''' деген сияқты естіледі. == Конституциялық мәртебесі == [[Сурет:National Museum KL 2008 (119).JPG|left|thumb|250px|Янг ди-Пертуан Агонгтың ресми бас киімі]][[Сурет:Istana Negara KL 12 2007 019.jpg|left|thumb|250px|[[Истана Негара]] — Янг ди-Пертуан Агонгтың ресми резиденциясы (1957—2011)]] 1957 жылғы Малайзия Конституциясының 32-бабына сәйкес, Янг ди-Пертуан Агонг Малай Федерациясының Жоғарғы басшысы болып табылады, «ол дәрежесі бойынша федерациядағы барлық тұлғалардан жоғары тұрады және қандай да бір сот алдында жауап бермейді.» Янг ди-Пертуан Агонг Малайзия билеушілерінің кеңесі 5 жыл мерзімге малай Федерациясының құрамына кіретін монархия билеушілерінің құрамынан сайланады. Бұл ретте Конституцияның 34-бабы Янг ди-Пертуан Агонгқа өз мемлекетінің билеушісі қызметін атқаруға, өз мемлекеті мұсылмандарының рухани басшысы қызметін қоспағанда, тыйым салады. Янг ди-Пертуан Агонг өзінің билігі кезінде кез-келген уақытта Малайзия билеушілері Кеңесіне өз қолымен жазылған өтініш жіберіп, қызметінен бас тарта алады, сонымен қатар билеушілер Кеңесі қызметінен шеттетілуі мүмкін. Конституция Янг ди-Пертуан Агонгқа кез-келген ақылы қызмет атқаруға, кез-келген коммерциялық кәсіпорынға белсенді қатысуға тыйым салады. Сонымен қатар, Янг ди-Пертуан Агонг билеушілер Кеңесінің келісімінсіз Малайзиядан басқа елге Мемлекеттік сапардан басқа 15 күннен артық кете алмайды. Конституцияның 39, 40, 43-баптарына сәйкес, Янг ди-Пертуан Агонг мемлекеттегі [[Атқарушы билік|атқарушы билікке]] ие, алайда Малайзия Парламенті өз заңымен атқарушы билік басшысының функцияларын басқа адамдарға жүктеуге құқылы. Атқарушы билікті жүзеге асыру кезінде Янг ди-Пертуан Агонг, егер Конституцияда өзгеше көзделмесе, Министрлер Кабинетінің немесе уәкілетті министрдің кеңесіне сәйкес әрекет етуі тиіс, бірақ ол Министрлер Кабинетінің билігіндегі мемлекетті басқаруға қатысты кез келген ақпаратты талап етуге құқылы. Өз қалауы бойынша Янг ди-Пертуан Агонг тек үш мәселені шеше алады: * Федерацияның премьер-министрін тағайындау *Парламентті тарату туралы ұсынысқа келісуден бас тарту туралы *Янг ди-Пертуан Агонгтың отбасы мүшелерінің артықшылықтарына, ережелеріне, құрметтеріне немесе титулдарына қатысты мәселелерді қарау үшін билеушілер кеңесін шақыру туралы ұсыныс және осындай отырыста, сондай-ақ Конституцияда көзделген кез келген басқа жағдайда кез келген сөз сөйлеу == Әдебиеттер == * Visu Sinnadurai, "His Majesty Sultan Azlan Shah: The Yang di-Pertuan Agong IX Malaysia", ''The Supreme Court Journal'', Kuala Lumpur, {{ISSN|0128-066X}}. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.parlimen.gov.my/pengenalan-agong.htm Malaysian Parliament's Yang di-Pertuan Agong]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120070809/http://www.parlimen.gov.my/pengenalan-agong.htm |date=2012-11-20 }} page. * [http://www.malaysianmonarchy.org.my/portal_bi/home.htm Malaysia National Library's Yang di-Pertuan Agong] page. * [http://www.worldstatesmen.org/Malaysia.htm WorldStatesmen] * [https://web.archive.org/web/20120923081455/http://worldconstitutions.ru/archives/32 Малайзия Конституциясы] [[Санат:Титулдар]] [[Санат:Малайзия мемлекеттік құрылымдары]] 87w92tplfcps5na8xiuc3309ur59g4f 3651998 3651997 2026-09-08T08:17:44Z ~2026-48574-22 185434 Жазу қатесін түзеттім 3651998 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет|қызметі=Янг ди-Пертуан Агонг|пайда болды=[[31 тамыз]] [[1957]]|тағайындалған=[[31 қаңтар]] [[2024 жыл]]дан бастап|тағайындалды=|қазіргі=[[Ибраһим Исмаил]]|портреті=Potret-rasmi-ydpa.jpg |біріншісі=[[Абдул Рахман (Негери-Сембилана сұлтаны)|Абдул Рахман]]|айлығы=1 054 560,00 MYR|ұсынылады=Малайзия басқарушылар конференциясы|шынайы атауы={{lang-ms|يڠدڤرتوان اݢوڠ‎}}|резиденция=Истана Негара сарайы|басшылық етеді=[[Малайзия]]|сайты=http://www.istananegara.gov.my/|эмблеманың аты=Малайзия Жоғарғы билеушісінің мемлекеттік байрағы|эмблема ені=175px|эмблема=Flag of the Supreme Head of Malaysia.svg|өкілеттігінің мерзімі=5 жыл, қайта сайлану мүмкіндігі жоқ}} '''Янг ди-Пертуан Агонг''' ({{lang-ms|يڠدڤرتوان اݢوڠ‎}}<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38298610|title=Malaysia king: Sultan Muhammad V sworn in|date=13 December 2016|website=[[BBC]]|access-date=21 July 2018|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019142639/https://www.bbc.com/news/world-asia-38298610|url-status=live}}</ref>, сонымен қатар '''Малайзия Жоғарғы билеушісі''' немесе '''Малайзия патшасы''' деген атпен танымал) — [[Малайзия|Малайзияның]] конституциялық монархы және [[мемлекет басшысы]]. Басқару [[1957 жыл|1957 жылы]] Малай Федерациясы (Қазіргі Малайзия) [[Ұлыбритания|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздік алған кезде құрылды. Янг ди-Пертуан Агонг малай мемлекеттерінің тоғыз билеушісінен тұратын билеушілер конференциясында сайланады, олардың арасында іс жүзінде ауысады, бұл фактор Малайзияны әлемдегі бірнеше Конституциялық монархиялардың біріне айналдырды. [[1993 жыл|1993 жылдан]] бастап, Малайзия Жоғарғы билеушісінің толық лауазымы '''«Шери Падука Багинда Янг ди-Пертуан Агонг»''' деген сияқты естіледі. == Конституциялық мәртебесі == [[Сурет:National Museum KL 2008 (119).JPG|left|thumb|250px|Янг ди-Пертуан Агонгтың ресми бас киімі]][[Сурет:Istana Negara KL 12 2007 019.jpg|left|thumb|250px|[[Истана Негара]] — Янг ди-Пертуан Агонгтың ресми резиденциясы (1957—2011)]] 1957 жылғы Малайзия Конституциясының 32-бабына сәйкес, Янг ди-Пертуан Агонг Малай Федерациясының Жоғарғы басшысы болып табылады, «ол дәрежесі бойынша федерациядағы барлық тұлғалардан жоғары тұрады және қандай да бір сот алдында жауап бермейді.» Янг ди-Пертуан Агонг Малайзия билеушілерінің кеңесі 5 жыл мерзімге малай Федерациясының құрамына кіретін монархия билеушілерінің құрамынан сайланады. Бұл ретте Конституцияның 34-бабы Янг ди-Пертуан Агонгқа өз мемлекетінің билеушісі қызметін атқаруға, өз мемлекеті мұсылмандарының рухани басшысы қызметін қоспағанда, тыйым салады. Янг ди-Пертуан Агонг өзінің билігі кезінде кез-келген уақытта Малайзия билеушілері Кеңесіне өз қолымен жазылған өтініш жіберіп, қызметінен бас тарта алады, сонымен қатар билеушілер Кеңесі қызметінен шеттетілуі мүмкін. Конституция Янг ди-Пертуан Агонгқа кез-келген ақылы қызмет атқаруға, кез-келген коммерциялық кәсіпорынға белсенді қатысуға тыйым салады. Сонымен қатар, Янг ди-Пертуан Агонг билеушілер Кеңесінің келісімінсіз Малайзиядан басқа елге Мемлекеттік сапардан басқа 15 күннен артық кете алмайды. Конституцияның 39, 40, 43-баптарына сәйкес, Янг ди-Пертуан Агонг мемлекеттегі [[Атқарушы билік|атқарушы билікке]] ие, алайда Малайзия Парламенті өз заңымен атқарушы билік басшысының функцияларын басқа адамдарға жүктеуге құқылы. Атқарушы билікті жүзеге асыру кезінде Янг ди-Пертуан Агонг, егер Конституцияда өзгеше көзделмесе, Министрлер Кабинетінің немесе уәкілетті министрдің кеңесіне сәйкес әрекет етуі тиіс, бірақ ол Министрлер Кабинетінің билігіндегі мемлекетті басқаруға қатысты кез келген ақпаратты талап етуге құқылы. Өз қалауы бойынша Янг ди-Пертуан Агонг тек үш мәселені шеше алады: * Федерацияның премьер-министрін тағайындау *Парламентті тарату туралы ұсынысқа келісуден бас тарту туралы *Янг ди-Пертуан Агонгтың отбасы мүшелерінің артықшылықтарына, ережелеріне, құрметтеріне немесе титулдарына қатысты мәселелерді қарау үшін билеушілер кеңесін шақыру туралы ұсыныс және осындай отырыста, сондай-ақ Конституцияда көзделген кез келген басқа жағдайда кез келген сөз сөйлеу == Әдебиеттер == * Visu Sinnadurai, "His Majesty Sultan Azlan Shah: The Yang di-Pertuan Agong IX Malaysia", ''The Supreme Court Journal'', Kuala Lumpur, {{ISSN|0128-066X}}. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.parlimen.gov.my/pengenalan-agong.htm Malaysian Parliament's Yang di-Pertuan Agong]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120070809/http://www.parlimen.gov.my/pengenalan-agong.htm |date=2012-11-20 }} page. * [http://www.malaysianmonarchy.org.my/portal_bi/home.htm Malaysia National Library's Yang di-Pertuan Agong] page. * [http://www.worldstatesmen.org/Malaysia.htm WorldStatesmen] * [https://web.archive.org/web/20120923081455/http://worldconstitutions.ru/archives/32 Малайзия Конституциясы] [[Санат:Титулдар]] [[Санат:Малайзия мемлекеттік құрылымдары]] f1n6lxm4z99vyovlxsgv0ai2iwavh3y Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар 4 675070 3651984 3651714 2026-09-08T07:00:44Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651984 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88009||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96785||77071||11072||229||3389||234||110||5824||742 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||87332||82120||954||642||37||388||0||2887||49 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84060||68788||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55567||30515||3588||368||5769||944||2238||4786||5206 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49444||40657||1780||109||631||17||11||4517||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38484||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||8||{{u|1nter pares}}||36697||33706||213||7||1386||72||0||1561||154 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||127||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||23358||22043||798||39||134||4||0||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||23000||21585||436||44||276||11||0||333||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||20379||10664||1435||41||7221||115||8||431||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17262||12284||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14053||411||16||1017||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13769||12992||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11623||7147||508||0||108||514||0||616||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10182||8008||1231||40||4||0||4||333||36 |- |25||32||{{u|AlibekKS}}||8394||5815||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6512||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8232||5802||27||5||1868||204||0||172||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7958||5421||980||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7489||5987||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6250||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4521||3083||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4458||3914||4||0||11||7||0||419||5 |- |51||48||{{u|Makenzis}}||3776||3719||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3390||51||0||0||27||0||223||21 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||67||{{u|ShadZ01}}||3332||2643||364||119||106||0||0||4||0 |- |60||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3147||3073||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2936||1896||318||0||91||55||0||445||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||68||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||133||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||118||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2150||1834||8||0||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1612||1340||1||0||107||1||0||5||0 |- |107||95||{{u|Gliwi}}||1558||1552||3||0||0||0||0||0||0 |- |108||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |109||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||134||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||138||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||146||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||117||{{u|Ziv}}||1180||1107||60||0||0||2||0||9||2 |- |126||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |127||227||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||206||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||140||{{u|Wikuiser}}||1097||798||143||0||63||0||43||18||4 |- |134||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |135||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |136||197||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||137||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||135||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1024||877||16||0||0||0||0||5||0 |- |141||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |142||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |143||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |144||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||223||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |146||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |147||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||136||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||139||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||191||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||216||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||232||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||179||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||234||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||155||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||171||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||154||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||734||760||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||176||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||225||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||701||692||0||1||0||0||0||6||1 |- |176||156||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |177||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |178||212||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |179||174||{{u|Marksscheider}}||691||587||10||0||91||0||0||0||0 |- |180||199||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |181||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |182||231||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |183||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||204||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |185||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |186||222||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |187||195||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |188||192||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||175||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |190||177||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |191||170||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||178||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |193||219||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |194||180||{{u|Bauyr03}}||628||559||0||1||0||0||0||36||0 |- |195||193||{{u|Aseke16}}||624||532||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||218||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |197||229||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |198||188||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |199||169||{{u|Tuttiorchestra687}}||609||608||0||0||0||0||0||3||2 |- |200||173||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |201||181||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |202||184||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||172||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |204||183||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||233||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |206||186||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |207||230||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |208||190||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |209||201||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||196||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||208||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |212||205||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |213||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||562||550||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||207||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |215||200||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||189||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |217||194||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||210||{{u|Aldogarov}}||536||456||0||0||1||0||0||77||0 |- |219||202||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |220||224||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |221||211||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |222||198||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |223||185||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||220||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |225||221||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |226||187||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |227||209||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||215||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |229||228||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||226||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |231||203||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||217||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |233||214||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |234||213||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |235||235||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 1o33yonf1ibs4aodzrhpsr4og26uh30 Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар 4 675089 3652088 3651809 2026-09-08T11:00:39Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3652088 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515619||380096||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145877||131252||957||0||13593||6||0||47||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132955||127390||843||15||62||17||10||2859||1734 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113925||1||0||0||0||0||0||113924||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105849||88193||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||89361||89361||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79295||79280||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50441||50148||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43052||41962||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26610||22829||42||0||3648||2||0||67||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14751||13730||468||1||0||84||0||389||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9115||9115||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7979||5421||980||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4251||3315||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||170||168||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] g0spxay43y9f7jeaixrad2xffvbg0qb Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар 4 675116 3651820 3651512 2026-09-07T13:07:20Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651820 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1156||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2698||42||0||60||33||600||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2611||103||14||200||91||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2183||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Орел Карл}}||1373||319||1||315||90||24||0||0||0 |- |12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||96||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||988||101||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|1nter pares}}||653||324||0||10||1132||3||0||0||4 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Nurken}}||544||533||3||657||4961||32||15||3||4 |- |47||{{u|Casserium}}||538||187||72||76||333||50||0||7||0 |- |48||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |49||{{u|Sagzhan}}||533||92||2||23||212||30||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||426||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||388||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|ShadZ01}}||213||23||0||34||82||66||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Coffee86}}||204||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||148||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |214||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|MuratbekErkebulan}}||89||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |239||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |242||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||74||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |291||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |300||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |301||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |302||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |303||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |310||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |312||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |317||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |318||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |319||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |323||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |324||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |325||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |336||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |342||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |343||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |347||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |353||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |357||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |359||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |361||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |363||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |364||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |371||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |373||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |386||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |394||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Yessentaikyzy}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |398||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |402||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |403||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |406||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |407||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |412||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |413||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |414||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |416||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |423||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |434||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |439||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |442||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |451||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |462||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |464||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |467||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |481||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |485||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |488||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Marksscheider}}||24||32||0||2||80||0||0||0||0 |- |490||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |492||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |495||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |496||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |502||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |507||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |509||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |510||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |520||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |531||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |532||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|PushkinVko}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |545||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |548||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |549||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |550||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |555||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |562||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |565||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |568||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |576||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |578||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |582||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |583||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |590||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |592||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |600||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |606||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |608||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |612||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |632||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |637||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Aldogarov}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |645||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |646||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |647||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |648||{{u|Амина Жанаковна}}||11||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |654||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |658||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |666||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |670||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |671||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |682||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |688||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |689||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |691||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |692||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |710||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |716||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Ayazhan10}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |720||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |725||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |745||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |748||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |750||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |753||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |758||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |770||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |782||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |784||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Жанар Чушекова}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |792||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |795||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |801||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |814||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |827||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |828||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |832||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |835||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |836||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |838||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |839||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |847||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |851||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |856||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |859||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |860||{{u|Wikuiser}}||6||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |861||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |867||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Вилюс М}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |881||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |885||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |890||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |900||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |908||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |916||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |918||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |930||{{u|Muzeologist}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |935||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |942||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |945||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |946||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |957||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |966||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |967||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |995||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |997||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1006||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1008||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1020||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1028||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1036||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1050||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1057||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1065||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1069||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Зилола Садирханова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1094||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1095||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1097||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1098||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1101||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1108||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1109||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1112||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1135||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1141||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1147||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1179||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1182||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1187||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1189||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1202||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1206||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1213||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1264||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Садыкова Улболсын}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1294||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1304||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1314||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1318||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1364||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1435||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1437||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1438||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1450||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1451||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1467||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1470||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1497||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1527||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1544||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1562||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1563||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1570||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Айткүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1697||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1711||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1717||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1722||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||330||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 0rmo1hsd290nnpkb3dnz2ujpttqq8nk Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев 0 676106 3651951 3651623 2026-09-08T06:05:32Z Nurken 111493 3651951 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Ғалымжан Қойшыбаев primeminister.kz.png | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министр]]дің орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет аппаратының басшысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қаңтар 2023 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br />[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = ''лауазым енгізілді, Премьер-Министр Кеңсесінің басшысы ретінде өзі'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінің басшысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 26 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_2 = 4 қаңтар 2023 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]<br/>[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_2 = [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] | Ізбасары_2 = ''Кеңсе жойылды, Үкімет аппаратының басшысы ретінде өзі'' | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрінің]] орынбасары | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_3 = 4 наурыз 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 25 наурыз 2019 | Премьер_3 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br>[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = [[Марат Зеникенұлы Сыздықов|Марат Сыздықов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Еуропа|Қазақстанның Финляндиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Flag of Finland.svg | Басқара бастады_4 = 11 маусым 2012 | Басқаруын аяқтады_4 = 4 наурыз 2016 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Еуропа|Қазақстанның Литвадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of Lithuania.svg | Басқара бастады_5 = 4 желтоқсан 2008 | Басқаруын аяқтады_5 = 11 маусым 2012 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_5 = [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Кабдрахманов]] | Ізбасары_5 = [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] | Туған күні = 12.04.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Дармен (1993)<br/>Дамелия (2001) | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{!!}} {{!}}{{Парасат ордені}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}{{!!}} {{!!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{!!}} {{!}}} }} '''Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев''' ([[12 сәуір]] [[1968 жыл|1968]], [[Қызылорда]]) — [[қазақстан]]дық мемлекеттік қайраткер, [[Дипломатия|дипломат]], 2023 жылдан бастап [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министрдің]] орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет аппараты]] басшысының қызметін атқаруда.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/879599|title=Токаев провёл кадровые перестановки в аппарате правительства Казахстана и ряде министерств|publisher=interfax|date=4 қаңтар 2023|access-date=4 қаңтар 2023|lang=ru}}</ref> [[Философия]] ғылымдарының кандидаты. Бұрын 2019–2023 жылдары Премьер-Министр Кеңсесінің басшысы болған. == Өмірбаяны == 1968 жылы [[Қызылорда]] қаласында дүниеге келген. 1991 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]], 1994 жылы сол жоғары оқу орнының аспирантурасын тәмамдаған. Философия ғылымдарының кандидаты. Еңбек жолын 1995—2004 жылдары Қазақстанның Ресей Федерациясындағы Елшілігінің атташесі, үшінші хатшысы, бірінші хатшысы, кеңесшісі, Кеңесші-Уәкілі болып бастаған. 2004 жылы Қазақстанның [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]ның жанындағы Өкілетті өкілі болған. 2004—2006 жылдары Президент Әкімшілігінің Сыртқы саясат орталығының Бас инспекторы болып қызмет еткен. 2006—2008 жылдары Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі Елшісі болды. 2008 жылы Қазақстанның [[Литва]]дағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды.<ref>[https://nomad.su/?a=19-200812050235 Кадровые перестановки]</ref> 2009 жылы оған Қазақстанның [[Латвия]]дағы, [[Эстония]]дағы және [[Финляндия]]дағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқару жүктелді.<ref>[https://nomad.su/?a=19-200902130222 Кадровые перестановки]</ref> 2012—2016 жылдары Қазақстанның [[Финляндия]] мен [[Эстония]]дағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болды.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201206130028 Кадровые перестановки]</ref>  2016—2019 жылдары Сыртқы істер министрінің орынбасары қызметін атқарған. 2019 жылғы 26 наурызда Премьер-Министр Кеңсесінің басшысы болып тағайындалды. 2019 жылғы қыркүйекте, 2021 және 2022 жылдары лауазымына қайта тағайындалды.<ref>[https://baq.kz/persons_directory/oyshybaev-alymzhan-telman-ly/ Анықтама. Қойшыбаев Ғалымжан Телманұлы]</ref> 2023 жылғы 4 қаңтарда ол Премьер-Министрдің орынбасары және Үкімет Аппаратының басшысы болып тағайындалды. 2023 жылғы сәуірде, 2024 және 2026 жылдары лауазымына қайта тағайындалды. == Марапаттары == * [[Парасат ордені|Парасат]] ордені * [[Құрмет ордені|Құрмет]] ордені == Отбасы == Үйленген, 1993 жылы туған Дәрмен, 2001 жылы туған Дамелия атты балалары бар. Жұбайы Гүлмира Әбенқызы Қойшыбаева (қыз кезіндегі тегі Өмірәлиева) 1967 жылы туған.<ref>[https://yedilov.online/person/743 Койшыбаев Галымжан Тельманович]</ref> * Қайын ағасы [[Талғат Әбенұлы Өмірәлиев|Талғат Өмірәлиев]] (1961 жылы туған) — Алматы облысы бойынша Еңбек инспекциясы департаментінің басшысы. Сарқан (2001—2007), Талғар (2007—2012), Панфилов (2019—2022) аудандарының әкімі болған.<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=34661723 Умралиев Талгат Абенович (персональная справка)]</ref> == Сілтемелер == * [https://primeminister.kz/kz/government/composition/koishybaev Премьер-Министр Кеңсесі Басшысы] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} {{Асқар Маминнің министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстанның Финляндиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Эстониядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Латвиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Литвадағы елшілері]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері]] 458309dx59e2jftfqzvzriaodyrfb6q Әлібек Сәкенұлы Қуантыров 0 676108 3651972 3650648 2026-09-08T06:16:54Z Nurken 111493 3651972 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әлібек Сәкенұлы Қуантыров | Шынайы есімі = | Суреті = Әлібек Қуантыров primeminister.kz.png | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Басқара бастады = 3 қыркүйек 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Ерлан Нұрәліұлы Нысанбаев|Ерлан Нысанбаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер вице-министрі]] | Ту_2 = MFA emblem.png | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 30 шілде 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 3 қыркүйек 2026 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 ақпан 2024 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_3 = [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] | Ізбасары_3 = [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика вице-министрі]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_4 = 25 ақпан 2021 | Басқаруын аяқтады_4 = 11 қаңтар 2022 | Президент_4 = | Премьер_4 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]<br>[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | тақырыпша2_4 = Министрі | мәтін2_4 = [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 14.11.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Атырау{{!}}Гурьев|Атырауда}}, [[Гурьев облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |[[Томск мемлекеттік университеті]] (2006) |[[Мичиган университеті]] (2010) }} | Мамандығы = {{hlist|кредит және финанстар|[[лингвистика]] және мәдениетаралық коммуникация|[[экономист]]}} | Ғылыми дәрежесі = | Сайты = | Commons = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар |{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} | Қолтаңбасы = }} '''Әлібек Сәкенұлы Қуантыров''' ([[14 қараша]] [[1983 жыл|1983]], [[Атырау|Гурьев]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер және экономист, 2026 жылғы қыркүйектен [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]]. Бұрын Қуантыров [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]]нің орынбасары (2024–2026)<ref name="simorinb">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-alibek-sakenuly-kuantyrov-kazakstan-respublikasy-syrtky-ister-ministrinin-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-3065535 |title= Мемлекет басшысының өкімімен Әлібек Сакенұлы Қуантыров Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-07-30 |accessdate= 2024-07-30}}</ref> және [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]] (2022–2024) лауазымдарында болған еді. == Өмірбаяны == Қуантыров 1983 жылғы 14 қарашада [[Атырау|Гурьев]] қаласында туған. 2005 және 2006 жылдары [[Томск мемлекеттік университеті]]нде «Қаржы және кредит» пен «Лингвистика және мәдениетаралық коммуникация», мамандықтары бойынша және 2010 жылы Қолданбалы экономика магистрі дәрежесімен [[Мичиган университеті]]н «Болашақ» стипендиясы бойынша тәмамдаған.<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=34629012|title=Куантыров Алибек Сакенович (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-09-17}}</ref> Мансабын 2005 жылғы қыркүйектен 2006 жылғы ақпанға дейін [[Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі|Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі]] Ішкі әкімшілік департаменті, Халықаралық қатынастар департаментінің жетекші маманы ретінде бастаған. 2006 жылғы ақпаннан 2010 жылғы қазанға дейін ол Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі және [[Қазақстан Республикасы Экономикалық даму және сауда министрлігі|Экономикалық даму және сауда министрлігі]]нің Инвестициялық саясат және жоспарлау департаментінің сарапшысы, бас сарапшысы болды. 2010 жылғы қарашада Қуантыров Экономикалық даму және сауда министрлігінің Стратегиялық жоспарлау және талдау департаменті Стратегиялық әзірлемелер басқармасының бастығы бола тұрды. Сол жылғы қарашадан 2013 жылғы ақпанға дейін ол [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]]нің Бюджет саясаты және жоспарлау департаменті және Бюджеттік жоспарлау және болжамдау департаменті директорының орынбасары. 2013 жылғы ақпан мен маусым аралығында [[Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі|Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі]] Геология және жер қойнауын пайдалану комитеті төрағасының орынбасары. 2013 жылғы маусым мен 2019 жылғы сәуір аралығында [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығы меңгерушісінің орынбасары, Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 2019 жылғы сәуірден 2021 жылғы ақпанға дейін [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Қазақстан Тұңғыш Президенті — Елбасы]] Кеңсесінің Бөлім меңгерушісінің орынбасары. 2021 жылғы ақпаннан<ref>{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/alibek-kuantyrov-kr-ulttyk-ekonomika-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-251332|title=Әлібек Қуантыров ҚР ұлттық экономика вице-министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2021-02-25|accessdate=2023-09-17}}</ref> 2022 жылғы қаңтарға дейін [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|үкімет]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Қазақстан Ұлттық экономика вице-министрі]] болды. [[Сурет:Älibek Quwantırov (2023-09-20).jpg|нобай|оңға|[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]] депутаттарының алдында сөз сөйлеп жатқан Қуантыров, 2023 жылғы қыркүйек]] 2022 жылғы 11 қаңтарда Қуантыров [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Қазақстанның Ұлттық экономика министрі]] болып тағайындалды. 2023 жылғы сәуірде қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/alibek-kuantyrov-ulttyk-ekonomika-ministri-lauazymyna-kayta-tagayyndaldy_a4052887|title=Әлібек Қуантыров Ұлттық экономика министрі лауазымына қайта тағайындалды|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|author=ҚАПАЛБАЕВА, Жанар|date=2023-04-04|accessdate=2023-09-17}}</ref> [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Әлихан Смайылов үкіметі]]нің отставкасынан кейін, 2024 жылғы 6 ақпанда ол министр қызметінен босатылды. 2024 жылғы 1 сәуірде [[Kazenergy]] қауымдастығының бас директоры болып тағайындалды.<ref>[https://www.kazenergy.com/ru/press-center/news/3260/ Председатель Ассоциации KAZENERGY представил коллективу нового генерального директора]</ref> Ол бұл қызметті сол жылдың 8 тамызына дейін атқарды.<ref>[https://forbes.kz/articles/v-kazenergy-nashli-zamenu-kuantyrovu-2d994a В KAZENERGY нашли замену Куантырову]</ref> 2024 жылғы 30 шілдеде Президент өкімі арқылы Қуантыров [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер вице-министрі]] болып тағайындалды.<ref name="simorinb" /> 2026 жылғы 3 қыркүйектегі [[екінші Олжас Бектенов үкіметі]]нің құрылуы кезінде Қуантыров [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]] болып тағайындалды.<ref name="ekolog">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/as-kuantyrov-turaly-38136 |title=Ә.С. Қуантыров туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |last=Тоқаев |first=Қасым-Жомарт |date=2026-09-03 |accessdate=2026-09-03}}</ref> == Жеке өмірі == Қуантыров [[Қазақ тілі|қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Испан тілі|испан]] және [[Неміс тілі|неміс]] тілдерін меңгерген.<ref name="zakonkz" /> Әлібек Қуантыровтың Ермек Қуантыров есімді туған ағасы бар, ол [[Колумбия университеті]]нің түлегі және "Қазатомөнеркәсіптің" құқықтық бағдарлау және сатып алу жөніндегі бас директоры.{{efn|[[#Непотизм|Сын#Непотизм]] бөлімін қараңыз}}<ref name="adirna">{{Cite web|url=https://adyrna.kz/post/162884|title=Экономика министрінің туған ағасы Ермек Қуантыров "үлкен қызметке" тағайындалды|publisher=Адырна|lang=kk|date=2023-07-11|accessdate=2023-09-17}}</ref> == Сын == === Непотизм === Әлібек Қуантыровтың туған ағасы, '''Ермек Қуантыров''' ([[20 қыркүйек]] [[1989 жыл]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — Томск мемлекеттік университетінің, [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]нің және [[Колумбия университеті]]нің түлегі<ref name="ermek">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=34259889&pos=1;-16#pos=1;-16|title=Куантыров Ермек Сакенович (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-09-17}}</ref> және 2023 жылғы шілдедегі жағдай бойынша, ол кезде інісі Әлібек ұлттық экономика министрі қызметінде еді, «Қазатомөнеркәсіптің» құқықтық бағдарлау және сатып алу жөніндегі бас директоры,<ref name="adirna" /> [[Қазақ тілі|қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]] және [[Қытай тілі|қытай]] тілдерін меңгерген.<ref name="ermek" /> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Қуантыров, Әлібек Сәкенұлы}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан дипломаттары]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан экономика министрлері]] [[Санат:Қазақстан экология министрлері]] [[Санат:Томск мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Мичиган университеті түлектері]] mfjbjisln3w4ya61kunid9jsihl7jfi France Football 0 676251 3651860 2982644 2026-09-07T17:52:46Z Marksscheider 183882 3651860 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = France Football |шынайы атауы = |сурет = Logo FF.png |өлшемі = |сурет атауы = |мамандануы = футбол журналы |мерзімділік = аптасына бір рет |қысқарту = FF |тілі = [[француз тілі|французша]] |редакция мекен-жайы = [[Париж]], [[Франция]] |бас редактор = Паскаль Ферре |құрылтайшылары = Амори Групп |баспашы = Джером Казадье |ел = {{байрақ|Франция}} |тарихы = |құрылуы = 1946 |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = 134 038 дана (2016) |ISSN = 0015-9557 |сайты = {{URL|https://www.francefootball.fr/ballon-d-or/|francefootball.fr}} }} '''''France Football''''' — апта сайынғы француз футбол жаңалықтары журналы. [[1946 жыл]]дан бастап басылымдары жарық көрді. [[Еуропа]]дағы ең беделді спорттық басылымдардың бірі. Негізінен еурокубоктар матчтарының [[Фотожурналистика|фоторепортаждары]] мен [[статистикалық бағалау|статистикалық мәліметтері]], сондай-ақ журналда Еуропалық лигалар туралы кеңінен жарияланады. ''France Football'' журналы 1927-1944 жылдары шыққан "Football" журналынан шықты, сонымен қатар [[Франция футбол федерациясы]]ның уақытша жартылай ресми баспа серіктесі болды. Бірінші нөмір 1946 жылдың 8 қаңтарында шықты. 1977 жылдың ақпан айынан бастап түрлі-түсті мұқабамен бекітілген беттермен жарияланады. Ішкі беттер әлі де түрлі-түсті емес, бірақ соңғы он жыл ішінде көптеген беттер түрлі-түсті суреттер шықты. Сату рекорды 1998 жылдың 14 шілдесінде, [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасының]] [[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі (финал)|футболдан әлем чемпионатының финалы]]ндағы жеңісінен кейін екі күн өткен соң (520 000 дана сатылған) болатын. 1974 жылдан 1982 жылға дейін және 1997 жылдан 2013 жылға дейін аптасына екі рет (сейсенбі және жұма күндері) жарық көрді. 1978-1982 ж.ж. France Foot 2 деп аталды. 2013 жылдың сәуірінен бастап, тек сейсенбіде шығарылды. 2015 жылдың 21 қаңтарынан бастап (№ 3587) сәрсенбі күні шығады. 2008 жылдың 3 қарашасынан бастап журналдың уеб-сайтында Francefootball.fr күнделікті ақпараттық бюллетень шығады. == Марапаттары == Журнал "[[Алтын доп (France Football)|Алтын доп]]" сыйлығының құрылтайшысы болып табылады<ref>http://inpi.doctrine.fr/M20080553.pdf</ref>. Марапатты ''France Football'' бас редакторы [[Габриэль Ано]] тағайындады, ол өзінің әріптестерінен [[1956 жыл]]ы [[Еуропа|Еуропада]]ғы ең үздік ойыншыға дауыс беруді сұрады (жүлденің алғашқы иегері "Блэкпулдан" келген Стэнли Мэтьюз болды). 1959 жылдан бастап ''France Football'' сонымен қатар Франциядағы жылдың футболшысын таңдайды<ref name="RSSSF">{{cite web |author= Erik Garin, José Luis Pierrend |title=France – Footballer of the Year |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=2015-01-08 |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/franpoy.html}}</ref> және 1970 жылдан бастап — "Жылдың Француз жаттықтырушысы" марапаты (бұл марапаттың соңғы иегері-Лоран Блан). 1968 жылдан 1990 жылға дейін Еуропалық {{lang-fr|Challenge Européen de Football}}<ref>{{Cite news|url=http://www.thecelticwiki.com/page/France+Football+-+European+Team+of+the+Year+%281970%29|title=France Football - European Team of the Year (1970 photo)}}</ref> командасы марапатталды. "Африкалық Алтын доп" марапаты 1970 жылдан 1994 жылға дейін әр күнтізбелік жылдың соңында берілді<ref>https://www.lemonde.fr/afrique/article/2019/12/03/football-pourquoi-le-ballon-d-or-echappe-toujours-aux-africains_6021479_3212.html</ref>. Бұл марапат қазіргі уақытта [[Африка Футбол Конфедерациясы|Африка футбол конфедерациясы]]ның қолдауымен беріледі<ref>{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/afr-poy.html|title=African Player of the Year|author= José Luis Pierrend|publisher = rsssf.com|date=2008-03-06}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Франция журналдары]] [[Санат:Футбол туралы журналдар]] [[Санат:Француз тіліндегі журналдар]] [[Санат:1946 жылы негізі қаланған журналдар]] naiwsxug8mwvqs95zqwyettjjt5zd8r Футболдан құрлықаралық кубок 1985 0 679697 3651911 3651065 2026-09-07T22:17:54Z LCont5 150191 3651911 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Ювентус]] | команда2 =[[Архентинос Хуниорс]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Аргентина}} | команда1есеп =2 | команда2есеп = 2 | детальдар =Пенальтилер сериясында "Ювентус" 4:2 есебімен басым түсті. | дата =8 желтоқсан 1985 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1984|1984]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1986|1986]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1985 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Ювентус]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1984/85]] |- |{{ту|Аргентина}} [[Архентинос Хуниорс]]||[[Либертадорес кубогы 1985]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[8 желтоқсан]] [[1985 жыл|1985]] |time= |команда1=[[Ювентус]] {{ту|Италия}} |есеп=2:2 пен |команда2={{ту|Аргентина}} [[Архентинос Хуниорс]] |report=[http://www.rsssf.com/tablest/toyota85.html Отчёт] |голдар1=[[Мишель Платини]] {{гол|63|пен.}}<br/>[[Микаэль Лаудруп]] {{гол|82}} |голдар2=[[Карлос Эрерос]] {{гол|55}}<br/>[[Хосе Антонио Кастро]] {{гол|75}} |стадион=[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] |көрермендер=62&nbsp;000  |төреші= {{ту|Германия}} [[Фолькер Рот]] }} {| width="92%" |{{футбол формасы|pattern_la=_juve2|pattern_b=_juventus1985h|pattern_ra=_juve2|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FF0000|socks=FFFFFF|title=Ювентус|pattern_sh=_juve6|pattern_so=_juve3}} |{{футбол формасы|pattern_la=_aaaj87h|pattern_b=_aaaj85h|pattern_ra=_aaaj87h|leftarm=FD070D|body=FD070D|rightarm=FD070D|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Архентинос Хуниорс|pattern_sh=_aaaj85h|pattern_so=_color_3_stripes_red}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Италия}} [[Стефано Таккони]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Италия}} [[Лучано Фаверо]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Италия}} [[Антонио Кабрини]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Массимо Бонини]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Италия}} [[Серджио Брио]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Италия}} [[Гаэтано Ширеа]] {{капитан спорт}} || || {{алаңнан|64}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Италия}} [[Массимо Мауро]]|| || {{СҚ|}} || || {{алаңнан|78}} |- |ж ||'''8'''||{{ту|Италия}} [[Лионелло Манфредония]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Италия}} [[Альдо Серена]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Франция}} [[Мишел Платини|Мишель Платини]]|| || {{СҚ|}} |- |ш ||'''11'''||{{ту|Дания}} [[Микаэль Лаудруп]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |қ ||'''13'''||{{ту|Италия}} [[Стефано Пиоли]] || || {{алаңға|64}} |- |ш ||'''16'''||{{ту|Италия}} [[Массимо Бриаски]] || || {{алаңға|68}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Италия}} [[Джованни Трапаттони]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Энрике Видалье]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Павони]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Аргентина}} [[Адриан Доменек]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Кармело Вильяльба]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Серхио Даниэль Батиста|Серхио Батиста]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Хорхе Ольгин]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Кастро]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Марио Видела]] || || {{СҚ|}} |- |ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Клаудио Борги]] || || {{СҚ|}} |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Эмилио Коммиссо]] || || {{алаңнан|82}} |- |ш ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Эрерос]] || || {{алаңнан|117}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''14'''||{{ту|Аргентина}} [[Лопес, Хуан Хосе|Хуан Лопес]] || || {{алаңға|117}} |- |ш ||'''16'''||{{ту|АҚШ}} [[Михаил Мажару]] || || {{СҚ|}} || || {{алаңға|82}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Хосе Юдика]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablest/toyota85.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1985 жылғы футбол]] [[Санат:Ювентус ФК ойындары]] [[Санат:Архентинос Хуниорс ФК ойындары]] 51jew883d1wdibn3icqc3ist6w6hk51 Футболдан құрлықаралық кубок 1968 0 679734 3651914 3651358 2026-09-07T23:02:34Z LCont5 150191 3651914 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Манчестер Юнайтед]] | команда2 =[[Эстудиантес]] | команда1ел = {{ту|Англия}} | команда2ел ={{ту|Аргентина}} | команда1есеп =1 | команда2есеп = 2 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1967|1967]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1969|1969]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1968 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1967/68]] |- |{{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]]||[[Либертадорес кубогы 1968]] |} == Матч == === 1 ойын === {{матч туралы есептеме |мерзімі=25 қыркүйек 1968 |time= |команда1=[[Эстудиантес]] {{ту|Аргентина}} |есеп=1:0 |report= |команда2={{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]] |голдар1=[[Конильяро]] {{гол|28}} |голдар2= |стадион=«[[Бомбонера]]», [[Буэнос-Айрес]] |көрермендер=25 134 |referee={{ту|Парагвай}} Уго Соса Миранда}} {| width=92% |- |{{футбол формасы | pattern_la = _edelp1968 | pattern_b =_edelp1969h | pattern_ra = _edelp1968 | pattern_so = _manutdh0607 | leftarm = FFFFFF | body = FF0000 | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Эстудиантес }} |{{футбол формасы | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = 0000FF | body = 0000FF | rightarm = 0000FF | shorts = 0000FF | socks = 0000FF | title = Манчестер Юнайтед }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"|'''Эстудиантес:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Аргентина}} [[Альберто Хосе Полетти]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Аргентина}} [[Оскар Мальбернат]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Аргентина}} [[Рамон Агирре Суарес]] |- |қ ||'''4''' ||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Мадеро]] |- |қ ||'''5''' ||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Уго Медина]] |- |ж ||'''6''' ||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Билардо]] |- |ж ||'''7''' ||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Пачаме]] |- |ж ||'''8''' ||{{ту|Аргентина}} [[Нестор Тоньери]] |- |ш ||'''9''' ||{{ту|Аргентина}} [[Фелипе Рибаудо]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Маркос Конильяро]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Рамон Верон]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Субельдия]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''Манчестер Юнайтед:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Англия}} [[Алекс Степни]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Ирландия}} [[Тони Данн]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Шотландия}} [[Фрэнсис Бернс]] |- |ж ||'''4''' ||{{ту|Шотландия}} [[Падди Креранд]] |- |қ ||'''5''' ||{{ту|Англия}} [[Билл Фоулкс]] |- |ж ||'''6''' ||{{ту|Англия}} [[Нобби Стайлз]] || {{қуылды|0|79}} |- |ж ||'''7''' ||{{ту|Шотландия}} [[Уилли Морган]] |- |ж ||'''8''' ||{{ту|Англия}} [[Дэвид Сэдлер]] |- |ш ||'''9''' ||{{ту|Англия}} [[Бобби Чарльтон]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Шотландия}} [[Денис Лоу]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Солтүстік Ирландия}} [[Джордж Бест]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Шотландия}} [[Мэтт Басби]] |} |} === 2 ойын === {{матч туралы есептеме |мерзімі=16 қазан 1968 |time= |команда1=[[Манчестер Юнайтед]] {{ту|Англия}} |есеп=1:1 |report= |команда2={{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]] |голдар1=[[Уилли Морган]] {{гол|89}} |голдар2=[[Хуан Рамон Верон]] {{гол|7}} |стадион=«[[Олд Траффорд]]», [[Манчестер]] |көрермендер=63&nbsp;428 |referee={{ту|Югославия}} Константин Зецевич}} {| width=92% |- |{{футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _whitecollarsimple | pattern_ra = _whiteborder | leftarm = E20E0E | body = E20E0E | rightarm = E20E0E | shorts = FFFFFF | socks = E20E0E | title = Манчестер Юнайтед }} |{{футбол формасы | pattern_la = _redborder | pattern_b = _edelp1968A | pattern_ra = _redborder | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = Эстудиантес }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"|'''Манчестер Юнайтед:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Англия}} [[Алекс Степни]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Ирландия}} [[Шей Бреннан]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Ирландия}} [[Тони Данн]] |- |ж ||'''4''' ||{{ту|Шотландия}} [[Падди Креранд]] |- |қ ||'''5''' ||{{ту|Англия}} [[Билл Фоулкс]] |- |ж ||'''6''' ||{{ту|Англия}} [[Дэвид Сэдлер]] |- |ж ||'''7''' ||{{ту|Шотландия}} [[Уилли Морган]] |- |ж ||'''8''' ||{{ту|Англия}} [[Брайан Кидд]] |- |ш ||'''9''' ||{{ту|Англия}} [[Бобби Чарльтон]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Шотландия}} [[Денис Лоу]] || || {{алаңнан|43}} |- |ш ||'''11'''||{{ту|Солтүстік Ирландия}} [[Джордж Бест]] || {{қуылды|0|88}} |- |colspan=3|'''Алаңға шықандар:''' |- |ш ||'''12'''||{{ту|Италия}} [[Карло Сартори]] || || {{алаңға|43}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Шотландия}} [[Мэтт Басби]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''Эстудиантес:''' |- !width=35| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Аргентина}} [[Альберто Хосе Полетти]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Аргентина}} [[Оскар Мальбернат]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Аргентина}} [[Рамон Агирре Суарес]] |- |қ ||'''4''' ||{{ту|Аргентина}} [[Рауль Мадеро]] |- |қ ||'''5''' ||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Уго Медина]] || {{қуылды|0|88}} |- |ж ||'''6''' ||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Билардо]] |- |ж ||'''7''' ||{{ту|Аргентина}} [[Карлос Пачаме]] |- |ж ||'''8''' ||{{ту|Аргентина}} [[Нестор Тоньери]] |- |ш ||'''9''' ||{{ту|Аргентина}} [[Фелипе Рибаудо]] || || {{алаңнан|71}} |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Маркос Конильяро]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Рамон Верон]] |- |colspan=3|'''Алаңға шықандар:''' |- |ш ||'''12'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Эчекопар]] || || {{алаңға|71}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Субельдия]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub68.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойындары]] [[Санат:Эстудиантес ФК ойындары]] [[Санат:1968 жылғы футбол]] iwkrsc8arqqak4wea43wrtfjqtvdgwi Түркістан автономиясының туы 0 691613 3651948 3650896 2026-09-08T06:02:12Z Guka1996 184255 3651948 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2022}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->{{Байрақтар|субъект=[[Түркістан автономиясы]]|пропорция=2:3|автор=[[Мұстафа Шоқай]]|атауы=Түркістан автономиясының туы|сурет=Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg|қабылданған=1917 жыл 27 қараша|жойылды=1918 жыл 22 ақпан|қолдануы={{FIAV|111000}}}} '''Түркістан (Қоқанд) автономиясының туы''' (кейде ''Қоқанд автономиясы'' деп те атайды) '''– [[Түркістан автономиясы|Түркістан автономиясының]]''' [[Түркістан автономиясы|ресми]] символы болды. Бұл туды кейде шатасып, [[1876 жыл|1876]] жылы жойылған [[Қоқан хандығы|Қоқан хандығының]] туы деп санайды. Бірақ оның бұл туға еш қатысы жоқ. [[1917 жыл|1917]] жылдың [[Қараша|қарашасынан]] [[1918 жыл|1918]] жылдың [[Ақпан|ақпанына]] дейін қолданылды <ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|title=Флаги Узбекистана: Туркестан|accessdate=2015-09-21|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304115826/http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|deadlink=no}}</ref> . Автономия туы 1917 жылы 25 қарашада (Юлиан күнтізбесі бойынша, кейбір дерекөздерде күн жаңа стильде айтылады – 8 желтоқсан) IV төтенше Бүкіл Түркістан өлкелік [[Ислам|мұсылмандар]] съезінде бекітілді. 1917 жылы 27 (жаңа стиль бойынша – 10 желтоқсан) Түркістан « Демократиялық Федеративтік Ресей Республикасының құрамындағы автономды аумақ» болып жарияланды. Сол съезде Түркістан Уақытша халық сенаты мен автономияның Уақытша үкіметі сайланды.[[Түркішілдік]] лидерларының бірі болған Уақытша халық кеңесінің сыртқы байланыстар бөлімінің басқарушысы [[Мұстафа Шоқай|Мұстафа Шоқайдың]] ұсынысымен автономия туы бекітілді <ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|title=Флаги Узбекистана: Туркестан|accessdate=2015-09-21|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304115826/http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|deadlink=no}}</ref> . Ту қызыл және көк түсті бірдей көлденең жолақтардан тұратын, ақ жарты ай мен бес бұрышты жұлдызы бар төртбұрышты панельден болды. Тудың көгілдір түсі Түркістан аумағы халқының негізгі бөлігінің [[Түркілер|түркі халықтарына]] тиесілілігін, қызыл түс жаңару мен революцияны білдіреді. Тудың бүкіл дизайн, қызыл, жарты ай және жұлдыз [[Түркішілдік]] лидерлары мысал мен қорған санайтын [[Түркия туы|Түркия туының]] дизайнын қайталады<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|title=Флаги Узбекистана: Туркестан|accessdate=2015-09-21|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304115826/http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm|deadlink=no}}</ref> . == Одан кейінгі тулар == <gallery> Сурет:Файл:Turkestan Autonomous SSR Flag.svg|1919-1921 жж Түркістан АКСР туы. Сурет:Файл:Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|1921-1924 жж Түркістан АКСР туы. </gallery> == Тағы қараңыз == * Түркістан туы * Алаш автономиясының туы * Шығыс Түркістан туы == Дереккөздер == <references group="" responsive="1"></references> == Сілтемелер == * [http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/turkstan.htm Өзбекстанның тулары: Түркістан] [[Санат:1918 жылғы тулар]] [[Санат:1917 жылғы тулар]] htg1jbqjaohbtvx4v4kt2vs6i94dfl1 Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды 0 695833 3651821 3646363 2026-09-07T14:05:38Z Casserium 68287 /* */ 3651821 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды | Шынайы есімі = | Суреті = Д.Сатыбалды.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Алматы]] қаласының 9-[[Алматы әкімі|әкімі]] | Ту = Coat of arms of Almaty.svg | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 24 мамыр 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Ерболат Асқарбекұлы Досаев|Ерболат Досаев]] | Ізбасары = | Президент =[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының бірінші орынбасары | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 6 қаңтар | Басқаруын аяқтады_2 = 24 мамыр 2025 | Ізашары_2 = [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] | Президент_2 =[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_3 = [[Түркістан облысы]]ның 13-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Түркістан облысы|әкімі]] | Ту_3 = Turkistan region seal.png | Ту2_3 =Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 31 тамыз 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 қаңтар 2025 | Ізашары_3 =[[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]] | Ізбасары_3 = [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] | Президент_3 =[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан]]ның [[Өзбекстан]]дағы 9-[[Қазақстан елшілерінің тізімі#Посткеңестік кеңістік|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] | Ту_4 = Flag of Uzbekistan.svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = 18 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_4 = 30 тамыз 2022 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] | Ізбасары_4 = [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенаттың]] [[Қазақстан Парламенті Сенатының 6-сайланым депутаттары|VI сайланым депутаты]] | Ту_5 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_5 =Flag of Kazakhstan.svg | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = 5 қазан 2018 | Басқаруын аяқтады_5 = 18 наурыз 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = [[Айгүл Жарылқасынқызы Қапбарова|Айгүл Қапбарова]] | тақырыпша1_5 = [[Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары|Төраға]] | мәтін1_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Титулы_6=[[Шымкент қаласы]]ның 11-[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Шымкент|әкімі]]|Ту_6=Coat of arms of Shymkent.png|Ту2_6=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_6=27 мамыр 2013|Басқаруын аяқтады_6=19 тамыз 2015|Ізашары_6=[[Қайрат Құсейінұлы Молдасейітов|Қайрат Молдасейітов]]|Ізбасары_6=[[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов|Ғабидолла Әбдірахымов]]| Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]| | Туған күні = 26.03.1974 | Туған жері = {{туғанжері|Келес ауданы|Келес ауданында}}, Оңтүстік Қазақстан облысы | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Жанар Мекембаева | Балалары = 3 | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Білімі = С.Сейфуллин атындағы Ақмола ауыл шаруашылығы институты (1996) [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң университеті]] (2003) | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары ={{Құрмет ордені}}{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}{{Астанаға 10 жыл медалі}} }} '''Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды''' ([[26 наурыз]] [[1974 жыл]], [[Абай (Келес ауданы)|Абай]], [[Келес ауданы]]) — қазақстандық саясаткер, экономист, дипломат, 2025 жылдан бастап [[Алматы әкімі]]. Бұрын [[Шымкент]] (2013—2015) және [[Түркістан облысы|Түркістан облысының]] әкімі (2022—2025) болған. == Білімі == Сәкен Сейфуллин атындағы Ақмола ауыл шаруашылығы институтын, [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]н бітірген. Экономика ғылымдарының кандидаты. == Қызметі == * Еңбек жолын [[1996]] жылы Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданының «Келес» коммуналдық кәсіпорнында бастаған. * [[2000]]-[[2006]] жылдары Қаржы министрлігінде, Президенттің Іс басқармасында әртүрлі лауазымдарда қызмет атқарған. * [[2007]]-[[2010]] жылдары Білім және ғылым министрлігінің Бюджет және Қаржы департаменттері директорының орынбасары, Ғылым комитеті төрағасының орынбасары болған. * [[2010]] жылы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің департамент бастығы лауазымына тағайындалған. * [[2011]]-[[2013]] жылдары Премьер-Министр Кеңсесінің Әлеуметтік-экономикалық бөлімі меңгерушісінің орынбасары лауазымын атқарған. * [[2013]] жылы Шымкент қаласының әкімі болып тағайындалған. * [[2015]]-[[2017]] жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары лауазымын атқарған. Парламент Сенатының депутаты болып сайланған. * [[2019]] жылғы наурыздан бастап Қазақстан Республикасының Өзбекстан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі. * [[2022]] жылғы 31 тамыздан Түркістан облысының әкімі болып тағайындалды. * 2025 жылғы 6 қаңтарда Түркістан облысының әкімі лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті әкімшілігі басшысының]] бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/da-satybaldy-turaly-605617|title=Д.А. Сатыбалды туралы|date=2025-01-06|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-06}}</ref> * 2025 жылғы 24 мамырда [[Алматы қаласы мәслихаты|Алматы қаласы мәслихатының]] жаңа әкімді тағайындауға келісім беру үшін жиналыс өткізіліп, Сатыбалды лауазымға тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-almaty/press/news/details/1003361?lang=kk |title= VIII сайланымдағы Алматы қаласы мәслихаты депутаттарының жиналысы 2025 жылғы 24 мамыр күні сағат 12:00-де Алматы қаласы, Республика алаңы, 4 мекенжайы бойынша өтетіндігін хабарлайды. |date= 2025-05-24 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/da-satybaldy-turaly-2441821 |title= Д.А. Сатыбалды туралы |date=2025-05-24|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-24}}</ref> == Отбасы және балалары == * Әйелі: Мекембаева Жанар Ахмеджанқызы (1981) * Ағайындылар: Сатыбалдиев Ғабит Амангелдіұлы - SAT-NS ЖШС және SAT Group Construction ЖШС құрылтайшысы, Сатвалдиев Сұңқар Амангелдіұлы-SAT GROUP Project ЖШС құрылтайшысы. == Марапаттары == * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] * [[Құрмет ордені]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан облыс әкімдері}} {{DEFAULTSORT:Сатыбалды, Дархан Амангелдіұлы}} [[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстанның Өзбекстандағы елшілері]] [[Санат:Шымкент әкімдері]] [[Санат:Түркістан облысының әкімдері]] [[Санат:Алматы әкімдері]] kte7t6zpagnt46017sgy64d4gcj5400 Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова 0 708932 3651968 3650643 2026-09-08T06:14:08Z Nurken 111493 3651968 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова | Шынайы есімі = | Суреті = Жұлдыз Сүлейменова primeminister.kz.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = 3-[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]] | Ту = Оқу-ағарту министрлігінің эмблемасы.png | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Реті = | Басқара бастады = 29 қыркүйек 2025 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Ғани Бектайұлы Бейсембаев|Ғани Бейсембаев]] | Ізбасары = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің VI]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымдарының депутаты]] | Ту_2 = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 14 қаңтар 2021 | Басқаруын аяқтады_2 = 1 қазан 2025 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 25.08.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] | Ғылыми дәрежесі = Мәдениеттану бойынша [[PhD-доктор|философия докторы]] (PhD) (2012) | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} }} '''Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова''' ([[25 тамыз]] [[1983 жыл]], [[Ақтөбе]]) — қазақстандық саясаткер және тарихшы, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]]. Оған дейін 2021–2025 жылдары [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Парламенті Мәжілісінің VI]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымдарының депутаты]]. == Өмірбаяны == Сүлейменова — Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII және VIII шақырылымдарының депутаты, PhD докторы, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Ұлттық құрылтайдың мүшесі. Парламенттік қызметі аясында Жұлдыз Сүлейменова халықты әлеуметтік қорғау, білім беру және ғылым жүйесін дамыту, сондай-ақ әйелдердің құқықтарын қорғау мәселелерімен айналысады. Ол мемлекеттік органдардың жұмысындағы ашықтықты арттыруға және азаматтық қоғамның басқару шешімдерін қабылдау үдерісіне қатысуын күшейтуге бағытталған «Қоғамдық бақылау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын әзірлеу және талқылау жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік еткен. Сонымен қатар, Жұлдыз Сүлейменова әйелдердің құқықтарын қорғау туралы заңның авторы болып табылады. Мәжіліс қабырғасында ол осыған қатысты жұмыс тобына жетекшілік еткен. Бұл заң әйелдерді қолдауға бағытталған кешенді шараларды және олардың құқықтық қорғалуын күшейтуді, оның ішінде тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін жауапкершілікті қатаңдатуды көздейді. Жұлдыз Сүлейменова Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия құрамына кіреді. Сондай-ақ ол «AMANAT» партиясы фракциясы жетекшісінің орынбасары және партияның Әйелдер қанатының тең төрағасы қызметін атқарады. Өз қызметінде ол әсіресе ауылдық аймақтарда әйелдердің білім мен ғылымға қол жеткізу мүмкіндігін кеңейту мәселелеріне ерекше назар аударады. Жұлдыз Сүлейменованың жұмысы әлеуметтік міндеттерді шешуге және азаматтардың өмір сапасын арттыруға бағытталған заңнамалық бастамалар мен қоғамдық маңызы бар жобаларды қолдау арқылы жүзеге асырылады. 2000-2004 жж. - [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] (ҚазҰУ) Тарих факультеті, «Тарих» мамандығы бойынша бакалавриат; 2006-2008 жж. – Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Философия және саясаттану факультеті, «Мәдениеттану» мамандығы бойынша докторантура; 2008-2011 жж. ҚазҰУ докторантурасын «Философия және саясаттану» мамандығы бойынша бітірді. 2012 жылы «Мәдениеттану» мамандығы бойынша PhD дәрежесін алды. 2000-2004 жылдары — әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің студенттік өзіндік басқарма төрағасы болды. 2004-2006 жылдары — Алматы Экономика және статистика академиясының [[Ақтөбе]] институтының әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының оқытушысы, Жастар ісі жөніндегі комитетінің төрағасы болды. 2006-2007 жылдары — [[Аманат (партия)|«Отан» Республикалық саяси партиясы]] филиалының [[Ақтөбе облысы]] бойынша жастар ісі жөніндегі кеңесшісі, «[[Жастар рухы|Жас Отан]]» Жастар қанаты республикалық кеңесі төрағасының орынбасары болды. 2007-2008 жылдары — Ы. Алтынсарин №159 көпсалалы гимназиясының тарих және құқық пәнінің мұғалімі (Алматы) болды. 2010-2011 жылдары — [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нің тәрбие ісі жөніндегі проректорының орынбасары, жастар әкімшілігінің төрағасы болды. 2011 ж. — [[Алматы Менеджмент Университеті|Халықаралық бизнес академиясының]] студенттермен жұмыс жөніндегі деканы болды. 2011-2012 жылдары — [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің]] бас ғылыми хатшысы болды. 2012-2014 жылдары — «[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]]» ДББҰ Білім беру саясаты және бағдарламалар департаментінің аға менеджері болды. 2014-2017 жылдары — «Назарбаев Зияткерлік мектептері» Білім беру саясаты және бағдарламалар департаменті директорының орынбасары болды. 2017-2019 жылдары — «Назарбаев Зияткерлік мектептері» Даму департаментінің директоры болды. 2019-2021 жылдары — Алматы қаласындағы физика-математика бағытындағы «Назарбаев Зияткерлік мектебінің» директоры болды. 2021 жылдың 15 қаңтарынан 2023 жылдың 19 қаңтарына дейін — «Нұр Отан» партиясының партиялық тізімі бойынша сайланған [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің VII сайланым]] депутаты, әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі, «Нұр Отан» партиясы фракциясының мүшесі<ref>[https://alashainasy.kz/politic/nur-otan-partiyasyinan-majls-deputattaryinyin-tzm-154765/ «Nur Otan» партиясынан Мәжіліс депутаттарының тізімі жарияланды.]{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} alashainasy.kz.</ref>. 2022 жылдың маусым айында Қазақстан Республикасы Президентінің қарамағындағы Ұлттық Құрылтайға мүше болды<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру және Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір жарлықтарының күші жойылды деп тану туралы.] Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты.</ref>. 2023 жылдың 29 наурызынан бастап — [[Аманат (партия)|«Аманат» партиясының]] партиялық тізімі бойынша сайланған [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VIII сайланы]]м депутаты болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/2023-zyly-sailangan-mazilis-deputattarynyn-tolyq-tizimi 2023 жылы сайланған Мәжіліс депутаттарының толық тізімі.] informburo.kz.</ref> 2025 жылғы 29 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] №1021 жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/zhd-suleymenovany-tagayyndau-turaly-298388 |title= Ж.Д. Сүлейменованы тағайындау туралы |date=2025-09-29|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate= 2025-09-29}}</ref> '''Біліктілікті арттыру және тағылымдамалар:''' * «Мектептегі басқару және көшбасшылық» курсы, Пенсильвания университеті, АҚШ (2013 ж.); * «Мектептің кәсіби бағдар беру жұмысының заманауи тәсілдері», Сеул қ., Оңтүстік Корея (2013 ж.); * «Жалпы орта білім беретін мектеп директорларының қызметіндегі ұйымдастырушылық, техникалық, психологиялық және инновациялық әдістемелер (Корея Республикасы тәжірибесінде)», Сеул қ., Оңтүстік Корея (2013 ж.); * Витаутас Великий университеті, Литва (2014 ж.); * «Кураторлық жұмысты ұйымдастыру», Сеул қ., Оңтүстік Корея (2014 ж.); * «Design thinking» («Дизайндық ойлау») курсы, Кремний жазығының Инновациялық орталығы, АҚШ (2014 ж.); * «Трансформативті құзыреттер арқылы табысты білім беру», Оулу және Хельсинки қ., Финляндия (2018 ж.); * Педагогикалық шеберлік орталығы курстары: ** «Инновациялық білім берудің инфрақұрылымдық әлеуеті: әкімшілік команданың жеке тиімділігі»; ** «Зияткерлік көшбасшылықты дамыту жағдайында оқу үдерісін ұйымдастырудың жаңа тәсілдері»; ** «Педагогтың жеке дағдыларын дамыту»; * «Әлемді өзгертетін идеялар», Елбасы – Ұлт көшбасшысы кітапханасы (2016 ж.). == Марапаттары == * 2005 — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты; * 2006 — Қазақстан Республикасы Жастар Конгресі «Жастар» сыйлығы; * 2015 — Басқарма төрағасының «Назарбаев Зияткерлік мектептерін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы; * 2015 — Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы; * 2019 — Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің «Ыбырай Алтынсарин» медалі; * 2021 — Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен [[Құрмет ордені|«Құрмет» орденімен]] марапатталды; * 2021 — Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталды; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]] [[Санат:Мәдениеттану бойынша философия докторы]] j62p002s20t411ex778399u1p7nl847 Ұзындығы бойынша өзендер тізімі 0 710272 3651835 3647728 2026-09-07T15:23:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 11 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651835 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" |+ Әлем өзендері |- ! Реті !! Өзен !! Суреті !! Ұзындығы км.!! Ауданы км<sup>2</sup>!! Елдер!!Қайда құяды, саласы !! Мұхит |- | 1. || [[Амазон өзені|Амазон]] || [[Сурет: Campo12Foto 2.JPG |орта|100px|]] || 6 992<ref>Река Амазонка — самая длинная река в мире https://divoworld.ru/reka-amazonka-samaya-dlinnaya-reka-v-mire/</ref>|| 7 180 000 || [[Перу]], [[Колумбия]], [[Бразилия]] || мұхит || [[Атлант мұхиты]] |- | 2. || [[Ніл]] || [[Сурет: Agilkia.jpg |орта|100px|]] || 6 670<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2663609</ref>|| 3 400 000 || [[Уганда]], [[Судан]], [[Мысыр]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- | 3. || [[Янцзы]] || [[Сурет:Kuimen gate.jpg |орта|100px|]] || 6 300<ref>От Енисея до Амазонки: 10 самых длинных рек в мире https://news.rambler.ru/tech/50792737-ot-eniseya-do-amazonki-10-samyh-dlinnyh-rek-v-mire/?utm_content=news_media&utm_medium=read_more&utm_source=copylink</ref>|| 1 808 500 || [[Қытай]] || [[Шығыс Қытай теңізі]] || [[Тынық мұхит]] |- | 4. || [[Хуанхэ]] || [[Сурет:Lanzhou-rio-amarillo-d01.jpg |орта|100px|]] || 5 464<ref>Самые длинные реки в мире https://protop10.ru/samye-dlinnye-reki-v-mire.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230928155408/https://protop10.ru/samye-dlinnye-reki-v-mire.html |date=2023-09-28 }}</ref>|| 752 000 || [[Қытай]] || [[Сары теңіз]] ||[[Тынық мұхит]] |- | 5. || [[Меконг]] || [[Сурет: Luang Prabang 169 Mekong.jpg|орта|100px|]] || 4 500<ref>БСЭ1/Меконг https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD1/%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B3</ref>|| 810 000 || [[Қытай]], [[Мьянма]], [[Лаос]], [[Тайланд]], [[Камбоджа]], [[Вьетнам]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]]||[[Тынық мұхит]] |- |6. || [[Өлөне]] || [[Сурет:Lone-maiden-formation.jpg |орта|100px|]]|| 4 400<ref>Великая река Сибири Лена: особенности, описание, притоки, легенды и факты. https://snegir.org/post/lena-krypnejshaya-v-mire-reka-v-zone-vechnoj-merzloty/</ref>|| 2 490 000|| [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |7. || [[Парана]] || [[Сурет:Confluence of the Iguazu and Parana rivers, Puerto Iguazu, Misiones, Argentina, 6th. Jan. 2011 - Flickr - PhillipC.jpg|орта|100px|]]|| 4 380<ref>Топ 18 самых многоводных рек в мире https://vseprovodu.ru/reki/drugie-reki/samye-polnovodnye-reki</ref>|| 2 582 672 || [[Бразилия]], [[Парагвай]], [[Аргентина]] || [[Ла-плата шығанағы]] || [[Атлант мұхиты]] |- |8. || [[Конго (өзен)|Конго]] || [[Сурет:Aerial view of Matadi.jpg |орта|100px|]]|| 4 374<ref>куда впадает река конго в какое море https://mozaiyka.ru/kuda-vpadaet-reka-kongo-v-kakoe-more/{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 4 014 500 || [[Конго Демократиялық Республикасы]], [[Конго Республикасы]], [[Замбия]], [[Ангола]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |9. || [[Ертіс]]|| [[Сурет:Pavlodar-Fiume Irtysh.JPG |орта|100px|]]|| 4 248<ref>ЕРТІС ӨЗЕНІ https://www.uniface.kz/interfacts/index.php?post=article&id=210 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230928163216/https://www.uniface.kz/interfacts/index.php?post=article&id=210 |date=2023-09-28 }}</ref>||1 643 000 || [[Қытай]], [[Қазақстан]], [[Ресей]] || Обь өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |10. || [[Нигер (өзен)|Нигер]] || [[Сурет:Niger River Center Island.jpg |орта|100px|]]|| 4 180<ref>По каким странам протекает река Нигер? http://www.bolshoyvopros.ru/questions/2903466-po-kakim-stranam-protekaet-reka-niger.html </ref> || 2 117 700 || [[Гвинея]], [[Мали]], [[Нигер]], [[Бенин]], [[Нигерия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |11. || [[Миссури (өзен)|Миссури]] || [[Сурет: Missouri River near Yankton 1.jpg|орта|100px|]]|| 3 767<ref>Топ 10 самые длинные реки в США https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-v-ssha-rejting-i-foto.html</ref>|| 1 371 010|| [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |12. || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] || [[Сурет:Miss R dam 27.jpg |орта|100px|]]|| 3 734<ref>Топ 10 самые длинные реки в США https://podg-kursy.ru/obuchenie/glavnye-reki-ameriki-dragunskij-slushat.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F</ref>|| 2 981 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || Мексика шығанағы||[[Атлант мұхиты]] |- |13. || [[Обь]] || [[Сурет:Ob river -a.jpg |орта|100px|]]|| 3 650<ref> Какая длина реки Обь? http://www.bolshoyvopros.ru/questions/2752989-kakaja-dlina-reki-ob.html</ref>|| 2 990 000 || [[Ресей]] || [[Кар теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |14. || [[Еділ]]|| [[Сурет:Volga Ulyanovsk-oliv.jpg |орта|100px|]]|| 3 530<ref>Еділ өзені туралы 25 қызықты деректер https://100-facts.com/kk/edil-zeni-turaly-25-yzy-ty-derekter/</ref>|| 1 361 000 || [[Ресей]] || [[Каспий теңізі]] || |- |15. || [[Енисей]] || [[Сурет:Beldir.jpg |орта|100px|]]|| 3 487<ref>Енисей и его каскад https://author.today/post/95714</ref> || 2 580 000 || [[Ресей]] || [[Кар теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |16. || [[Журуа өзені|Журуа]] || [[Сурет:Rio Jurua, Cruzeiro do Sul, Acre.jpg |орта|100px|]]|| 3 280<ref>Словарь географических названий Журуа https://gufo.me/dict/geographical_names/%D0%96%D1%83%D1%80%D1%83%D0%B0</ref> || 224 000 || [[Перу]], [[Бразилия]] || [[Амазон өзені]]нің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |17. || [[Мадейра (өзен)|Мадейра]] || [[Сурет:Rio Madeira 09072007.jpg |орта|100px|]]|| 3 230<ref>Река Мадейра: географическое положение и водный режим. Исток и устье реки https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/468612/reka-madeyra-geograficheskoe-polojenie-i-vodnyiy-rejim-istok-i-uste-reki {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002051056/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/468612/reka-madeyra-geograficheskoe-polojenie-i-vodnyiy-rejim-istok-i-uste-reki |date=2023-10-02 }}</ref>|| 1 158 000 || [[Боливия]], [[Бразилия]] || [[Амазон өзені]]нің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |18. || [[Пурус]] || [[Сурет:Santa Rosa do Purus.jpg |орта|100px|]]||3 200<ref>Значение слова ПУРУС в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2033959.html</ref>|| 365 000 || [[Перу]], [[Бразилия]] || [[Амазон өзені]]нің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |19. || [[Үнді өзені|Инд]] || [[Сурет:Indus river from karakouram highway.jpg |орта|100px|]]|| 3 180<ref>12 самых длинных и важных рек в Индии https://earthnworld.com/ru/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180812/https://earthnworld.com/ru/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ |date=2023-10-03 }}</ref>|| 960 800 ||[[Пәкістан]], [[Қытай]]||[[Арабия теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |20. || [[Юкон]] || [[Сурет:Dawson City Yukon Ferry.jpg |орта|100px|]]|| 3 100<ref>Река Юкон https://www.keeptravel.com/ru/canada/attraction/reka-yukon {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180813/https://www.keeptravel.com/ru/canada/attraction/reka-yukon |date=2023-10-03 }}</ref>|| 832 000 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Беринг теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |21. || [[Рио-Гранде (өзен, Мексика шығанағы)|Рио-Гранде]] || [[Сурет:Rio Grande-2.jpg |орта|100px|]]|| 3 034<ref>Рио-Гранде https://geographyofrussia.com/rio-grande/</ref>|| 607 965 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |22. || [[Төменгі Тунгуска]] || [[Сурет: Severnaya River (tributary of Nizhnyaya Tunguska).jpg|орта|100px|]]|| 2 989<ref>Река Нижняя Тунгуска Красноярский край https://gotonature.ru/1830-reka-nizhnjaja-tunguska.html</ref>|| 473 000|| [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |23. || [[Брахмапутра өзені|Брахмапутра]] || [[Сурет:Brahmaputra8.JPG |орта|100px|]]|| 2 896<ref>Брахмапутра https://infoteach.ru/%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0{{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 651 334|| [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Бангладеш]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |24. || [[Дунай]] || [[Сурет:DonauknieVisegrad.jpg |орта|100px|]]|| 2 860<ref>Дунай https://geographyofrussia.com/dunaj/</ref>|| 817 000 || [[Германия]], [[Аустрия]], [[Словакия]], [[Мажарстан]], [[Хорватия]],[[Сербия]], [[Болгария]], [[Румыния]], [[Молдова]], [[Украина]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |25. || [[Токантинс (өзен)|Токантинс]] || [[Сурет:Palmas, Tocantins.jpg |орта|100px|]]|| 2 850<ref>ТОКАНТИ́НС Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/4195205</ref>|| 770 000|| [[Бразилия]]|| [[Рио Пара]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |26. || [[Сан-Франсиску (өзен)|Сан-Франсиску]] || [[Сурет:Canindé de São Francisco-002.jpg |орта|100px|]]|| 2 830<ref>Длина реки сан франсиску https://fat-control.ru/dlina-reki-san-fransisku/{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 641 000 || [[Бразилия]] || мұхит || [[Атлант мұхиты]] |- |27. || [[Амур]] || [[Сурет:Amur River in Habarovsk.jpg |орта|100px|]]|| 2 824<ref>Река Амур Амурская область https://gotonature.ru/1806-reka-amur.html</ref>|| 1 855 000 || [[Ресей]], [[Қытай]] || [[Охота теңізі]] || [[Тынық мұхит]] |- |28. || [[Евфрат]] || [[Сурет: Abukamal Euphrates.JPG|орта|100px|]]|| 2 780<ref>Евфрат https://geographyofrussia.com/evfrat/</ref>|| 765 800 || [[Түркия]], [[Сирия]], [[Ирак]] || [[Шатт әл-Араб]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]] |- |29. || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] || [[Сурет:Darling-near-Bourke.jpg |орта|100px|]]|| 2 740<ref>ДАРЛИНГ http://geoman.ru/geography/item/f00/s03/e0003005/index.shtml</ref>|| 710 000 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]] |- |30. || [[Ориноко]] || [[Сурет: Deltaorinoco.jpg|орта|100px|]]|| 2 736<ref>Река Ориноко http://travellers.ru/reka-orinoko {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006181822/http://travellers.ru/reka-orinoko |date=2023-10-06 }}</ref>|| 880 000|| [[Колумбия]], [[Венесуэла]] || мұхит || [[Атлант мұхиты]] |- |31. || [[Ганг]] || [[Сурет:Ganga at Kaudiayala.jpg |орта|100px|]]|| 2 700<ref>Река Ганг в Индии https://buroputevok.ru/dostoprimechatelnosti-indii/reka-gang-v-indii-14-foto-opisanie-infor</ref>|| 1 060 000 || [[Үндістан]], [[Бангладеш]] || [[Бенгал шығанағы]]|| [[Үнді мұхиты]] |- |32. || [[Бүлу|Вилюй]] || [[Сурет:Вилюйские пороги.jpg |орта|100px|]]|| 2 650<ref>Река Вилюй Республика Саха (Якутия) https://gotonature.ru/1851-reka-viljuj.html</ref>|| 454 000|| [[Ресей]] ||[[Лена]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |33. || [[Арагуая]] || [[Сурет:Araguaia River.jpg |орта|100px|]]|| 2 630<ref>Куди впадає річка Арагуая​ https://znanija.com/task/47154748</ref>|| 370 000 || [[Бразилия]] || [[Токантинс]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |34. || [[Бразос]] || [[Сурет:Brazos River railroad bridge Waco TX.jpg |орта|100px|]]||2 600<ref>Бразос https://megabook.ru/article/%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%81</ref> || 116 000 ||[[Америка Құрама Штаттары]] || [[Мексика шығанағы]]|| [[Атлант мұхиты]] |- |35. || [[Замбези]] || [[Сурет:Zambezi River near Zambezi Town.jpg |орта|100px|]]|| 2 574<ref>Река Африки https://geosfera.org/afrika/1003-zambezi-reka-afriki.html</ref>|| 1 570 000 || [[Ангола]], [[Намибия]], [[Ботсвана]], [[Замбия]], [[Зимбабве]], [[Мозамбик]] || мұхит || [[Үнді мұхиты]] |- |36. || [[Парагвай (өзен)|Парагвай]] || [[Сурет: Rio Paraguay.jpg|орта|100px|]]|| 2 549<ref>Реки Бразилии http://riversbrazil.ru/indexfbd5.php</ref>|| 1 200 000 || [[Бразилия]], [[Боливия]], [[Парагвай]], [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |37. || [[Есіл]] || [[Сурет:Ishim.jpg |орта|100px|]]|| 2 450<ref>Есіл өзені https://www.referat911.ru/Byudjet/esl-zen/241770-2494848-place1.html/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016173311/http://referat911.ru/Byudjet/esl-zen/241770-2494848-place1.html |date=2019-10-16 }}</ref>|| 177 000 || [[Қазақстан]], [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |38. || [[Жайық]] || [[Сурет:Ural river.jpg |орта|100px|]]|| 2 428<ref>Қазақстан өзендері https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96</ref>|| 237 000 || [[Ресей]], [[Қазақстан]] || [[Каспий теңізі]] || |- |39. || [[Салуин]] || [[Сурет:Salawin river at Mae Sam Laep.jpg |орта|100px|]]|| 2 400<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/3529460</ref>|| 325 000 || [[Қытай]], [[Мьянма]], [[Тайланд]]|| [[Андаман теңізі]] || [[Үнді мұхиты]] |- |40. || [[Муррей]] || [[Сурет:MurrayBridgeMurrayRiver.JPG |орта|100px|]]|| 2 375<ref>Река Муррей в Австралии. https://webmandry.com/reka-murrej-v-avstralii-harakteristika-opisanie-karta-foto-video-reki-murrej/</ref> || 1 061 469 || [[Аустралия]] ||[[Алегзандрина]] көлі || [[Үнді мұхиты]] |- |41. || [[Арканзас (өзен)|Арканзас]] || [[Сурет: Yancopin Bridge.jpg|орта|100px|]]|| 2 364<ref>Река Арканзас – водный путь «Дикого Запада» https://ogeo.info/reki/arkanzas</ref>|| 505 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |42. || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] || [[Сурет:Colorado River edit.jpg |орта|100px|]]|| 2 334<ref>Река Колорадо – краткая характеристика и значение для Северной Америки https://americausa.ru/tyristam/interesnie-mesta/reka-kolorado-kratkaya-xarakteristika-i-znachenie-dlya-severnoj-ameriki.html</ref>|| 637 137 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Мексика]] || [[Калифорния шығанағы]] || [[Тынық мұхит]] |- |43. || [[Риу-Негру (өзен)|Риу-Негру]] || [[Сурет: Manaus Encontro das aguas 10 2006 103 8x6.jpg|орта|100px|]]|| 2 300<ref>Риу-Негру (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/157164</ref>|| 720 114|| [[Колумбия]], [[Венесуэла]], [[Бразилия]] ||[[Амазон өзені]]нің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |44. || [[Оленёк (өзен)|Оленёк]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]]|| 2 292<ref>Географическое положение реки Оленек https://kurnyavkabox.ru/geograficeskoe-polozenie-reki-olenek/{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 219 000 || [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |45. || [[Днепр]] || [[Сурет:Днепр, теперь пограничный.JPG |орта|100px|]]|| 2 287<ref>Рыбалка на реке Днепр https://rybalke.net/ryibalka-na-reke-dnepr/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183450/https://rybalke.net/ryibalka-na-reke-dnepr |date=2023-10-10 }}</ref>|| 504 000 || [[Ресей]], [[Беларусь]], [[Украина]] || [[Қара теңіз]] || [[Атлант мұхиты]] |- |46. || [[Алдан (өзен)|Алдан]] || [[Сурет:Река Алдан в Томмоте.JPG |орта|100px|]]|| 2 273<ref>Река Алдан – великий приток великой реки https://ogeo.info/reki/aldan </ref>|| 729 000|| [[Ресей]] || [[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |47. || [[Убанги]] || [[Сурет: Ubangi river near Bangui.jpg|орта|100px|]]|| 2 272<ref>Граница каких стран проходит по реке убанги https://torise.ru/granitsa-kakih-stran-prohodit-po-reke-ubangi/{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 772 800 || [[Орталық Африка Республикасы]], [[Конго Демократиялық Республикасы]], [[Конго Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |48. || [[Сырдария]] || [[Сурет:Панорама Сырдарьи с набережной города Байконур.jpg |орта|100px|]]|| 2 212<ref>Река Сырдарья описание, фото. https://webmandry.com/reka-syrdarya-opisanie-foto/</ref>|| 219 000 || [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Қырғызстан]] || [[Арал теңізі]] || |- |49. || [[Тапажос]] || [[Сурет:Santarem, Tapajos.JPG |орта|100px|]]|| 2 200<ref>Река Тапажос http://travellers.ru/reka-tapazhos {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231015182246/http://travellers.ru/reka-tapazhos |date=2023-10-15 }}</ref>|| 487 000 || [[Бразилия]] || [[Амазон өзені]]нің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |50. || [[Чжуцзян]] || [[Сурет:Dongguan010.jpg |орта|100px|]]|| 2 200<ref>Чжуцзян https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/701107</ref>|| 437 000 || [[Қытай]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] || [[Тынық мұхит]] |- |51. || [[Оранжевая]] || [[Сурет: Gariep & Prieska, South Africa.jpg|орта|100px|]]|| 2 200<ref>Река Оранжевая http://travellers.ru/reka-oranzhevaya{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 973 000 || [[Лесото]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Намибия]] || мұхит|| [[Атлант мұхиты]] |- |52. || [[Сицзян]] || [[Сурет:Deqing Sanyuan Ta 2013.11.17 10-53-02.jpg |орта|100px|]]|| 2 197<ref>Xijiang River (Река Сицзян) http://fishbiosystem.ru/find/Geo/China,%20Xijiang%20River.html</ref> || 437 000 || [[Қытай]] || [[Чжуцзян]] өзенінің саласы || [[Тынық мұхит]] |- |53. || [[Ред-Ривер]] || [[Сурет:Red River at Alexandria, LA IMG 1134.JPG |орта|100px|]]|| 2 190<ref>Ред-Ривер (приток Миссисипи) https://infor24.ru/%D0%A0%D0%B5%D0%B4-%D0%A0%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%9C%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%B8){{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 233 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |54. || [[Иравади]] || [[Сурет: Bhamo-ayeyarwady-d02.jpg|орта|100px|]]|| 2 170<ref>Меконг и Иравади — реки Азиатского материка https://excel-plus.ru/instruktsii/mekong-i-iravadi-reki-aziatskogo-materika{{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 411 000 || [[Мьянма]] || [[Андаман теңізі]]|| [[Үнді мұхиты]] |- |55. || [[Касаи]] || [[Сурет:Sunset view from Kalonda.jpg |орта|100px|]]|| 2 153<ref>Најдуже ријеке у Африци https://sr.history-hub.com/najduzhe-rijeke-u-africi</ref>|| 880 200 || [[Ангола]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] ||[[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |56. || [[Колыма]] || [[Сурет: Мост через Колыму.jpg|орта|100px|]]|| 2 129<ref>Колыма https://baikal-terra.ru/bassejn-reki-kolyma.html</ref>||643 000|| [[Ресей]] ||[[Шығыс Сібір теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |57. || [[Огайо]] || [[Сурет: Rising-sun-indiana-ohio-river--from-above.jpg|орта|100px|]]|| 2 102<ref>Самые большие реки Америки на карте https://oreke.ru/severnaya-amerika/samaya-dlinnaya-reka-v-ssha</ref>|| 528 100 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |58. || [[Тарим]] || [[Сурет:Tarim Desert Highway - Crossing the Tarim River, Xinjiang, China.jpg |орта|100px|]]|| 2 030<ref>Как и где протекает река Тарим?https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/230859/kak-i-gde-protekaet-reka-tarim-opisanie-osobennosti-i-foto-vodnogo-potoka-kitaya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231016190753/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/230859/kak-i-gde-protekaet-reka-tarim-opisanie-osobennosti-i-foto-vodnogo-potoka-kitaya |date=2023-10-16 }}</ref>|| 1 000 000 || [[Қытай]] ||[[Лобнор]] көлі|| |- |59. || [[Мараньон]] || [[Сурет:Río Marañón 01982.jpg |орта|100px|]]|| 2 000<ref>Река Мараньон: «Рождающая Амазонку» https://www.tripbest.ru/latam/lapost-maranon.php</ref>|| 350 000 || [[Перу]] || [[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |60. || [[Колумбия өзені|Колумбия]] || [[Сурет: Corps-engineers-archives bonneville dam looking east.jpg|орта|100px|]]|| 2 000<ref>Колумбия (река) https://waterresources.ru/reki/kolumbiya-reka/</ref>|| 668 217 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || мұхит || [[Тынық мұхит]] |- |61. || [[Шингу]] || [[Сурет:Xingu River.jpg |орта|100px|]]|| 1 980<ref>Шингу https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%A8%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 513 000 || [[Бразилия]] || [[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |62. || [[Витим]] || [[Сурет: Witim1.jpg|орта|100px|]]|| 1 978<ref>Куда впадает река Витим https://antikvariat-murom.ru/kuda-vpadaet-reka-vitim/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021054303/https://antikvariat-murom.ru/kuda-vpadaet-reka-vitim/ |date=2023-10-21 }}</ref>|| 225 000 || [[Ресей]] ||[[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |63. || [[Сенегал өзені|Сенегал]] || [[Сурет:Pont Faidherbe Saint Louis.jpg |орта|100px|]]|| 1970<ref>Сенегал https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/138127</ref>|| 337 000 || [[Мали]], [[Мавритания]], [[Сенегал]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |64. || [[Жапура]] || [[Сурет:Ecologia de reserva intacta 91407-2019-05-11 at 10.47.50 PM - copia.jpg |орта|100px|]]|| 1 930<ref>Жапура https://waterresources.ru/reki/zhapura/?ysclid=lofuw4scfp732390075</ref>|| 282 000 || [[Колумбия]], [[Бразилия]] ||[[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |65. || [[Сунхуацзян]] || [[Сурет:ハルビン松花江.jpg |орта|100px|]]|| 1 927<ref>Река Сунхуацзян заложила основу для развития строительства https://russian.cgtn.com/news/2022-10-04/1577170122666295297/index.html</ref>|| 524 000 || [[Қытай]] || [[Амур]] өзенінің саласы || [[Тынық мұхит]] |- |66. || [[Тигр]] || [[Сурет:Tigris 2015.jpg |орта|100px|]]|| 1 900<ref>Тигр (река) https://bigenc.ru/c/tigr-reka-888fd7?ysclid=lofv47yryr644628172 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231101143902/https://bigenc.ru/c/tigr-reka-888fd7?ysclid=lofv47yryr644628172 |date=2023-11-01 }}</ref>|| 375 000 || [[Ирак]], [[Сирия]], [[Түркия]] || [[Шатт әл-Араб]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]] |- |67. || [[Маморе]] || [[Сурет:Río Mamoré - Bolivia.jpg |орта|100px|]]|| 1 900<ref>Маморе (река) Маморе (река) https://ru.wikiital.com/wiki/Mamor%C3%A9_(fiume) </ref>|| 241 660 || [[Боливия]], [[Бразилия]] || [[Мадейра (өзен)|Мадейра]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |68. || [[Дон (өзен)|Дон]] || [[Сурет:Донская панорама.jpg |орта|100px|]]|| 1 870<ref>https://pwfunplay.ru/reka-don-geograficeskoe-polozenie-bassein-i-ploshhad/?ysclid=lppv33cfb8822045076{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 422 000 || [[Ресей]] || [[Азов теңізі]] || [[Атлант мұхиты]] |- |69. || [[Подкаменная Тунгуска]] || [[Сурет:Osharovo settlement on the Podkamennaya Tunguska River.jpg|орта|100px|]]|| 1 865<ref>https://old.bigenc.ru/geography/text/3149760?ysclid=lppv5wl7o283043427</ref>|| 240 000 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |70. || [[Печора]] || [[Сурет:Petsjora rivier near Narjan-Mar.jpg |орта|100px|]]|| 1 809<ref>https://xn--90aafebcae8c0asf9d6d.xn--p1ai/news/velikie-reki-rossii-pechora/?ysclid=lppv94p757708563006</ref>|| 322 000 || [[Ресей]] || [[Баренц теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |71. || [[Шолман|Кама]] || [[Сурет:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg |орта|100px|]]|| 1 805<ref>https://uraloved.ru/reka-kama?ysclid=lppvcvjv2368346334</ref>|| 507 000 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |72. || [[Путумайо]] || [[Сурет:RIO PUTUMAYO - PUERTO ASÍS - HONG KONG.jpg |орта|100px|]]|| 1 800<ref>https://hasta-pronto.info/putumayo/</ref>|| 123 000 || [[Эквадор]], [[Колумбия]], [[Перу]], [[Бразилия]]|| [[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |73. || [[Шұлым]] || [[Сурет:Pervomaysky District, Tomsk Oblast, Russia - panoramio (64).jpg |орта|100px|]]|| 1 799<ref>https://old.bigenc.ru/geography/text/4688866?ysclid=lpqlqwwz9x678702718</ref> || 134 000 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |74. || [[Ангара]] || [[Сурет:Angara River2.jpg |орта|100px|]]|| 1 779<ref>https://www.vpoxod.ru/page/toponym/reka_angara_info?ysclid=lpqlsdxr2f443374933</ref>|| 1 039 000 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |75. || [[Укаяли]] || [[Сурет:Atalaya (Peru) Rios Tambo+Ucayali.jpg |орта|100px|]]|| 1 771<ref>https://ru.wikibrief.org/wiki/List_of_rivers_of_Peru</ref>|| 375 000 || [[Перу]] || [[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |76. || [[Лимпопо]] || [[Сурет:Limpopo.jpg |орта|100px|]]|| 1 750<ref>https://oreke.ru/afrika/reka-limpopo?ysclid=lpusuqhyhf859522376</ref>|| 440 000 || [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Ботсвана]], [[Зимбабве]], [[Мозамбик]] || мұхит || [[Үнді мұхиты]] |- |77. || [[Гуапоре]] || [[Сурет:Rio Guaporé em Pontes e Lacerda1.JPG |орта|100px|]]|| 1 749<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=2&ysclid=lpusygzn6x566397920</ref>|| 266 460 || [[Бразилия]], [[Боливия]] || [[Маморе]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |78. || [[Макензи өзені|Маккензи]] || [[Сурет:USACE Cougar Dam South Fork McKenzie River.jpg |орта|100px|]]|| 1 738<ref>https://decocode.ru/5-krupneisix-rek-severnoi-ameriki/?ysclid=lput2a54qp288874199 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231207180730/https://decocode.ru/5-krupneisix-rek-severnoi-ameriki/?ysclid=lput2a54qp288874199 |date=2023-12-07 }}</ref>|| 1 805 200 || [[Канада]] || [[Бофорт теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |79. || [[Снейк өзені|Снейк]] || [[Сурет:Snake River and Columbia Plateau Trail.jpg |орта|100px|]]|| 1 735<ref>https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-v-ssha-rejting-i-foto.html?ysclid=lput4ke23280361862</ref>|| 278 450 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колумбия өзені]]нің саласы || [[Тынық мұхит]] |- |80. || [[Индигирка]] || [[Сурет:Усть-Нера. Вид с горы..jpg |орта|100px|]]||1 726<ref>https://gotonature.ru/1879-reka-indigirka.html</ref>|| 360 000 || [[Ресей]] || [[Шығыс Сібір теңізі]]|| [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |81. || [[Хатанга]] || [[Сурет:Khatanga 3.jpg |орта|100px|]]|| 1 636<ref>https://multiurok.ru/blog/khatanga-reka-v-krasnoiarskom-krae.html?ysclid=lpv9yb74lu175168515</ref>|| 364 000 || [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |82. || [[Кеть]] || [[Сурет:Parabelskiy r-n, Tomskaya oblast', Russia - panoramio.jpg |орта|100px|]]|| 1 621<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%9A%D0%B5%D1%82%D1%8C{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 94 200|| [[Ресей]] || [[Обь ]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |83. || [[Арғұн|Аргунь]] || [[Сурет:Argun River near Inner Mogolia.jpg |орта|100px|]]|| 1 620<ref>https://vseoplanete.ru/vodojemi/reki/reka-argun/?ysclid=lpva3f67lj516306642</ref>|| 164 000 || [[Ресей]], [[Қытай]] || [[Амур]] өзенінің саласы || [[Тынық мұхит]] |- |84. || [[Бени (өзен)|Бени]] || [[Сурет: Beni River, Rurrenabaque, Bolivia.jpg|орта|100px|]]|| 1 619<ref>https://posts24.ru/%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 850 000 || [[Боливия]] || [[Маморе]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |85. || [[Черчилл]] || [[Сурет: Otter rapids.jpg|орта|100px|]]|| 1 609<ref>https://ru.termwiki.com/RU/Churchill_River</ref>|| 282 000 || [[Канада]] || Гудзон шығанағы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |86. || [[Көк Ніл]] || [[Сурет:Blue Nile near Bahar Dar.jpg |орта|100px|]]||1 600<ref>https://old.bigenc.ru/geography/text/2368085?ysclid=lpw7s1tymm147726334</ref>|| 330 000 || [[Эфиопия]], [[Судан]] ||[[Ніл]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |87. || [[Уругвай (өзен)|Уругвай]] || [[Сурет:Atardeceruruguayrio.JPG |орта|100px|]]|| 1 600<ref>https://oreke.ru/yuzhnaya-amerika/reka-urugvaj?ysclid=lpw7wgmf2i205558316</ref>|| 365 000 || [[Аргентина]], [[Бразилия]], [[Уругвай]] || [[Ла-плата шығанағы]]|| [[Атлант мұхиты]] |- |88. || [[Окаванго]] || [[Сурет:Okavango River.jpg |орта|100px|]]|| 1 600<ref>https://fb.ru/article/372267/reka-okavango-harakteristika?ysclid=lpw7yrxub632676825</ref>|| 800 000 || [[Ангола]], [[Намибия]], [[Ботсвана]]||Калахари шөлі |- |89. || [[Вольта (өзен)|Вольта]] || [[Сурет:Volta River.jpg |орта|100px|]]|| 1 600<ref>https://webmandry.com/volta-reka-v-severo-zapadnoj-chasti-afriki-ozero-volta/?ysclid=lpzlewxq37830908338</ref>|| 388 000 || [[Гана]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |90. || [[Йеллоустон (өзен)|Йеллоустон]] || [[Сурет:Yellowstone River in Hayden Valley.jpg |орта|100px|]]|| 1 600<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=13</ref>||182 300 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |91. || [[Рио-Бермехо]] || [[Сурет:Rio bermejo(pcia. roca -chaco)-.jpg |орта|100px|]]|| 1 600<ref>http://www.fishsearch.ru/ribovodstvo/266306.htm</ref>|| 133 000|| [[Боливия]], [[Аргентина]] || Парагвай өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |92. || [[Уэби-Шабелле]] || [[Сурет:Shebelle River.jpg |орта|100px|]]|| 1 600<ref>http://travellers.ru/reka-uehbi-shabelle?ysclid=lq1b2pc8m422416228 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231211192853/http://travellers.ru/reka-uehbi-shabelle?ysclid=lq1b2pc8m422416228 |date=2023-12-11 }}</ref>|| 194 000 || [[Эфиопия]], [[Сомали]]|| [[Джубба]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]] |- |93. || [[Тобыл]] || [[Сурет:Prokudin-Gorskii-31.jpg |орта|100px|]]|| 1 591<ref>https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/tobol-reka/?ysclid=lq1b6yvsn9662931894</ref>|| 426 000 || [[Қазақстан]], [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |94. || [[Пилькомайо]] || [[Сурет:Pilcomayo rio.jpg |орта|100px|]]|| 1 590<ref>https://visitacaribe.com/blog/samye-vazhnye-reki-argentiny-priroda-argentiny</ref>|| 270 000 || [[Боливия]], [[Парагвай]], [[Аргентина]]|| Парагвай өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |95. || [[Алазея]] || [[Сурет:Siberia Alaz.png |орта|100px|]]|| 1 590<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/russian_history/152/%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%97%D0%95%D0%AF?ysclid=lq2ngoxmkq861015481</ref>|| 64 700 || [[Ресей]] || [[Шығыс Сібір теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |96. || [[Апуре]] || [[Сурет:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg |орта|100px|]]||1 580<ref>https://hasta-pronto.info/apure/</ref>||147 000 || [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |97. || [[Кафуэ]] || [[Сурет:Kafue river02.jpg |орта|100px|]]|| 1 577<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?cont=in&ysclid=lq3fgrusmv244006737</ref>|| 154 829 || [[Замбия]] || [[Замбези]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |98. || [[Магдалена]] || [[Сурет:Puente-Rio Magdalena.jpg |орта|100px|]]|| 1 550<ref>https://waterresources.ru/reki/magdalena-reka/?ysclid=lq3fik5tsx664511353</ref>|| 260 000 || [[Колумбия]] || [[Кариб теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |99. || [[Сатладж|Сатледж]] || [[Сурет:A view of Sutlej river Himachal Pradesh India 2014.jpg |орта|100px|]]|| 1 536<ref>https://nauka.club/geografiya/opisanie-reki-ind-geopolozhenie-klimat-istok-i-pritoki.html?ysclid=lq3fkady57871972745</ref>|| 395 000 || [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Пәкістан]]|| [[Үнді өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |100. || [[Ханьшуй]] || [[Сурет:0278-Wuhan-Hanjiang-wharfs-and-swimmers.jpg |орта|100px|]]|| 1 532<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%88%D1%83%D0%B9{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 175 000 || [[Қытай]] || [[Янцзы]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |101. || [[Пис]] || [[Сурет: Peace River aerial.jpg|орта|100px|]]|| 1 521<ref>https://deartravel.ru/5648-reki-kanady.html?ysclid=lqtq0u9kk0229302346</ref>|| 302 500 || [[Канада]] || [[Невольничья]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |102. || [[Ока]] || [[Сурет: NN 07-08-2020 24.jpg|орта|100px|]]|| 1 498<ref>https://vsereki.ru/reki-vnutrennego-stoka/bassejn-kaspijskogo-morya/volga/oka?ysclid=lqcmzavqb1768174228 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219174808/https://vsereki.ru/reki-vnutrennego-stoka/bassejn-kaspijskogo-morya/volga/oka?ysclid=lqcmzavqb1768174228 |date=2023-12-19 }}</ref>|| 245 000 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |103. || [[Гуавьяре]] || [[Сурет: San Jose del Guaviare - panoramio.jpg|орта|100px|]]|| 1 497<ref>https://tepler.ru/strani/colombia/neyva/reka-guavyare.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231164955/https://tepler.ru/strani/colombia/neyva/reka-guavyare.html |date=2023-12-31 }}</ref>|| 140 000 || [[Колумбия]], [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |104. || [[Маррамбиджи]] || [[Сурет: MurrumbidgeeAtGundagai.jpg|орта|100px|]]|| 1 485<ref>https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-v-avstralii.html?ysclid=lqtqbtbpro848667940</ref>|| 81 630 || [[Аустралия]] ||[[Муррей]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |105. || [[Теннесси]] || [[Сурет:Knoxville bridges.jpg |орта|100px|]]||1 470<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15</ref>|| 104 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] ||Огайо өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |106. || [[Годавари]] || [[Сурет:Godavari river.jpg |орта|100px|]]|| 1 465<ref>https://earthnworld.com/ru/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180812/https://earthnworld.com/ru/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ |date=2023-10-03 }}</ref>|| 313 000 || [[ Үндістан]] || [[Бенгал шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |107. || [[Амга]] || [[Сурет:Amga River near Verkhnyaya Amga.jpg |орта|100px|]]|| 1 462<ref>https://gotonature.ru/1992-reka-amga.html</ref>|| 69 300|| [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |108. || [[Іле]] || [[Сурет:River-ili-2.jpg |орта|100px|]]|| 1 439<ref>https://www.nur.kz/family/school/1735554-krupnye-reki-i-ozera-kazahstana/?ysclid=lqy0rlli4r83726946</ref>|| 140 000 || [[Қытай]], [[Қазақстан]] || [[Балқаш]] көлі || |- |109. || [[Рио-Гранде]] || [[Сурет:Río Grande o Guapay desde el Puente Pailas (Puerto Pailas -Bolivia).jpg |орта|100px|]]|| 1 438<ref>https://mononews.ru/%D0%A0%D0%B8%D0%BE-%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5){{Deadlink|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 102 600 || [[Боливия]] || [[Маморе]] өзенінің саласы||[[Атлант мұхиты]] |- |110. || [[Олёкма]] || [[Сурет:Olyokma river.jpg |орта|100px|]]|| 1 436<ref>https://gotonature.ru/1847-reka-olekma.html</ref>|| 210 000|| [[Ресей]] || [[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |111. || [[Ақеділ|Белая]] || [[Сурет: Мост через реку Белую (Ишимбай).jpg|орта|100px|]]|| 1 430<ref>https://dzen.ru/a/YewIezO09AaIkYFL</ref>|| 142 000 || [[Ресей]] || [[Шолман|Кама]] өзенінің саласы || |- |112. || [[Купер-Крик]] || [[Сурет:XingCooperCreek.jpg |орта|100px|]]|| 1 420<ref>https://baikal24-nauka.ru/reka-kuper-krik-avstralii/?ysclid=lqy4tprty4404997156{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 297 547 || [[Аустралия]] || [[Эйр]] көлі || |- |113. || [[Әмудария]] || [[Сурет:Afghanistan - Tajikistan Bridge Completion.jpg |орта|100px|]]|| 1 415<ref>https://multiurok.ru/index.php/blog/amudar-ia-rieka.html?ysclid=lqy4vqfpln680139869</ref>|| 309 000 || [[Ауғанстан]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан]], [[Өзбекстан]] ||[[Арал теңізі]]|| |- |114. || [[Таз (өзен)|Таз]] || [[Сурет: Taz River.jpg|орта|100px|]]||1 401<ref>https://gotonature.ru/1858-reka-taz.html</ref>|| 150 000 || [[Ресей]] ||[[Кар теңізі]]||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |115. || [[Бенуэ]] || [[Сурет: Benue SE Yola.jpg|орта|100px|]]|| 1 400<ref>https://more3dperm.ru/b0400c/%D0%91%D0%B5%D0%BD%D1%83%D1%8D_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 441 000|| [[Камерун]], [[Нигерия]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |116. || [[Шари]] || [[Сурет:View of Chari.jpg |орта|100px|]]|| 1 400<ref>https://www.syl.ru/article/365463/reka-shari-afrika-opisanie-hozyaystvennoe-znachenie-i-interesnyie-faktyi?ysclid=lqy581xtpg464424462</ref>|| 650 000 || [[Орталық Африка Республикасы]], [[Чад]], [[Камерун]] || [[Чад көлі]]|| |- |117. || [[Уоррего]] || [[Сурет:Warrego River.JPG |орта|100px|]]|| 1 380<ref>https://fat-control.ru/nazvaniya-vsekh-rek-avstralii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241205145801/https://fat-control.ru/nazvaniya-vsekh-rek-avstralii/ |date=2024-12-05 }}</ref>|| 69 290 || [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы||[[Үнді мұхиты]] |- |118. || [[Джамна]] || [[Сурет:On the banks of New Yamuna bridge, Allahabad.jpg |орта|100px|]]|| 1 376<ref>http://www.saintcow.ru/jamna.php</ref>|| 351 000 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |119. || [[Фрейзер]] || [[Сурет:FraserRiver.jpg |орта|100px|]]|| 1 370<ref>https://ru.wikiital.com/wiki/Fraser_(fiume)</ref>|| 233 100 || [[Канада]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |120. || [[Кура]] || [[Сурет:Kura Likany.jpg |орта|100px|]]|| 1 364<ref>https://v-georgia.com/showplaces/reka-kura-glavnaya-reka-gruzii/?ysclid=lr3u1vqr4440788030</ref>|| 188 000 || [[Түркия]], [[Грузия]], [[Әзірбайжан]] || [[Каспий теңізі]] || |- |121. || [[Днестр]] || [[Сурет:Dniester01.jpg |орта|100px|]]|| 1 352<ref>https://llab.ru/geograficeskoe-polozenie-reki-dnestr-na-karte/?ysclid=lr3ubuddag575176543 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240107184240/https://llab.ru/geograficeskoe-polozenie-reki-dnestr-na-karte/?ysclid=lr3ubuddag575176543 |date=2024-01-07 }}</ref>|| 72 100 || [[Украина]], [[Молдова]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |122. || [[Каука]] || [[Сурет:Barbacoas, municipio de Peque 02.jpg |орта|100px|]]|| 1 350<ref>https://tepler.ru/strani/colombia/kali/reka-kauka.html?ysclid=lraz122hi4249271815 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240112182836/https://tepler.ru/strani/colombia/kali/reka-kauka.html?ysclid=lraz122hi4249271815 |date=2024-01-12 }}</ref>|| 80 000 || [[Колумбия]] || [[Магдалена]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |123. || [[Ляохэ]] || [[Сурет:盘锦芦苇荡.JPG |орта|100px|]]||1 345|| 232 000 || [[Қытай]] || [[Сары теңіз]] ||[[Тынық мұхит]] |- |124. || [[Локлан]] || [[Сурет: OxleyLachlanRiver.JPG|орта|100px|]]|| 1 339|| 90 892 || [[Аустралия]] || [[Муррумбиджи]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |125. || [[Ялунцзян]] || [[Сурет:Ganzi-afueras-d05.jpg |орта|100px|]]|| 1 324|| 150 000 || [[Қытай]] || [[Янцзы]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |126. || [[Игуасу]] || [[Сурет:1 iguazu river.jpg |орта|100px|]]|| 1 320|| 62 000 || [[Бразилия]], [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |127. || [[Вятка]] || [[Сурет:Vyatka-Kirov asv2019-05 img34 Vyatka River.jpg |орта|100px|]]|| 1 314||129 000 || [[Ресей]] || [[Шолман|Кама]] өзенінің саласы || |- |128. || [[Нармада]] || [[Сурет:Omkareshwar1.JPG |орта|100px|]]|| 1 310|| 102 000 || [[Үндістан]] || [[Арабия теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |129. || [[Саладо]] || [[Сурет:Río Salado desde el puente en Suncho Corral hacia el Sur.JPG |орта|100px|]]|| 1 300|| 160 000 || [[Аргентина]] || Ла-Плата сағасы ||[[Атлант мұхиты]] |- |130. || [[Арувими]] || [[Сурет:In Darkest Africa ascending Aruwimi River.jpg |орта|100px|]]|| 1 300|| 116 100 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |131. || [[Кришна (өзен)|Кришна]] || [[Сурет:Krishna River Vijayawada.jpg |орта|100px|]]|| 1 300|| 258 948 || [[Үндістан]] || Бенгал шығанағы ||[[Үнді мұхиты]] |- |132. || [[Норт-Саскачеван]] || [[Сурет:NSR at dusk.jpg |орта|100px|]]|| 1 287|| 122 800 || [[Канада]] || [[Саскачеван (өзен)|Саскачеван]] өзенінің саласы||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |133. || [[Ломами]] || [[Сурет:Swallowtails on bank of Lomami River at Katopa Camp, Democratic Republic of the Congo (cropped).JPG |орта|100px|]]|| 1 280|| 110 000 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |134. || [[Оттава (өзен)|Оттава]] || [[Сурет: Ottawarivermattawa.jpg|орта|100px|]]|| 1 271|| 146 000 || [[Канада]] || [[Әулие Лаврентий өзені]]нің саласы||[[Атлант мұхиты]] |- |135. || [[Керулен]] || [[Сурет:Kherlen River.jpg |орта|100px|]]|| 1 254|| 116 400 || [[Моңғолия]], [[Қытай]] || [[Далайнор]] көлі ||[[Тынық мұхит]] |- |136. || [[Апуримак]] || [[Сурет: Rio apurimac.jpg|орта|100px|]]|| 1 250|| 125 000 || [[Перу]] || [[Укаяли]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |137. || [[Вааль]] || [[Сурет: VaalFromN3.jpg|орта|100px|]]|| 1 250|| 196 438 || [[Оңтүстік Африка Республикасы]] || [[Оранжевая]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |138. || [[Зея]] || [[Сурет:Zeya River and Island.jpg |орта|100px|]]|| 1 242|| 233 000 || [[Ресей]] ||[[Амур]] өзенінің саласы||[[Тынық мұхит]] |- |139. || [[Рейн]] || [[Сурет: Loreley von Spitznack.jpg|орта|100px|]]|| 1 233|| 185 000 || [[Швейцария]], [[Аустрия]], [[Лихтенштейн]], [[Германия]], [[Франция]], [[Нидерланд]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |140. || [[Атабаска (өзен)|Атабаска]] || [[Сурет:Athabasca River JNP.JPG |орта|100px|]]|| 1 231|| 95 300 || [[Канада]] || [[Атабаска (көл)|Атабаска көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |141. || [[Риу-Гранди(өзен)|Риу-Гранди]] || [[Сурет:Rio Grande Brasil na Anhanguera.JPG |орта|100px|]]||1 230|| 170 000 || [[Бразилия]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |142. || [[Канейдиан-Ривер]] || [[Сурет:Canadian River Calvin Oklahoma.jpg |орта|100px|]]|| 1 223||124 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] ||[[Арканзас (өзен)|Арканзас]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |143. || [[Пару]] || [[Сурет:Paroo River Wanaaring-2001-07-01.jpg |орта|100px|]]||1 210||60 095|| [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |144. || [[Кунене]] || [[Сурет:Cunene river, angola 01.jpg |орта|100px|]]|| 1 207|| 109 832 || [[Ангола]], [[Намибия]]|| мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |145. || [[Санкуру]] || [[Сурет:Sankuru River entering Kasai River NASA.jpg |орта|100px|]]|| 1 200|| 156 000|| [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Касаи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |146. || [[Рио-Колорадо]]|| [[Сурет: Tour24.jpg|орта|100px|]]|| 1 200|| 350 000 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |147. || [[Саламат]] || [[Сурет:Charirivermap.png |орта|100px|]]|| 1 200||90 000 || [[Судан]], [[Чад]] || [[Шари]] өзенінің саласы || |- |148. || [[Десагуадеро]] || [[Сурет:Río Desaguadero Argentina.jpg |орта|100px|]]|| 1 200|| 248 000 || [[Аргентина]] || [[Рио-Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |149. || [[Әулие Лаврентий өзені|Әулие Лаврентий]] || [[Сурет:Fleuve Saint-Laurent - Quebec.jpg |орта|100px|]]||1 197|| 1 030 000 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |150. || [[Шу (өзен)|Шу]] || [[Сурет:Река Шу возле посёлка Кайнар.JPG |орта|100px|]]||1 186|| 67 500 || [[Қырғызстан]], [[Қазақстан]] ||Ащысу ойысы || |- |151. || [[Хонгха]] || [[Сурет:Long Bien Bridge Sunset.jpg |орта|100px|]]|| 1 183|| 158 000 || [[Қытай]], [[Вьетнам]] || [[Бакбо]] шығанағы ||[[Тынық мұхит]] |- |152. || [[Камадугу-Йобе]] || [[Сурет:Beautiful boat in River Yobe, Bade town, Gashua.jpg |орта|100px|]]||1 175|| 148 000 || [[Нигерия]], [[Нигер]] || [[Чад көлі]] || |- |153. || [[Милк]] || [[Сурет: MilkriverAB.JPG|орта|100px|]]|| 1 173|| 61 642 ||[[Америка Құрама Штаттары]], [[Канада]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |154. || [[Грин-Ривер]] || [[Сурет:Mineral-Bottom.jpg |орта|100px|]]|| 1 170|| 125 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |155. || [[Эльба]] || [[Сурет:Koenigstein Saxony pic01 2007 04 22.jpg |орта|100px|]] || 1 165 || 148 268 || [[Чехия]], [[Германия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |156. || [[Уайт-Ривер]] || [[Сурет:White River Arkansas.jpg |орта|100px|]] || 1 162 || 71 911 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |157. || [[Демьянка (өзен)|Демьянка]] || [[Сурет: Demyanka river Russia, 30 июня 2015, N 59,463098 E 71,055572.jpg|орта|100px|]] || 1 160 || 34 800 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |158. || [[Анадыр]] || [[Сурет:Пробуждение после длительной зимы двух рек Анадырь и Белая.jpg |орта|100px|]] || 1 152 || 191 000 || [[Ресей]] || [[Беринг теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |159. || [[Қызыл-Ирмак]] || [[Сурет:Kızılırmak River.jpg |орта|100px|]] || 1 151 || 77 100 || [[Түркия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |160. || [[Тиете]] || [[Сурет:Rio Tietê Barra Bonita 150606 REFON.jpg |орта|100px|]] || 1 150 || 150 000 || [[Бразилия]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |161. || [[Омолон]] || [[Сурет:Kolymarivermap.png |орта|100px|]] || 1 150 || 118 600 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |162. || [[Гильменд]] || [[Сурет: Aerial photograph of Helmand River at Gereshk in 2011.jpg|орта|100px|]] || 1 150 || 500 000 || [[Ауғанстан]], [[Иран]] || [[Хамун]] көлі || |- |163. || [[Теджен]] || [[Сурет:Jam Qasr Zarafshan.jpg |орта|100px|]] || 1 150 || 70 600 || [[Ауғанстан]], [[Иран]], [[Түрікменстан]] || [[Қарақұм]] шөлі|| |- |164. || [[Джеймс]] || [[Сурет:JamesRiverWG.JPG |орта|100px|]] || 1 143 || 53 491 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |165. || [[Капуас]] || [[Сурет:Kapuas River.jpg |орта|100px|]] || 1 143 || 98 749 || [[Индонезия]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |166. || [[Уальяга]] || [[Сурет: Huallaga River.jpg|орта|100px|]] || 1 138 || 95 000 || [[Перу]] || [[Мараньон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |167. || [[Десна]] || [[Сурет:Desna River in Chernihiv.jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 88 900 || [[Ресей]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |168. || [[Джорджина]] || [[Сурет:Georgina River.jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 232 000 || [[Аустралия]] || [[Уорбертон]] өзенінің саласы || |- |169. || [[Вычегда]] || [[Сурет:VytchegdaRiver.jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 121 000 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |170. || [[Гамбия (өзен)|Гамбия]] || [[Сурет:River gambia Niokolokoba National Park.gif |орта|100px|]] || 1 130 || 69 931 || [[Гвинея]], [[Сенегал]], [[Гамбия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |171. || [[Кускоквим]] || [[Сурет:Kuskokwim River (9567268810) (cropped).jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 124 319 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Беринг теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |172. || [[Уэле]] || [[Сурет:Uele river.jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 135 400 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Убанги]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |173. || [[Сепик]] || [[Сурет:Sepik 0266.jpg |орта|100px|]] || 1 126 || 80 321 || [[Папуа — Жаңа Гвинея]], [[Индонезия]] || [[Жаңа Гвинея теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |174. || [[Орхон]] || [[Сурет:Orchon-mongolei.JPG |орта|100px|]] || 1 124<ref>Река Орхон,Оркон https://forum-eurasica.ru/topic/5269-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%BD/{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 132 800 || [[Моңғолия]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |175. || [[Симаррон]] || [[Сурет:Cimarron river near forgan ok.jpg |орта|100px|]] || 1 123<ref>Страны мира. Словарь https://world_countries.academic.ru/1099/%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%BE%D0%BD</ref> || 49 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Арканзас (өзен)|Арканзас]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |176. || [[Атбара]] || [[Сурет:View on the Atbarah, or Black Nile - Ainsworth William Francis - 1870.jpg |орта|100px|]] || 1 120<ref>Энциклопедия / Буква "А" / http://granat.wiki/enc/a/atbara/</ref> || 112 000 || [[Эфиопия]], [[Судан]] || [[Ніл]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |177. || [[Флай]] || [[Сурет:Fly River, Western Province PNG (48726421538).jpg |орта|100px|]] || 1 120 || 76 000 || [[Папуа — Жаңа Гвинея]] || Папуа шығанағы ||[[Тынық мұхит]] |- |178. || [[Цзялинцзян]] || [[Сурет:Jialing river.jpg |орта|100px|]] || 1 119<ref>География - Реки http://erudit.lecto.space/geo.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002051052/http://erudit.lecto.space/geo.html |date=2023-10-02 }}</ref> || 160 000 || [[Қытай]] || [[Янцзы]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |179. || [[Лиард]] || [[Сурет:Liard River.jpg |орта|100px|]] || 1 115<ref>Река Лиард https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/liard-river</ref> || 277 100 || [[Канада]] || [[Макензи өзені|Маккензи]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |180. || [[Чиндуин]] || [[Сурет:R Chindwin.JPG |орта|100px|]] || 1 110<ref>Река Чиндуин http://travellers.ru/reka-chinduin-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002051052/http://travellers.ru/reka-chinduin-reka |date=2023-10-02 }}</ref> || 114 000 || [[Мьянма]] || [[Иравади]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |181. || [[Кванго]] || [[Сурет:Tazua.jpg |орта|100px|]] || 1 100<ref>Водные объекты Анголы https://waterresources.ru/place/angola/</ref> || 263 402 || [[Ангола]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Касай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |182. || [[Чинаб]] || [[Сурет:Chenab River in Akhanoor, India.jpg |орта|100px|]] || 1 100<ref>Чинаб https://megabook.ru/article/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B1</ref> || 138 000 || [[Үндістан]], [[Пәкістан]] || [[Сатладж]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |183. || [[Конда]] || [[Сурет:На Конде.JPG |орта|100px|]] || 1 097<ref>Экспедиция по реке Конда в начале ХХ века https://humus.livejournal.com/3565344.html</ref> || 72 800 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |184. || [[Омь]] || [[Сурет:RiverOm2009.JPG |орта|100px|]] || 1 091<ref>10 фактов про Омь https://geoglob.ru/10-fakts/rivers/reka-om/</ref> || 52 600 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |185. || [[Нэньцзян]] || [[Сурет: 红岸公园眺望嫩江1-2017夏.jpg|орта|100px|]] || 1 089<ref>Нонни https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1067451</ref> || 244 000 || [[Қытай]] || [[Сунхуацзян]] өзенінің саласы||[[Тынық мұхит]] |- |186. || [[Васюган]] || [[Сурет:Vasyugan.jpg |орта|100px|]] || 1 082<ref>Река Васюган (Томская область): длина, водный режим, флора и фауна https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/392837/reka-vasyugan-tomskaya-oblast-dlina-vodnyiy-rejim-flora-i-fauna {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003052606/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/392837/reka-vasyugan-tomskaya-oblast-dlina-vodnyiy-rejim-flora-i-fauna |date=2023-10-03 }}</ref> || 61 800 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |187. || [[Арас]] || [[Сурет:Araz çayı.jpg |орта|100px|]] || 1 072<ref>Аракс река – всё о ней: история, география https://alminur.ru/araks-reka-vsyo-o-nej-istoriya-geografiya-dostoprimechatelnosti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003052606/https://alminur.ru/araks-reka-vsyo-o-nej-istoriya-geografiya-dostoprimechatelnosti/ |date=2023-10-03 }}</ref> || 102 000 || [[Түркия]], [[Армения]], [[Әзірбайжан]], [[Иран]] || [[Кура]] өзенінің саласы || |- |188. || [[Ассинибойн]] || [[Сурет:Assiniboine River. P6080358.JPG |орта|100px|]] || 1 070 <ref>Река Ассинибойн https://stranatur.ru/assiniboine-river.html</ref> || 182 000 || [[Канада]] || [[Ред-Ривер]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |189. || [[Үлкен Юган]] || [[Сурет:Река Большой Юган.JPG |орта|100px|]] || 1 063<ref>Большой Юган https://waterresources.ru/reki/bolshoy-yugan/</ref> || 34 700 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |190. || [[Мая]] || [[Сурет:Mayaokt.jpg |орта|100px|]] || 1 053<ref>Река Мая https://inpath.ru/nature/river/444</ref> || 171 000 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |191. || [[Шамәлі Тынық]] || [[Сурет:IMG 5783 sh.jpg |орта|100px|]] || 1 053<ref>Река Северский Донец — интересные факты https://100vagonov.ru/reka-severskij-donec-interesnye-fakty.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003052606/https://100vagonov.ru/reka-severskij-donec-interesnye-fakty.html |date=2023-10-03 }}</ref> || 98 900 || [[Украина]], [[Ресей]] || [[Дон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |192. || [[Ирири]] || [[Сурет:Iriririvermap.png |орта|100px|]] || 1 050<ref>Ирири https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1305036</ref> || 130 000 || [[Бразилия]] || [[Шингу]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |193. || [[Бандама]] || [[Сурет:Bandama1.JPG |орта|100px|]] || 1 050<ref>Бандама https://waterresources.ru/reki/bandama/</ref> || 98 500 || [[Кот-д’Ивуар]] || [[Гвинея шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |194. || [[Араука]] || [[Сурет:EL HERMOSO RIO ARAUCA (cropped).jpg |орта|100px|]] || 1 050<ref> Реки Латинской Америки: Араука https://latinskayaamerika.blogspot.com/2023/02/blog-post_14.html</ref>|| 18 000 || [[Колумбия]], [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |195. || [[Висла]] || [[Сурет:Kraków Wisła 11.jpg |орта|100px|]] || 1 047<ref>Висла - река самая длинная в бассейне Балтийского моря https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/147824/visla---reka-samaya-dlinnaya-v-basseyne-baltiyskogo-morya{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 198 500 || [[Польша]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |196. || [[Хила]] || [[Сурет:Gila River Middle Fork.2.jpg |орта|100px|]] || 1 044<ref>Хила (приток Колорадо) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1776447</ref> || 151 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |197. || [[Тахо]] || [[Сурет: Estuário do Tejo.jpg|орта|100px|]] || 1 038<ref>Река Тахо – спокойная испанка https://ogeo.info/reki/taho</ref> || 80 600 || [[Испания]], [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |198. || [[Онон]] || [[Сурет:Onon.jpg |орта|100px|]] || 1 032<ref>Река Онон (бассейн реки Шилка) https://megaribolov.ru/index.php/entsiklopediya-rybolova/opisanie-vodoemov/opisanie-rek/1706-reka-onon-bassejn-reki-shilka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180814/https://megaribolov.ru/index.php/entsiklopediya-rybolova/opisanie-vodoemov/opisanie-rek/1706-reka-onon-bassejn-reki-shilka |date=2023-10-03 }}</ref> || 96 200 || [[Моңғолия]], [[Ресей]] || [[Шилка]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |199. || [[Тура]] || [[Сурет: Излучина Туры в Каменке.jpg|орта|100px|]] || 1 030<ref>Река Тура http://rekiurala.ru/reka-tura {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607143401/http://rekiurala.ru/reka-tura |date=2023-06-07 }}</ref> || 80 400 || [[Ресей]] || [[Тобыл]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |200. || [[Селенга (өзен)|Селенга]] || [[Сурет:Selenga2.jpg |орта|100px|]] || 1 024<ref>Селенга. Интересные факты о главной водной артерии Байкала https://lenorlux.livejournal.com/809045.html</ref> || 447 000 || [[Моңғолия]], [[Ресей]] || [[Байкөл]] көлі ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |201. || [[Батыс Двина|Батыс Двина (Даугава)]] || [[Сурет:Daugava (Düna) in Riga - bridges.JPG |орта|100px|]] || 1 020<ref>Западная Двина (Даугава) https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/zapadnaya-dvina-daugava {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180814/https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/zapadnaya-dvina-daugava |date=2023-10-03 }}</ref> || 87 900 || [[Беларусь]], [[Ресей]], [[Латвия]] || Балтық теңізі ||[[Атлант мұхиты]] |- |202. || [[Луара]] || [[Сурет:Loire River Blois.jpg |орта|100px|]] || 1 012<ref>Сад Франции https://nature.1001chudo.ru/france_353.html</ref> || 117 000 || [[Франция]] || [[Бискай шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |203. || [[Флиндерс]] || [[Сурет:Looking downstream along the Flinders River while crossing on the Burke Developmental Road, Normanton, June 2019 02.jpg |орта|100px|]] || 1 004<ref>Флиндерс (река) https://waterresources.ru/reki/flinders-reka/</ref> || 109 000 || [[Аустралия]] || [[Карпентария шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |204. || [[Логоне]] || [[Сурет:Le fleuve logone.jpg |орта|100px|]] || 1 000<ref>Река Логон http://travellers.ru/reka-logon {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180812/http://travellers.ru/reka-logon |date=2023-10-03 }}</ref> || 78 000 || [[Чад]], [[Камерун]] || [[Шари]] өзенінің саласы || |- |205. || [[Қара Вольта]] || [[Сурет:Mouhoun near Dedougou MS 2234.jpg |орта|100px|]] || 1 000<ref>Черная Вольта https://ru.frwiki.wiki/wiki/Volta_Noire</ref> || 140 000 || [[Буркина-Фасо]], [[Кот-д’Ивуар]], [[Гана]] || [[Вольта (өзен)|Вольта]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |206. || [[Олбани]] || [[Сурет:Albany River.JPG |орта|100px|]] || 982<ref>Олбани (река в Канаде) http://www.fishsearch.ru/ribovodstvo/265826.htm</ref> || 135 200 || [[Канада]] || Джеймс шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |207. || [[Северн]] || [[Сурет:Fort Severn by air.jpg |орта|100px|]] || 981<ref>Северн (река в Канаде) https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/83341-severn-reka-v-kanade/</ref> || 101 000 || [[Канада]] || [[Гудзон]] шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |208. || [[Хопёр]] || [[Сурет:Алмазовский заказник. Обрыв на реке Хопёр у деревни Никольевка. На юг.jpg |орта|100px|]] || 979<ref>Река Хопёр: любовь с первого взгляда https://xn----etbdybuabco.xn--p1ai/reka-hoper/</ref> || 61 100 || [[Ресей]] || [[Дон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |209. || [[Мургаб]] || [[Сурет:Murghab river in Mary (2) (46050577842).jpg |орта|100px|]] || 978<ref>Мургаб https://slovar.cc/enc/bse/2020367.html</ref> || 46 900 || [[Ауғанстан]], [[Түрікменстан]] || Қарақұм каналы || |- |210. || [[Нұра]] || [[Сурет:Нура.jpg |орта|100px|]] || 978<ref>Нура - река Нура-Сарысуского бассейна https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/198432/nura---reka-nura-saryisuskogo-basseyna {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231005045600/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/198432/nura---reka-nura-saryisuskogo-basseyna |date=2023-10-05 }}</ref> || 58 100 || [[Қазақстан]] || [[Теңіз (көл, Қорғалжын ауданы)|Теңіз көлі]] || |- |211. || [[Гаскойн]] || [[Сурет:Gascoyne River in Flood - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 978<ref>30 крупнейших рек Австралии https://m.fishki.net/3759319-30-krupnejshih-rek-avstralii.html</ref> || 76 254 || [[Аустралия]] || [[Шарк]] шығанағы ||[[Үнді мұхиты]] |- |212. || [[Бак (өзен)|Бак]] || [[Сурет:Back River (July 2006).jpg |орта|100px|]] || 974<ref>Реки Канады https://womanadvice.ru/reki-kanady</ref> || 106 500 || [[Канада]] || [[Чантри]] шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |213. || [[Эссекибо]] || [[Сурет:Pontoon Crossing at Mango Landing Essequibo River.jpg |орта|100px|]] || 970<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/154610/%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D0%B1%D0%BE</ref> || 155 000 || [[Гайана]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |214. || [[Мезень]] || [[Сурет:Leshukonskoye, Arkhangelsk Oblast, Russia, 164670 - panoramio - Andris Malygin (1).jpg |орта|100px|]] || 966<ref>Мезень https://vsereki.ru/severnyj-ledovityj-okean/bassejn-belogo-morya/mezen {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231005183233/https://vsereki.ru/severnyj-ledovityj-okean/bassejn-belogo-morya/mezen |date=2023-10-05 }}</ref> || 78 000 || [[Ресей]] || [[Ақ теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |215. || [[Тиса]] || [[Сурет:Szeged-tisza3.jpg |орта|100px|]] || 965<ref>Река Тиса на карте https://mapsoid.ru/publ/geografija_mira/reki/reka_tisa_na_karte/30-1-0-1992{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 157 186 || [[Румыния]], [[Мажарстан]], [[Словакия]], [[Сербия]], [[Украина]]|| [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |216. || [[Вах]] || [[Сурет:Понтонный мост через реку Вах.jpg |орта|100px|]] || 964<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1902496</ref> || 76 700 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |217. || [[Журуэна]] || [[Сурет:Juruena River 2009.jpg |орта|100px|]] || 960<ref>30 крупнейших рек Бразилии Источник: https://must-see.top/reki-brazilii/ https://must-see.top/reki-brazilii/</ref> || 160 000 || [[Бразилия]] || [[Тапажос]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |218. || [[Прут]] || [[Сурет:Pruth Giurgiulesti.JPG |орта|100px|]] || 953<ref>Река Прут https://mold.su/dostoprimechatelnosti-moldovy/riul-prut</ref> || 27 500 || [[Румыния]], [[Молдова]], [[Украина]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |219. || [[Карони]] || [[Сурет:Cachamay Puerto Ordaz.jpg |орта|100px|]] || 952<ref>Река Карони https://hmn.wiki/ru/Caron%C3%AD_River_(Venezuela) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006181821/https://hmn.wiki/ru/Caron%C3%AD_River_%28Venezuela%29 |date=2023-10-06 }}</ref> || 95 000 || [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |220. || [[Тым]] || [[Сурет: Tym River.jpg|орта|100px|]] || 950<ref>Тым https://megabook.ru/article/%D0%A2%D1%8B%D0%BC</ref> || 32 300 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |221. || [[Гхагхра]] || [[Сурет:Ghaghara river faizbad.JPG |орта|100px|]] || 950<ref>Значение слова ГХАГХРА в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/1991062.html</ref> || 127 950 || [[Үндістан]], [[Қытай]], [[Непал]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |222. || [[Карун]] || [[Сурет:Ahvaz Karoon Bridge.jpg |орта|100px|]] || 950<ref>Реки в Иране http://iransegodnya.ru/post/view/3646{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 65 230 || [[Иран]] || [[Шатт эл-Араб]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |223. || [[Сава (өзен)|Сава]] || [[Сурет:Sava-Danube-Confluence-2009-08-09.jpg|орта|100px|]] || 945<ref>Река Сава на переднем плане}}</ref> || 95 719 || [[Словения]], [[Хорватия]], [[Босния және Герцеговина]], [[Сербия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |224. || [[Дайамантина]] || [[Сурет:Diamantina.JPG |орта|100px|]] || 941<ref>Water Resources https://waterresources.ru/reki/dayamantina/</ref> || 157 455 || [[Аустралия]] || [[Уорбертон]] өзенінің саласы || |- |225. || [[Танана]] || [[Сурет: Braided Stream FairbanksTananaRiver.jpg|орта|100px|]] || 940<ref>Река Танана - Tanana River https://ru.wikibrief.org/wiki/Tanana_River</ref> || 113 959 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |226. || [[Анабар]] || [[Сурет:Река Анабар (cropped).jpg |орта|100px|]] || 939<ref>Якутия: население, климат, география и история https://ulus.media/2023/06/23/yakutiya-naselenie-klimat-geografiya-i-istoriya/</ref> || 100 000 || [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |227. || [[Неман]] || [[Сурет:Liskiava Neman.jpg |орта|100px|]] || 937<ref>Все реки Информационный сайт о реках России https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/neman{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 98 200 || [[Беларусь]], [[Литва]], [[Ресей]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |228. || [[Паранапанема]] || [[Сурет:Barragem Jurumirim 1.jpg |орта|100px|]] || 929<ref>Паранапанема (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1324737</ref> || 99 600 || [[Бразилия]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]][[Атлант мұхиты]] |- |229. || [[Маас]] || [[Сурет:Maas.jpg |орта|100px|]] || 925<ref>Река Маас – путешественник во времени https://ogeo.info/reki/maas</ref> || 36 000 || [[Франция]], [[Бельгия]], [[Нидерланд]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |230. || [[Уфа (өзен)|Уфа]] || [[Сурет:Bridge over the river Ufa.jpg |орта|100px|]] || 918<ref> Река Уфа https://uraloved.ru/reka-ufa</ref> || 53 100 || [[Ресей]] || [[Ақеділ]] өзенінің саласы || |- |231. || [[Поркьюпайн]] || [[Сурет:Porcupine River YFNWR.jpg |орта|100px|]] || 916<ref>Река Поркьюпайн http://travellers.ru/reka-porkyupajjn{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 61 400 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |232. || [[Эбро]] || [[Сурет:Rio Ebro Miranda.JPG |орта|100px|]] || 910<ref>РЕКИ ИСПАНИИ https://www.promotour.info/spain/river/index.php{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 80 093 || [[Испания]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |233. || [[Рио-Кончос]] || [[Сурет:Río Conchos en Valle de Zaragoza, Chihuahua.jpg |орта|100px|]] || 910<ref>Реки Мексики https://deartravel.ru/5771-reki-meksiki.html</ref> || 62 881 || [[Мексика]] || [[Рио-Гранде]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |234. || [[Да]] || [[Сурет:Sông Đà.jpg |орта|100px|]] || 910<ref>Реки Вьетнама https://www.votpusk.ru/article/vetnam/reki-vetnama{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 52 900 || [[Қытай]], [[Вьетнам]] || [[Хонгха]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |235. || [[Телон]] || [[Сурет:Thelon river oasis.jpg |орта|100px|]] || 904<ref>30 главных рек в Канаде https://must-see.top/reki-kanady/</ref> || 142 400 || [[Канада]] || Гудзон шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |236. || [[Одра]] || [[Сурет:Oder bei Kienitz.JPG |орта|100px|]] || 903<ref>Экологические проблемы Балтийского моря: https://rcycle.net/ekologiya/gidrosfera/ekologicheskie-problemy-baltijskogo-morya-sostoyanie-vod-i-prichiny-zagryazneniya</ref> || 125 000 || [[Польша]], [[Чехия]], [[Германия]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |237. || [[Паранаиба]] || [[Сурет:MedioParanaiba-AraporaXItumbia-MGxGO.jpg |орта|100px|]] || 900<ref>Большая советская энциклопедия Паранаиба https://scanwordbase.ru/vocabulary.php?slug=paranaiba&type=bol-saa-sovetskaa-enciklopedia {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183439/https://scanwordbase.ru/vocabulary.php?slug=paranaiba&type=bol-saa-sovetskaa-enciklopedia |date=2023-10-10 }}</ref> || 34 400 || [[Бразилия]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |238. || [[Комоэ (өзен)|Комоэ]] || [[Сурет:Comoe near Folonzo MS 1262.jpg |орта|100px|]] || 900<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/97477/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%8D</ref> || 74 000 || [[Буркина-Фасо]], [[Кот-д’Ивуар]] || [[Гвинея шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |239. || [[Оти (Пенджари)]] || [[Сурет:Pendjari Fluss.JPG |орта|100px|]] || 900<ref>Оти (река) http://vv-travel.ru/warticle/oti-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183440/http://vv-travel.ru/warticle/oti-reka |date=2023-10-10 }}</ref> || 72 900 || [[Бенин]], [[Буркина-Фасо]], [[Того]], [[Гана]] || Вольта көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |240. || [[Уссури]] || [[Сурет:Река Уссури у посёлка Горные Ключи.JPG |орта|100px|]] || 897<ref>СООБЩЕНИЕ О РЕКЕ УССУРИ https://obrazovanie-gid.ru/soobscheniya/soobschenie-o-reke-ussuri.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183440/https://obrazovanie-gid.ru/soobscheniya/soobschenie-o-reke-ussuri.html |date=2023-10-10 }}</ref> || 193 000 || [[Ресей]], [[Қытай]] || [[Амур]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |241. || [[Дуеро]] || [[Сурет: Riodouro 27-9-2004.jpg|орта|100px|]] || 897<ref>РЕКИ ИСПАНИИ https://www.promotour.info/spain/river/index.php{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 97 290 || [[Испания]], [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |242. || [[Ла-Гранд]] || [[Сурет:Pano La Grande Riviere.JPG |орта|100px|]] || 893<ref>Река Ла-Гранд https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-la-grand.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183440/https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-la-grand.html |date=2023-10-10 }}</ref> || 97 600 || [[Канада]] || [[Джеймс]] шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |243. || [[Ветлуга]] || [[Сурет:Ветлуга близ Шарьи.jpg |орта|100px|]] || 889<ref>Описание реки Ветлуга http://www.turizmvnn.ru/cont/show/3661/</ref> || 39 400 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |244. || [[Курейка]] || [[Сурет:Река Курейка.JPG |орта|100px|]] || 888<ref>Какие реки впадают в Енисей? https://dzen.ru/a/Xf8rtuMGLACvns1V?utm_referer=yandex.kz</ref> || 44 700 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |245. || [[Ред-Ривер]] || [[Сурет: Red River of the North in Manitoba.jpg|орта|100px|]] || 877<ref>Ред-Ривер https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/676541 </ref> || 111 004 ||[[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || Виннипег (көл)|[[Виннипег]] көлі ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |246. || [[Зерафшан өзені|Зеравшан]] || [[Сурет:Ayni zarafshon river.jpg |орта|100px|]] || 877<ref>Река Заравшан https://www.tourstouzbekistan.com/ru/sights/navoi/reka-zaravshan.html</ref> || 41 860 || [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]] || Қаракөл оазисі || |- |247. || [[Яна]] || [[Сурет:Радуга, РТТ-472 - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 872<ref>РЕКА ЯНА https://xn-----6kcbac1azfofe4cmqhvgl0bzre.xn--p1ai/stati/jakutija/reka-jana.html</ref> || 238 000 || [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |248. || [[Керхе]] || [[Сурет: کرخه.jpg|орта|100px|]] || 870<ref>Большой энциклопедический словарь https://gufo.me/dict/bes/%D0%9A%D0%95%D0%A0%D0%A5%D0%95</ref> || 50 000 || [[Иран]] || [[Тигр]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |249. || [[Қобан]] || [[Сурет:Abin river.JPG |орта|100px|]] || 870<ref>Куда впадает река Кубань, притоки реки и где берет своё начало https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-kuban</ref> || 57 900 || [[Ресей]] || [[Азов теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |250. || [[Алей]] || [[Сурет: Алей в Алейском районе.jpg|орта|100px|]] || 858<ref>Река Алей на карте Алтайского края от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-alej</ref> || 21 100 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |251. || [[Ганале Дориа]] || [[Сурет:Jubbarivermap.png |орта|100px|]] || 858<ref>Река Ганале Дориа https://hmn.wiki/ru/Ganale_Dorya_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231012081641/https://hmn.wiki/ru/Ganale_Dorya_River |date=2023-10-12 }}</ref> || 171 050 || [[Эфиопия]] || [[Джубба]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |252. || [[Гуалегуай]] || [[Сурет:RioGualeguay.JPG |орта|100px|]] || 857<ref>Реки Аргентины на карте https://oreke.ru/yuzhnaya-amerika/reki-argentiny</ref> || 21 536 || [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |253. || [[Черчилл]] || [[Сурет:Goose Bay Labrador (2513512285).jpg |орта|100px|]] || 856<ref>Черчилл (река, впадает в Атлантический океан) https://oglasi.ru/stati/41421-cherchill-reka-vpadaet-v-atlanticheskiy-okean.html</ref> || 79 800 || [[Канада]] || [[Мелвилл]] көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |254. || [[Казан]] || [[Сурет:Kazan Falls Nunavut.jpg |орта|100px|]] || 850<ref>Казан (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1511495</ref> || 71 500 || [[Канада]] || [[Бейкер]] көлі ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |255. || [[Де-Мойн]] || [[Сурет:Des Moines River.jpg |орта|100px|]] || 845<ref>Самые длинные реки в Миннесоте https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-minnesote</ref> || 38 340 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |256. || [[Дубонт]] || [[Сурет:Relief map of Canada.png |орта|100px|]] || 842<ref>Реки Канады https://deartravel.ru/5648-reki-kanady.html</ref> || 57 500 || [[Канада]] || [[Телон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |257. || [[Сура]] || [[Сурет:Sura near Alatyr.jpg |орта|100px|]] || 841<ref>Река Сура https://gotonature.ru/1864-reka-sura.html</ref> || 67 500|| [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |258. || [[Хилок]] || [[Сурет:River Khilok near Khilok station 1.jpg |орта|100px|]] || 840<ref>СООБЩЕНИЕ ПРО РЕКУ ХИЛОК https://obrazovanie-gid.ru/soobscheniya/soobschenie-pro-reku-hilok.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231014143006/https://obrazovanie-gid.ru/soobscheniya/soobschenie-pro-reku-hilok.html |date=2023-10-14 }}</ref> || 38 500 || [[Ресей]] || [[Селенга|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |259. || [[Коппермайн]] || [[Сурет:Rocky Defile, Coppermine River.jpg |орта|100px|]] || 840<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BD</ref> || 50 700 || [[Канада]] || [[Коронейшен]] шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |260. || [[Томь]] || [[Сурет:Река Томь около Нового моста.jpg |орта|100px|]] || 827<ref>По-Сибири https://posibiri.ru/reka-tom/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231014143006/https://posibiri.ru/reka-tom/ |date=2023-10-14 }}</ref> || 62 030 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |261. || [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] || [[Сурет:Тургай.png |орта|100px|]] || 825<ref>Отдых на реке Тургай https://ogeo.info/reki/turgay</ref> || 157 000 || [[Қазақстан]] || [[Шалқартеңіз]] алабы || |- |262. || [[Ашбертон]] || [[Сурет:Ashburton River, Western Australia.jpg |орта|100px|]] || 825<ref>Топ-10 самых больших и длинных рек в Австралии https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-v-avstralii.html</ref>|| 66 850 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |263. || [[Сакарья]] || [[Сурет:TR Sakarya asv2021-10 img28 Sakarya River.jpg |орта|100px|]] || 824<ref>Реки Турции https://www.votpusk.ru/article/turciya/reki-turcii{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 65 000 || [[Түркия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |264. || [[Вэйхэ]] || [[Сурет:Full View of Wei River in Xianyang 2012-09.jpg |орта|100px|]] || 818<ref>Вэйхэ https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1457878</ref> || 135 000 || [[Қытай]] || [[Хуанхэ]] өзеннің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |265. || [[Пясина]] || [[Сурет:Ice block in the Pyasina river delta.jpg |орта|100px|]] || 818<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/3486706</ref> || 182 000 || [[Ресей]] || [[Кар теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |266. || [[Учур]] || [[Сурет: Aldan.png|орта|100px|]] || 812<ref>Учур https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1158929</ref> || 113 000 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |267. || [[Рона]] || [[Сурет:Bisse de Clavau-2.jpg |орта|100px|]] || 812<ref> река Рона https://www.meteorologiaenred.com/ru/%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BD.html</ref> || 98 000 || [[Швейцария]], [[Франция]] || [[Лион шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |268. || [[Чубут]] || [[Сурет:Rawson desde el rio chubut.JPG |орта|100px|]] || 810<ref>Географическая энциклопедия https://slovariki.org/geograficeskaa-enciklopedia/7715</ref> || 53 801 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |269. || [[Завхан]] || [[Сурет:Zavhan river.jpg |орта|100px|]] || 808<ref>Водные ресурсы Монголии https://www.best-country.com/ru/asia/mongolia/water_source</ref> || 150 000 || [[Моңғолия]] || [[Айраг-Нұр]] көлі || |- |270. || [[Варта]] || [[Сурет:Wartakw.jpg |орта|100px|]] || 808<ref>Река Варта http://travellers.ru/reka-varta {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231015182248/http://travellers.ru/reka-varta |date=2023-10-15 }}</ref> || 53 700 || [[Польша]] || [[Одра]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |271. || [[Нарын (өзен, Қырғызстан)|Нарын]] || [[Сурет:Naryn river.jpg |орта|100px|]] || 807<ref>Река Нарын https://www.tourister.ru/world/asia/kyrgyzstan/city/naryn/placeofinterest/27433 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608173826/https://www.tourister.ru/world/asia/kyrgyzstan/city/naryn/placeofinterest/27433 |date=2023-06-08 }}</ref> || 59 900 || [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] || [[Сырдария]] өзенінің саласы || |- |272. || [[Тара]] || [[Сурет: Река Тара, Новосибирская область (2005).jpg|орта|100px|]] || 806<ref>Река ТАРА https://dzen.ru/a/ZBiWi7y-TEnWPYYb</ref> || 18 300 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |273. || [[Оңтүстік Буг]] || [[Сурет:Южный Буг возле с. Долгая пристань ( Николаевская область ).jpg |орта|100px|]] || 806<ref>Южный Буг https://studbooks.net/1829514/geografiya/yuzhnyy</ref> || 63 700 || [[Украина]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |274. || [[Инноко]] || [[Сурет:Aerial view of the Innoko river in summer.jpg |орта|100px|]] || 805<ref>Инноко https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1506414</ref> || 36 517 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Юкон]] өзенінің саласы || [[Тынық мұхит]] |- |275. || [[Коюкук]] || [[Сурет:Bettles and the Koyukuk River.jpg |орта|100px|]] || 805<ref>Река Коюкук http://travellers.ru/reka-koyukuk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231016190754/http://travellers.ru/reka-koyukuk |date=2023-10-16 }}</ref> || 82 880 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |276. || [[Саут-Саскачеван]] || [[Сурет:South Saskatchewan River.jpg |орта|100px|]] || 805<ref>ОБЩАЯ ИНФОРМАЦИЯ https://rutraveller.ru/place/64280</ref> || 146 100 || [[Канада]] || [[Саскачеван (өзен)|Саскачеван]] [[Солтүстік Мұзды мұхит]]өзенінің саласы || |- |277. || [[Мета]] || [[Сурет:STS61C-36-0029 Orinoco, Meta Rivers, Colombia and Venezuela January 1986.jpg |орта|100px|]] || 804<ref>Река Мета - Meta River https://ru.wikibrief.org/wiki/Meta_River</ref> || 93 800 || [[Колумбия]], [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |278. || [[Гомати]] || [[Сурет:Gomti at Lucknow.jpg |орта|100px|]] || 800<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8</ref> || 28 000 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |279. || [[Ойыл (өзен)|Ойыл]] || [[Сурет:Ойыл өзені.jpg |орта|100px|]] || 800<ref>Қазақстанның өзен-көлдері. Талас, Шу, Елек, Сарысу, Ойыл өзені https://martebe.kz/aza-stanny-zen-k-lderi-talas-shu-elek-sarysu-ojyl-zeni/</ref> || 31 500 || [[Қазақстан]] || [[Ақтөбе (көл)|Ақтөбе көлі]] || |- |280. || [[Сарысу (өзен)|Сарысу]] || [[Сурет:Сарысу өзені.jpeg |орта|100px|]] || 800<ref>Қазақстанның өзен-көлдері. https://martebe.kz/aza-stanny-zen-k-lderi-talas-shu-elek-sarysu-ojyl-zeni/</ref> || 81 600 || [[Қазақстан]] || [[Телікөл]] || |- |281. || [[Мбому]] || [[Сурет:Pescadores Mbomou.JPG |орта|100px|]] || 800<ref>Реки Демократической Республики Конго https://deartravel.ru/5707-reki-demokraticheskoy-respubliki-kongo.html</ref> || 120 000 || [[Орталық Африка Республикасы]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Убанги]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |282. || [[Селеннях]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 796<ref>Река Селеннях http://travellers.ru/reka-selennyakh {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018165556/http://travellers.ru/reka-selennyakh |date=2023-10-18 }}</ref> || 30 800 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |283. || [[Россоха]] || [[Сурет:Map of basin of Alazeya.png |орта|100px|]] || 790<ref>Россоха (приток Алазеи) https://waterresources.ru/reki/rossoha-pritok-alazei/</ref> || 27 300 || [[Ресей]] || [[Алазея]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |284. || [[Сон]] || [[Сурет:Son River, Umaria district, MP, India.jpg |орта|100px|]] || 780<ref>Большая Советская энциклопедия Сон (река в Индии) https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/87520-son-reka-v-indii/</ref> || 71 900 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |285. || [[Кутеней]] || [[Сурет: Kootenay National Park Kootenay River.JPG|орта|100px|]] || 780<ref>Река Кутеней (река) http://travellers.ru/reka-kutenejj-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018165554/http://travellers.ru/reka-kutenejj-reka |date=2023-10-18 }}</ref> || 50 298 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колумбия өзені|Колумбия]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |286. || [[Виктория (өзен)|Виктория]] || [[Сурет:Victoria River.JPG |орта|100px|]] || 780<ref>ВИКТОРИЯ https://eponym.ru/Object/13 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018165555/https://eponym.ru/Object/13 |date=2023-10-18 }}</ref> || 87 900 || [[Аустралия]] || [[Тимор теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |287. || [[Мерчисон]] || [[Сурет:Murchison River.jpg |орта|100px|]] || 780<ref>Мерчисон http://australia-tour.info/reki-avstralii/reka-merchison.html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 91 252 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |288. || [[Пинега]] || [[Сурет: Pinega Krasnaya gorka.JPG|орта|100px|]] || 779<ref>Пинега https://vsereki.ru/severnyj-ledovityj-okean/bassejn-belogo-morya/severnaya-dvina/pinega {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231019063336/https://vsereki.ru/severnyj-ledovityj-okean/bassejn-belogo-morya/severnaya-dvina/pinega |date=2023-10-19 }}</ref> || 42 600 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |289. || [[Гвадиана]] || [[Сурет:Rio Guadiana no Pomarão.JPG |орта|100px|]] || 778<ref>География. Современная энциклопедия https://gufo.me/dict/geography_modernenc/%D0%93%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0</ref> || 67 700 || [[Испания]], [[Португалия]]|| мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |290. || [[Сена]] || [[Сурет:Sena 2010.JPG |орта|100px|]] || 776<ref>Сена https://megalingva.ru/trv/sena.html</ref> || 78 650 || [[Франция]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |291. || [[Припять]] || [[Сурет:Pripyat near Mozyr.jpg |орта|100px|]] || 775<ref>Самый большой приток Днепра и 4 факта об этой реке https://dzen.ru/a/YV1zygyLtT1pb0CL</ref> || 114 300 || [[Беларусь]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |292. || [[Батыс Буг]] || [[Сурет: Bug wlodawa01b-04.jpg|орта|100px|]] || 772<ref>Западный Буг https://waterresources.ru/reki/zapadnyy-bug/</ref> || 73 470 || [[Польша]], [[Беларусь]], [[Украина]] || [[Нарев]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |293. || [[Луангва]] || [[Сурет:Luangwa river02.jpg |орта|100px|]] || 770<ref>Река Луангва https://tepler.ru/strani/zambia/lusaka/reka-luangva.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231019063335/https://tepler.ru/strani/zambia/lusaka/reka-luangva.html |date=2023-10-19 }}</ref> || 145 700 || [[Замбия]], [[Мозамбик]] || [[Замбези]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |294. || [[Чикой]] || [[Сурет:Река Чикой у села Поворот.jpg |орта|100px|]] || 769<ref>река Чикой, Россия. https://turdays.ru/technology/reka-chikoi-rossiya-issledovatelskaya-rabota-reka-chikoi.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 46 200 || [[Ресей]], [[Моңғолия]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |295. || [[Қашқар (өзен)|Қашқар]] || [[Сурет:China Xinjiang rel location map.svg |орта|100px|]] || 765<ref>Кашгар (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1518314</ref> || 90 800 || [[Қырғызстан]], [[Қытай]] || Такла-Макан шөлі || |- |296. || [[Руперт]] || [[Сурет:Rupert North Road 2.JPG |орта|100px|]] || 763<ref>Река Руперт (река) http://travellers.ru/reka-rupert-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021054259/http://travellers.ru/reka-rupert-reka |date=2023-10-21 }}</ref> || 43 400 || [[Канада]] || Джеймс шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |297. || [[Фортескью]] || [[Сурет: Ophthalmia Dam, Fortescue River.jpg|орта|100px|]] || 760<ref>Фортескью (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1409073</ref> || 49 759 || [[Аустралия]] || мұхит ||[Үнді мұхиты]] |- |298. || [[Тес-Хем]] || [[Сурет:Tes-Hem2.JPG |орта|100px|]] || 757<ref>Водоохранная зона реки Тес-хем https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010320012116100157342-tes-hem.php</ref> || 30 900 || [[Моңғолия]] || [[Убсу-Нұр]] көлі || |- |299. || [[Истмейн]] || [[Сурет: Eastmain River Dec 2005.jpg|орта|100px|]] || 756<ref>Реки Канады https://deartravel.ru/5648-reki-kanady.html</ref> || 46 400 || [[Канада]] || Джеймс шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |300. || [[Солтүстік Сосьва]] || [[Сурет:Северная Сосьва у Берёзово.jpg |орта|100px|]] || 754<ref>Карта реки северная сосьва https://fat-control.ru/karta-reki-severnaya-sos-va/{{Deadlink|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 98 300 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |301. || [[Бёрёлёх]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 754<ref>Бёрёлёх https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/623550</ref> || 17 000 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |302. || [[Рио-Негро]] || [[Сурет:Río Negro Paso del Puerto.jpg |орта|100px|]] || 750<ref>Реки Уругвая https://deartravel.ru/5901-reki-urugvaya.html</ref> || 70 600 || [[Бразилия]], [[Уругвай]] || [[(Уругвай өзен)|Уругвай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |303. || [[Финке]] || [[Сурет:Finke River.jpg |орта|100px|]] || 750<ref>Река Финке - Finke River https://ru.wikibrief.org/wiki/Finke_River</ref> || 115 000 || [[Аустралия]] || [[Эйр]] көлі || |- |304. || [[Аттавапискат]] || [[Сурет:Attawapiskat Town between Attawapiskat River.jpg |орта|100px|]] || 748<ref>Река Аттавапискат (река) http://travellers.ru/reka-attavapiskat-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021054257/http://travellers.ru/reka-attavapiskat-reka |date=2023-10-21 }}</ref> || 50 200 || [[Канада]] || Джеймс шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |305. || [[Киренга]] || [[Сурет:Магистральный 2004 2 - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 746<ref>Водоохранная зона реки Киренга https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18030000312117100007438-kirenga.php</ref> || 46 600 || [[Ресей]] || [[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |306. || [[Медведица]] || [[Сурет:Medveditsa river.jpg |орта|100px|]] || 745<ref>Река Медведица https://gotonature.ru/1730-reka-medvedica.html</ref> || 34 700 || [[Ресей]] || [[Дон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |307. || [[Солтүстік Двина]] || [[Сурет:Dvina.jpg |орта|100px|]] || 744<ref>Северная Двина https://gotonature.ru/1819-reka-severnaja-dvina.html</ref> || 357 000 || [[Ресей]] || [[Ақ теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |308. || [[Сирет]] || [[Сурет:Siretul la Mircesti3.jpg |орта|100px|]] || 740<ref>Сирет (река) https://school11bor.ru/20e12/%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D1%82_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 43 960 || [[Украина]], [[Румыния]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |309. || [[Каниаписко]] || [[Сурет:1445 Eaton Canyon.jpg |орта|100px|]] || 737<ref>Река Каниапискау https://hmn.wiki/ru/Caniapiscau_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021054258/https://hmn.wiki/ru/Caniapiscau_River |date=2023-10-21 }}</ref> || 36 800 || [[Канада]] || [[Коксоак]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |310. || [[Миньцзян]] || [[Сурет:Yibin Yangtze Begins Here.jpg |орта|100px|]] || 735<ref>Миньцзян (приток Янцзы) https://waterresources.ru/reki/mintszyan-pritok-yantszy/</ref> || 140 000 || [[Қытай]] || [[Янцзы]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |311. || [[Квандо]] || [[Сурет:Zambezi River at junction of Namibia, Zambia, Zimbabwe & Botswana.jpg |орта|100px|]] || 735<ref>РЕКА КВАНДО (KWANDO RIVER) https://rutraveller.ru/place/73372</ref> || 96 780 || [[Ангола]], [[Замбия]], [[Намибия]], [[Ботсвана]] || [[Замбези]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |312. || [[Фицрой]] || [[Сурет:Fitzroy River at Fitzroy Crossing.JPG |орта|100px|]] || 733<ref>Река Фицрой http://australia-tour.info/reki-avstralii/reka-ficroj.html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 93 829 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |313. || [[Бердекин]] || [[Сурет:BurdekinRiver1.jpg |орта|100px|]] || 732<ref>Реки впадающие в Тихий океан https://ozeraireki.ru/ocean/tihiy/reki-vpadayushchie-v-tikhij-okean</ref> || 129 700 || [[Аустралия]] || [[Маржанды теңіз]] ||[[Тынық мұхит]] |- |314. || [[Собат]] || [[Сурет:Sobat.jpg |орта|100px|]] || 730<ref>Значение слова СОБАТ в Большом энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/bolshoy/2120140.html</ref> || 350 000 || [[Судан]] || [[Ніл]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |315. || [[Урубамба]] || [[Сурет:Urubamba river (view from the train to Machu-Picchu).jpg |орта|100px|]] || 725<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/143232/%D0%A3%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0</ref> || 60 300 || [[Перу]] || [[Укаяли]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |316. || [[Бұлғын өзені|Бұлғын]] || [[Сурет:Bulgan gol.jpg |орта|100px|]] || 725<ref>УРУНГУ https://sinonim.org/t/%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%83</ref> || 35 440 || [[Моңғолия]], [[Қытай]] || [[Баға-Нұр]] көлі || |- |317. || [[Корантейн]] || [[Сурет: 52-WONOTOBO.JPG|орта|100px|]] || 724<ref>Корантейн https://waterresources.ru/reki/koranteyn/</ref> || 56 000 || [[Суринам]], [[Гайана]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |318. || [[Бальсас]] || [[Сурет:Río Balsas desde Coyuca de Catalán.JPG |орта|100px|]] || 724<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1848339</ref> || 113 100 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |319. || [[Гранд-Бален]] || [[Сурет:Establishing at Great Whale River Preliminary Camp 1922.jpg |орта|100px|]] || 724<ref>Река Гранд-Бален https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-grand-balen.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021212743/https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-grand-balen.html |date=2023-10-21 }}</ref> || 42 700 || [[Канада]] ||Гудзон шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |320. || [[Ред-Дир]] || [[Сурет: Red deer river.jpg|орта|100px|]] || 724<ref>Ред-Дир (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1357269</ref> || 45 100 || [[Канада]] ||[[Саут-Саскачеван]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |321. || [[Каура]] || [[Сурет:Río Caura.jpg |орта|100px|]] || 723<ref>Что предлагает река Каура http://www.olavenesuela.ru/flora-i-fauna/chto-predlagaet-reka-kaura/</ref> || 52 000 || [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |322. || [[Мурат]] || [[Сурет:Murat 07.jpg |орта|100px|]] || 722<ref>Мурат (река) https://dictionary.sensagent.com/%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%20(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)/ru-ru/</ref> || 40 000 || [[Түркия]] || [[Евфрат]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |323. || [[Драва]] || [[Сурет:Villach Drau.JPG |орта|100px|]] || 720<ref>Река Драва https://tepler.ru/strani/slovenia/maribor/reka-drava.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060219/https://tepler.ru/strani/slovenia/maribor/reka-drava.html |date=2023-10-24 }}</ref> || 40 400 || [[Италия]], [[Аустрия]], [[Словения]], [[Хорватия]], [[Мажарстан]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |324. || [[Сурис]] || [[Сурет:Souris, Manitoba.JPG |орта|100px|]] || 720<ref>РЕКА СУРИС (SOURIS RIVER) https://rutraveller.ru/place/74368</ref> || 46 000 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Ассинибойн]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |325. || [[Псёл]] || [[Сурет:Река Псёл у села Самарино 03.JPG |орта|100px|]] || 717<ref>В какую реку впадает река Псел? https://tsaristrussia.ru/faq/v-kakuyu-reku-vpadaet-reka-psel {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060220/https://tsaristrussia.ru/faq/v-kakuyu-reku-vpadaet-reka-psel |date=2023-10-24 }}</ref> || 22 800 || [[Ресей]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |326. || [[Бахр-эль-Газаль]] || [[Сурет:Under an African Sky - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 716<ref>Река Бахр-эль-Газаль http://travellers.ru/reka-bakhr-ehl-gazal {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060216/http://travellers.ru/reka-bakhr-ehl-gazal |date=2023-10-24 }}</ref> || 520 000 || [[Судан]] || [[Ніл]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |327. || [[Адыча]] || [[Сурет: Yana river.png|орта|100px|]] || 715<ref>Адыча https://waterresources.ru/reki/adycha/</ref> || 89 800 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |328. || [[Жем (өзен)|Жем]] || [[Сурет:Эмба, Казахстан - panoramio (3) (cropped).jpg |орта|100px|]] || 712<ref>Аягөз, Нұра, Жем , Сағыз өзені https://martebe.kz/ajag-z-n-ra-zhem-sa-yz-zeni/</ref> || 40 400 || [[Қазақстан]] || [[Каспий теңізі]] || |- |329. || [[Ингода]] || [[Сурет:Скалы Сухотино (2).JPG |орта|100px|]] || 708<ref>Река Ингода https://gotonature.ru/2007-reka-ingoda.html</ref> || 37 200 || [[Ресей]] || [[Шилка]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |330. || [[Туул]] || [[Сурет:Tuul River Mongolia.JPG |орта|100px|]] || 704<ref>Реки Монголии https://deartravel.ru/5774-reki-mongolii.html</ref> || 49 840 || [[Моңғолия]] || [[Орхон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |331. || [[Хей]] || [[Сурет:Hay River, NWT.jpg |орта|100px|]] || 702<ref>Река Хей https://tepler.ru/strani/canada/britanskaya-kolumbiya/reka-hey.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060216/https://tepler.ru/strani/canada/britanskaya-kolumbiya/reka-hey.html |date=2023-10-24 }}</ref> || 48 200 || [[Канада]] || [[Үлкен Еріксіздер көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |332. || [[Барвон]] || [[Сурет:Collarenebri (2).JPG |орта|100px|]] || 700<ref>30 крупнейших рек Австралии https://m.fishki.net/3759319-30-krupnejshih-rek-avstralii.html</ref> || ? || [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |333. || [[Сым (өзен)|Сым]] || [[Сурет:Сым.jpg |орта|100px|]] || 694<ref>Река Сым в Красноярском крае https://posibiri.ru/reka-sym-v-krasnoyarskom-krae/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060220/https://posibiri.ru/reka-sym-v-krasnoyarskom-krae/ |date=2023-10-24 }}</ref> || 31 600 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |334. || [[Андерсон (өзен)|Андерсон]] || [[Сурет:Relief map of Canada.png |орта|100px|]] || 692<ref>Андерсон https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1728299</ref> || 102 500 || [[Канада]] || [[Бофорт теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |335. || [[Пил]] || [[Сурет: Peel River ferry (48680947101).jpg|орта|100px|]] || 684<ref>Пил (река) https://infoteach.ru/%D0%9F%D0%B8%D0%BB_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 73 600 || [[Канада]] || [[Макензи өзені|Маккензи]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |336. || [[Яки]] || [[Сурет:Yaqui River.jpg |орта|100px|]] || 680<ref>Яки (река) https://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/%D0%AF%D0%BA%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 72 540 || [[Мексика]] || [[Калифорния шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |337. || [[Мун]] || [[Сурет:Mun River Mouth.jpg |орта|100px|]] || 673<ref>Мун https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/661948</ref> || 119 180 || [[Тайланд]] || [[Меконг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |338. || [[Сент-Джон]] || [[Сурет: FrederictonNB SaintJohnRiver.jpg|орта|100px|]] || 673<ref>Сент-Джон https://infoteach.ru/%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 54 986 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Фанди шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |339. || [[Иня]] || [[Сурет: Inya river 2010.jpg|орта|100px|]] || 663<ref>Река Иня на карте от истока в Кемеровской до устья в Новосибирской областях https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-inya</ref> || 17 600 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |340. || [[Талас (өзен)|Талас]] || [[Сурет:201007151135436406250 0.jpg |орта|100px|]] || 661<ref>Қазақстанның өзен-көлдері. https://martebe.kz/aza-stanny-zen-k-lderi-talas-shu-elek-sarysu-ojyl-zeni/</ref> || 52 700 || [[Қырғызстан]], [[Қазақстан]] || [[Мойынқұм шөлі]] || |- |341. || [[Казым]] || [[Сурет:Beloyarsky. Residential quarter (WR).tif |орта|100px|]] || 659<ref>Водоохранная зона реки Казым https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/15020100112115300020203-kazym.php</ref> || 35 600 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |342. || [[Гвадалквивир]] || [[Сурет:Río Guadalquivir Cordoba.jpg |орта|100px|]] || 657<ref>Река Гвадалквивир http://travellers.ru/reka-gvadalkvivir {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060215/http://travellers.ru/reka-gvadalkvivir |date=2023-10-24 }}</ref> || 56 978 || [[Испания]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |343. || [[Кондамин]] || [[Сурет:Condamine R.JPG |орта|100px|]] || 657<ref>30 крупнейших рек Австралии https://must-see.top/reki-avstralii/</ref> || 13 292 || [[Аустралия]] || [[Балонн]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |344. || [[Гоулборн]] || [[Сурет:Golburn-at-Seymour.jpg |орта|100px|]] || 654<ref>30 крупнейших рек Австралии https://m.fishki.net/3759319-30-krupnejshih-rek-avstralii.html</ref> || 23 916 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |345. || [[По]] || [[Сурет:View of the Po from Turin.jpg |орта|100px|]] || 652<ref>Река По на карте Италии от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-po?ysclid=lo4jh0nrm6543628706</ref> || 71 000 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |346. || [[Фиш-Ривер]] || [[Сурет:Fish River Namibia.jpg |орта|100px|]] || 650<ref>Река Фиш-Ривер http://travellers.ru/reka-fish-river?ysclid=lo4k31s8t9353474453 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231029142827/http://travellers.ru/reka-fish-river?ysclid=lo4k31s8t9353474453 |date=2023-10-29 }}</ref> || ? || [[Намибия]] || [[Оранжевая]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |347. || [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] || [[Сурет: Александров Гай Мельница купца Позднякова 1 августа 2017 03.jpg|орта|100px|]] || 650<ref>Большой Узень https://waterresources.ru/reki/bolshoy-uzen/?ysclid=lo4na7owci156507376</ref> || 14 300 || [[Ресей]], [[Қазақстан]] || [[Қамыс-Самар көлдері]] || |- |348. || [[Сож]] || [[Сурет:Soz river.JPG |орта|100px|]] || 648<ref>Сож https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-chyornogo-morya/dnepr/sozh?ysclid=lo4nr7fxvv139295561 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231029141323/https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-chyornogo-morya/dnepr/sozh?ysclid=lo4nr7fxvv139295561 |date=2023-10-29 }}</ref> || 42 100 || [[Беларусь]], [[Ресей]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |349. || [[Чадобец]] || [[Сурет: Устье реки Чадобец.JPG|орта|100px|]] || 647<ref>Чадобец https://infoteach.ru/%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%86{{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 19 700 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |350. || [[Үлкен Хета]] || [[Сурет:Река Хета в июле - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 646<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1876755?ysclid=lo5d0h1t30938740579</ref> || 20 700 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |351. || [[Гаронна]] || [[Сурет: Le Pont-Neuf de Toulouse.jpg|орта|100px|]] || 645<ref>20 крупнейших рек Франции https://must-see.top/reki-frantsii/?ysclid=lo5m18u6ur255062427</ref> || 5 600 || [[Испания]], [[Франция]] || [[Бискай шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |352. || [[Чумыш]] || [[Сурет: Chumysh Yazovo winter 2005.jpg|орта|100px|]] || 644<ref>Река Чумыш: описание и достопримечательности https://fb.ru/article/332062/reka-chumyish-opisanie-i-dostoprimechatelnosti?ysclid=lo5s3bzhde658342231</ref> || 23 900 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |353. || [[Тимптон]] || [[Сурет:Поездка в Нерюнгринский район, 2017 (369).jpg |орта|100px|]] || 644<ref>Оценка современного состояния р. Тимптон и его притоков https://pandia.ru/text/78/413/67900.php?ysclid=lo601iennv70380067{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 44 400 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |354. || [[Нельсон]] || [[Сурет:Nelson River near Norway House, from the air.jpg |орта|100px|]] || 644<ref>Нельсон (река) https://waterresources.ru/reki/nelson-reka/?ysclid=lo62ji17dz730307469</ref> || 1 093 442 || [[Канада]] || [[Гудзон шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |355. || [[Мадре-де-Дьос]] || [[Сурет:Madre de Dios Boca Manu.jpg |орта|100px|]] || 640<ref>Реки Перу https://deartravel.ru/5827-reki-peru.html</ref> || 110 000 || [[Перу]], [[Боливия]] || [[Бени (өзен)|Бени]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |356. || [[Барака]] || [[Сурет: Tokar Delta.jpg|орта|100px|]] || 640<ref>Река Барка https://en.m.wikipedia.org/wiki/Barka_River</ref> || 66 200 || [[Эритрея]], [[Судан]] || [[Қызыл теңіз]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |357. || [[Турухан]] || [[Сурет:Janov Stan (1024x768) für Wikipedia.jpg |орта|100px|]] || 639<ref>Значение слова ТУРУХАН в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2050740.html?ysclid=lo6rt6359y460582216</ref> || 35 800 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |358. || [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Сарыөзен]] || [[Сурет:Малый Узень (Новотулка, Саратовская).jpg |орта|100px|]] || 638<ref>Кіші Өзен https://www.wikidata.kk-kz.nina.az/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D3%A8%D0%B7%D0%B5%D0%BD.html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 13 200 || [[Қазақстан]], [[Ресей]] || [[Қамыс-Самар көлдері]] || |- |359. || [[Полуй]] || [[Сурет:Море разливанное - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 635<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/122313/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B9?ysclid=lo7d8k3aq5529786608</ref> || 21 000 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |360. || [[Рио-Негро]] || [[Сурет:Atardecer Patagones.jpg |орта|100px|]] || 635<ref>Рио-Негро (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1398558?ysclid=lo7i2kncxo96437023</ref> || 132 275 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |361. || [[Саян Окасы]] || [[Сурет:Oka River (Siberia).jpg |орта|100px|]] || 630<ref>Ока (Приток Ангары) протекающая в Бурятии и Иркутской области https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-oka-sayanskaya?ysclid=lo7ik2hyr829575183</ref> || 34 000 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |362. || [[Нараяни]] || [[Сурет:Narayani.jpg |орта|100px|]] || 630<ref>Реки Непала https://waterresources.ru/country/reki-nepal/?ysclid=lo855i6jfp649534331</ref> || 46 300 || [[Непал]], [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |363. || [[Кан]] || [[Сурет:Саяны, исток реки Кан.jpg |орта|100px|]] || 629<ref>Река Кан на карте Красноярского края от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-kan?ysclid=lo85motsm900692475#google_vignette</ref> || 36 900 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |364. || [[Маккуори]] || [[Сурет:Ross Bridge 20201113-015.jpg |орта|100px|]] || 626<ref>Австралия: реки и озера, их особенности, водные обитатели https://tarologiay.ru/nauka/avstraliya-reki-i-ozera-ih-osobennosti-vodnye-obitateli.html?ysclid=lo8fmca6ha931248344</ref> || 74 000 || [[Аустралия]] || [[Барвон]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |365. || [[Бурея]] || [[Сурет:BureyaHPP3.jpg |орта|100px|]] || 623<ref>Река Бурея Амурская область https://gotonature.ru/1989-reka-bureja.html</ref> || 70 700 || [[Ресей]] || [[Амур]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |366. || [[Елек]] || [[Сурет:IlekRiver.jpg |орта|100px|]] || 623<ref>Қазақстанның өзен-көлдері. https://martebe.kz/aza-stanny-zen-k-lderi-talas-shu-elek-sarysu-ojyl-zeni/?ysclid=lo8n38gyon662272299</ref> || 41 300 || [[Ресей]], [[Қазақстан]] || [[Жайық]] өзенінің саласы || |- |367. || [[Куюни]] || [[Сурет:Rio Cuyuni by Sara Lopez.jpg |орта|100px|]] || 618<ref>Реки Гайаны https://www.votpusk.ru/article/gaiana/reki-gaiany?ysclid=lo8w09equn300775186{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 80 000 || [[Венесуэла]], [[Гайана]] || [[Эссекибо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |368. || [[Хортон]] || [[Сурет:Horton River Canada.jpg |орта|100px|]] || 618<ref>Хортон (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1670825?ysclid=lo8we3u7md268958054</ref> || ? || [[Канада]] || [[Франклин шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |369. || [[Боган]] || [[Сурет:Bogan River-Nyngan.JPG |орта|100px|]] || 617<ref>Боган (река) https://waterresources.ru/reki/bogan-reka/?ysclid=lo8xry98ol717717488</ref> || 18 000 || [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |370. || [[Сан-Хуан]] || [[Сурет: Lower San Juan River.jpg|орта|100px|]] || 616<ref>Река Сан - Хуан https://stranatur.ru/san-juan-river.html</ref> || 64 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |371. || [[Инглиш-Ривер]] || [[Сурет:Minnitaki Lake.JPG |орта|100px|]] || 615<ref>Река Инглиш-Ривер http://travellers.ru/reka-inglish-river?ysclid=lo8yeo9jnh432505456{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 52 300 || [[Канада]] || [[Виннипег көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |372. || [[Рио-Десеадо]] || [[Сурет:Meandros en la ría Deseado.jpg |орта|100px|]] || 615<ref>Реки аргентины. Аргентина https://ulodshi.ru/reki-argentiny-argentina-geografiya-opisanie-i-harakteristiki-strany.html</ref> || 14 450 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |373. || [[Березина]] || [[Сурет: Dokshytsy 4a.jpg|орта|100px|]] || 613<ref>Река Березина на карте Белоруссии от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-berezina?ysclid=lo9ltnmd38802867526#google_vignette</ref> || 24 500 || [[Беларусь]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |374. || [[Пелли]] || [[Сурет:Pelly River at Pelly Crossing.JPG |орта|100px|]] || 608<ref>Пелли (река) https://www.wikidata.ru-ru.nina.az/%D0%9F%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0).html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 49 000 || [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |375. || [[Тэкэзе]] || [[Сурет:Tekeze.jpg |орта|100px|]] || 608<ref>Река Текезе https://hmn.wiki/ru/Tekez%C3%A9_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231028151656/https://hmn.wiki/ru/Tekez%C3%A9_River |date=2023-10-28 }}</ref> || 66 800 || [[Эфиопия]], [[Судан]], [[Эритрея]] || [[Атбара]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |376. || [[Гломма]] || [[Сурет:Lakelandscape800.jpg |орта|100px|]] || 604<ref>Гломма – самая протяжённая река Скандинавии https://in-w.ru/glomma/?ysclid=loadaphtau719062391 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231028182147/https://in-w.ru/glomma/?ysclid=loadaphtau719062391 |date=2023-10-28 }}</ref> || 42 441 || [[Норвегия]] || [[Осло-фьорд шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |377. || [[Сокото]] || [[Сурет:Bakolori Reservoir.jpg |орта|100px|]] || 600<ref>Сокото (река) https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%d0%a1%d0%be%d0%ba%d0%be%d1%82%d0%be_(%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231028183159/https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-10-28 }}</ref> || ? || [[Нигер]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |378. || [[Йом]] || [[Сурет:Yom River in Phrae Province.jpg |орта|100px|]] || 600<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2029543?ysclid=lob1k1o3sv789554791</ref> || 55 000 || [[Тайланд]] || [[Нан (өзен)|Нан]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |379. || [[Самара (өзен)|Самара]] || [[Сурет:South bridge Samara.JPG |орта|100px|]] || 594<ref>Река Самара https://gotonature.ru/2003-reka-samara.html</ref> || 46 500 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |380. || [[Ватинский-Еган]] || [[Сурет:Ob river basin.png |орта|100px|]] || 593<ref>Поиск по данным государственного водного реестра https://textual.ru/gvr/index.php?card=192760</ref> || 3 190 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |381. || [[Ырғыз]] || [[Сурет:KZ Aktobe Region Relief.png |орта|100px|]] || 593<ref>Реки Казахстана https://deartravel.ru/5626-reki-kazahstana.html?ysclid=lobjmrpiqi834307962</ref> || 31 600 || [[Қазақстан]] || [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] өзенінің саласы || |- |382. || [[Газимур]] || [[Сурет:Relief Map of Zabaykalsky Krai.png |орта|100px|]] || 592<ref>Водоохранная зона реки Газимур https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/20030200112118100002255-gazimur.php?ysclid=lobp2uv1bg946397548</ref> || 12 100 || [[Ресей]] || [[Арғұн]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |383. || [[Дамодар (өзен)|Дамодар]] || [[Сурет:Damodar River 1.jpg |орта|100px|]] || 592<ref>Река Дамодар - Damodar River https://ru.wikibrief.org/wiki/Damodar_River</ref> || 23 371 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |384. || [[Чусовая]] || [[Сурет:Maksimovsky rock Chusovaya river.jpg |орта|100px|]] || 592<ref>Река Чусовая: описание, история, местоположение, притоки и достопримечательности https://bolshayastrana.com/dostoprimechatelnosti/permskij-kraj/reka-chusovaya-157?ysclid=lobsg2e2m0943788905</ref> || 23 000 || [[Ресей]] || [[Шолман|Кама]] өзенінің саласы || |- |385. || [[Илим]] || [[Сурет:Ust-Ilimsk.jpg |орта|100px|]] || 589<ref>Река Илим Иркутской области: история, фото, описание - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/467183/reka-ilim-irkutskoy-oblasti-istoriya-foto-opisanie?ysclid=lobsr9mgmf83112906 https://fb.ru/article/467183/reka-ilim-irkutskoy-oblasti-istoriya-foto-opisanie?ysclid=lobsr9mgmf83112906</ref> || 30 300 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |386. || [[Боу]] || [[Сурет:Bow-river-banff-np.jpg |орта|100px|]] || 587<ref>Боу (река) https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%BE%D1%83_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 26 200 || [[Канада]] || [[Саут-Саскачеван]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |387. || [[Аллах-Юнь]] || [[Сурет:Aldani jõgi.png |орта|100px|]] || 586<ref>Река Аллах-Юнь https://eldikan.ru/read.asp?link=allax</ref> || 24 200 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |388. || [[Уяндина]] || [[Сурет:Indigirkarivermap.png |орта|100px|]] || 586<ref>УЯНДИНА https://slovar.cc/enc/bse/2052587.html?ysclid=lod2iqds5e3919248</ref> || 177 000 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |389. || [[Бытантай]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 586<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/72169/%D0%91%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9?ysclid=lod2z68lrg324481862</ref> || 40 200 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |390. || [[Тром-Юган]] || [[Сурет:Trom'egan.JPG |орта|100px|]] || 581<ref>Река Тромъёган на карнте от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-tromyogan?ysclid=lod485qjwo561126082</ref> || 55 600 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |391. || [[Скина]] || [[Сурет:Bulkley River flowing into Skeena River near Hazelton, British Columbia.jpg |орта|100px|]] || 579<ref>Скина (река) https://posts24.ru/%D0%A1%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 54 400 || [[Канада]] || [[Чатхэм шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |392. || [[Вага]] || [[Сурет:Vaga River.jpg |орта|100px|]] || 575<ref>Река Вага на карте от истока в Вологодской до устья в Архангельской областях https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-vaga?ysclid=lod8h0hxqn706822906</ref> || 44 800 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |393. || [[Литл-Колорадо]] || [[Сурет:GrandFallsOfTheLittleColoradoRiverByPhilKonstantin.jpg |орта|100px|]] || 573 || 69 000<ref>Литл-Колорадо https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BB-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE</ref> || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |394. || [[Ик]] || [[Сурет:Урочище Чекан. Река Ик..JPG |орта|100px|]] || 571<ref>Река Ик на карте https://mapsoid.ru/publ/geografija_mira/reki/reka_ik_na_karte/30-1-0-1387?ysclid=lodvwuc0df292753928 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231031052547/https://mapsoid.ru/publ/geografija_mira/reki/reka_ik_na_karte/30-1-0-1387?ysclid=lodvwuc0df292753928 |date=2023-10-31 }}</ref> || 18 000 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |395. || [[Эль-Аси (Оронт)]] || [[Сурет:Norias of Hama, Orontes River, Hama, Syria.jpg |орта|100px|]] || 571<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/153835/%D0%AD%D0%BB%D1%8C?ysclid=loedz8a5pl341597524</ref> || 23 000 || [[Ливан]], [[Сирия]], [[Түркия]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |396. || [[Үлкен Патом]] || [[Сурет: Relief Map of Irkutsk Oblast.png|орта|100px|]] || 570<ref>Река Большой Патом (река) http://travellers.ru/reka-bolshojj-patom-reka{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 28 400 || [[Ресей]] || [[Өлөне]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |397. || [[Томпо]] || [[Сурет:Tompo 2019-07-21-23 59 Sentinel-2 L2A.jpg |орта|100px|]] || 570<ref>Река Томпо https://yak.guidebook.ru/zhigansk/places/reka-tompo.html</ref> || 42 700 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |398. || [[Барку]] || [[Сурет:Barcoo River Isisford.jpg |орта|100px|]] || 570<ref>Баркоо Баркоо - https://ru.wiki34.com/wiki/Barcoo https://ru.wiki34.com/wiki/Barcoo</ref> || ? || [[Аустралия]] || [[Купер Крик]] саласы || |- |399. || [[Седедема]] || [[Сурет: Relief Yakutia.png|орта|100px|]] || 567<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%A1%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B0?ysclid=loen731dno642915115</ref> || 18 500 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |400. || [[Джида]] || [[Сурет:Dzhida River. Zakamensky district.jpg |орта|100px|]] || 567<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1952439?ysclid=loenkheq39696483956</ref> || 23 500 || [[Ресей]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |401. || [[Щучья]] || [[Сурет:Ob river basin.png |орта|100px|]] || 565<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%A9%D1%83%D1%87%D1%8C%D1%8F?ysclid=lofbznwfp2951101751</ref> || 12 300 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |402. || [[Турнеэльвен]] || [[Сурет:Fritidsfikse i Tornealv Lappland Sverige.jpg |орта|100px|]] || 565<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/141844/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B5?ysclid=lofciyibj3311195452</ref> || 40 200 || [[Финляндия]], [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |403. || [[Джордж]] || [[Сурет:1362 LK George River (pano).jpg |орта|100px|]] || 565<ref>ДЖОРДЖ РИВЕР https://www.saumonquebec.com/en/northern-quebec/george-river</ref> || 41 700 || [[Канада]] || [[Унгава шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |404. || [[Аллаиха]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 563<ref>Река Аллаиха https://yak.guidebook.ru/chokurdah/places/reka-allaiha.html</ref> || 12 400 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |405. || [[Рио-Гранде-де-Сантьяго]] || [[Сурет:Rio Santiago.jpg |орта|100px|]] || 562<ref>Река Рио-Гранде-де-Сантьяго http://travellers.ru/reka-rio-grande-de-santyago?ysclid=log2wto7pc545311987 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231101183224/http://travellers.ru/reka-rio-grande-de-santyago?ysclid=log2wto7pc545311987 |date=2023-11-01 }}</ref> || 76 400 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |406. || [[Шилка]] || [[Сурет:Паром в сторону Сретенска на Шилке.jpg |орта|100px|]] || 560<ref>Река Шилка Забайкальский край https://gotonature.ru/1997-reka-shilka.html</ref> || 206 000 || [[Ресей]] || [[Амур]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |407. || [[Сасандра]] || [[Сурет:FleuveSassandraPromenade0108.JPG |орта|100px|]] || 560<ref>Определение "Сасандра" в Большой Советской Энциклопедии http://bse.sci-lib.com/article099827.html</ref> || 75 087 || [[Кот-д’Ивуар]] || [[Гвинея шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |408. || [[Сейхан]] || [[Сурет:CatalanBaraji.JPG |орта|100px|]] || 560<ref>Реки Турции https://deartravel.ru/5898-reki-turcii.html</ref> || 20 600 || [[Түркия]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |409. || [[Луапула]] || [[Сурет:River crossing, Pweto, Katanga.jpg |орта|100px|]] || 560<ref>Луапула (река) https://waterresources.ru/reki/luapula-reka/?ysclid=loh9zvutf8568052546</ref> || 265,3 || [[Замбия]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Мверу көлі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |410. || [[Сухона]] || [[Сурет:Velikiy Ustyug and Sukhona River.jpg |орта|100px|]] || 558<ref>Река Сухона https://gotonature.ru/1801-reka-suhona.html</ref> || 50 300 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |411. || [[Овайхи]] || [[Сурет: Owyhee River BLM.jpg|орта|100px|]] || 557<ref>Река Овайхи (река) http://travellers.ru/reka-ovajjkhi-reka?ysclid=lohhk9hfi781896343{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 28 617 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Снейк өзені|Снейк]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |412. || [[Молодо]] || [[Сурет:Lena.svg |орта|100px|]] || 556<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BE?ysclid=lohidl82iz625639506</ref> || 26 900 || [[Ресей]] || [[Өлөне]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |413. || [[Вагай]] || [[Сурет:DiversitivePool.jpg |орта|100px|]] || 555<ref>Река Вагай https://tmn.guidebook.ru/vagay/places/reka-vagay.html</ref> || 23 000 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |414. || [[Кадуна]] || [[Сурет:River Kaduna 10.jpg |орта|100px|]] || 550<ref>Кадуна (река) https://posts24.ru/%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 65 878 || [[Нигерия]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |415. || [[Шайок]] || [[Сурет:Shyok-River.jpg |орта|100px|]] || 550<ref>Шайок притоки, шайок на карте https://pereselenie-info.ru/8727c/%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BA{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || ? || [[Үндістан]], [[Пәкістан]] || [[Үнді өзені|Үнді]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |416. || [[[[Саскачеван (өзен)|Саскачеван]]]] || [[Сурет: Saskatchewan River Bridge.jpg|орта|100px|]] || 550<ref>Река Саскачеван https://stranatur.ru/saskatchewan-river.html</ref> || 335 900 || [[Канада]] || [[Виннипег көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |417. || [[Кемийоки]] || [[Сурет:Kemijoki river by Muurola.jpg |орта|100px|]] || 550<ref>Кемийоки - самая длинная река Финляндии https://www.fishinginfinland.fi/ru_kemijoki {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103142523/https://www.fishinginfinland.fi/ru_kemijoki |date=2023-11-03 }}</ref> || 51 000 || [[Финляндия]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |418. || [[Ингулец]] || [[Сурет:Ріка Інгулець в селі Цибулевому.jpg |орта|100px|]] || 549<ref>Река Ингулец https://klyet.ru/blog/reservoirs/6.html?ysclid=loixo6c85n245519560</ref> || 13 700 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |419. || [[Пинг]] || [[Сурет:Ping River.jpg |орта|100px|]] || 549 || 44 688<ref>Река Пинг https://dir.md/hmong.ru/wiki/Ping_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103182755/https://dir.md/hmong.ru/wiki/Ping_River |date=2023-11-03 }}</ref> || [[Тайланд]] || [[Манам-Чао-Прая|Чаупхрая]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |420. || [[Үлкен Мендерес]] || [[Сурет: Maiandros.jpg|орта|100px|]] || 548<ref>5 самых извилистых рек в мире https://dzen.ru/a/YOWV9xdiiFhbHmWA</ref> || 25 000 || [[Түркия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |421. || [[Чарыш]] || [[Сурет:Charishriver1.jpg |орта|100px|]] || 547<ref>Река Чарыш https://turistka.ru/altai/info.php?ob=1425&ysclid=lojm2cshtw340482870</ref> || 22 200 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |422. || [[Пембина]] || [[Сурет:Pembina River, Alberta.jpg |орта|100px|]] || 547<ref>Пембина (река) https://dictionary.sensagent.com/%D0%9F%D0%95%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9D%D0%90%20%D0%A0%D0%95%D0%9A%D0%90/ru-ru/</ref> || 12 900 || [[Канада]] || [[Атабаска (өзен)|Атабаска]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |423. || [[Бадяриха]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 545<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1845302?ysclid=lojs8bw2k1859416460</ref> || 12 200 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |424. || [[Мозель]] || [[Сурет:080110 wolf mosel.JPG |орта|100px|]] || 544<ref>Река Мозель: описание https://fb.ru/article/335982/reka-mozel-opisanie?ysclid=lojwnnaqzp517370616</ref> || 28 286 || [[Франция]], [[Алмания]], [[Люксембург]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |425. || [[Каслри]] || [[Сурет:Castlereagh R.JPG |орта|100px|]] || 541<ref>Каслри-Ривер https://en.wikipedia.org/wiki/Castlereagh_River</ref> || ? || [[Аустралия]] || [[Маккуари]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |426. || [[Саут-Наханни]] || [[Сурет:Nahanni - VirginiaFalls.jpg |орта|100px|]] || 540<ref>Саут-Наханни https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%9D%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8?ysclid=lojzmgqwdb522952439{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 31 100 || [[Канада]] || [[Лиард]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |427. || [[Стикин]] || [[Сурет:StikineRiverCanyon.JPG |орта|100px|]] || 539<ref>Stikine River https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/stikine-river</ref> || 52 000 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |428. || [[Ахтуба]] || [[Сурет:Achtuba.JPG |орта|100px|]] || 537<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1842749?ysclid=lokf78e8yp758355612</ref> || ?|| [[Ресей]] || Еділ өзенінің саласы || |- |429. || [[Стьюарт]] || [[Сурет:Stewart River.jpg |орта|100px|]] || 533<ref>Стьюарт_(река) https://dictionary.sensagent.com/%D0%A1%D1%82%D1%8C%D1%8E%D0%B0%D1%80%D1%82_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)/ru-ru/</ref> || 51 000 || [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |430. || [[Харрикана]] || [[Сурет:Amos QC skyline.JPG |орта|100px|]] || 533<ref>Река Харрикана (Harricana River) https://www.tourmesto.ru/reka_xarrikana_harricana_river.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231105054704/https://www.tourmesto.ru/reka_xarrikana_harricana_river.html |date=2023-11-05 }}</ref> || 29 300 || [[Канада]] || [[Джеймс шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |431. || [[Оша]] || [[Сурет:Irtysh basin.png |орта|100px|]] || 530<ref>Река Оша на карте Омской области от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-osha?ysclid=loldkvo3bk907994523</ref> || 21 300 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |432. || [[Майн]] || [[Сурет:Würzburg Löwenbrücke.jpg |орта|100px|]] || 524<ref>Река Майн на карте Европы https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-majn?ysclid=lolel5jvpq514025936</ref> || 27 292 || [[Германия]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |433. || [[Ожогина]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 523<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2289696?ysclid=lolktacc5f879727212</ref> || 24 300 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |434. || [[Дунцзян]] || [[Сурет:Dongjiang River01.JPG |орта|100px|]] || 523<ref>Дунцзян https://school11bor.ru/20e12/%D0%94%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B7%D1%8F%D0%BD{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 32 000 || [[Қытай]] || [[Чжуцзян]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |435. || [[Танама]] || [[Сурет:Relief Map of Taymyrsky District.png |орта|100px|]] || 521<ref>Большой энциклопедический словарь https://gufo.me/dict/bes/%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%9C%D0%90?ysclid=lolrs9xn5v527726959</ref> || 23 100 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |436. || [[Марони]] || [[Сурет:Maroni Fluss Sonnenaufgang.jpg |орта|100px|]] || 520<ref>Река Марони Река Марони - https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Maroni https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Maroni</ref> || 65 830 || [[Француз Гвианасы]], [[Суринам]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |437. || [[Берёзовка]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 517<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1859930?ysclid=loltiomy6g908085478</ref> || 24 800 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |438. || [[Инн]] || [[Сурет:Inn bei Kufstein.jpg |орта|100px|]] || 517<ref>Река Инн на карте от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-inn?ysclid=lomfy6npr9971151883</ref> || 25 700 || [[Швейцария]], [[Аустрия]], [[Германия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |439. || [[Ховд]] || [[Сурет:Khovdgol.jpg |орта|100px|]] || 516<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/4695018?ysclid=lomgaj3l1976990130</ref> || 58 000 || [[Моңғолия]] || [[Хар-Ус-Нуур]] көлі || |- |440. || [[Пасак]] || [[Сурет:Pa Sak River bridge in Ayuttaya.JPG |орта|100px|]] || 513<ref>Реки Таиланда https://deartravel.ru/5892-reki-tailanda.html?ysclid=lomsu3cjqz141959465</ref> || 16 291 || [[Тайланд]] || [[Манам-Чао-Прая]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |441. || [[Ка]] || [[Сурет:Sông Lam, đoạn qua Nghi Xuân, Hà Tĩnh.JPG |орта|100px|]] || 513<ref>Реки и озёра Вьетнама https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0.html?ysclid=lomt2f5uoy168790903</ref> || 27 200 || [[Лаос]], [[Вьетнам]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |442. || [[Чуя]] || [[Сурет:Lena.svg |орта|100px|]] || 512<ref>Значение слова ЧУЯ в Современном толковом словаре, БСЭ https://slovar.cc/rus/bse/533253.html</ref> || 18 400 || [[Ресей]] || [[Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |443. || [[Ма]] || [[Сурет:SongMa.JPG |орта|100px|]] || 512<ref>Реки Вьетнама https://www.votpusk.ru/article/vetnam/reki-vetnama?ysclid=lon15sri8y808386830{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 28 400 || [[Вьетнам]], [[Лаос]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |444. || [[Сағыз (өзен)|Сағыз]] || [[Сурет:Сағыз өзені.jpg |орта|100px|]] || 511<ref>Жем - Cағыз өңірі: Тарихи-табиғи ескерткіштер https://tarizhiblog.blogspot.com/p/blog-page_59.html</ref> || 19 400 || [[Қазақстан]] || [[Teнтексор]] сортаңы || |- |445. || [[Платт]] || [[Сурет:Great Blue Heron and immature Bald Eagle on the Platte River.jpg |орта|100px|]] || 510<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82?ysclid=lon78ariv3456242234</ref> || 241 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |446. || [[Вилия]] || [[Сурет:Neris in Vilnius 2019-08-17.jpg |орта|100px|]] || 510<ref>Великолепная Вилия (река): географическое положение, описание - https://fb.ru/article/253583/velikolepnaya-viliya-reka-geograficheskoe-polojenie-opisanie?ysclid=lon7yuszuj944252872</ref> || 24 942 || [[Беларусь]], [[Литва]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |447. || [[Пануко]] || [[Сурет:Rio panuco.JPG |орта|100px|]] || 510<ref>Энциклопедический справочник «Латинская Америка» https://latin_america.academic.ru/2719/%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BE?ysclid=lon8busvnx822763157</ref> || 84 956 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |448. || [[Хукар]] || [[Сурет:Spanien Jucar Ventano del Diablo2.jpg |орта|100px|]] || 509<ref>Хукар https://bigenc.ru/c/khukar-ecea35?ysclid=lonaq5jlh4403800754</ref> || 22 436 || [[Испания]] || [[Валенсия шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |449. || [[Лунгха]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 508<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9B%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%85%D0%B0?ysclid=lonvbztqwg227080582</ref> || 10 300 || [[Ресей]] || [[Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |450. || [[Арга-Сала]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]] || 503<ref>Река Арга-Сала https://yak.guidebook.ru/vilyuysk/places/reka-arga-sala.html</ref> || 47 700 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |451. || [[Москва (өзен)|Москва]] || [[Сурет: ChristSaviourCathedral Views May 2012 20.jpg|орта|100px|]] || 502<ref>Москва. Энциклопедический справочник https://gufo.me/dict/moscow/%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0?ysclid=looa95aotp9794094</ref> || 17 600 || [[Ресей]] || [[Ока]] өзенінің саласы || |- |452. || [[Шідерті өзені|Шідерті]] || [[Сурет:Шідерті өзені.jpg |орта|100px|]] || 502<ref>Қазақстан өзендері https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96</ref> || 15 900 || [[Қазақстан]] || [[Шығанақ (көл)|Шығанақ көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |453. || [[Бур]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]] || 501<ref>Бур (река) https://hmn.wiki/ru/Bur_(river) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231107171412/https://hmn.wiki/ru/Bur_(river) |date=2023-11-07 }}</ref> || 13 900 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |454. || [[Алима]] || [[Сурет:Alima - Congo.JPG |орта|100px|]] || 500<ref>Алима (река) https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%d0%90%d0%bb%d0%b8%d0%bc%d0%b0_(%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231107183700/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-11-07 }}</ref> || ? || [[Конго Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |455. || [[Экуан (өзен)|Экуан]] || [[Сурет:Canada Ontario relief location map.jpg |орта|100px|]] || 500<ref>Река Экуан (Ekwan River) https://openarium.ru/poi/99898972/?ysclid=looonp841w290286689</ref> || ? || [[Канада]] || [[Джеймс шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |456. || [[Сан-Хуан]] || [[Сурет:Río San Juan en la Quebrada de Ullum.jpg |орта|100px|]] || 500<ref>Река Сан-Хуан (Аргентина) - San Juan River (Argentina) https://ru.zahn-info-portal.de/wiki/San_Juan_River_(Argentina){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 39 906 || [[Аргентина]] || [[Десагуадеро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |457. || [[Лимай]] || [[Сурет:ISS012-E-13151 Limay River, El Chocón.jpg |орта|100px|]] || 500<ref>Лимай https://posts24.ru/%D0%9B%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%B9{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 61 723 || [[Аргентина]] || [[Рио-Негро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |458. || [[Эмчу]] || [[Сурет:China Tibet Autonomous Region rel location map.svg |орта|100px|]] || 500<ref>Эмчу https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BC%D1%87%D1%83</ref> || 16 774 || [[Қытай]] || [[Меконг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |459. || [[Бахта]] || [[Сурет:Rekabahta.JPG |орта|100px|]] || 498<ref>Русская https://dic.academic.ru/dic.nsf/russian_history/686/%D0%91%D0%90%D0%A5%D0%A2%D0%90?ysclid=lops42w4cl662762660</ref> || 35 500 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |460. || [[Джубба]] || [[Сурет:Bardere.bridge.jpg |орта|100px|]] || 497<ref>Джубба https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%B1%D0%B1%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231108143250/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%B1%D0%B1%D0%B0 |date=2023-11-08 }}</ref> || 497 504 || [[Сомали]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |461. || [[Гудзон]] || [[Сурет:Hudson river - 1977 (1).tif |орта|100px|]] || 492<ref>Гудзон « Как сообщает www.usa.one https://usa.one/knowledge-base/%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%BE%D0%BD/?ysclid=loq0jg5kn0233448680</ref> || 34 600 || [[Америка Құрама Штаттары]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |462. || [[Смоки]] || [[Сурет:Smoky and Peace rivers.jpg |орта|100px|]] || 492<ref>Смоки-Ривер https://wikious.com/en/Smoky_River{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 50 300 || [[Канада]] ||[[Пис]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |463. || [[Бивер]] || [[Сурет:Beaver River AB.JPG |орта|100px|]] || 491<ref>Бивер (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1365282?ysclid=loq4gvyh4318758181</ref> || 14 500 || [[Канада]] || [[Иле-а-ла-Кросс]] көлі ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |464. || [[Марица өзені|Марица]] || [[Сурет:Maritsa.jpg |орта|100px|]] || 490<ref>Марица (река) https://waterresources.ru/reki/maritsa-reka/?ysclid=loqpx2xyci505169073</ref> || 53 846 || [[Болгария]], [[Грекия]], [[Түркия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |465. || [[Томпсон]] || [[Сурет:Thompson River (5999072883).jpg |орта|100px|]] || 489<ref>Томпсон (река) https://posts24.ru/%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%81%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ||56 000 || [[Канада]] || [[Фрейзер]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |466. || [[Калгоа]] || [[Сурет:Australia New South Wales relief location map.png |орта|100px|]] || 489<ref>Река Калгоа https://hmong.ru/wiki/Culgoa_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231109112759/https://hmong.ru/wiki/Culgoa_River |date=2023-11-09 }}</ref> || ? || [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |467. || [[Иркут]] || [[Сурет:Река Иркут в районе Шаманского утёса. Вид с левого берега.jpg |орта|100px|]] || 488<ref>Иркут - река в Бурятии https://fb.ru/article/254324/irkut---reka-v-buryatii?ysclid=lor47gg3mp484804435</ref> || 15 000 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |468. || [[Белая]] || [[Сурет:Пробуждение после длительной зимы двух рек Анадырь и Белая.jpg |орта|100px|]] || 487<ref>Белая (приток Анадыря) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/619177?ysclid=lorazjd91y860539941</ref> || 44 700 || [[Ресей]] || [[Анадыр]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |469. || [[Ия]] || [[Сурет:Iya river tulun brige.jpg |орта|100px|]] || 486<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%98%D1%8F?ysclid=lorfndoyt4703589724</ref> || 18 100 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |470. || [[Хабур]] || [[Сурет: Khabur,SheikhHamad.jpg|орта|100px|]] || 486<ref>Реки Сирии https://deartravel.ru/5884-reki-sirii.html?ysclid=lorg0oapfg878663862</ref> || 37 081 || [[Түркия]], [[Сирия]] || [[Евфрат]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |471. || [[Нарев]] || [[Сурет:WiKi PL Pultusk20160805a.jpg |орта|100px|]] || 484<ref>НАРЕВ https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/201293?ysclid=lori4woeaq777513348</ref> || 75 175 || [[Беларусь]], [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |472. || [[Дордонь (өзен)|Дордонь]] || [[Сурет:Dordogne 2.jpg |орта|100px|]] || 483<ref>Топ-10 самых длинных рек Франции https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-francii.html?ysclid=lorif37mpx470987079</ref> || 24 000 || [[Франция]] || [[Гаронна]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |473. || [[Мура]] || [[Сурет:Plavajoci mlin na Muri.jpg |орта|100px|]] || 483 || 13 824<ref>Река Мура https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Mura </ref> || [[Аустрия]], [[Словения]], [[Хорватия]], [[Мажарстан]] || [[Драва]] өзенінің бір саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |474. || [[Хейс]] || [[Сурет:YorkFactoryaerial.jpg |орта|100px|]] || 483<ref>Hayes River https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hayes-river</ref> || 108 000 || [[Канада]] || [[Гудзон шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |475. || [[Танюрер]] || [[Сурет:Anadyr.png |орта|100px|]] || 482<ref>Танюрер https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8E%D1%80%D0%B5%D1%80{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 18 500 || [[Ресей]] || [[Анадыр]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |476. || [[Чамбеши]] || [[Сурет:Chambeshi River.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Река Чамбеши http://travellers.ru/reka-chambeshi?ysclid=los5k8dpv1932856084 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231110050405/http://travellers.ru/reka-chambeshi?ysclid=los5k8dpv1932856084 |date=2023-11-10 }}</ref> || ? || [[Замбия]] || [[Луапула]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |477. || [[Комати]] || [[Сурет:Rio Komati gorge cmichaelhoganlowres.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Река Комати https://hmn.wiki/ru/Komati_River{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 50 000 || [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Свазиленд]], [[Мозамбик]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |478. || [[Суринам (өзен)|Суринам]] || [[Сурет:Surinamerivier bij leonsberg.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Река Суринам http://www.turspeak.ru/reka-surinam</ref> || || [[Суринам]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |479. || [[Сона]] || [[Сурет:Gray pont.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/134414/%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0?ysclid=losifk3vpg766892507</ref> || 29 950 || [[Франция]] || [[Рона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |480. || [[Грихальва]] || [[Сурет:Sumidero 5.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Река Грихальва https://en-academic.com/dic.nsf/enwiki/2060467</ref> || 134 400 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |481. || [[Фёй]] || [[Сурет:Leaf River cropped.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Река Фёй (река) http://travellers.ru/reka-fjojj-reka?ysclid=lot5bt7j5k177770987 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231110214700/http://travellers.ru/reka-fjojj-reka?ysclid=lot5bt7j5k177770987 |date=2023-11-10 }}</ref> || 42 500 || [[Канада]] || Гудзон бұғазы ||[[Атлант мұхиты]] |- |482. || [[Фицрой]] || [[Сурет:Fitzroy River Rockhamp.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Река Фицрой http://australia-tour.info/en/reki-avstralii/reka-ficroj-kvinslend.html?ysclid=lot6fo0hd2393966849{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 142 664 || [[Аустралия]] || [[Маржанды теңіз]] ||[[Тынық мұхит]] |- |483. || [[Балонн]] || [[Сурет: StGeorgeBalonneRiver.JPG|орта|100px|]] || 479<ref>Река Балонн https://wiki2.org/en/Balonne_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231111112117/https://wiki2.org/en/Balonne_River |date=2023-11-11 }}</ref> || 136 014 || [[Аустралия]] || [[Калгоа]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |484. || [[Коркодон]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 476<ref>Географическая энциклопедия - коркодон http://www.terminy.info/geography/geographical-encyclopedia/korkodon</ref> || 42 800 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |485. || [[Мана]] || [[Сурет:Mana river 1.jpg |орта|100px|]] || 475<ref>Энциклопедический словарь https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/81706/%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%90?ysclid=loughxipf315458150</ref> || 9 300 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |486. || [[Майн]] || [[Сурет:Würzburg Löwenbrücke.jpg |орта|100px|]] || 475<ref>Водоохранная зона реки Майн https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19050000212119000110807-majn.php?ysclid=louh4ce09w566728109</ref> || 32 800 || [[Ресей]] || [[Анадыр]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |487. || [[Эгийн-Гол]] || [[Сурет:EgiinGol.jpg |орта|100px|]] || 475<ref>Река Эгийн-Гол http://travellers.ru/reka-ehgijjn-gol?ysclid=lov39qsn2t777707612 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231112062344/http://travellers.ru/reka-ehgijjn-gol?ysclid=lov39qsn2t777707612 |date=2023-11-12 }}</ref> || 49 100 || [[Моңғолия]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |488. || [[Уиниск]] || [[Сурет:Winisk River.jpg |орта|100px|]] || 475<ref>Значение слова уиниск https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D1%83%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BA</ref> || 67 300 || [[Канада]] || [[Гудзон шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |489. || [[Джейхан (өзен)|Джейхан]] || [[Сурет:Ceyhan River.jpg |орта|100px|]] || 474<ref>Джейхан https://slovariki.org/geograficeskaa-enciklopedia/2007</ref> || 21 200 || [[Түркия]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |490. || [[Қарасу (Түркия)|Қарасу]] || [[Сурет:Kemah 09 1984 Karasutal.jpg |орта|100px|]] || 470<ref>Энциклопедический словарь https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/78023/%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%A3?ysclid=lovpjmbazv875080981</ref> || 22 000 || [[Түркия]] || [[Евфрат]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |491. || [[Ло]] || [[Сурет:Song Lo.JPG |орта|100px|]] || 470<ref>Река Ло https://hmn.wiki/ru/L%C3%B4_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231112182102/https://hmn.wiki/ru/L%C3%B4_River |date=2023-11-12 }}</ref> || 39 000 || [[Қытай]], [[ Вьетнам]] || [[Хонгха]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |492. || [[Бэйцзян]] || [[Сурет:201609 Wenjiang and Yingde–Foshan Road.jpg |орта|100px|]] || 468<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/72192/%D0%91%D1%8D%D0%B9%D1%86%D0%B7%D1%8F%D0%BD?ysclid=lovtetz54g202757048</ref> || 45 900 || [[Қытай]] || [[Чжуцзян]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |493. || [[Уда]] || [[Сурет:Уда.jpg |орта|100px|]] || 467<ref>Река Уда: описание, фото https://fb.ru/article/248355/reka-uda-opisanie-foto?ysclid=lowi8kl6vf443590331</ref> || 34 800 || [[Ресей]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |494. || [[Моно]] || [[Сурет:Mono river in Grand-Popo, Benin.jpg |орта|100px|]] || 467<ref>Моно (река) https://posts24.ru/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 20 000 || [[Того]] || [[Гвинея шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |495. || [[Кас]] || [[Сурет:Р.Кас.jpg |орта|100px|]] ||464<ref>Водоохранная зона реки Кас https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010400112116100028831-kas-(bol.-kas).php?ysclid=lowy6zqx90392506551</ref> || 11 200 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |496. || [[Елогуй]] || [[Сурет:Russia edcp relief location map.jpg |орта|100px|]] || 464<ref>Река Елогуй http://travellers.ru/reka-elogujj?ysclid=lowyg7a9zr496094246 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113134500/http://travellers.ru/reka-elogujj?ysclid=lowyg7a9zr496094246 |date=2023-11-13 }}</ref> || 25 100 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |497. || [[Ворскла]] || [[Сурет:Vorskla River near New Sanzary.JPG |орта|100px|]] || 464<ref>Река Ворскла на карте от истока в Белгородской области до устья в Украине https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-vorskla?ysclid=lox3bsoh5r5431485</ref> || 14 700 || [[Ресей]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |498. || [[Нечако]] || [[Сурет:Nechako River.jpg |орта|100px|]] || 462<ref>Река Нечако http://travellers.ru/reka-nechako?ysclid=lox3oaf45w294729118 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113161105/http://travellers.ru/reka-nechako?ysclid=lox3oaf45w294729118 |date=2023-11-13 }}</ref> || 47 100 || [[Канада]] || [[Фрейзер]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |499. || [[Кабул (өзен)|Кабул]] || [[Сурет:Confluence two rivers in KPK, Pakistan.jpg |орта|100px|]] || 460<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/91929/%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%BB?ysclid=lox81xiu30472240524</ref> || 75 000 || [[Ауғанстан]], [[Пәкістан]] || [[Үнді өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |500. || [[Каликсэльвен]] || [[Сурет:OvermorjarvFromKalixRiver200607.JPG |орта|100px|]] || 460<ref>Каликс-Эльв https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/560366</ref> || 18 130 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |501. || [[Кларэльвен]] || [[Сурет:Trysilelva-2007.JPG |орта|100px|]] || 460<ref>Кларэлвен - Klarälven https://ru.wikibrief.org/wiki/Klar%C3%A4lven</ref> || 11 820 || [[Швеция]] || [[Венерн]] көлі||[[Атлант мұхиты]] |- |502. || [[Онгерманэльвен]] || [[Сурет:Sandö Bridge Sweden.jpg |орта|100px|]] || 460<ref>Онгерманэльвен https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%9E%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D0%BD{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 32 000 || [[Швеция]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |503. || [[Умеэльвен]] || [[Сурет:Ume alv in Umea.jpg |орта|100px|]] || 460<ref>Реки Швеции https://www.votpusk.ru/article/shveciya/reki-shvecii{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 26 700 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |504. || [[Молога]] || [[Сурет:Вид вверх по течению Мологи-1.JPG |орта|100px|]] || 456<ref>Река Молога: на карте, исток и устье, география, рыбалка, особенности и фото https://proreki.ru/reki/rossiya/reka-mologa-na-karte-istok-i-uste-geografiya-rybalka-osobennosti-i-foto/?ysclid=loyfkqv6zv183178229</ref> || 29 700 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |505. || [[Кіші Заб]] || [[Сурет:Lake Dukan 02.JPG |орта|100px|]] || 456<ref>Малый Заб https://school11bor.ru/20e12/%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%B1{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 19 400 || [[Иран]], [[Ирак]] || [[Тигр]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |506. || [[Ду]] || [[Сурет:Lac des Brenets 2008.jpg |орта|100px|]] || 453<ref>СЕВЕРНАЯ ШВЕЙЦАРИЯ https://dahuhunter.heliohost.org/trans2/trans2.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231114161149/https://dahuhunter.heliohost.org/trans2/trans2.shtml |date=2023-11-14 }}</ref> || 7 710 || [[Швейцария]], [[Франция]] || [[Сона (өзен)|Сона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |507. || [[Кова]] || [[Сурет:Kova.jpg |орта|100px|]] || 452<ref>Водоохранная зона реки Кова https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/16010300212116200018430-kova.php?ysclid=loyncfrb7p192343392</ref> || 11 700 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |508. || [[Идэр]] || [[Сурет:IderiinGol.JPG |орта|100px|]] || 452<ref>Российские универсальные энциклопедии http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/050/759.htm</ref> || 24 555 || [[Моңғолия]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |509. || [[Гауя]] || [[Сурет:Ergeljuklintis424aug037qg.jpg |орта|100px|]] || 452<ref>Гауя https://bigenc.ru/c/gauia-4b1e2e?ysclid=lozbsjijj1688964871 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231119064953/https://bigenc.ru/c/gauia-4b1e2e?ysclid=lozbsjijj1688964871 |date=2023-11-19 }}</ref> || 8 900 || [[Латвия]], [[Эстония]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |510. || [[Перибонка]] || [[Сурет:Riviere-peribonka.JPG |орта|100px|]] || 451<ref>Река Перибонка https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-peribonka.html?ysclid=lozc2hhf2d575249589 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231115054127/https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-peribonka.html?ysclid=lozc2hhf2d575249589 |date=2023-11-15 }}</ref> || 28 200 || [[Канада]] || [[Сен-Жан]] көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |511. || [[Арктик-Ред-Ривер]] || [[Сурет:Arctic red river tsigatchic.jpg |орта|100px|]] || 450<ref>Арктик-Ред-Ривер https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1732551?ysclid=loznwtb93f725117718</ref> || 18 800 || [[Канада]] || [[Макензи өзені|Маккензи]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |512. || [[Лхаса (өзен)|Лхаса]] || [[Сурет: 中国西藏拉萨市 China Lhasa Tibet China Xinjiang Urumqi Welcome - panoramio (18).jpg|орта|100px|]] || 450<ref>Река Лхаса (река) http://travellers.ru/reka-lkhasa-reka?ysclid=lozo94247n663697026 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231115112300/http://travellers.ru/reka-lkhasa-reka?ysclid=lozo94247n663697026 |date=2023-11-15 }}</ref> || 26 000 || [[Қытай]] || [[Брахмапутра өзені|Брахмапутра]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |513. || [[Сент-Пол]] || [[Сурет:River and waterways @ Liberia, Africa - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 450<ref>Сент-Пол (река) https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%9F%D0%BE%D0%BB_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231115150016/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%9F%D0%BE%D0%BB_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-11-15 }}</ref> || 21 900 || [[Гвинея]], [[Либерия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |514. || [[Лулеэльвен]] || [[Сурет:Harspranget.jpg |орта|100px|]] || 450<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2150656?ysclid=lozwax49r9314814501</ref> || 25 240 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |515. || [[Порсук]] || [[Сурет:Eskişehir Porsuk River.JPG |орта|100px|]] || 448<ref>Порсук https://waterresources.ru/reki/porsuk/?ysclid=lp02zh02zg359028002</ref> || 11 325 || [[Түркия]] || [[Сакария]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |516. || [[У (өзен)|У]] || [[Сурет:Nam ou 1.jpg |орта|100px|]] || 448<ref>Река У (река) http://travellers.ru/reka-u-reka?ysclid=lp03a909mo807596495{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 24 500 || [[Лаос]] || [[Меконг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |517. || [[Влтава]] || [[Сурет:Stechovice reservoir Vltava 7328.JPG |орта|100px|]] || 446<ref>На какой реке стоит Прага https://dzen.ru/a/XpQBoZZBLjOqw9_b</ref> || 28 000 || [[Чехия]] || [[Эльба]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |518. || [[Дэлгэр-Мурен]] || [[Сурет:Delgermoron.jpg |орта|100px|]] || 445<ref>Река дэлгэр мурен https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&action=edit</ref> || 26 640 || [[Моңғолия]], [[Ресей]] || [[Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |519. || [[Сан (өзен)|Сан]] || [[Сурет:San Sobien Sanok.jpg |орта|100px|]] || 444<ref>Сан, Сянъ, река на Украине и в Польше https://proza.ru/2017/12/14/1318?ysclid=lp0yq5la97659204707</ref> || 16 700 || [[Польша]], [[Украина]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |520. || [[Ясачная]] || [[Сурет:Устье реки Ясачная.jpg |орта|100px|]] || 441<ref>ЯСАЧНАЯ https://catcher.fish/enciklopedia/vodoemy/dfo/yasachnaya/</ref> || 35 900 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |521. || [[Юснан]] || [[Сурет:Ljusnan Solnedgång Älvros2.jpg |орта|100px|]] || 440<ref>Большой энциклопедический словарь - юснан (ljusnan) http://www.terminy.info/literature/great-encyclopedic-dictionary/yusnan-ljusnan</ref> || 19 800 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |522. || [[Мэрэб (Гаш)]] || [[Сурет:Kassala,Gash river.jpg |орта|100px|]] || 440<ref>Мэрэб, река (Восточная Африка) http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar14353219&strq=l_siz=20</ref> || 15 000 || [[Эритрея]], [[Эфиопия]], [[Судан]] ||Шығыс Судан жазықтарындағы құмдар || |- |523. || [[Лоа]] || [[Сурет:Río Loa en Calama.jpg |орта|100px|]] || 440<ref>Лоа (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/653894?ysclid=lp1j4b85cq161319142</ref> || 33 600 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |524. || [[Чорох]] || [[Сурет:Choruh 01.jpg |орта|100px|]] || 438<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/150538/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%85?ysclid=lp2aoh7gvj846997702</ref> || 22 000 || [[Түркия]], [[Грузия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |525. || [[К`Аппель]] || [[Сурет:QuAppelleRiverHwy2.jpg |орта|100px|]] || 435<ref>Река К’Аппель http://travellers.ru/reka-k-appel?ysclid=lp2b2t74we598600684 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231117073640/http://travellers.ru/reka-k-appel?ysclid=lp2b2t74we598600684 |date=2023-11-17 }}</ref> || 51 000 || [[Канада]] ||[[Ассинибойн]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |526. || [[Буюнда]] || [[Сурет:Долина Буюнды - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 434<ref>Буюнда (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/826233?ysclid=lp2n004md8615198827</ref> || 24 800 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |527. || [[Невольничья]] || [[Сурет:Fort Smith Nashornpelikane 1 98-07-01.jpg |орта|100px|]] || 434<ref>Невольничья https://waterresources.ru/reki/nevolnichya/?ysclid=lp2nb3gk7a156063682</ref> || 616 400 || [[Канада]] || [[Үлкен Еріксіздер көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |528. || [[Дубчес]] || [[Сурет: Russia edcp location map.svg|орта|100px|]] || 433<ref>Дубчес https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%94%D1%83%D0%B1%D1%87%D0%B5%D1%81{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 15 300 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |529. || [[Ваг]] || [[Сурет:Rieka Vah - Piestany.jpg |орта|100px|]] || 433<ref>Ваг https://megabook.ru/article/%D0%92%D0%B0%D0%B3</ref> || 19 600 || [[Словакия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |530. || [[Иллинойс (өзен)|Иллинойс]] || [[Сурет:Illinois River, seen from Starved Rock.jpg |орта|100px|]] || 432<ref>Иллинойс (река) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 104 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |531. || [[Бани]] || [[Сурет:Bani river.jpg |орта|100px|]] || 430<ref>Поездка на каноэ по реке Бани в Мали. https://uraltourist.ru/poezdka-na-kanoje-po-reke-bani-v-mali/?ysclid=lp3kziw6px945581854</ref> || 101 000 || [[Мали]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |532. || [[Индальсэльвен]] || [[Сурет:Stadsberget Hammarstrand2.jpg |орта|100px|]] || 430<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2007975</ref> || 26 700 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |533. || [[Эско (Шельда)]] || [[Сурет:Schelde Antwerpen.jpg |орта|100px|]] || 430<ref>Энциклопедический словарь https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/64475/%D0%A8%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0?ysclid=lp43luj5sf970223884</ref>|| 35 500 || [[Франция]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |534. || [[Великая]] || [[Сурет:Pskov asv07-2018 Kremlin aerial6.jpg |орта|100px|]] || 430<ref>Река Великая https://bibliopskov.ru/velikaya.htm?ysclid=lp4ddb5hl3378349033</ref> || 25 200 || [[Ресей]] || [[Псков көлі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |535. || [[Шельда]] || [[Сурет:Tussen Bruille Saint Amand en Hergnies, de Schelde foto1 2013-05-09 13.13.jpg |орта|100px|]] || 430<ref>Энциклопедический словарь https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/64475/%D0%A8%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0?ysclid=lp43luj5sf970223884</ref>|| 35 500 || [[Франция]], [[Бельгия]], [[Нидерланд]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |536. || [[Унжа]] || [[Сурет:Unzha near Kologriv.jpg |орта|100px|]] || 426<ref>Унжа (приток Волги) https://ptpit.ru/learn/WEB_TASKS42/42/2008_09/tur1/18/15.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231118183032/https://ptpit.ru/learn/WEB_TASKS42/42/2008_09/tur1/18/15.htm |date=2023-11-18 }}</ref> || 28 900 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |537. || [[Үлкен Заб]] || [[Сурет:Zap Nehri.jpg |орта|100px|]] || 426<ref>Великая река Заб Великая река Заб - https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Gran_Zab https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Gran_Zab</ref> || 40 300 || [[Түркия]], [[Ирак]] || [[Тигр]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |538. || [[Миссинайби]] || [[Сурет:Missinaibi.jpg |орта|100px|]] || 426<ref>Река Миссинаиби - Missinaibi River https://ru.wikibrief.org/wiki/Missinaibi_River</ref> || 23 500 || [[Канада]] || [[Мус]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |539. || [[Уаикато]] || [[Сурет:Waikato River mouth.jpg |орта|100px|]] || 425<ref>Уаикато (река) https://waterresources.ru/reki/uaikato-reka/?ysclid=lp5k42o3ia342051355</ref> || 13 701 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |540. || [[Лемпа]] || [[Сурет:Lempa River.jpg |орта|100px|]] || 422<ref>Реки Гватемалы https://deartravel.ru/5404-reki-gvatemaly.html?ysclid=lp5kf5kz1z991495284</ref> || 18 246 || [[Гватемала]], [[Гондурас]], [[Сальвадор]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |541. || [[Финлей]] || [[Сурет:Kwadacha Aerial 2016.jpg |орта|100px|]] || 420<ref>Река Финлей (река) http://travellers.ru/reka-finlejj-reka?ysclid=lp5sjr5lwu52451181 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231119180911/http://travellers.ru/reka-finlejj-reka?ysclid=lp5sjr5lwu52451181 |date=2023-11-19 }}</ref> || 43 000 || [[Канада]] || [[Пис]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |542. || [[Лохэ]] || [[Сурет:洛浦公园.jpg |орта|100px|]] || 420<ref>Лохэ (приток Хуанхэ) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%BE%D1%85%D1%8D_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%A5%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%85%D1%8D) </ref> || 30 000 || [[Қытай]] || [[Хуанхэ]] өзеннің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |543. || [[Лямин (өзен)|Лямин]] || [[Сурет:Ob river basin.png |орта|100px|]] || 420<ref>Река Лямин (река) http://travellers.ru/reka-lyamin-reka?ysclid=lp6g1330b9554709628 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231120050618/http://travellers.ru/reka-lyamin-reka?ysclid=lp6g1330b9554709628 |date=2023-11-20 }}</ref> || 14 000 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |544. || [[Ешилырмақ (өзен)|Ешилырмак]] || [[Сурет:AmasyaYesilIrmakManzarasi.jpg |орта|100px|]] || 418<ref>Ешильырмак https://www.wikiznanie.ru/wp/index.php?title=%D0%95%D1%88%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA&ysclid=lp6gci15nx240200341</ref> || 35 865 || [[Түркия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |545. || [[Үлкен Пит]] || [[Сурет:Enisey.png |орта|100px|]] || 415<ref>Река Большой Пит https://naenisee.ru/region/severo-eniseyskiy/area/655?ysclid=lp6tqarkst412195334 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231120112947/https://naenisee.ru/region/severo-eniseyskiy/area/655?ysclid=lp6tqarkst412195334 |date=2023-11-20 }}</ref> || 21 700 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |546. || [[Вишера]] || [[Сурет:Vishera River, Perm Krai.jpg |орта|100px|]] || 415<ref>Река Вишера https://gotonature.ru/1802-reka-vishera.html</ref> || 31 200 || [[Ресей]] || [[Шолман|Кама]] өзенінің саласы || |- |547. || [[Чулуутын-Гол]] || [[Сурет:ChuluutGorge.jpg |орта|100px|]] || 415<ref>Каньон реки Чулуутын-Гол. Монголия https://www.drive2.ru/c/636145268189825713/?ysclid=lp776x0yq1772241622</ref> || 20 000 || [[Моңғолия]] || [[Идэр]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |548. || [[Струма]] || [[Сурет:Struma2.JPG |орта|100px|]] || 415<ref>Струма https://bigenc.ru/c/struma-72946b?ysclid=lp783veyej113651124 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111250/https://bigenc.ru/c/struma-72946b?ysclid=lp783veyej113651124 |date=2024-12-04 }}</ref> || 17 000 || [[Грекия]], [[Болгария]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |549. || [[Татта]] || [[Сурет:Ытык-Кюель1.jpg |орта|100px|]] || 414<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/138423/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0?ysclid=lp78m1y8p8607363911</ref> || 10 200 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |550. || [[Уорбертон]] || [[Сурет:Warburton River.jpg |орта|100px|]] || 412<ref>30 крупнейших рек Австралии https://fishki.net/3759319-30-krupnejshih-rek-avstralii.html</ref> || || [[Аустралия]] || [[Эйр]] көлі || |- |551. || [[Шеллефтеэльвен]] || [[Сурет:Skelleftealv.jpg |орта|100px|]] || 410<ref>Значение слова ШЕЛЛЕФТЕО в Современном толковом словаре, БСЭ https://slovar.cc/rus/bse/533734.html</ref> || 11 600 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |552. || [[Адидже]] || [[Сурет: Ponte Pietra.jpg|орта|100px|]] || 410<ref>Река Адидже http://travellers.ru/reka-adidzhe?ysclid=lp7xcsmc6i399577079 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231121061400/http://travellers.ru/reka-adidzhe?ysclid=lp7xcsmc6i399577079 |date=2023-11-21 }}</ref> || 14 700 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |553. || [[Кута]] || [[Сурет:Lena.svg |орта|100px|]] || 408<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/101364/%D0%9A%D1%83%D1%82%D0%B0?ysclid=lp7z4n3j53604429404</ref> || 12 500 || [[Ресей]] || [[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |554. || [[Био-Био]] || [[Сурет:Bio Bio.jpg |орта|100px|]] || 407<ref>Географическое распределение и режим рек и озер Чили https://litsalonz.online/proza/geograficheskoe-raspredelenie-i-rezhim-rek-i-ozer-chili-10008.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231121181042/https://litsalonz.online/proza/geograficheskoe-raspredelenie-i-rezhim-rek-i-ozer-chili-10008.html |date=2023-11-21 }}</ref> || 24 782 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |555. || [[Мома]] || [[Сурет: Relief Yakutia.png|орта|100px|]] || 406<ref>Река Мома https://gotonature.ru/1881-reka-moma.html</ref> || 30 200 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |556. || [[Тибр]] || [[Сурет:Roma-isola tiberina01.jpg |орта|100px|]] || 405<ref>Река Тибр http://travellers.ru/reka-tibr?ysclid=lp9d5vphkv704721458{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 17 375 || [[Италия]] || [[Тиррен теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |557. || [[Шире]] || [[Сурет:Shire fluss nsanje.jpg |орта|100px|]] || 402<ref>Шире (река) http://vv-travel.ru/warticle/shire-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231122062536/http://vv-travel.ru/warticle/shire-reka |date=2023-11-22 }}</ref> || 149 500 || [[Малави]], [[Мозамбик]] || [[Замбези]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |558. || [[Гедиз]] || [[Сурет:GedizRiver IzmirProvince Turkey.jpg |орта|100px|]] || 401<ref>Гедиз https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1461406?ysclid=lpa31vlfbb820015460</ref> || 17 500 || [[Түркия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |559. || [[Чоканчарава (Рио-Куарто)]] || [[Сурет:Río Chocancharava1.jpg |орта|100px|]] || 400<ref>Чоканчарава https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%A7%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0?ysclid=lpa3bncwzn764375672{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || || [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |560. || [[Питеэльвен]] || [[Сурет:Trollforsen.jpg |орта|100px|]] || 400<ref>Река Питеэльвен https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D0%BD</ref> || 11 285 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |561. || [[Канделария]] || [[Сурет:RIO CANDELARIA - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 400<ref>Река Канделария https://hmong.ru/wiki/Candelaria_River{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 9 228 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |562. || [[Неукен]] || [[Сурет:ISS008-E-6023 Pellegrini Lake, Neuquén River.jpg |орта|100px|]] || 400<ref>Неукен (река) https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231123181347/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-11-23 }}</ref> || 50 770 || [[Аргентина]] || [[Рио-Негро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |563. || [[Эльги]] || [[Сурет:Elgi 2019-07-14-23 59 Sentinel-2 L2A.jpg |орта|100px|]] || 394<ref>Река Эльги http://travellers.ru/reka-ehlgi?ysclid=lpbisqy9kj409615486{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 68 200 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |564. || [[Кларенс]] || [[Сурет:On the road to Lake Tennyson (25905080492).jpg |орта|100px|]] || 394<ref>Кларенс (река, впадает в Тихий океан) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%B2%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%A2%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD)</ref> || 22 850 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Маржанды теңіз]] || [[Тынық мұхит]] |- |565. || [[Анюй]] || [[Сурет:Anyui river.jpg |орта|100px|]] || 393<ref>Река Анюй - верховья https://flyfishingrussia.com/posts/e46d45b3-reka-anyuy-verhovya</ref> || 12 700 || [[Ресей]] || [[Амур]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |566. || [[Теслин]] || [[Сурет:TeslinRiverYukon.jpg |орта|100px|]] || 393<ref>Теслин https://yandex.kz/search/?text=%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0+%D0%A2%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BD+393&lr=10291</ref> || 35 500 || [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |567. || [[Лоддон]] || [[Сурет:NewsteadLoddonRiver.JPG |орта|100px|]] || 392<ref>Книга: Frederic P. Miller «Loddon River» https://dic.academic.ru/book.nsf/59081552/Loddon+River?ysclid=lpczf6i919553017138</ref> || 15 320 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]] |- |568. || [[Пим]] || [[Сурет:Relief Map of Khanty-Mansi AO.jpg |орта|100px|]] || 390<ref>Пим (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1326065?ysclid=lpdnpm44py751312938</ref> || 12 700 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |569. || [[Нан (өзен)|Нан]] || [[Сурет:Maenamnan0005.jpg |орта|100px|]] || 390<ref>Нан (река) https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 57 947 || [[Тайланд]] || [[Манам-Чао-Прая|Чаупхрая]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |570. || [[Морава]] || [[Сурет:DOE Devin.jpg |орта|100px|]] || 388<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0?ysclid=lpedjr4plj272040350</ref> || 26 600 || [[Чехия]], [[Словакия]], [[Австрия]]|| [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |571. || [[Нотець]] || [[Сурет:Santok village2.jpg |орта|100px|]] || 388<ref>Река Нотець http://travellers.ru/reka-notec?ysclid=lpee2ckbsq501537973{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 17 330 || [[Польша]] || [[Варта]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |572. || [[Вардар]] || [[Сурет:Vardar Stone Bridge Skopje.jpg |орта|100px|]] || 388<ref>Самые длинные реки в Македонии https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-makedonii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231126070518/https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-makedonii |date=2023-11-26 }}</ref> || 24 438 || [[Солтүстік Македония]], [[Грекия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |573. || [Уй (өзен)[|Уй]] || [[Сурет:Река Уй.jpg |орта|100px|]] || 387<ref>Российские универсальные энциклопедии http://gatchina3000.ru/big/113/811_bolshaya-sovetskaya.htm</ref> || 6 920 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |574. || [[Гатино]] || [[Сурет:Gat river.jpg|орта|100px|]] || 386<ref>Реки Канады https://deartravel.ru/5648-reki-kanady.html</ref>|| 23 724 || [[Канада]] || [[Оттава (өзен)|Оттава]] өзеннің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |575. || [[Рио-Санта-Крус]] || [[Сурет:River santa cruz argentina.JPG |орта|100px|]] || 385<ref>Санта-Крус (река, впадает в Атлантический океан) https://waterresources.ru/reki/santa-krus-reka-vpadaet-v-atlanticheskiy-okean/</ref> || 29 685 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |576. || [[Кулу]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 384<ref>Кулу (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1384162?ysclid=lpfu4aewev858357138</ref> || 15 600 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |577. || [[Шегарка]] || [[Сурет:Река Шегарка.jpg |орта|100px|]] || 382<ref>Водоохранная зона реки Шегарка https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/13010200712115200013268-shegarka.php?ysclid=lpgj5b6hrs536998627</ref> ||12 000 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |578. || [[Блэквуд]] || [[Сурет:Colour patch near Blackwood mouth.jpg |орта|100px|]] || 382<ref>Австралия: реки и озера, их особенности, водные обитатели https://tarologiay.ru/nauka/avstraliya-reki-i-ozera-ih-osobennosti-vodnye-obitateli.html?ysclid=lpgjmo8ljn449539999</ref> || 28 100 || [[Аустралия]] || [[Үлкен Австралия шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |579. || [[Шаранта (өзен)|Шаранта]] || [[Сурет:Charente à Tonnay.jpg |орта|100px|]] || 381<ref>Шаранта (река) https://ru.alegsaonline.com/art/18643</ref> || 10 549 || [[Франция]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |580. || [[Кхвэяй]] || [[Сурет:Река Квай.jpg |орта|100px|]] || 380<ref>Река Квай на карте Тайланда от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/aziya/reka-kvaj?ysclid=lph91o14s7319829973</ref> || || [[Тайланд]] || [[Мэкхлонг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |581. || [[Шиш]] || [[Сурет:Irtysh basin.png |орта|100px|]] || 378<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%A8%D0%B8%D1%88?ysclid=lphw7hkiet216423059</ref> || 5 270 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |582. || [[Арно]] || [[Сурет:Payne River, Nunavuk.jpg |орта|100px|]] || 377<ref>Арно (река, впадает в Гудзонов пролив) https://waterresources.ru/reki/arno-reka-vpadaet-v-gudzonov-proliv/?ysclid=lphx000nyo956002374#google_vignette</ref> || 49 500 || [[Канада]] || [[Гудзон бұғазы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |583. || [[Свияга]] || [[Сурет:Svijaga.jpg |орта|100px|]] || 375<ref>Свияга https://bigenc.ru/c/sviiaga-601e6c?ysclid=lpio0h3q1h866854085 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204112531/https://bigenc.ru/c/sviiaga-601e6c?ysclid=lpio0h3q1h866854085 |date=2024-12-04 }}</ref> || 16 700 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |584. || [[Манас (өзен)|Манас]] || [[Сурет:Transparent flow.jpg |орта|100px|]] || 375<ref>Реки Индии https://deartravel.ru/5544-reki-indii.html?ysclid=lpioaf58gf415342212</ref> || 41 350 || [[Қытай]], [[Бутан]], [[Үндістан]] || [[Брахмапутра өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |585. || [[Кёрёш]] || [[Сурет:Near Kunszentmárton, 2006 Körös1.jpg |орта|100px|]] || 372 || 27 500<ref>Кёрёш https://bigenc.ru/c/kioriosh-336fb4?ysclid=lpjccl0s7b964628385 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250811025608/https://bigenc.ru/c/kioriosh-336fb4?ysclid=lpjccl0s7b964628385 |date=2025-08-11 }}</ref> || [[Мажарстан]] || [[Тиса]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |586. || [[Чаупхрая]] || [[Сурет:Chaophrayansawan03.jpg |орта|100px|]] || 372<ref>ТАЙЛАНД. РЕКА ЧАУПХРАЯ. https://priroda36.ru/priroda-zemli/494-tajland-reka-chauphraja.html?ysclid=lpjcouhqsj243251022</ref> || 160 400 || [[Тайланд]] || [[Тайланд шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |587. || [[Иййоки]] || [[Сурет:Iijoki Finland.jpg |орта|100px|]] || 370<ref>Значение слова иййоки https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%B8%D0%B9%D0%B9%D0%BE%D0%BA%D0%B8</ref> || 14 191 || [[Финляндия]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |588. || [[Ванг-Чу]] || [[Сурет:Thimphu-Footbridge.JPG |орта|100px|]] || 370<ref>Вонг-Чу https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B3-%D0%A7%D1%83 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231201182050/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B3-%D0%A7%D1%83 |date=2023-12-01 }}</ref> || 5502 || [[Бутан]], [[Үндістан]], [[Бангладеш]] || [[Брахмапутра өзені|Брахмапутра]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |589. || [[Долорес]] || [[Сурет:Dolores River (2008).jpg |орта|100px|]] || 369<ref>Реки https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=12</ref> || 11 850 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |590. || [[Шаннон]] || [[Сурет:Limerick.jpg |орта|100px|]] || 368<ref>Реки и озёра Ирландии https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%D0%98%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8.html?ysclid=lplimhllmk322125213</ref> || 16 800 || [[Ирландия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |591. || [[Неккар]] || [[Сурет:Neckar near Heidelberg.jpg |орта|100px|]] || 367<ref>Неккар (река) https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B0%D1%80_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)?ysclid=lpmycgw8zg860538506{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 14 000 || [[Германия]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |592. || [[Синано]] || [[Сурет:Niigata from Bandaijima Building 20200906.jpg |орта|100px|]] || 367<ref>Природные ресурсы Японии https://obrazovaka.ru/geografiya/prirodnye-resursy-yaponii.html?ysclid=lpmyn5sign724384930</ref> || 11 900 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |593. || [[Тетерев]] || [[Сурет:Panorama-2008-05-20-teteriv.jpg |орта|100px|]] || 365<ref>Словарь географических названий https://gufo.me/dict/geographical_names/%D0%A2%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2?ysclid=lpnppvuwmk358955343</ref> || 15 100 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |594. || [[Бердь]] || [[Сурет:Mouth river Koen.jpg |орта|100px|]] || 363<ref>Река Бердь на карте от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-berd?ysclid=lpnq2viri7310994321</ref> || 8 650 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |595. || [[Иркинеева]] || [[Сурет:Russia edcp location map.svg |орта|100px|]] || 363<ref>Река Иркинеева http://travellers.ru/reka-irkineeva?ysclid=lpo4ln8vm0270041563 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202140642/http://travellers.ru/reka-irkineeva?ysclid=lpo4ln8vm0270041563 |date=2023-12-02 }}</ref> || 13 600 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |596. || [[Сула]] || [[Сурет:Печище 2008.JPG |орта|100px|]] || 363<ref>Сула (приток Днепра) https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B0_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202180726/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B0_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B0) |date=2023-12-02 }}</ref> || 18 500 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |597. || [[Олдмен]] || [[Сурет:Old-man-river-sunrise.jpg |орта|100px|]] || 363<ref>Олдмен https://school11bor.ru/20e12/%D0%9E%D0%BB%D0%B4%D0%BC%D0%B0%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 26 700 || [[Канада]] || [[Саскачеван (өзен)|Саскачеван]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |598. || [[Суон]] || [[Сурет:Swan River,Perth,Western Australia.jpg |орта|100px|]] || 360<ref>360 http://australia-tour.info/reki-avstralii/reka-suon.html?ysclid=lpp6ezkfg9358226560{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 141 000 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |599. || [[Логен]] || [[Сурет:Mykstufoss Numedalslaagen.jpg |орта|100px|]] || 359<ref>Река Логен http://travellers.ru/reka-logen?ysclid=lpp6mxk58h602924405{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 5 554 || [[Норвегия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |600. || [[Тамиш]] || [[Сурет:Pancevo Tamis.JPG |орта|100px|]] || 359<ref>https://wiki.kidzsearch.com/wiki/Timi%C8%99_(river)</ref> || 13 085 || [[Румыния]], [[Сербия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |601. || [[Торса]] || [[Сурет:Torsa in coochbehar.JPG |орта|100px|]] || 358<ref>https://xn--80ajomlfk.xn--p1ai/694c8c/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 6 440 || [[Қытай]], [[Бутан]], [[Үндістан]], [[Бангладеш]] || [[Брахмапутра өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |602. || [[Поповка (өзен)|Поповка]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 356<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0?ysclid=lpqjyxiq36959250714</ref> || 8 350 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |603. || [[Кемь]] || [[Сурет:River Kem.JPG |орта|100px|]] || 356<ref>https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-kem-pritok-eniseya?ysclid=lpqku58tpj358299702</ref> || 8 940 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |604. || [[Северн]] || [[Сурет:SevernFromCastleCB.JPG |орта|100px|]] || 354<ref>https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-severn?ysclid=lpqyvb1h6u49064539</ref> || 11 420 || [[Ұлыбритаеия]] || [[Бристол шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |605. || [[Чая]] || [[Сурет:Chaya.jpg |орта|100px|]] || 353<ref>https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/105318-chaya-reka-pritok-r-leny/</ref> || 11 400 || [[Ресей]] || [[Өлөне]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |606. || [[Луга]] || [[Сурет:Zelezo 4.jpg |орта|100px|]] || 353<ref>https://fb.ru/article/230650/luga-reka-v-leningradskoy-i-novgorodskoy-oblastyah?ysclid=lpr1xt3ksd627888405</ref> || 13 200 || [[Ресей]] || [[Фин шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |607. || [[Сноуи-Ривер]] || [[Сурет:Snowy River 01.jpg |орта|100px|]] || 352<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%A1%D0%BD%D0%BE%D1%83%D0%B8-%D0%A0%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 15 779 || [[Аустралия]] || [[Басс бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |608. || [[Балыгычан]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 352<ref>https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%d0%91%d0%b0%d0%bb%d1%8b%d0%b3%d1%8b%d1%87%d0%b0%d0%bd {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231204185254/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%BD |date=2023-12-04 }}</ref> || 17 600 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |609. || [[Куарейм]] || [[Сурет:Media 04.jpg |орта|100px|]] || 351<ref>https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%9A%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 14 875 || [[Бразилия]], [[Уругвай]] || [[Уругвай (өзен)|Уругвай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |610. || [[Алазани]] || [[Сурет:Alazani River 2.jpg |орта|100px|]] || 351<ref>https://poxod.ru/guidebook/eastcauc/p_eastcauc_poalazanijzk_a.html</ref> || 10 800 || [[Әзірбайжан]], [[Грузия]] || [[Кура]] өзенінің саласы || |- |611. || [[Лувуа]] || [[Сурет:River crossing, Pweto, Katanga.jpg |орта|100px|]] || 350<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%83%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 265 300 || [[Замбия]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |612. || [[Юнган]] || [[Сурет:Ljungan.JPG |орта|100px|]] || 350<ref>https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/111919-ungan/</ref> || 12 851 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |613. || [[Тунджа]] || [[Сурет: Tunca.jpg|орта|100px|]] || 350<ref>https://pochivka.com/n-21626-%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%A2%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%B0</ref> || 8 429 || [[Болгария]], [[Түркия]] || [[Марица өзені]]нің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |614. || [[Боннет-Плум]] || [[Сурет:Mackenzierivermap.jpg |орта|100px|]] || 350<ref>https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bonnet-plume-river</ref> || 12 000 || [[Канада]] || [[Пил]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |615. || [[Танаэльв (Тенойоки)]] || [[Сурет:Tenojokiriver3.jpg |орта|100px|]] || 348<ref>https://proreki.ru/reki/evropa/glavnye-reki-finlyandii-spisok-s-nazvaniyami-i-foto/</ref> || 16 374 || [[Норвегия]], [[Финляндия]] || [[Баренц теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |616. || [[Сугой]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 347<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%A1%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B9_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 26 100 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |617. || [[Укукит]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 347<ref>https://yak.guidebook.ru/borogontsi/places/reka-ukukit.html</ref> || 5 000 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |618. || [[Орель]] || [[Сурет:Река Орель новое русло.jpg |орта|100px|]] || 346<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=lpurhswv5q558505814</ref> || 9 800 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |619. || [[Рось]] || [[Сурет:Ros river Sukholesi.jpg |орта|100px|]] || 346<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/128285/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%8C?ysclid=lpursq66r7208717537</ref> || 12 575 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |620. || [[Ансэба]] || [[Сурет:Anseba.jpg |орта|100px|]] || 346<ref>https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%90%D0%BD%D1%81%D1%8D%D0%B1%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 12 100 || [[Эритрея]] || [[Барака]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |621. || [[Дрина]] || [[Сурет:Drina River.jpg |орта|100px|]] || 346<ref>https://ru.wikibrief.org/wiki/Drina</ref> || 19 570 || [[Сербия]], [[Босния және Герцеговина]] || [[Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |622. || [[Вента]] || [[Сурет:Venta ties Palnosais, 2006-08-15.jpg |орта|100px|]] || 346<ref>https://filaretuos.livejournal.com/408602.html?ysclid=lpw7718pff646932487</ref> || 11 800 || [[Латвия]], [[Литва]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |623. || [[Брисбен]] || [[Сурет:Brisbane River1.jpg |орта|100px|]] || 344<ref>https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 13 600 || [[Аустралия]] || [[Маржанды теңіз]] ||[[Тынық мұхит]] |- |624. || [[Кауто]] || [[Сурет:Rio-cauto-cuba.JPG |орта|100px|]] || 343<ref>https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%BE?ysclid=lpwzhlp72p870840752{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 8 928 || [[Куба]] || [[Гуаканаябо шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |625. || [[Френчман]] || [[Сурет:Frenchman River Valley.jpeg |орта|100px|]] || 341<ref>http://travellers.ru/reka-frenchman-reka?ysclid=lpwzs3mwuw292961650 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231208193106/http://travellers.ru/reka-frenchman-reka?ysclid=lpwzs3mwuw292961650 |date=2023-12-08 }}</ref> || ? || [[Канада]], [[АҚШ]] || [[Милк]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |626. || [[Искыр]] || [[Сурет:IskaratGerman.JPG |орта|100px|]] || 340<ref>http://travellers.ru/reka-iskyr?ysclid=lpxmyyffr1137188728 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231209054953/http://travellers.ru/reka-iskyr?ysclid=lpxmyyffr1137188728 |date=2023-12-09 }}</ref> || 8 650 || [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |627. || [[Миньо]] || [[Сурет: Desembocadura del rio Miño.jpg|орта|100px|]] || 340<ref>https://bigenc.ru/c/min-o-f709ae?ysclid=lpxn6z2h2w724830037 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231209055609/https://bigenc.ru/c/min-o-f709ae?ysclid=lpxn6z2h2w724830037 |date=2023-12-09 }}</ref> || 22 500 || [[Испания]], [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |628. || [[Киевский Еган]] || [[Сурет:Relief Map of Tomsk Oblast.png |орта|100px|]] || 339<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/13010900112115200035111-kievskij-egan.php?ysclid=lpyeqemnr8103485185</ref> || 4 140 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |629. || [[Менза]] || [[Сурет:Менза.jpg |орта|100px|]] || 337<ref>http://encycl.chita.ru/encycl/person/?id=2488</ref> || 13 800 || [[Ресей]], [[Моңғолия]] || [[Чикой]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |630. || [[Хениль]] || [[Сурет:Genil en ecija.jpg |орта|100px|]] || 337<ref>https://yandex.kz/search/?text=%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0+%D0%A5%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%8C+337&lr=10291</ref> || 8 700 || [[Испания]] || [[Гвадалквивир]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |631. || [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]] || [[Сурет:Bukhtarma.jpg |орта|100px|]] || 336<ref>https://megabook.ru/article/%D0%91%D1%83%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0?ysclid=lpz2xadchj625711446</ref> || 12 660 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |632. || [[Махавели]] || [[Сурет:Mahaweli Ganga by Gampola.jpg |орта|100px|]] || 335<ref>https://www.greenholidaytravels.com/mahaweli-river-and-malvathu-river/</ref> || 10 237 || [[Шри-Ланка]] || [[Бенгал шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |633. || [[Адур]] || [[Сурет:Adour.jpg |орта|100px|]] || 335<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/3617/%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%80?ysclid=lpzxibnpmj989723652</ref> || 16 927 || [[Франция]] || [[Бискай шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |634. || [[Ванг]] || [[Сурет:Wang River in Amphoe Mueang Lampang.jpg |орта|100px|]] || 335<ref>https://www.projectexpedition.com/attraction/wang-river/</ref> || 10 792 || [[Тайланд]] || [[Пинг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |635. || [[Темза]] || [[Сурет:River.thames.viewfromtowerbridge.london.arp.jpg |орта|100px|]] || 334<ref>https://rukivnogi.com/great-britain/articles/krupnye-reki-i-ozera-velikobritanii</ref> || 15 300 || [[Ұлыбритания]] ||[[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |636. || [[Муониоэльвен]] || [[Сурет:Kolari Grenze Schweden Finnland lub 2025-07-15 img03 Muonionjoki.jpg |орта|100px|]] || 333<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%9C%D1%83%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D0%BD{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 14 430 || [[Финляндия]], [[Швеция]] || [[Турнеэльвен]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |637. || [[Уурэ-Гол]] || [[Сурет:Üür River.jpg |орта|100px|]] || 331<ref>https://9948014.ru/dfd7a/%D0%A3%D1%83%D1%80%D1%8D-%D0%93%D0%BE%D0%BB{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 12 300 || [[Моңғолия]] || [[Эгийн-Гол]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |638. || [[Ольдё]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 330<ref>https://waterresources.ru/reki/oldyo/?ysclid=lq1wc6gjga795806487</ref> || 16 100 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |639. || [[Мило]] || [[Сурет:Lit du fleuve Milo.jpg |орта|100px|]] || 330<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/659490?ysclid=lq1wtdbrcb424930180</ref> || 13 500 || [[Гвинея]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |640. || [[Мура]] || [[Сурет:Ласковая река Мура.jpg |орта|100px|]] || 330<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/16010300312116200021897-mura.php?ysclid=lq2nqexttx520145540</ref> || 10 800 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |641. || [[Кэтрин]] || [[Сурет:Katherine Low Level View in June 1962.jpg |орта|100px|]] || 328<ref>https://www.roadlesstraveledstore.com/where-does-katherine-river-start-and-end/</ref> || ? || [[Аустралия]] || [[Дэйли]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |642. || [[Ануй]] || [[Сурет:Р. Ануй.jpg |орта|100px|]] || 327<ref>https://www.sibalt.ru/info-gornyj-altai/1055-reka-anuj?ysclid=lq3es87u78261232616</ref> || 6 930 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |643. || [[Тыры]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 327<ref>https://baikal24-nauka.ru/reka-tyry-gde-nakhoditsya/?ysclid=lq3f0uz4qg404857306 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204212226/https://baikal24-nauka.ru/reka-tyry-gde-nakhoditsya/?ysclid=lq3f0uz4qg404857306 |date=2024-12-04 }}</ref> || 14 000 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |644. || [[Абакан]] || [[Сурет:Абакан-.jpg |орта|100px|]] || 327<ref>http://hakasiya19.ru/publ/25-1-0-3?ysclid=lq431a3irz136816999</ref> || 32 000 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |645. || [[Касикьяре]] || [[Сурет:Rio Orinoco e Canal do Cassiquiare, Venezuela.jpg |орта|100px|]] || 326<ref>https://fb.ru/article/230026/reka-kasikyare---opisanie-harakteristika-legendyi?ysclid=lq43c2s1zb872006807</ref> || 42 300 || [[ Венесуэла]] || [[Риу-Негру]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |646. || [[Коацакоалькос]] || [[Сурет:Coatzacoalco.JPG |орта|100px|]] || 325<ref>https://kids.kiddle.co/Coatzacoalcos_River</ref> || 17 369 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |647. || [[Сегура]] || [[Сурет:SeguraWK.jpg |орта|100px|]] || 325<ref>https://www.promotour.info/spain/river/index.php?ysclid=lq4555g09m344734444 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231213190640/https://www.promotour.info/spain/river/index.php?ysclid=lq4555g09m344734444 |date=2023-12-13 }}</ref> || 19 525 || [[Испания]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |648. || [[Тхачин]] || [[Сурет:Boatsthachinriver0906.jpg |орта|100px|]] || 325<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=13&ysclid=lq4qv3y1vz572584082</ref> || 13 681 || [[Тайланд]] || [[Сиам шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |649. || [[Тю]] || [[Сурет:Ma River.png |орта|100px|]] || 325<ref>http://travellers.ru/reka-tyu?ysclid=lq5iqchbzn912685846 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231214181320/http://travellers.ru/reka-tyu?ysclid=lq5iqchbzn912685846 |date=2023-12-14 }}</ref> || 7 580 || [[Вьетнам]], [[Лаос]] || [[Ма]] өзенінің саласы ||21 960 |- |650. || [[Ерее-Гол]] || [[Сурет:Relief map of Mongolia.png |орта|100px|]] || 323<ref>https://infoteach.ru/%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B5-%D0%93%D0%BE%D0%BB{{Deadlink|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 11 860 || [[Моңғолия]] || [[Орхон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |651. || [[Дюранс]] || [[Сурет:Durance near Manosque.jpg |орта|100px|]] || 323<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=14</ref> || 14 225 || [[Франция]] || [[Рона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |652. || [[Клута]] || [[Сурет:Beaumont, New Zealand aerial photo 2006.jpg |орта|100px|]] || 322<ref>https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9%20%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8.html?ysclid=lq5kuoasvy633712659</ref> || 21 960 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |653. || [[Тоне]] || [[Сурет: Tone River.JPG|орта|100px|]] || 322<ref>https://baikal24-nauka.ru/reki-na-yaponskikh-ostrovakh/?ysclid=lq6ar3de14947857994{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 16 840 || [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |654. || [[Альякмон]] || [[Сурет:Aliakmonas bridge.jpg |орта|100px|]] || 322<ref>https://deartravel.ru/5408-reki-grecii.html?ysclid=lq722n4pdp149735659</ref> || 8 813 || [[Грекия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |655. || [[Симав]] || [[Сурет:Makestosbrücke bei Balikesir.JPG |орта|100px|]] || 321<ref>https://hmn.wiki/ru/Susurluk_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231215201617/https://hmn.wiki/ru/Susurluk_River |date=2023-12-15 }}</ref> || 22 400 || [[Түркия]] || [[Мәрмәр теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |656. || [[Лукуга]] || [[Сурет:River Lukuga, Kalemia.jpg |орта|100px|]] || 320<ref>https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%9B%D1%83%D0%BA%D1%83%D0%B3%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111800/https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%9B%D1%83%D0%BA%D1%83%D0%B3%D0%B0 |date=2024-12-04 }}</ref> || 244 500 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |657. || [[Хемчик]] || [[Сурет:Hemchik.JPG |орта|100px|]] || 320<ref>https://tva.guidebook.ru/gorodskoy-okrug-ak-dovurak/places/reka-hemchik.html</ref> || 27 000 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |658. || [[Самара (өзен)|Самара]] || [[Сурет:Samara.jpg |орта|100px|]] || 320<ref>https://fb.ru/article/236946/levyiy-pritok-dnepra-pravyie-pritoki-reki-dnepr?ysclid=lq8ea7vayb930319232</ref> || 22 600 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |659. || [[Келькит]] || [[Сурет:Kılıçkaya Dam Lake - Kılıçkaya Barajı 03.jpg |орта|100px|]] || 320<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=14</ref> || 10 600 || [[Түркия]] || [[Ешилырмақ (өзен)|Ешилырмақ]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |660. || [[Санкош]] || [[Сурет:Punakha - Holzbrücke über den Fluss Sankosh.JPG |орта|100px|]] || 320<ref>https://www.wikidata.ru-ru.nina.az/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%88.html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 9 900 || [[Бутан]], [[Үндістан]] || [[Брахмапутра]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |661. || [[Виннипег]] || [[Сурет:Lac du Bonnet MB 2.jpg |орта|100px|]] || 320<ref>https://present5.com/reka-vinnipeg-xarakteristika-dlina-320-km/?ysclid=lq90tww0g1894554159</ref> || 135 800 || [[Канада]] || [[Виннипег көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |662. || [[Орд]] || [[Сурет:Ord River.jpg |орта|100px|]] || 320<ref>https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%d0%9e%d1%80%d0%b4_(%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231217185843/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-12-17 }}</ref> || 46 100 || [[Аустралия]] || [[Тимор теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |663. || [[Иори]] || [[Сурет:Iori River (in Tianeti) 1.jpg |орта|100px|]] || 320<ref>https://rogalevblog.wordpress.com/category/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%87%D1%91%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231217191430/https://rogalevblog.wordpress.com/category/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%87%D1%91%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F/ |date=2023-12-17 }}</ref> || 4 650 || [[Грузия]], [[Әзірбайжан]] || Мингечевир су қоймасы || |- |664. || [[Пилица]] || [[Сурет:Pilica1.jpg |орта|100px|]] || 319<ref>https://deartravel.ru/5828-reki-polshi.html?ysclid=lqajeacbhn190103246</ref> || 9 245 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |665. || [[Тяй]] || [[Сурет:Thác Bà Lake.jpg |орта|100px|]] || 319[[https://mononews.ru/%D0%A2%D1%8F%D0%B9_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)]] || 4 580 || [[Вьетнам]], [[Қытай]] || [[Ло]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |666. || [[Китой]] || [[Сурет:Осенний цвет Китоя - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 316<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/95774/%D0%9A%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B9?ysclid=lqb8uak7c751378672</ref> || 9 190 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |667. || [[Биректе]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]] || 315<ref>https://pandia.ru/154425/{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 8 600 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |668. || [[Темник]] || [[Сурет:The Temnik River and the bridge over it in the Selenga district of Buryatia, Russia.png |орта|100px|]] || 314<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/16030000512116300008492-temnik.php?ysclid=lqbxz04f86601860541</ref> || 5 480 || [[Ресей]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |669. || [[Сагеней]] || [[Сурет:Saguenay mouth-350px.jpg |орта|100px|]] || 314<ref>https://xn--80aaarjzgc1bg7m.xn--p1ai/456840d7/%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B9_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 90 000 || [[Канада]] || [[Әулие Лаврентий]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |670. || [[Осым]] || [[Сурет:River Osam at Devetaki.jpg |орта|100px|]] || 314<ref>http://travellers.ru/reka-osym?ysclid=lqc0ogv1hp207106192 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219072248/http://travellers.ru/reka-osym?ysclid=lqc0ogv1hp207106192 |date=2023-12-19 }}</ref> || 2 820 || [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |671. || [[Каменка (өзен)|Каменка]] || [[Сурет:Relief Map of Krasnoyarsk Krai.jpg |орта|100px|]] || 313<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0?ysclid=lqc0wrur30100850308</ref> || 11 400 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |672. || [[Адда]] || [[Сурет:Adda at Canonica d’Adda (Ian Spackman 2007-007-19).jpg |орта|100px|]] || 313<ref>https://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%B4%D0%B0?ysclid=lqco3bvqgp186477457</ref> || 7 979 || [[Италия]] || [[По]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |673. || [[Беенчиме]] || [[Сурет:Beyenchime ONC C-5.jpg |орта|100px|]] || 311<ref>http://gatchina3000.ru/big/103/480_bolshaya-sovetskaya.htm</ref> || 4 080 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |674. || [[Сонойта]] || [[Сурет:Mexico relief location map.jpg |орта|100px|]] || 311<ref>https://alphapedia.ru/w/Sonoyta_River</ref> || 7 653 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |675. || [[Парабель]] || [[Сурет:Ледовая переправа реке Парабель.jpg |орта|100px|]] || 308<ref>https://posibiri.ru/reka-parabel-v-tomskoj-oblasti/?ysclid=lqdd2tt4vl208680213 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231220055743/https://posibiri.ru/reka-parabel-v-tomskoj-oblasti/?ysclid=lqdd2tt4vl208680213 |date=2023-12-20 }}</ref> || 25 500 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |676. || [[Нотора]] || [[Сурет:Notora 2020-07-24-23 59 Sentinel-2 L2A.jpg |орта|100px|]] || 308<ref>http://travellers.ru/reka-notora-reka?ysclid=lqe3bu4a6a891484620 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231220181220/http://travellers.ru/reka-notora-reka?ysclid=lqe3bu4a6a891484620 |date=2023-12-20 }}</ref> || 7 440 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |677. || [[Заманты]] || [[Сурет:Hutchens-rafting.jpg |орта|100px|]] || 308<ref>https://waterresources.ru/reki/zamanty/?ysclid=lqe3smpf7395743881</ref> || 8 700 || [[Түркия]] || [[Сейхан]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |678. || [[Батыс Морава]] || [[Сурет:PhotoBane4.jpg |орта|100px|]] || 308<ref>https://www.best-country.com/ru/europe/serbia/water_source</ref> || 15 849 || [[Сербия]] || [[Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |679. || [[Босна]] || [[Сурет:VreloBosne2.PNG |орта|100px|]] || 308<ref>https://waterresources.ru/reki/bosna-reka/?ysclid=lqerz1igsy743799930</ref> || 10 500 || [[Босния және Герцеговина]] || [[Сава]] өзенінің саласы |||[[Атлант мұхиты]] |- |680. || [[Бладвейн]] || [[Сурет:Bloodvein River Manitoba.jpg |орта|100px|]] || 306<ref>https://openarium.ru/poi/81805325/?ysclid=lqfim0d398385432219</ref> || 9 090 || [[Канада]] || [[Виннипег көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |681. || [[Вепш]] || [[Сурет:PL Wieprz 2.jpg |орта|100px|]] || 303<ref>https://deartravel.ru/5828-reki-polshi.html?ysclid=lqfk89bz60269010867</ref> || 10 400 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |682. || [[Уаза]] || [[Сурет:Auvers-sur-Oise - Pont d Auvers 01.jpg |орта|100px|]] || 302<ref>https://ru.sourcknowledge.com/oise-river-river-europe{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 16 667 || [[Бельгия]], [[Франция]] || [[Сена]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |683. || [[Гэньхэ]] || [[Сурет:China Inner Mongolia relief location map.png |орта|100px|]] || 300<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/82208/%D0%93%D1%8D%D0%BD%D1%8C%D1%85%D1%8D?ysclid=lqg89xvjcc349787470</ref> || 13 800 || [[Қытай]] || [[Аргунь]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |684. || [[Тонала]] || [[Сурет:Puente rio Tonala.jpg |орта|100px|]] || 300<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=14&ysclid=lqgyalbpv7397387633</ref> || 5 679 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |685. || [[Хантер]] || [[Сурет:Newcastle CBD from Stockton 001.jpg |орта|100px|]] || 300<ref>http://australia-tour.info/reki-avstralii/reka-xanter.html?ysclid=lqgyklmavg78344555{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 22 000 || [[Аустралия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |686. || [[Гальегос]] || [[Сурет:RioGallegos2.JPG |орта|100px|]] || 300<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 9 553 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |687. || [[Зырянка]] || [[Сурет:Река Зырянка.jpg |орта|100px|]] || 299<ref>https://hunhuz71.livejournal.com/119492.html?ysclid=lqho6gy4g640029966</ref> || 7 310 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |688. || [[Оунасйоки]] || [[Сурет:Ounajoki Sikkolan terassilta.jpg |орта|100px|]] || 299<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%9E%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81-%D0%99%D0%BE%D0%BA%D0%B8{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 13 968 || [[Финляндия]] || [[Кемийоки]] өзенінің саласы||[[Атлант мұхиты]] |- |689. || [[Кіші Хета]] || [[Сурет:Russia edcp location map.svg |орта|100px|]] || 298<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010800412116100107456-mal.-heta.php?ysclid=lqie1v8o8a745464928</ref> || 6 430 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |690. || [[Грон]] || [[Сурет:Hron w Bańskiej Bystrzycy.jpg |орта|100px|]] || 298<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%8F){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 5 454 || [[Словакия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |691. || [[Трент]] || [[Сурет:RiverTrentNottingham.jpg |орта|100px|]] || 298<ref>https://stranatur.ru/river-trent.html</ref> || 15 300 || [[Ұлыбритания]] || Солтүстік теңізі ||[[Атлант мұхиты]] |- |692. || [[Шешупе]] || [[Сурет:Sheshupe.jpg |орта|100px|]] || 298<ref>https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/neman/sheshupe?ysclid=lqjthsxu56628046026 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231224182346/https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/neman/sheshupe?ysclid=lqjthsxu56628046026 |date=2023-12-24 }}</ref> || 6 104 || [[Польша]], [[Литва]], [[Ресей]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |693. || [[Купа]] || [[Сурет:Kolpa-Prelesje.JPG |орта|100px|]] || 296<ref>http://travellers.ru/reka-kupa-pritok-savy?ysclid=lqjtws3r3w362447508{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 10 032 || [[Словения]], [[Хорватия]] || [[Сава (өзен)|Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |695. || [[Мадисон]] || [[Сурет:LowerMadisonRiverNearBlacksFord.jpg |орта|100px|]] || 295<ref>https://xn--80ajomlfk.xn--p1ai/694c8c/%D0%9C%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || ? || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |696. || [[Шаған (өзен, Абай облысы)|Шаған]] || [[Сурет:Irtysh basin.png |орта|100px|]] || 295<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD?ysclid=lqkh8nssod134847055</ref> || 25 400 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |697. || [[Друть]] || [[Сурет:Друть.JPG |орта|100px|]] || 295<ref>https://dzen.ru/a/XvcFHWF0VwLL0E_7?experiment=931376</ref> || 5 020 || [[Беларусь]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |698. || [[Изар]] || [[Сурет:Isar osen muenchen.jpg |орта|100px|]] || 295<ref>https://xn--80aaarjzgc1bg7m.xn--p1ai/456840d7/%D0%98%D0%B7%D0%B0%D1%80_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 9 000 || [[Аустрия]], [[Германия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |699. || [[Аре]] || [[Сурет:Aare river in Bern.jpg |орта|100px|]] || 295<ref>https://gufo.me/dict/geographical_names/%D0%90%D0%B0%D1%80%D0%B5?ysclid=lqlwwmdhjp702009156</ref> || 17 800 || [[Швейцария]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |700. || [[Оңтүстік Морава]] || [[Сурет:Juzna Morava Moravac.jpg |орта|100px|]] || 295<ref>https://www.best-country.com/ru/europe/serbia/water_source</ref> || 15 469 || [[Солтүстік Македония]], [[Сербия]] || [[Морава (өзен)|Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |701. || [[Куойка]] || [[Сурет:Kuoika-ONC C-5.jpg |орта|100px|]] || 294<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18020000212117600058903-kuojka.php?ysclid=lqmnrihspl746139398</ref> || 4 700 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |702. || [[Копьяпо]] || [[Сурет:Río Copiapó 2015.jpg |орта|100px|]] || 292<ref>http://www.bolshoyvopros.ru/questions/2926755-kakie-reki-juzhnoj-ameriki-vpadajut-v-tihij-okean-kakie-v-atlanticheskij.html?ysclid=lqmo2d2fgm912558473</ref> || 18 800 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |703. || [[Бахапча]] || [[Сурет:Kolyma-IT.png |орта|100px|]] || 291<ref>http://travellers.ru/reka-bakhapcha?ysclid=lqmp0jx5ak654216340 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231226184158/http://travellers.ru/reka-bakhapcha?ysclid=lqmp0jx5ak654216340 |date=2023-12-26 }}</ref> || 13 800 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |704. || [[Хараа-Гол]] || [[Сурет:Kharaa gol.JPG |орта|100px|]] || 291<ref>https://more3dperm.ru/b0400c/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B0-%D0%93%D0%BE%D0%BB{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 15 000 || [[Моңғолия]] || [[Орхон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |705. || [[Огрже (Эгер)]] || [[Сурет:Eger-Karlsbad-1.jpg |орта|100px|]] || 291<ref>https://rogalevblog.wordpress.com/2022/03/19/%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B6%D0%B5-%D1%8D%D0%B3%D0%B5%D1%80/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231227181117/https://rogalevblog.wordpress.com/2022/03/19/%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B6%D0%B5-%D1%8D%D0%B3%D0%B5%D1%80/ |date=2023-12-27 }}</ref> || 5 614 || [[Германия]], [[Чехия]] || [[Эльба]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |706. || [[Мэри]] || [[Сурет:Mary River from Dickabram Bridge.JPG |орта|100px|]] || 291<ref>https://hmong.ru/ru/%D0%9C%D1%8D%D1%80%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231227183509/https://hmong.ru/ru/%D0%9C%D1%8D%D1%80%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-12-27 }}</ref> || 9 595 || [[Аустралия]] || [[Грейт-Сэнди]] бұғазы ||[[Тынық мұхит]] |- |707. || [[Уров]] || [[Сурет:Russia edcp location map.svg|орта|100px|]] || 290<ref>http://travellers.ru/reka-urov?ysclid=lqo52gmgz7995642056 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231227185853/http://travellers.ru/reka-urov?ysclid=lqo52gmgz7995642056 |date=2023-12-27 }}</ref> || 4 210 || [[Ресей]] || [[Арғұн]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |708. || [[Уонгануи]] || [[Сурет:Whanganui River.jpg |орта|100px|]] || 290<ref>https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-novoi-zelandii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231228065929/https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-novoi-zelandii |date=2023-12-28 }}</ref> || 7 380 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |709. || [[Изер (өзен)|Изер]] || [[Сурет:Grenoble Isere.jpg |орта|100px|]] || 290<ref>https://bigenc.ru/c/izer-14cbb1?ysclid=lqpiqvi856682024237 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231228181029/https://bigenc.ru/c/izer-14cbb1?ysclid=lqpiqvi856682024237 |date=2023-12-28 }}</ref> || 11 800 || [[Франция]] || [[Рона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |710. || [[Туриа]] || [[Сурет:RTuria1 Benaguasil.jpg |орта|100px|]] || 290<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15</ref> || 6 393 || [[Испания]] || [[Валенсия шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |711. || [[Арда]] || [[Сурет:Arda Meanders.jpg |орта|100px|]] || 290<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Arda</ref> || 5 795 || [[Болгария]], [[Грекия]] || [[Марица]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |712. || [[Кау]] || [[Сурет:CauVat Nguoc.JPG |орта|100px|]] || 290<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15</ref> || 6 030 || [[Вьетнам]] || [[Бакбо шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |713. || [[Таиери]] || [[Сурет:Taieri River - Otago.jpg |орта|100px|]] || 288<ref>https://rfro.ru/diaries/reki-i-ozera-novoi-zelandii-reki-novoi-zelandii-geologicheskoe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204113341/https://rfro.ru/diaries/reki-i-ozera-novoi-zelandii-reki-novoi-zelandii-geologicheskoe/ |date=2024-12-04 }}</ref> || 1 865 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |714. || [[Эллис]] || [[Сурет:Canada location map.svg |орта|100px|]] || 287<ref>https://tepler.ru/strani/canada/manitoba/reka-ellis.html?ysclid=lqqygydmle251993109 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231229181724/https://tepler.ru/strani/canada/manitoba/reka-ellis.html?ysclid=lqqygydmle251993109 |date=2023-12-29 }}</ref> || 16 900 || [[Канада]] || [[Куин-Мод шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |715. || [[Горнад]] || [[Сурет:Hornad Ruzin Margecany.jpg |орта|100px|]] || 286<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B4?ysclid=lqqyx0f5y9153160512</ref> || 5 500 || [[Словакия]], [[Мажарстан]] || [[Шайо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |716. || [[Дзечу]] || [[Сурет:Autour du Monastère zurmang gaden 2.jpg |орта|100px|]] || 286<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%94%D0%B7%D0%B5%D1%87%D1%83{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 12 645 || [[Қытай]] || [[Меконг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |717. || [[Янтра]] || [[Сурет:Yantra River, Gabrovo, Bulgaria.jpg |орта|100px|]] || 285<ref>https://megabook.ru/article/%D0%AF%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0?ysclid=lqsh16l8f8862814466</ref> || 7 862 || [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |718. || [[Кетл]] || [[Сурет:Kettle River from Railway Trestle.jpg |орта|100px|]] || 282<ref>http://travellers.ru/reka-ketl-reka?ysclid=lqshbe42ty879375244 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231230195315/http://travellers.ru/reka-ketl-reka?ysclid=lqshbe42ty879375244 |date=2023-12-30 }}</ref> || 10 878 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Канада]] || [[Колумбия өзені|Колумбия]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |719. || [[Күршім]] || [[Сурет:KZ East Kazakhstan Region Outline 2022.svg |орта|100px|]] || 280<ref>https://baikal24-nauka.ru/reka-kurchum-vostochnyy-kazakhstan/?ysclid=lqt2ncwpg22453033 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231113611/https://baikal24-nauka.ru/reka-kurchum-vostochnyy-kazakhstan/?ysclid=lqt2ncwpg22453033 |date=2023-12-31 }}</ref> || 4 500 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |720. || [[Тамирын-Гол]] || [[Сурет:Tamir river near Tsesterleg.jpg |орта|100px|]] || 280<ref>https://torise.ru/krupnye-reki-strany-mongolii/{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 13 000 || [[Моңғолия]] || [[Орхон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |721. || [[Кегуай-Гранде]] || [[Сурет:Río Queguay 02.JPG |орта|100px|]] || 280<ref>https://www.wikiznanie.ru/wp/index.php/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%A3%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%8F</ref> || 7 866 || [[Уругвай]] || [[Уругвай (өзен)|Уругвай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |722. || [[Насс]] || [[Сурет:Nassriver-1.jpg |орта|100px|]] || 280<ref>https://dr-webs.ru/reka-v-kanada-nas/{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 21 100 || [[Канада]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |723. || [[Эйвон]] || [[Сурет:Avon vally gnangarra-36.jpg |орта|100px|]] || 280<ref>https://ru.wikiital.com/wiki/Avon_(fiume_Australia)</ref> || 125 000 || [[Аустралия]] || [[Суо]]н өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |724. || [[Вьоса]] || [[Сурет:River in Albania.jpg |орта|100px|]] || 280<ref>https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%92%D1%8C%D0%BE%D1%81%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204115937/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%92%D1%8C%D0%BE%D1%81%D0%B0 |date=2024-12-04 }}</ref> || 6 600 || [[Грекия]], [[Албания]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |725. || [[Каменка]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 279<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19010100412119000041450-kamenka.php?ysclid=lquileo7uh297646862</ref> || 6 140 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |726. || [[Үбі (өзен)|Үбі]] || [[Сурет:Uba River. Kazakhstan..JPG |орта|100px|]] || 278<ref>http://travellers.ru/reka-uba-pritok-irtysha?ysclid=lqujx4pi1h223963257 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240101064120/http://travellers.ru/reka-uba-pritok-irtysha?ysclid=lqujx4pi1h223963257 |date=2024-01-01 }}</ref> || 9 850 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |727. || [[Писуэрга]] || [[Сурет:Valladolid rio pisuerga puente mayor playa.jpg |орта|100px|]] || 277<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 15 828 || [[Испания]] || [[Дуеро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |728. || [[Фон-дю-Лак]] || [[Сурет:Canada Saskatchewan relief location map.jpg |орта|100px|]] || 277<ref>https://waterresources.ru/reki/fon-dyu-lak/</ref> || 66 800 || [[Канада]] || [[Атабаска (көл)|Атабаска көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |729. || [[Песчаная]] || [[Сурет:Р. Песчанная.jpg |орта|100px|]] || 276<ref>https://baikal24-nauka.ru/reka-peschanaya-s-pritokami/?ysclid=lqvy5e4na1974367355 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240102074112/https://baikal24-nauka.ru/reka-peschanaya-s-pritokami/?ysclid=lqvy5e4na1974367355 |date=2024-01-02 }}</ref> || 5 660 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |730. || [[Эсла]] || [[Сурет:Esla55.JPG |орта|100px|]] || 275<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 16 163 || [[Испания]] || [[Дуеро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |731. || [[Дунаец]] || [[Сурет:Dunajec from Trzy Korony.jpg |орта|100px|]] || 274<ref>https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%94%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D1%86{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 6 804 || [[Польша]], [[Словакия]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |732. || [[Темс]] || [[Сурет:Thames River Springbank Park.jpg |орта|100px|]] || 273<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Thames_River_(Ontario)</ref> || 5 825 || [[Канада]] || Сент-Клэр көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |733. || [[Ибар]] || [[Сурет:L'Ibar à Mataruška Banja.jpg |орта|100px|]] || 272<ref>https://hmn.wiki/ru/Ibar_river{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 8 059 || [[Черногория]], [[Сербия]] || [[Батыс Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |734. || [[Бубр]] || [[Сурет:Janowice Wielkie, Bobr 1.jpg |орта|100px|]] || 272<ref>https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D0%B1%D1%80</ref> || 5 876 || [[ Польша]], [[Чехия]] || [[Одра]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |735. || [[Сисим]] || [[Сурет:Сисим.jpg |орта|100px|]] || 270<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010300312116100019137-sisim.php?ysclid=lqy3h7sg9e220665435</ref> || 3 260 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |736. || [[Исикари]] || [[Сурет:Ishikari-gawa-at-shintosukawa.jpg |орта|100px|]] || 268<ref>https://ukrosmi.com/turizm/reki-yaponii.html</ref> || 14 200 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |737. || [[Бирюк]] || [[Сурет:Lena.svg |орта|100px|]] || 267<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18030300312117200008435-biryuk.php?ysclid=lqy43hkrl8218974101</ref> || 9 710 || [[Ресей]] || [[Өлөне]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |738. || [[Коса]] || [[Сурет:Kama basin.png |орта|100px|]] || 267<ref>https://waterresources.ru/reki/kosa-pritok-kamy/?ysclid=lqy4du3m4h666331832</ref> || 10 300|| [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |739. || [[Гранд-Ривер]] || [[Сурет:Paris Ontario Grand River riverfront 2.JPG |орта|100px|]] || 266<ref>https://de.zxc.wiki/wiki/Grand_River_(Eriesee,_Ontario)</ref> || 6 200 || [[Канада]] || Эри (көл)|Эри көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |740. || [[Қызыл Вольта]] || [[Сурет:Volta river black white red descriptions.PNG |орта|100px|]] || 266<ref>https://waterresources.ru/reki/krasnaya-volta/?ysclid=lqzj6pkf5j189736607</ref> || 12 111 || [[Буркина-Фасо]], [[Гана]] || [[Вольта (өзен)|Вольта]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |741. || [[Уайт-Ривер]] || [[Сурет:Río Blanco, Beaver Creek, Yukón, Canadá, 2017-08-25, DD 31.jpg |орта|100px|]] || 265<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1655053?ysclid=lqzm7jhjjk360970551</ref> || 50 500 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |742. || [[Ганнисон]] || [[Сурет:GunnisonRvr.JPG |орта|100px|]] || 264<ref>https://7flamme.com/ru/themes/17191-17-most-beautiful-and-scenic-rivers-in-colorado-that-will-am?ysclid=lr05ixhkvw464262791</ref> || 20 500 || [[Америка Құрама Штаттары]] ||[[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы||[[Тынық мұхит]] |- |743. || [[Лава]] || [[Сурет:Łyna (Brzeziny).jpg |орта|100px|]] || 264<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15</ref> || 7 130 || [[Ресей]], [[Польша]] || [[Преголя]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |744. || [[Сомма]] || [[Сурет:Somme.JPG |орта|100px|]] || 263<ref>https://otvet.mail.ru/question/58356015?ysclid=lr0yz5syyb152426692</ref>|| 5 500 || [[Франция]] || [[Ла-Манш]] бұғазы ||[[Атлант мұхиты]] |- |745. || [[Суолема]] || [[Сурет:Suolema ONC B-3.jpg |орта|100px|]] || 262<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18010000112117600044061-suolema.php?ysclid=lr0zcbmpy874863391</ref> || 7 440 || [[Ресей]] || [[Анабар]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |746. || [[Вирджин]] || [[Сурет:Virgin River 6.jpg |орта|100px|]] || 261<ref>https://waterresources.ru/reki/virdzhin/?ysclid=lr10rg4qd2362745010</ref> || 33 700 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |747. || [[Сегре]] || [[Сурет:Lleida-Riu de Lleida.jpg |орта|100px|]] || 261<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15</ref> || 22 400 || [[Франция]], [[Испания]] || [[Эбро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |748. || [[Мэннинг]] || [[Сурет:Upper Manning.JPG |орта|100px|]] || 261<ref>https://alphapedia.ru/w/Manning_River</ref> || 8 125 || [[Аустралия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |749. || [[Ушуй]] || [[Сурет:Wushui River in Zhijiang County，China.jpg |орта|100px|]] || 260<ref>https://waterresources.ru/reki/ushuy/?ysclid=lr2euqkeux969525635</ref> || ? || [[Қытай]] || [[Бейцзян]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |750. || [[Такуарембо]] || [[Сурет:Río Tacuarembó.JPG |орта|100px|]] || 260<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%A2%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 14 000 || [[Уругвай]] || [[Рио-Негро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |751. || [[Сил]] || [[Сурет:Canada location map.svg |орта|100px|]] || 260<ref>https://mononews.ru/%D0%A1%D0%B8%D0%BB_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 46 485 || [[Канада]] || [[Гудзон шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |752. || [[Шешма]] || [[Сурет:Luga003.jpg |орта|100px|]] || 259<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/11010000212112100003525-sheshma.php?ysclid=lr3tvs4e2r825134264</ref> || 6 200 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |753. || [[Иж]] || [[Сурет:Izh River.JPG |орта|100px|]] || 259<ref>https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-izh?ysclid=lr3u76frtv697667186</ref> || 8 510 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |754. || [[Балкли]] || [[Сурет:Bulkley River flowing into Skeena River near Hazelton, British Columbia.jpg |орта|100px|]] || 257<ref>https://waterresources.ru/reki/balkli/?ysclid=lr3ugnvoa6543920548</ref> || 12 400 || [[Канада]] || [[Скина]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |755. || [[Тесио]] || [[Сурет:Teshio River2.jpg |орта|100px|]] || 256<ref>https://mapcarta.com/16601314</ref> || 5 590 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |756. || [[Сайгон]] || [[Сурет:Vista de Ciudad Ho Chi Minh desde Bitexco Financial Tower, Vietnam, 2013-08-14, DD 04.JPG |орта|100px|]] || 256<ref>https://waterresources.ru/reki/saygon-reka/?ysclid=lr58uwrkaq577237463</ref> || 5 000 || [[Вьетнам]] || [[Нябе]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |757. || [[Энс]] || [[Сурет:Dietach Mai 2009 031.jpg |орта|100px|]] || 254<ref>https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%AD%D0%BD%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250809121910/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%AD%D0%BD%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2025-08-09 }}</ref> || 6 000 || [[Аустрия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |758. || [[Рассоха]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 254<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19010100412119000035572-rassoha.php?ysclid=lr59g5jjuc51821281</ref> || 8 820 || [[Ресей]] || [[Ясачная]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |759. || [[Саут-Эск]] || [[Сурет:Launceston-Tasmania-Australia05.JPG |орта|100px|]] || 252<ref>https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%AD%D1%81%D0%BA_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240109050511/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%AD%D1%81%D0%BA_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F) |date=2024-01-09 }}</ref> || 3 000 || [[Аустралия]] || [[Теймар]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |760. || [[Ныса-Лужицка]] || [[Сурет:Lausitzer Neisse in Görlitz.jpg |орта|100px|]] || 252<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=16</ref> || 4 297 || [[Польша]], [[Чехия]], [[Германия]] || [[Одра]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |761. || [[Иордан]] || [[Сурет:BnotYaakovBridge.JPG |орта|100px|]] || 252<ref>https://prichod.ru/parishioners-on-the-feasts/28557/</ref> || 18 000 || [[Израиль]], [[Иордания]], [[Палестина]] || [[Өлі теңіз]] || |- |762. || [[Барайы]] || [[Сурет:Sordogin Range-ONC D-7.jpg |орта|100px|]] || 251<ref>https://yak.guidebook.ru/vilyuysk/places/reka-barayi.html</ref> || 4 880 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |763. || [[Соан]] || [[Сурет:Swaan River.JPG |орта|100px|]] || 250<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1630612?ysclid=lr6p3b7uil474515578</ref> || ? || [[Пәкістан]] || [[Үнді өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |764. || [[Раба]] || [[Сурет:Rum hídv.jpg |орта|100px|]] || 250<ref>https://waterresources.ru/reki/raba-reka/?ysclid=lr83kvy8k9377801052</ref> || 1 020 || [[Аустрия]], [[Мажарстан]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |765. || [[Майпо]] || [[Сурет:Río Maipo.jpg |орта|100px|]] || 250<ref>https://ru.alegsaonline.com/art/60815#google_vignette</ref> || 15 157 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |766. || [[Эбола]] || [[Сурет:Rio ebola.png |орта|100px|]] || 250<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=16</ref> || ? || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Монгала]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |767. || [[Алсек]] || [[Сурет:Confluence of Alsek and Tatshenshini rivers2.JPG |орта|100px|]] || 250<ref>https://tepler.ru/strani/canada/yukon/reka-alsek.html?ysclid=lr8pl7qgdo163179708 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240111042840/https://tepler.ru/strani/canada/yukon/reka-alsek.html?ysclid=lr8pl7qgdo163179708 |date=2024-01-11 }}</ref> || 28 023 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Аляска шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |768. || [[Мирамиши]] || [[Сурет:DGJ 8532 - Miramichi Bridge.jpg |орта|100px|]] || 250<ref>https://mreac.org/watershed/</ref> || 13 000 || [[Канада]] || [[Мирамиши шығанағы]] || [[Атлант мұхиты]] |- |769. || [[Сан-Хавьер]] || [[Сурет:Rio San Javier frentea Helvecia.jpg |орта|100px|]] || 250<ref>https://waterresources.ru/reki/san-haver-reka/?ysclid=lr9ity9mrg957668202</ref> || 5 500 || [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |770. || [[Китаками]] || [[Сурет:IwateRiver.JPG |орта|100px|]] || 249<ref>https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%9A%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111042/https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%9A%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2024-12-04 }}</ref> || 10 150 || [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |771. || [[Вкра]] || [[Сурет:Rzeka Wkra.JPG |орта|100px|]] || 249<ref>https://hmong.ru/ru/%D0%92%D0%BA%D1%80%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240111182815/https://hmong.ru/ru/%D0%92%D0%BA%D1%80%D0%B0 |date=2024-01-11 }}</ref> || 5 322 || [[Польша]] || [[Нарев]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |772. || [[Лех]] || [[Сурет:Lech Augsburg.jpg |орта|100px|]] || 248<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/103281/%D0%9B%D0%B5%D1%85?ysclid=lr9jxn4hdq761849125</ref> || 4 100 || [[Аустрия]], [[Германия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |773. || [[Обва]] || [[Сурет:Kama basin.png |орта|100px|]] || 247<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/233286?ysclid=lrayamv5ai379515862</ref> || 6 720 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |774. || [[Тормес]] || [[Сурет:Reflejos de la Catedrales de Salamanca.jpg |орта|100px|]] || 247<ref>http://travellers.ru/reka-tormes?ysclid=lrayub9iv7531141195 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240112182321/http://travellers.ru/reka-tormes?ysclid=lrayub9iv7531141195 |date=2024-01-12 }}</ref> || 7 096 || [[Испания]] || [[Дуэро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |775. || [[Швянтойи]] || [[Сурет:SventojiRiver001.JPG |орта|100px|]] || 246<ref>https://ru.wikibrief.org/wiki/List_of_rivers_of_Lithuania</ref> || 6 889 || [[Литва]] || [[Вилия]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |776. || [[Норт-Форк-Флатхед]] || [[Сурет:NorthForkFlathead.jpg |орта|100px|]] || 246<ref>https://alchetron.com/North-Fork-Flathead-River</ref> || 4 040 || [[Канада]] || [[Флатхед]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |777. || [[Эксплойтс]] || [[Сурет:Exploits River, Newfoundland. Canada.jpg |орта|100px|]] || 246<ref>https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%B9%D1%82%D1%81 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240113204858/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%B9%D1%82%D1%81 |date=2024-01-13 }}</ref> || 11 000 || [[Канада]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |778. || [[Отра]] || [[Сурет:Otra-Kristiansand.jpg |орта|100px|]] || 245<ref>https://posts24.ru/%D0%9E%D1%82%D1%80%D0%B0{{Deadlink|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 3 740 || [[Норвегия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |779. || [[Камчия]] || [[Сурет:Mouth of Kamchia, (Cliff View) (cropped).JPG |орта|100px|]] || 245<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/92885/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%B8%D1%8F?ysclid=lrck9q5sfh771825106</ref> || 5 358 || [[Болгария]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |780. || [[Бега]] || [[Сурет:ZrenjaninBegej.JPG |орта|100px|]] || 244<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=16</ref> || 2 870 || [[Румыния]], [[Сербия]] || [[Тиса]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |781. || [[Этран]] || [[Сурет:Karta Aetran position.gif |орта|100px|]] || 243<ref>https://deartravel.ru/5963-reki-shvecii.html</ref> || 3 350 || [[Швеция]] || [[Каттегат]] бұғазы ||[[Атлант мұхиты]] |- |782. || [[Танаро]] || [[Сурет:I-CN-Alba11.JPG |орта|100px|]] || 242<ref>https://web.archive.org/web/20210813222412/https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8</ref> || 8 234 || [[Италия]] || [[По]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |783. || [[Ярра]] || [[Сурет:Melbourne yarra afternoon.jpg |орта|100px|]] || 242<ref>https://ru.alegsaonline.com/art/109657</ref> || 4 078 || [[Аустралия]] || [[Басс бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |784. || [[Тыках]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 241<ref>https://sinonim.org/t/%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85</ref> || 5 010 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |785. || [[Рангитикеи]] || [[Сурет:Rangitikei.jpg |орта|100px|]] || 241<ref>https://ozeraireki.ru/ocean/tihiy/reki-vpadayushchie-v-tikhij-okean?ysclid=lrf9td0cod394795775</ref> || 3 186 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |786. || [[Арно]] || [[Сурет:Arno Mouth Italy aerial view.jpg |орта|100px|]] || 241<ref>http://www.biancoloto.com/italia-fiumi.html?ysclid=lrgnztwpxm249426563</ref> || 8 228 || [[Италия]] || [[Лигурий теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |787. || [[Гилгит]] || [[Сурет:Gilgit River, Gilgit.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://travellers.ru/reka-gilgit-reka?ysclid=lrgobkjel1487231122 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240116181522/https://travellers.ru/reka-gilgit-reka?ysclid=lrgobkjel1487231122 |date=2024-01-16 }}</ref> || 26 000 || [[Пакістан]] || [[Үнді өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |788. || [[Грейт-Уз]] || [[Сурет:Huntingdon Bridge - geograph.org.uk - 2059624.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82_%D0%A3%D0%B7_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 3 400 || [[Ұлыбритания]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |789. || [[Матаура]] || [[Сурет:Mataura Paper Mill, New Zealand.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://ru.mgwiki.top/wiki/Mataura_River{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 728 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Фово бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |790. || [[Мауле]] || [[Сурет:Maule1.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%9C%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 20 600 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |791. || [[Палена]] || [[Сурет:Carrenleufú.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://deartravel.ru/5961-reki-chili.html</ref> ||12 887|| [[Аргентина]], [[Чили]] || [[Корковадо шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |792. || [[Арапей-Гранде]] || [[Сурет:Arapey - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1731667?ysclid=lri4bxxplm175975783</ref> || 11 410 || [[Уругвай]] || [[Уругвай (өзен)|Уругвай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |793. || [[Армерия]] || [[Сурет:Río Armería.JPG |орта|100px|]] || 240<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Armer%C3%ADa</ref> || 9 795 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |794. || [[Теуантепек]] || [[Сурет:Oaxaca salina cruz.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1710894?ysclid=lrjj0vjnbt873669874</ref> || 10 090 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |795. || [[Врбас]] || [[Сурет:Vrbas Banjaluka.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://bih-ru.com/vrbas/</ref> || 5 023 || [[Босния және Герцеговина]] || [[Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |796. || [[Каркаранья]] || [[Сурет:Río Carcarañá (Andino).JPG |орта|100px|]] || 240<ref>https://deartravel.ru/5247-reki-argentiny.html?ysclid=lrjjte408i359775551</ref> || 4 800 || [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |797. || [[Абукума]] || [[Сурет:Abukuma River, Fukushima City, Japan.JPG |орта|100px|]] || 239<ref>https://fb.ru/article/325770/samyie-bolshie-byistryie-i-udivitelnyie-reki-yaponii?ysclid=lrk71q9rkp352013744</ref> || 5 390 || [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |798. || [[Аделейд]] || [[Сурет:Adelaide River.JPG |орта|100px|]] || 238<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=16</ref> || 7 640 || [[Аустралия]] || [[Тимор теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |799. || [[Аян-Юрях]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 237<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19010100112119000000023-ayan-yuryah.php?ysclid=lrkymq0jvr865516936</ref> || 24 100 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |800. || [[Тумара]] || [[Сурет:Sordogin Range-ONC D-7.jpg |орта|100px|]] || 236<ref>https://travellers.ru/reka-tumara?ysclid=lrkyzsf2fl786771799 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240119182505/https://travellers.ru/reka-tumara?ysclid=lrkyzsf2fl786771799 |date=2024-01-19 }}</ref> || 10 300 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |801. || [[Ус]] || [[Сурет:Арадан.jpg |орта|100px|]] || 236<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010300112116100010655-us.php?ysclid=lrkz9ojp6q655273619</ref> || 6 880 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |802. || [[Лотта]] || [[Сурет:Река Лотта.jpg |орта|100px|]] || 235<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/02010000312101000002049-lotta.php?ysclid=lrme4sk160311738432</ref> || 7 980 || [[Финляндия]], [[Ресей]] || Верхнетуломское су қоймасы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |803. || [[Себольяти]] || [[Сурет:RioCebollati1.jpg |орта|100px|]] || 235<ref>https://waterresources.ru/reki/sebolyati-reka/?ysclid=lrmehsv01m372544596</ref> || 14 085 || [[Уругвай]] || Лагоа-Мирин көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |804. || [[Дие]] || [[Сурет:Národní park Podyjí Dyje Nationalpark Thayatal 2013 10 a.jpg |орта|100px|]] || 235<ref>https://vseprovodu.ru/reki/drugie-reki/reki-chehii?ysclid=lrmeyouw51814187746</ref> || 13 419 || [[Аустрия]], [[Чехия]] || [[Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |805. || [[Чилкотин]] || [[Сурет:Chilcotin River, March 2006.jpg |орта|100px|]] || 235<ref>https://travellers.ru/reka-chilkotin-pritok-frejjzera?ysclid=lrmfoigfu5300192356{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 20 000 || [[Канада]] || [[Фрейзер]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |806. || [[Ката]] || [[Сурет:Russia edcp location map.svg |орта|100px|]] || 233<ref>https://travellers.ru/reka-kata-reka?ysclid=lrntbgsdry131665949{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 7 970 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |807. || [[Ипель]] || [[Сурет:Szalka19.JPG |орта|100px|]] || 233<ref>https://stikss.ru/55de79b/%D0%98%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8C{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 5 151 || [[Мажарстан]], [[Словакия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |808. || [[Халхин-Гол]] || [[Сурет:Soviet tanks cross Khalkhin Gol river 1939.jpg |орта|100px|]] || 233<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/146566/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD?ysclid=lrntw7ltce742473400</ref>|| 17 000 || [[Моңғолия]], [[Қытай]] || [[Бұйр-Нұр көлі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |809. || [[Макумба]] || [[Сурет:Lake eyre basin map.png |орта|100px|]] || 233<ref>https://alphapedia.ru/w/Macumba_River</ref> || 39 000 || [[Аустралия]] || [[Эйр]] көлі || |- |810. || [[Таскан]] || [[Сурет:Kolyma-IT.png|орта|100px|]] || 232<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19010100212119000012469-taskan.php?ysclid=lrp8sxrx9u304516141</ref> || 11 200 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |811. || [[Алакит]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 232<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1722349?ysclid=lrp93rnyl063338097</ref> || 11 800 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |812. || [[Кампаспе]] || [[Сурет:ElmoreCampaspeRiverBridge.JPG |орта|100px|]] || 232<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17</ref> || 4 179 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]] |- |813. || [[Дияла]] || [[Сурет:Dyala river.JPG |орта|100px|]] || 231<ref>https://megabook.ru/article/%D0%94%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0?ysclid=lrpa9rwewz351135533</ref> || 30 000 || [[Ирак]] || [[Тигр]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |814. || [[Чукунаке]] || [[Сурет:CuencaRioChucunaque.JPG |орта|100px|]] || 231<ref>https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8B {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250811043120/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8B |date=2025-08-11 }}</ref> || 10 664 || [[Панама]] || [[Туйра]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |815. || [[Шар (өзен)|Шар]] || [[Сурет:KZ Abai Region Relief.svg |орта|100px|]] || 230<ref>https://herbariumle.ru/?t=toponyms&id=2249</ref> || 10 420 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |816. || [[Санта-Лусия]] || [[Сурет:Панорамный вид на Санта-Лусия (Уругвай).jpg |орта|100px|]] || 230<ref>http://travelpost.in.ua/helpful-information/?att=68984</ref> || 13 500 || [[Уругвай]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |817. || [[Такуари]] || [[Сурет:Río Tacuarí.jpg |орта|100px|]] || 230<ref>https://travellers.ru/reka-takuari-reka?ysclid=lrqpab45o9699144068 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240123184004/https://travellers.ru/reka-takuari-reka?ysclid=lrqpab45o9699144068 |date=2024-01-23 }}</ref> || 3 600 || [[Уругвай]] || [[Лагоа-Мирин көлі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |818. || [[Туйра]] || [[Сурет:Río Tuira.jpg |орта|100px|]] || 230<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Tuira</ref> || 10 664 || [[Панама]] || [[Панама шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |819. || [[Мадаваска]] || [[Сурет:Madawaska River Whitney.JPG|орта|100px|]] || 230<ref>https://www.greatermadawaska.com/en/play-and-discover/the-madawaska-river.aspx{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 8 470 || [[Канада]] || [[Оттава (өзен)|Оттава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |820. || [[Места]] || [[Сурет:Rodopi065-400.jpg |орта|100px|]] || 230<ref>https://waterresources.ru/reki/mesta/?ysclid=lrs4h0i47g693354883</ref> || 2 767 || [[Болгария]], [[Грекия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |821. || [[Алтаэльв]] || [[Сурет:Altaelva canyon.JPG |орта|100px|]] || 229<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2</ref> || 8 963 || [[Норвегия]] || [[Альтафьорд шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |822. || [[Намсен]] || [[Сурет:Namsen sett fra Kvatningenfjell, Namsos i bakgrunnen.jpg |орта|100px|]] || 229<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D0%BD</ref> || 6 273 || [[Норвегия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |823. || [[Кисо]] || [[Сурет:Kiso River from Sarubami Castle 2010-11-23.jpg |орта|100px|]] || 227<ref>https://travellers.ru/reka-kiso-reka?ysclid=lrtja8pury123068581 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240125181526/https://travellers.ru/reka-kiso-reka?ysclid=lrtja8pury123068581 |date=2024-01-25 }}</ref> || 9 100 || [[Жапония]] || [[Исе шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |824. || [[Урюмкан]] || [[Сурет:Relief Map of Zabaykalsky Krai.png |орта|100px|]] || 226<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/105025/%D0%A3%D1%80%D1%8E%D0%BC%D0%BA%D0%B0%D0%BD?ysclid=lrtjnpzfk5356372759</ref> || 4 400 || [[Ресей]] || [[Арғұн]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |825. || [[Лонкомилья]] || [[Сурет:Loncomilla River.JPG |орта|100px|]] || 226<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17</ref> || 7 573 || [[Чили]] || [[Мауле]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |826. || [[Мохок]] || [[Сурет:CohoesFallsPanorama.jpg|орта|100px|]] || 225<ref>https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BA_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 8 837 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Гудзон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |827. || [[Йиде-Эльв]] || [[Сурет:Schweden-Gideälven-P1270672.jpg |орта|100px|]] || 225<ref>https://travellers.ru/reka-jjide-ehlv?ysclid=lruz69cnfe369754726 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240126182802/https://travellers.ru/reka-jjide-ehlv?ysclid=lruz69cnfe369754726 |date=2024-01-26 }}</ref> || 3 441 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |828. || [[Лаука]] || [[Сурет:Valle del río Lauca, Región de Arica y Parinacota.JPG |орта|100px|]] || 225<ref>https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%9B%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 2 350 || [[Чили]], [[Боливия]] || [[Қойпаса]] көлі ||[[Тынық мұхит]] |- |829. || [[Вилен]] || [[Сурет:Rennes QuaiZola.jpg |орта|100px|]] || 225<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/171817?ysclid=lrv0mmcjqo75810936</ref> || 9 600 || [[Франция]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |830. || [[Сазава]] || [[Сурет:Sázava River (CZE) at Kliment's View.jpg |орта|100px|]] || 225<ref>https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%A1%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204112255/https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%A1%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0 |date=2024-12-04 }}</ref> || 4 350 || [[Чехия]] || [[Влтава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |831. || [[Силь]] || [[Сурет:Galicia.Canon Sil.jpg |орта|100px|]] || 225<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17</ref> || 7 982 || [[Испания]] || [[Миньо]] өзенінің бір саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |832. || [[Арустук]] || [[Сурет:Aroostook - Pont de l'autoroute 2 au-dessus de la rivière Aroostook.JPG |орта|100px|]] || 225<ref>https://verum.wiki/wiki/%D0%90%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 5 957 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Сент-Джон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |833. || [[Татшеншини]] || [[Сурет:O'Connor Delta in Tatshenshini River.JPG |орта|100px|]] || 225<ref>https://magnitschool.ru/ed3c6d/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B8{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 14 000 || [[Канада]] || [[Алсек]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |834. || [[Од]] || [[Сурет:Axat.JPG |орта|100px|]] || 224<ref>https://france.promotour.info/riviere/aude.php?ysclid=lrxr7i52js203103960 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250814094016/https://france.promotour.info/riviere/aude.php?ysclid=lrxr7i52js203103960 |date=2025-08-14 }}</ref> || 6 074 || [[Франция]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |835. || [[Халон]] || [[Сурет:Río Jalón en Terrer.jpg |орта|100px|]] || 224<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 9 338 || [[Испания]] || [[Эбро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |836. || [[Рур]] || [[Сурет:Bergerdenkmal Witten Aussicht.jpg |орта|100px|]] || 221<ref>https://waterresources.ru/reki/rur-pritok-reyna/?ysclid=lrxtp6r6d112251730</ref> || 4 485 || [[Германия]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |837. || [[Матакито]] || [[Сурет:Chile.cuencas.hidrograficas.ohigginsymaule.svg |орта|100px|]] || 221<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17</ref> || 6 312 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |838. || [[Силигир]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]] || 220<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18020000112117600053749-siligir.php?ysclid=lrxudgtf53146396004</ref> || 13 400 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |839. || [[Тьоурсау]] || [[Сурет:Tindfjallajökull Sept. 2004.jpg |орта|100px|]] || 220<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17</ref> || 7 530 || [[Исландия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |840. || [[Далэльвен]] || [[Сурет:2006maj09 dalalven sedd fran riksvag 70 mellan avesta och hedemora.jpg |орта|100px|]] || 220<ref>https://sinonim.org/t/%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D0%BD</ref> || 28 953 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |841. || [[Мондегу]] || [[Сурет: Viaduto do IP3 sobre o Mondego em Penacova.JPG|орта|100px|]] || 220<ref>https://bfjaawards.com/ru/pages/54665-mondego-river--britannica-online-encyclopedia</ref> || 6 644 || [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |842. || [[Пьяве]] || [[Сурет:Fiume Piave 018.jpg |орта|100px|]] || 220<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9F%D1%8C%D1%8F%D0%B2%D0%B5_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 4 127 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |843. || [[Элк]] || [[Сурет:Elkriverbc.jpg |орта|100px|]] || 220<ref>https://travellers.ru/reka-ehlk-reka?ysclid=lrzunwdc3a454003963 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240130042030/https://travellers.ru/reka-ehlk-reka?ysclid=lrzunwdc3a454003963 |date=2024-01-30 }}</ref> || 2 450 || [[Канада]] || [[Кутеней]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |844. || [[Лим]] || [[Сурет:Lim Drina.JPG |орта|100px|]] || 220<ref>https://deartravel.ru/5322-reki-bosnii-i-gercegoviny.html</ref> || 5 963 || [[Черногория]], [[Албания]], [[Сербия]], [[Босния және Герцеговина]]|| [[Дрина]] өзенінің саласы||[[Атлант мұхиты]] |- |845. || [[Нишава]] || [[Сурет:Nishava.jpg |орта|100px|]] || 218<ref>https://sinonim.org/t/%D0%BD%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B0</ref> || 3 950 || [[Болгария]], [[Сербия]] || [[Оңтүстік Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |846. || [[Сыня]] || [[Сурет:Село Овгорт.JPG |орта|100px|]] || 217<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/15020300112115300029842-synya.php?ysclid=ls0pa4v2p7659632511</ref> || 13 500 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |847. || [[Морава]] || [[Сурет:DOE Devin.jpg |орта|100px|]] || 217<ref>https://old.bigenc.ru/geography/text/2643100?ysclid=ls1af23of9961679192</ref> || 37 500 || [[Сербия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |848. || [[Уаиау]] || [[Сурет:Waiau River.jpg |орта|100px|]] || 217<ref>https://travellers.ru/reka-uaiau?ysclid=ls23mq65h3149551030 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240131180912/https://travellers.ru/reka-uaiau?ysclid=ls23mq65h3149551030 |date=2024-01-31 }}</ref> || 3 310 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Фово бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |849. || [[Брда]] || [[Сурет:Bydgoszcz BRE spichrze.jpg |орта|100px|]] || 217<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/71022/%D0%91%D1%80%D0%B4%D0%B0?ysclid=ls243v2e6d579769607</ref> || 4 700 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |850. || [[Просна]] || [[Сурет:Kalisz-Most sw Wojciecha.jpg |орта|100px|]] || 217<ref>https://latitude.to/articles-by-country/pl/poland/195295/prosna</ref> || 4 924 || [[Польша]] || [[Варта]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |851. || [[Ахелоос]] || [[Сурет:Acheloos river narrows 03.jpg |орта|100px|]] || 217<ref>https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%85%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D1%81 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240201060433/https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%85%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D1%81 |date=2024-02-01 }}</ref> || 6 329 || [[Грекия]] || [[Ион теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |852. || [[Могами]] || [[Сурет:Mogamigawa-kawakudari.jpg |орта|100px|]] || 216<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/82812/%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%90%D0%9C%D0%98?ysclid=ls3j2kzuu8145579317</ref> || 7 400 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |853. || [[Уай]] || [[Сурет:River Wye at Hay-on-Wye.jpg |орта|100px|]] || 215<ref>https://waterresources.ru/reki/uay/?ysclid=ls3jgqz2nm962457496</ref> || 4 136 || [[Ұлыбритания]] || [[Северн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |854. || [[Зезере]] || [[Сурет:Lago Azul no Rio Zêzere.JPG |орта|100px|]] || 215<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 5 043|| [[Португалия]] || [[Тахо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |855. || [[Деруэнт]] || [[Сурет:Hobart-Tasmania-Australia16.JPG |орта|100px|]] || 215<ref>https://waterresources.ru/reki/deruent-reka-tasmaniya/?ysclid=ls48nurb2h132279576</ref> || 9 249 || [[Аустралия]] || [[Сторм шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |856. || [[Ингури]] || [[Сурет:Enguri bridge.jpg |орта|100px|]] || 213<ref>https://alphapedia.ru/w/Enguri_River</ref> || 4 060 || [[Грузия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |857. || [[Тэнрю]] || [[Сурет:Tenryū River December 28, 2005.JPG |орта|100px|]] || 213<ref>https://more3dperm.ru/b0400c/%D0%A2%D1%8D%D0%BD%D1%80%D1%8E_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 5 090 || [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |858. || [[Уна]] || [[Сурет:Una River Bosanska Krupa 2.jpg |орта|100px|]] || 213<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 9 368 || [[Хорватия]], [[Босния және Герцеговина]] || [[Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |859. || [[Неретва]] || [[Сурет:Neretva at Mostar2.JPG |орта|100px|]] || 213<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 5 581 || [[Хорватия]], [[Босния және Герцеговина]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |860. || [[Самур]] || [[Сурет:Река Самур.jpg |орта|100px|]] || 213<ref>https://www.liveinternet.ru/community/2411424/post72910368/</ref> || 7 330 || [[Ресей]] || [[Каспий теңізі]] || |- |861. || [[Рено]] || [[Сурет:Reno a Casalecchio di Reno (BO).jpg |орта|100px|]] || 211<ref>http://www.biancoloto.com/italia-fiumi.html?ysclid=ls6eghabx6540525140</ref> || 5 040 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |862. || [[Чита]] || [[Сурет:Chita river.jpg |орта|100px|]] || 210<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1411663?ysclid=ls6eqykr6m637867010</ref> || 4 200 || [[Ресей]] || [[Ингода]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |863. || [[Кантегир]] || [[Сурет:Kantegir Nauka chester.jpg |орта|100px|]] || 210<ref>https://altai-ses.ru/4198d54081/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%80 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204113229/https://altai-ses.ru/4198d54081/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%80 |date=2024-12-04 }}</ref> || 3 500 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |864. || [[Нидэльва]] || [[Сурет:Nidelva ved Blakstad.JPG |орта|100px|]] || 210<ref>https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0?ysclid=ls7tif2p40178305239</ref> || 3 124 || [[Норвегия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |865. || [[Агано]] || [[Сурет:Agano River.jpg |орта|100px|]] || 210<ref>https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%90%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204114040/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%90%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2024-12-04 }}</ref> || 7 710 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |866. || [[Дайман]] || [[Сурет:Puente Río Dayman.jpg |орта|100px|]] || 210<ref>https://waterresources.ru/reki/dayman/?ysclid=ls7uvf6xno432953721</ref> || 3 183 || [[Уругвай]] || Уругвай өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |867. || [[Сухар (өзен)|Сухар]] || [[Сурет:Río Zújar.jpg |орта|100px|]] || 210<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 8 508 || [[Испания]] || [[Гвадиана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |868. || [[Бразо]] || [[Сурет:BrazeauRiver1.JPG |орта|100px|]] || 210<ref>https://travellers.ru/reka-brazo?ysclid=ls993aibfc449669310 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205181410/https://travellers.ru/reka-brazo?ysclid=ls993aibfc449669310 |date=2024-02-05 }}</ref> || 10 000 || [[Канада]] || [[Солтүстік Саскачеван]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |869. || [[Семуа]] || [[Сурет:Semois.JPG |орта|100px|]] || 210<ref>https://altai-ses.ru/4198d54081/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111124/https://altai-ses.ru/4198d54081/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0_%28%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0%29 |date=2024-12-04 }}</ref> || 1 329 || [[Бельгия]] || [[Маас]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |870. || [[Уаитаки]] || [[Сурет:Waitaki Dam 001.JPG |орта|100px|]] || 209<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 11 820 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |871. || [[Кларенс]] || [[Сурет:On the road to Lake Tennyson (25905080492).jpg |орта|100px|]] || 209<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 3 289 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |872. || [[Нявежис]] || [[Сурет:NevezisRiver006.JPG |орта|100px|]] || 209<ref>https://www.birstononemunas.lt/ru/paslaugos-ir-kainos/baidariu-kanoju-marsrutai-ir-kainos/nevezis/</ref> || 6 140 || [[Литва]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |873. || [[Тер]] || [[Сурет:Catalonia StQuirzeBesora Ter river.jpg |орта|100px|]] || 209<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 3 010 || [[Испания]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |874. || [[Панд-Орей]] || [[Сурет:USACE Albeni Dam Idaho.jpg |орта|100px|]] || 209<ref>https://tepler.ru/strani/canada/edmonton/reka-pand-orey.html?ysclid=lsaozbu6si10449411 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240206182655/https://tepler.ru/strani/canada/edmonton/reka-pand-orey.html?ysclid=lsaozbu6si10449411 |date=2024-02-06 }}</ref> || 66 800 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колумбия]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |875. || [[Жагуаран]] || [[Сурет:Río Branco.JPG |орта|100px|]] || 208<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1301409?ysclid=lsapawimr7779104023</ref> || 8188 || [[Бразилия]], [[Уругвай]] || Лагоа-Мирин көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |876. || [[Лужнице]] || [[Сурет:Halamsky most.jpg |орта|100px|]] || 208<ref>https://travellers.ru/reka-luzhnice?ysclid=lsc3ompop0776630972 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240207180623/https://travellers.ru/reka-luzhnice?ysclid=lsc3ompop0776630972 |date=2024-02-07 }}</ref> || 4 226 || [[Аустрия]], [[Чехия]] || [[Влтава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |877. || [[Барнаулка]] || [[Сурет:Barnaulkariveravgust.jpg |орта|100px|]] || 207<ref>https://www.vtourisme.com/altaj/geografiya-i-klimat/reki/3-reka-barnaulka?ysclid=lsc400ualx346717206</ref> || 5 720 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |878. || [[Сыда]] || [[Сурет:Вид со второго Тигея - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 207<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010300312116100018239-syda.php?ysclid=lsc4am6a5i802243251</ref> || 445 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |879. || [[Дрвенца]] || [[Сурет:Złotoria, ujście Drwęcy do Wisły.jpg |орта|100px|]] || 207<ref>https://waterresources.ru/reki/drventsa/?ysclid=lsc4nipeuc40665780</ref> || 5 536 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |880. || [[Йёкюльсау-ау-Фьёдлюм]] || [[Сурет:Iceland near Dettifoss 1972.jpg |орта|100px|]] || 206<ref>https://www.votpusk.ru/article/islandiya/reki-islandii{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 7380 || [[Исландия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |881. || [[Байяно (Чипо)]] || || 206<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Bayano</ref> || 5 291 || [[Панама]] || [[Панама шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |882. || [[Дункан]] || [[Сурет:Canada British Columbia relief location map.jpg |орта|100px|]] || 206<ref>https://waterresources.ru/reki/dunkan-reka/?ysclid=lsdk9u898l994627168</ref> || 2 443|| [[Канада]] || [[Кутеней]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |883. || [[Бхагиратхи]] || [[Сурет:Bhagirathi River at Gangotri.JPG |орта|100px|]] || 205<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1367242</ref>|| 6 921 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |884. || [[Амека]] || [[Сурет:Rio Ameca.jpg |орта|100px|]] || 205<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Ameca</ref>|| 12 214 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |885. || [[Вислок]] || [[Сурет:Wisłok (Besko).jpg |орта|100px|]] || 205<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%92%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%BA_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref>|| 3 528 || [[Польша]] || [[Сан]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |886. || [[Пиньос]] || [[Сурет:Tempi1.jpg |орта|100px|]] || 205<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 10 700 || [[Грекия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |887. || [[Мёша]] || [[Сурет:Река Мёша - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 204<ref>https://waterresources.ru/reki/myosha/?ysclid=lsf0jnc2xc437844128</ref> || 4 180 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |888. || [[Кюмийоки]] || [[Сурет:Kymijoki 1.jpg |орта|100px|]] || 204<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1311891</ref> || 37 200 || [[Финляндия]] || [[Фин шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |889. || [[Митта-Митта]] || [[Сурет:Mitta Mitta in full flow through drought - 6543.jpg |орта|100px|]] || 204<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 10 062 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |890. || [[Орети]] || [[Сурет: Oreti River near Lumsden.jpg|орта|100px|]] || 203<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8</ref> || 1 160 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Фово бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |891. || [[Мяркис]] || [[Сурет:Merkine Merkys.JPG |орта|100px|]] || 203<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Merkys</ref> || 4 440 || [[Литва]], [[Белорусь]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |892. || [[Желтура]] || [[Сурет:Zheltura-1.JPG |орта|100px|]] || 202<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/16030000112116300008328-zheltura-(aczargain-gol,-czehltehry.php?ysclid=lshtlhlvre884840459</ref> || 5 320 || [[Ресей]], [[Моңғолия]] || [[Джида]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |893. || [[Тимок]] || [[Сурет:April2003 (22) Timok.JPG |орта|100px|]] || 202<ref>https://toplist.info/top/timok-29031.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111028/https://toplist.info/top/timok-29031.htm |date=2024-12-04 }}</ref> || 4 666 || [[Сербия]], [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |894. || [[Миния]] || [[Сурет:Minija (Mingē) - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 202<ref>https://www.itinari.com/ru/lithuania-for-thrill-seekers-kayaking-in-minija-river-vwis</ref> || 2 980 || [[Литва]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |895. || [[Алагон]] || [[Сурет:Rio Alagon Sotoserrano 015.jpg |орта|100px|]] || 201<ref>https://waterresources.ru/reki/alagon-reka/?ysclid=lsihg2z2c3984776068</ref> || 7 000 || [[Испания]] || [[Тахо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |896. || [[Люда Камчия]] || [[Сурет:Gradets-Galata-1.jpg |орта|100px|]] || 201<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 1 612 || [[Болгария]] || [[Камчия]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |897. || [[Храми]] || [[Сурет:Bridge over the Khrami in Imiri, Georgia..jpg |орта|100px|]] || 201<ref>https://rybalka.tv/water/reki/reka-hrami/</ref> || 8 340 || [[Грузия]], [[Әзірбайжан]] || Кура өзенінің саласы || |- |898. || [[Дудинка]] || [[Сурет:Relief Map of Taymyrsky District.png |орта|100px|]] || 200<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010800412116100106466-dudinka.php?ysclid=lsj9p6mzj6657004035</ref>|| 5 970 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |899. || [[Ниссан]] || [[Сурет:Nissan.JPG |орта|100px|]] || 200<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 2 648 || [[Швеция]] || [[Каттегат]] бұғазы ||[[Атлант мұхиты]] |- |900. || [[Лулонга]] || [[Сурет:Port of Basankusu and River Lulonga.jpg |орта|100px|]] || 200<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9B%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%B0</ref>|| 77 000 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |901. || [[Монгала]] || [[Сурет:CH-NB - Belgisch-Kongo, Fluss Mongala- Alltagsszene - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-25-076.jpg |орта|100px|]] || 200<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 52 200 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |902. || [[Маникуаган]] || [[Сурет:Manic-5 and Manic-5-PA overview.jpg |орта|100px|]] || 200<ref>https://mapcarta.com/24594540</ref> || 11 000 || [[Канада]] || [[Әулие Лаврентий өзені]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |903. || [[Миссисипи]] || [[Сурет:Galetta ON.JPG |орта|100px|]] || 200<ref>https://likefrend.ru/stati/11655-missisipi-pritok-ottavy.html</ref> || 4 450 || [[Канада]] || Оттава өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |904. || [[Рестигуш]] || [[Сурет:View Of Campbellton.jpeg |орта|100px|]] || 200<ref>https://www.tourmesto.ru/reka_restigush_restigouche_river.html{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 12 820 || [[Канада]] || [[Әулие Лаврентий шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |905. || [[Пирсагат]] || [[Сурет:Pirsaat valley.jpg |орта|100px|]] || 199<ref>https://travellers.ru/reka-pirsagat?ysclid=lsm40xj2ww204975342 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240214181328/https://travellers.ru/reka-pirsagat?ysclid=lsm40xj2ww204975342 |date=2024-02-14 }}</ref> || 2 280 || [[Әзірбайжан]] || [[Каспий теңізі]] || |- |906. || [[Уаско]] || [[Сурет:CabeceraRioHuasco.jpg |орта|100px|]] || 198<ref>https://stikss.ru/55de79b/%D0%A3%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 9 857 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |907. || [[Вда]] || [[Сурет:Most kolejowy Chojnice - Tczew nad Wdą.jpg |орта|100px|]] || 198<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%92%D0%B4%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref>|| 2 325 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |908. || [[Сумгаит]] || [[Сурет:Sumqayıtçay 5.jpg |орта|100px|]] || 198<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B8%D1%82_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 1800 || [[Әзірбайжан]] || [[Каспий теңізі]] || |- |909. || [[Арагон]] || [[Сурет:El rio Aragon visto desde lo alto del barranco de Penalen.jpg |орта|100px|]] || 197<ref>http://larivera.info/encyclopaedia/rio/aragon/</ref>|| 8 524 || [[Испания]] || [[Эбро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |910. || [[Симилкамин]] || [[Сурет:Similkameen River near Nighthawk WA.jpg |орта|100px|]] || 197<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD</ref> || 7 600 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Оканоган]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |911. || [[Русенски Лом]] || [[Сурет:Basarbovo2.jpg |орта|100px|]] || 197<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 1 547 || [[Болгария]] ||[[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |912. || [[Нера]] || [[Сурет:Nera river, Republic Sakha, Russia.jpg |орта|100px|]] || 196<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18050000212117700044722-nera.php?ysclid=lsoyquf9yd458383157</ref> || 24 500 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |913. || [[Симанто]] || [[Сурет:Shimanto River And Iwama Bridge 1.jpg |орта|100px|]] || 196<ref>https://visitjapan.ru/spot/799?ysclid=lsoz120vea667143728</ref> || 2 270|| [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |914. || [[Шатт-эль-Араб]] || [[Сурет:Basra-Shatt-Al-Arab.jpg |орта|100px|]] || 195<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%82-%D1%8D%D0%BB%D1%8C-%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 1 000 000 || [[Ирак]], [[Иран]] || [[Парсы шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |915. || [[Зилупе (Синяя)]] || [[Сурет:Река Синяя Красногородск 04.jpg |орта|100px|]] || 195<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%97%D0%B8%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B5_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 2 040 || [[Ресей]], [[Латвия]], [[Беларусь]] || [[Великая]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |916. || [[Тихуана]] || [[Сурет:Tijuana River National Estuarine Research Reserve coastline.jpg |орта|100px|]] || 195<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1650067</ref> || 4 532 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |917. || [[Чая]] || [[Сурет:Relief Map of Tomsk Oblast.png|орта|100px|]] || 194<ref>https://posibiri.ru/reka-chaya-v-tomskoj-oblasti/?ysclid=lsqfpa8koo233907809 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204113040/https://posibiri.ru/reka-chaya-v-tomskoj-oblasti/?ysclid=lsqfpa8koo233907809 |date=2024-12-04 }}</ref> || 27 200 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |918. || [[Го]] || [[Сурет:Tomoe bridge Miyoshi.jpg |орта|100px|]] || 194<ref>https://waterresources.ru/reki/go-reka/?ysclid=lsqgaj61ux204079886</ref> || 3 900 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |919. || [[Йосино]] || [[Сурет:Ohashi-2303-r1.jpg |орта|100px|]] || 194<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%99%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 3 750 || [[Жапония]] || Наруто бұғазы ||[[Тынық мұхит]] |- |920. || [[Харама]] || [[Сурет:Jarama Titulcia.jpg |орта|100px|]] || 194<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 11 596 || [[Испания]] || [[Тахо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |921. || [[Сигуэла]] || [[Сурет:Rio Ciguela. Villarta de San Juan.JPG |орта|100px|]] || 194<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 11 970 || [[Испания]] || [[Гвадиана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |922. || [[Галлатин]] || [[Сурет:LowerGallatinRiverNearManhattan.jpg |орта|100px|]] || 193<ref>https://infoteach.ru/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD{{Deadlink|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || ? || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |923. || [[Рангитаики]] || [[Сурет:Rangitaiki River.jpg |орта|100px|]] || 193 || 2 849 || [[Жаңа Зеландия]] ||мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |924. || [[Кемь]] || [[Сурет:Кемь река.jpg |орта|100px|]] || 191<ref>https://wiki-karelia.ru/articles/priroda-i-puteshestviya/reka-kem/?ysclid=lst8zmoof5314551109</ref> || 27 700 || [[Ресей]] || [[Ақ теңіз]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |925. || [[Мемеле]] || [[Сурет:4201NemunelisBauskeje.jpg |орта|100px|]] || 191<ref>https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 4 050 || [[Литва]], [[Латвия]] || [[Лиелупа]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |926. || [[Ольо]] || [[Сурет:Soncino Orzinuovi ponte Oglio.JPG |орта|100px|]] || 191<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 6 649 || [[Италия]] || [[По]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |927. || [[Овенс]] || [[Сурет:WangarattaOvensRiver.JPG |орта|100px|]] || 191<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Ovens</ref> || 7 778 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |928. || [[Эн]] || [[Сурет:Pont-du-Navoy02.jpg |орта|100px|]] || 190<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%AD%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 3 630 || [[Франция]] || [[Рона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |929. || [[Барроу]] || [[Сурет:Leighlinbridge3836.jpg |орта|100px|]] || 190<ref>https://womanadvice.ru/reki-irladnii?ysclid=lsuormi8h6699030822</ref> || 3 067 || [[Ирландия]] || [[Кельт теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |930. || [[Саррая]] || [[Сурет:Rio Sorraia - Benavente - Portugal (384988905).jpg |орта|100px|]] || 190<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 7 556 || [[Португалия]] || [[Тахо]] өзенінің саласы||[[Атлант мұхиты]] |- |931. || [[Самбра]] || [[Сурет:Namur JPG02.jpg |орта|100px|]] || 190<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%80?ysclid=lsupduo94209911589</ref> || 2 740 || [[Франция]], [[Бельгия]] || [[Маас]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |932. || [[Бассак]] || [[Сурет:Bassac.jpg |орта|100px|]] || 190<ref>https://alphapedia.ru/w/Bassac_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240221180708/https://alphapedia.ru/w/Bassac_River |date=2024-02-21 }}</ref> || 8 100 || [[Камбоджа]], [[Вьетнам]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |933. || [[Артур]] || [[Сурет:Arthur River mouth.jpg |орта|100px|]] || 189<ref>https://deartravel.ru/4595-reki-avstralii.html</ref> || 2 492 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |934. || [[Вит]] || [[Сурет:VitRiveratToros.JPG |орта|100px|]] || 189<ref>https://www.wikidata.ru-ru.nina.az/%D0%92%D0%B8%D1%82.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240221182823/https://www.wikidata.ru-ru.nina.az/%D0%92%D0%B8%D1%82.html |date=2024-02-21 }}</ref> || 3 220 || [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |935. || [[Тверца]] || [[Сурет:Река Тверца.jpg |орта|100px|]] || 188<ref>https://bigenc.ru/c/tvertsa-696e7e?ysclid=lsw4r6olgz129871218 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204114726/https://bigenc.ru/c/tvertsa-696e7e?ysclid=lsw4r6olgz129871218 |date=2024-12-04 }}</ref> || 6 510 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |936. || [[Огре]] || [[Сурет:Ogre river (2009).jpg |орта|100px|]] || 188<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9E%D0%B3%D1%80%D0%B5_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 1 730 || [[Латвия]] || [[Батыс Двина]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |937. || [[Тей]] || [[Сурет:St. Matthew's Church and Smeaton's Bridge.jpg |орта|100px|]] || 188<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 6 216 || [[Ұлыбритания]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |938. || [[Требишница]] || [[Сурет:Trebinje River.jpg |орта|100px|]] || 187<ref>https://dergachev-va.livejournal.com/167031.html</ref> || 4 926 || [[Босния және Герцеговина]], [[Хорватия]], [[Черногория]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |939. || [[Босут]] || [[Сурет:Bosut - Rokovci-Andrijasevci 4.jpg |орта|100px|]] || 186<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%83%D1%82</ref> || 3 097 || [[Хорватия]], [[Сербия]] || [[Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |940. || [[Гордон]] || [[Сурет:Gordon river-hbm.jpg |орта|100px|]] || 186<ref>https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240223182547/https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F) |date=2024-02-23 }}</ref> || 4974 || [[Аустралия]] || Маккуари шығанағы ||[[Үнді мұхиты]] |- |941. || [[Ахурян]] || [[Сурет:Akhurian Arpaçay River (4217722053).jpg |орта|100px|]] || 186<ref>https://www.kavkaz-uzel.media/articles/152051/?ysclid=lsyzrlir6s542101880</ref> || 9 670 || [[Армения]] || [[Аракс]] өзенінің саласы || |- |942. || [[Йиглава]] || [[Сурет:Pribyslavice jihlava river.jpg |орта|100px|]] || 185<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%A7%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%B8</ref> || 3 117 || [[Чехия]] || [[Дие]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |943. || [[Литл-Саскачеван]] || [[Сурет:Little Saskatchewan River Minnedosa.jpg |орта|100px|]] || 185<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BB-%D0%A1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD</ref> || 4 100 || [[Канада]] || [[Ассинибойн]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |944. || [[Оканоган]] || [[Сурет:Omak, WA - bridge across the Okanagan River.jpg |орта|100px|]] || 185<ref>https://openarium.ru/poi/85976394/?ysclid=lt0e9m2mnu468068301</ref> || 21 238 || [[Канада]] || [[Колумбия өзені|Колумбия]] өзенінің саласы||[[Тынық мұхит]] |- |945. || [[Тертер]] || [[Сурет:Charektar004.JPG |орта|100px|]] || 184<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D1%80?ysclid=lt0ekxgorl677110333</ref> || 2 650 || [[Әзірбайжан]] || [[Кура]] өзенінің саласы || |- |946. || [[Шур]] || [[Сурет:IMG SuirHolycross4788.jpg |орта|100px|]] || 183<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 3 610 || [[Ирландия]] || [[Кельт теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |947. || [[Манавату]] || [[Сурет:Manawatu Gorge New Zealand.jpg |орта|100px|]] || 182<ref>https://zamons.com/ru/article/2069804-reka-manavatu-reka-novaia-zelandiia{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 5 947 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] || [[Тынық мұхит]] |- |948. || [[Гуадалопе]] || [[Сурет:Alcaniz, Vista.jpg |орта|100px|]] || 182<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 3 890 || [[Испания]] || [[Эбро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |949. || [[Фехте]] || [[Сурет:Vechte.jpg |орта|100px|]] || 182<ref>https://posts24.ru/%D0%A4%D0%B5%D1%85%D1%82%D0%B5{{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 3 780 || [[Германия]], [[Нидерланд]] || [[Зварте-Ватер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |950. || [[Юмиж]] || [[Сурет:Юмиж 25.jpg |орта|100px|]] || 180<ref>https://textual.ru/gvr/index.php?card=160305</ref> || 1 825 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |951. || [[Ивалойоки]] || [[Сурет:Ivalon kirkko ja Ivalojoki.JPG |орта|100px|]] || 180<ref>https://openarium.ru/poi/29101480/?ysclid=lt1uidud2r53799992</ref> || 18 516 || [[Финляндия]] || Инариярви көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |952. || [[Итата]] || [[Сурет:Nipas y rio Itata.jpg |орта|100px|]] || 180<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=20</ref> || 11 385 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |953. || [[Тамега]] || [[Сурет:Madalena.jpg |орта|100px|]] || 180 || 3 200 || [[Испания]], [[Португалия]] || Дуэро өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |954. || [[Рей]] || [[Сурет:Relief map of Canada.png |орта|100px|]] || 180 || 11 000 || [[Канада]] || Коронейшен шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |955. || [[Турианчай]] || [[Сурет:Türyançay - panoramio (1).jpg |орта|100px|]] || 180 || 1 840 || [[Әзербайжан]] || [[Кура]] өзенінің саласы || |- |956. || [[Оркла]] || [[Сурет:Orkanger 03.jpg |орта|100px|]] || 179 || 3 053 || [[Норвегия]] || Оркдалсфьорд шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |957. || [[Скьяульвандафльоут]] || [[Сурет:Islande cascade Aldeyjarfoss.jpg |орта|100px|]] || 178 || ? || [[Исландия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |958. || [[Воротан]] || [[Сурет:Sisian Bridge.JPG |орта|100px|]] || 178 || 5 650 || [[Армения]], [[Әзербайжан]] || [[Акера]] өзенінің саласы || |- |959. || [[Буллер]] || [[Сурет:Buller River near Berlins.jpg |орта|100px|]] || 177 || 6 501 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |960. || [[Ла-Вилла]] || [[Сурет:Caudaloso Río La Villa.jpg |орта|100px|]] || 177 || 1 284 || [[Панама]] || Панама шығанағы ||[[Тынық мұхит]] |- |961. || [[Альберче]] || [[Сурет:Alberche Aldea del Fresno 2.jpg |орта|100px|]] || 177 || 4 108 || [[Испания]] || [[Тахо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |962. || [[Вольтурно]] || [[Сурет:Volturno 017.jpg |орта|100px|]] || 177 || 5 550 || [[ Италия]] || [[Тиррен теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |963. || [[Вердон]] || [[Сурет:Gorges du Verdon River from Bottom 0364.jpg |орта|100px|]] || 176 || 2 218 || [[Франция]] || [[Дюранс]] өзенінің саласы ||Португалия |- |964. || [[Ритупе (Утроя)]] || [[Сурет:Rītupe pie Kārsavas.jpg |орта|100px|]] || 176 || 3 000 || [[Латвия]], [[Ресей]] || [[Великая]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |965. || [[Гудено]] || [[Сурет:Gudenåen-Svostrup.jpg |орта|100px|]] || 176 || 2 643 || [[Дания]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |966. || [[Темс (Уаихоу)]] || [[Сурет:Waihouriver.jpg |орта|100px|]] || 175 || 2 000 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |967. || [[Саладо]] || [[Сурет:Río Salado, región de Antofagasta, Chile.JPG |орта|100px|]] || 175 || 7 575 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |968. || [[Саду]] || [[Сурет:2007.03.23.pt.AlcacerdoSal.PonteFerro.Nova.jpg |орта|100px|]] || 175 || 7 640 || [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |969. || [[Гандер]] || [[Сурет:Gander River, Newfoundland, Canada.jpg |орта|100px|]] || 175 || 5 000 || [[Канада]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |970. || [[Хантайка]] || [[Сурет:Большой Хантайский порог в наши дни.jpg |орта|100px|]] || 174 || 30 700 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |971. || [[Каутин]] || [[Сурет:Rio Cautín.jpg |орта|100px|]] || 174 || 3 100 || [[Чили]] || [[Империаль]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |972. || [[Свратка]] || [[Сурет:Soutok Svratky a Svitavy za obvyklých podmínek.jpg |орта|100px|]] || 174 || 7 118 || [[Чехия]] || [[Дие (өзен)|Дие]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |973. || [[Хьюон]] || [[Сурет:HuonRiver Tasmania.jpg |орта|100px|]] || 174 || 3041 || [[Аустралия]] || Д'Антркасто бұғазы ||[[Тынық мұхит]] |- |974. || [[Аракава]] || [[Сурет:AraKawa2004-12.jpg |орта|100px|]] || 173 || 2 940 || [[Жапония]] || [[Токио шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |975. || [[Зауэр]] || [[Сурет:Michelau - Sûre.jpg |орта|100px|]] || 173 || 4 259 || [[Германия]], [[Бельгия]], [[Люксембург]] || [[Мозель]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |976. || [[Дисна]] || [[Сурет:Германавічы. 11.jpg |орта|100px|]] || 173 || 8 180 || [[Литва]], [[Беларусь]] || [[Батыс Двина]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |977. || [[Бакы]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 172 || 3 020 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |978. || [[Оңтүстік Кельтма]] || [[Сурет:Мельница. Южная Кельтма.1890.Юлий Шокальский.jpg |орта|100px|]] || 172 || 5 270 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |979. || [[Мохака]] || [[Сурет:Scenery on the Grade 2 Mohaka River.jpg |орта|100px|]] || 172 || 2 357 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |980. || [[Юра]] || [[Сурет:JūraTiesPajūriu.JPG |орта|100px|]] || 172 || 3 990 || [[Литва]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |981. || [[Спей]] || [[Сурет:River Spey 2005 Apr.jpg |орта|100px|]] || 172 || 3 008 || [[Ұлыбритания]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |982. || [[Клайд]] || [[Сурет:Wfm kingston bridge.jpg |орта|100px|]] || 172 || 4 100 || [[Ұлыбритания]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |983. || [[Тальяменто]] || [[Сурет:Veduta aerea pzoo.jpg |орта|100px|]] || 172 || 2 916 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |984. || [[Кодори]] || [[Сурет:Кодор 2018-11-01.jpg |орта|100px|]] || 170 || 2 051 || [[Абхазия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |985. || [[Эльки]] || [[Сурет:Elqui valley view from Puclaro dam - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 170 || 9 826 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |986. || [[Качапоаль]] || [[Сурет:Reserva Rio Cipreses Hualo.jpg |орта|100px|]] || 170 || 6 370 || [[Чили]] || [[Рапель]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |987. || [[Лаха]] || [[Сурет:Salto Las Chilcas.jpg |орта|100px|]] || 170 || 4 040 || [[Чили]] || [[Био-Био]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |988. || [[Бейкер]] || [[Сурет:Río Baker 03.jpg |орта|100px|]] || 170 || 26 726 || [[Чили]] || [[Бейкер шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |989. || [[Орн]] || [[Сурет:FranceNormandieMutrecyMaizetOrne.jpg |орта|100px|]] || 170 || 2 932 || [[Франция]] || [[Ла-Манш]] бұғазы ||[[Атлант мұхиты]] |- |990. || [[Задьва]] || [[Сурет:Szolnok, Nyáry Lőrinc híd, Zagyva1.jpg |орта|100px|]] || 170 || 5 677 || [[Мажарстан]] || [[Тиса]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |991. || [[Акера]] || [[Сурет:Berdzor075.JPG |орта|100px|]] || 170 || 2970 || [[Әзербайжан]], [[Армения]] || [[Аракс]] өзенінің саласы || |- |992. || [[Арьеж]] || [[Сурет:N20-ariège2.jpg |орта|100px|]] || 170 || 3 860 || [[Андорра]], [[Франция]] || [[Гаронна]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |993. || [[Уаирау]] || [[Сурет:Wairau Valley.jpg |орта|100px|]] ||169 || 4 222 || [[Жаңа Зеландия]] || Кука бұғазы ||[[Тынық мұхит]] |- |994. || [[Пасленка]] || [[Сурет:Powalone drzewa - rzeka Pasłęka.jpg |орта|100px|]] || 169 || 2 295 || [[Польша]] || Балтық теңізі ||[[Атлант мұхиты]] |- |995. || [[Наньсихэ]] || [[Сурет:Hekou-Lao Cai Railway Bridge - P1380515.JPG |орта|100px|]] || 169 || 3 354 || [[Вьетнам]], [[Қытай]] || [[Хонгха]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |996. || [[Клондайк]] || [[Сурет:Klondike River crossing Dempster Highway 1.JPG |орта|100px|]] || 168 || 8 000 || [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |997. || [[Ои]] || [[Сурет:Kawanehon Oi 14.jpg |орта|100px|]] || 168 || 1 985 || [[Жапония]] || [[Исе шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |998. || [[Рега]] || [[Сурет:Zakole Regi.jpg |орта|100px|]] || 168 || 2 725 || [[Польша]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |999. || [[Тингиририка]] || [[Сурет:Puente de Tinguiririca.JPG |орта|100px|]] || 167 || 4 730 || [[Чили]] || [[Рапель]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |1000. || [[Блэкуотер]] || [[Сурет:IMG BlackwaterBridge3720rz.jpg |орта|100px|]] || 167 || 3 324 || [[Ирландия]] || [[Кельт теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |} == Тағыда қараңыз == * [[Қазақстанның ең ұзын өзендерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:Өзендер]] m6cg0la2yprl8nlnfqj216s3aik27js Ержан Сапарбекұлы Сәденов 0 714345 3651959 3650509 2026-09-08T06:11:30Z Nurken 111493 3651959 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ержан Сапарбекұлы Сәденов | Шынайы есімі = | Суреті = Ержан Сәденов primeminister.kz.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2024 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]] | Ту = Logo MVD KZ new.png | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 2 қыркүйек 2023 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]]нің орынбасары | Ту_2 = Logo MVD KZ new.png | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_2 = 26 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 2 қыркүйек 2023 | Премьер_2 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | тақырыпша2_2 = Министрі | мәтін2_2 = [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Астана|Нұр-Сұлтан]] қалалық полиция басқармасының бастығы | Ту_3 = Flag of Nur-Sultan, Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Nur-Sultan-1.svg | Басқара бастады_3 = 24 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 26 қаңтар 2022 | Титулы_4 = [[Ақмола облысы|Ақмола]] облыстық полиция басқармасының бастығы | Ту_4 = Coat of Arms of Aqmola Province Kz.png | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_4 = маусым 2016 | Басқаруын аяқтады_4 = сәуір 2019 | Туған күні = 24.10.1968 | Туған жері = [[Құйған (Күршім ауданы)|Құйған]] ауылы, {{туғанжері|Күршім ауданы|Күршім ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/document/?doc_id=34447896#sub_id=0|title=Саденов Ержан Сапарбекович|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-10-11}}</ref> | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан Университеті|С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті]] (1993) |ҚР ҰҚК Қарағанды жоғары мектебі (1998) }} | Мамандығы = | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/qriim?lang=kk Ішкі істер министрлігінің ресми сайты] | Commons = Erjan Sädenov | Атағы = полиция генерал-лейтенанты (2023)<ref name="sputnik">{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20230505/toqaev-askeri-qyzmetkerlerge-zhana-ataqtar-berdi-34593760.html|title=Тоқаев әскери қызметкерлерге жаңа атақтар берді|lang=kk|publisher=SPUTNIK|date=2023-05-05|accessdate=2023-10-12}}</ref> | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар|{{2 дәрежелі Айбын ордені}}|{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}|{{ҚР Конституциясына 20 жыл}}}}{{Қатар|{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}}}{{Қатар|{{Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасы}}}} | Қолтаңбасы = }} '''Ержан Сапарбекұлы Сәденов'''<ref name="polisyast">{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultan-kalasyinyin-bas-politsey-tagayyindaldyi-297365/|title=Нұр-Сұлтан қаласының бас полицейі тағайындалды|lang=kk|publisher=tengrinews|date=2019-04-24|accessdate=2023-10-12}}</ref> (кейде '''Саденов''';<ref name="qriim" /> [[24 қазан]] [[1968 жыл]], [[Құйған (Күршім ауданы)|Құйған]], [[Күршім ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, полиция генерал-лейтенанты, 2023 жылғы қыркүйектен бері [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Қазақстан Ішкі істер министрі]].<ref name="qriim" /> == Өмірбаяны == Ержан Сәденов 1968 жылғы қазанда, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Күршім ауданы]]ндағы [[Құйған (Күршім ауданы)|Құйған]] ауылында дүниеге келген. 1993 жылы ол [[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан Университеті|Шығыс Қазақстан Университеті]]нде және 1998 жылы ҚР ҰҚК Қарағанды жоғары мектебінде білім алды.<ref name="zakonkz" /> Сәденов қызмет жолын 1993 жылы [[Шығыс Қазақстан облысы]] Ішкі істер басқармасы ауданаралық жедел-іздестіру бөлімінің жедел уәкілі лауазымынан бастады.<ref name="qriim" /> 1994 жылы ол бұл қызметін аяқтап, ШҚО ІІБ жедел-іздестіру бөлімінің аға жедел уәкілі болып тағайындалды.<ref name="zakonkz" /> 1995–1996 жылдары Сәденов [[Өскемен]] қаласы ІІБ жедел-іздестіру бөлімі жанындағы автокөлікті ұрлау және айдап әкетуге қарсы күрес бөлімшенің бастығы болса, 1996 жылғы 1 қаңтардан сол жылғы 19 наурызға дейін Өскемен қылмыстық іздестіру бөлімі мүліктік және нашақорлық қылмыстарды ашу бөлімшесінің бастығы лауазымында болды.<ref name="qriim" /> 1996–1997 жылдары аралығында ол [[Серебрянск]] қаласы бойынша мемлекеттік тергеу комитеті басшысының орынбасары<ref name="zakonkz" /> және 1997 жылдан 1998 жылға дейін ШҚО ІІБ жеке тұлғаға қарсы қылмыстарды ашу басқармасы іздестіру бөліміне басшылық етті. 1998 жылғы ақпаннан 1 шілдеге дейін ол ШҚО ІІБ аса қауіпті қылмыстарға қарсы күрес басқармасының аса маңызды істер жөніндегі бөлімінің бастығы болды және одан кейін, 2000 жылғы 17 ақпанда дейін ШҚО ІІБ аса маңызды істер жөніндегі бөлімнің бастығы болды.<ref name="qriim" /> 2000–2004 жылдары аралығында ол ШҚО ІІБ [[Зайсан ауданы]] ІІО бастығы болса, бұдан кейін, 2006 жылға дейін ШҚО ҚІІБ [[Тарбағатай ауданы]]ндағы ІІО басшысы болды.<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition/sadenov|title=Ішкі істер министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate=2023-10-12}}</ref> 2006 жылдан 2008 жылға дейін Сәденов ШҚО ІІД есірткі бизнесімен күрес басқармасы бастығы болып жұмыс істеді және 2008–2009 жылдары аралығында ШҚО ІІД [[Риддер]] қаласы ІІО бастығы болды. 2009 жылғы 5 мамырдан 22 тамызға дейін ол ШҚО ІІД Өскемен ІІБ бастығы бола тұрды да, 2009 жылдан 2013 жылға дейін [[Маңғыстау облысы]] ІІД бастығының бірінші орынбасары қызметін атқарды. 2013 жылдан 2015 жылға дейін Сәденов Ішкі істер министрлігінің «Р» департаментінің бастығы болған. 2015 жылғы 10 наурызда көліктегі ІІД бастығының міндетін атқарушысы ретіндегі қызметін бастады, сол жылғы 18 наурызда сол департаменттің бастығы болып тағайындалды.<ref name="zakonkz" /> 2016 жылғы маусымда ол Ақмола облыстық полиция басқармасының бастығы болып тағайындалды. Бұл қызметін ол 2019 жылғы сәуірде дейін жалғастырды. 2019 жылғы 24 сәуірде Сәденов [[Астана|Нұр-Сұлтан]] қаласы (қазіргі Астана) Полиция департаментінің бастығы лауазымына тағайындалды. Сәденовті Полиция департаментінің жеке құрамына Ішкі істер министрі [[Ерлан Заманбекұлы Тұрғымбаев|Ерлан Тұрғымбаев]] пен [[Астана әкімі|қала әкімі]] [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]] бірге таныстырды.<ref name="polisyast" /> Қызметін 2022 жылғы 26 қаңтарда дейін жалғастырды. 2022 жылғы 26 қаңтарда ол [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың өкімімен [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Қазақстан Ішкі істер министрі]] [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]]тың орынбасары болып тағайындалды,<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-erzhan-saparbekuly-sadenov-kazakstan-respublikasy-ishki-ister-ministrinin-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-2605132|title=Мемлекет басшысының өкімімен Ержан Сапарбекұлы Сәденов Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің орынбасары лауазымына тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|ТОҚАЕВ, Қасым-Жомарт]]|date=2022-01-26|accessdate=2023-10-12}}</ref> және сол себеппен Астана бас полицейі лауазымынан босатылды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/rk2012/marat-tolebaev-nur-sultan-politsiya-departamentnn-basshyisyi-333019/|title=Марат Төлебаев Нұр-Сұлтан Полиция департаментінің басшысы болып тағайындалды|lang=kk|publisher=tengrinews|date=2022-01-27|accessdate=2023-10-12}}</ref> 2023 жылғы 2 қыркүйекте, Ахметжановтың министр лауазымынан босатылғанынан кейін Сәденов оның ізбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/es-sadenovti-tagayyndau-turaly-28581|title=Е.С. Сәденовті тағайындау туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2023-09-02|accessdate=2023-10-12}}</ref> 2024 жылғы 6 ақпанда [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Әлихан Смайылов үкіметі]]нің отставкасынан кейін Сәденов Ішкі істер министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/last/erlan-sadenov-ishki-ister-ministri-bolyp-kajta-tagajyndaldy |title= Ерлан Сәденов Ішкі істер министрі болып қайта тағайындалды |lang= kk |publisher= inbusiness |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-02-08}}</ref> == Марапаттары және атақтары == Ержан Сәденовтың марапаттары:<ref name="qriim">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/qriim/about/structure/people/92?lang=kk|title=Саденов Ержан Сапарбекұлы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-12}}</ref> * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011); * [[Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасы]] (2013); * [[Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі]] (2015); * [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); * ІІО қызметкерлерінің атыс қаруы (2017); * 2-дәрежелі [[Айбын ордені]] (2018). 2023 жылғы 5 мамырда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың жарлығымен Сәденовке полиция генерал-полковнигі атағы берілді.<ref name="sputnik" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://primeminister.kz/kz/government/composition/sadenov Премьер-министрдің ресми ақпараттық ресурсындағы өмірбаяны] * [https://www.gov.kz/memleket/entities/qriim/about/structure/people/92?lang=kk Қазақстан Ішкі істер министрлігі сайтындағы өмірбаяны] {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Шығыс Қазақстан университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан ҰҚК қызметкерлері]] [[Санат:Қазақстан әскерилері]] [[Санат:Қазақстан ішкі істер министрлері]] pkdlvxqm7siehfy7n25djk8h0z4vd8q Арман Абайұлы Шаққалиев 0 715518 3651969 3650644 2026-09-08T06:15:53Z Nurken 111493 3651969 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Арман Абайұлы Шаққалиев | Шынайы есімі = | Суреті = Арман Шаққалиев primeminister.kz.png | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = 3-[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 2 қыркүйек 2023 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Вице-президент = | Ізашары = [[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция Бірінші вице-министрі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 11 қазан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 2 қыркүйек 2023 | Президент_2 = | мәтін2_2 = [[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]] | тақырыпша2_2 = Министрі | Премьер_2 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]<ref name="vitseministr" /> | Ізбасары_2 = [[Айжан Әділқызы Бижанова|Айжан Бижанова]]<ref>{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/ayzhan-bizhanova-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1983835|title=Айжан Бижанова ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2023-09-19|accessdate=2023-10-22}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231022091739/https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/ayzhan-bizhanova-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1983835|date=2023-10-22}}</ref> | Титулы_3 = [[Еуразиялық экономикалық одақ]]тың Бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу министрі | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg | Басқара бастады_3 = 6 қараша 2020 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 қазан 2022 | Президент_3 = | Премьер_3 = | мәтін2_3 = [[Михаил Владимирович Мясникович|Михаил Мясникович]] | тақырыпша2_3 = Төрағасы | Туған күні = 1.12.1977 | Туған жері = {{туғанжері|Балқаш (қала){{!}}Балқаш|Балқашта}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33473460&pos=1;48#pos=1;48|title=Шаккалиев Арман Абаевич (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-10-20}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20231021144502/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33473460&pos=11;148#pos=11;148|date=2023-10-21}}</ref> | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] (2007–)<ref name="zakonkz" /> | Білімі = 1) [[М.Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті]];<br>2) [[Еуразия ұлттық университеті]];<br>3) [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]<ref name="zakonkz" /> | Мамандығы = 1) стандарттау, сертификаттау және [[метрология]];<br>2) [[заңгер]];<br>3) [[экономист]]<ref name="zakonkz" /><br>4) сапа менеджменті жүйесінің сәйкестігін растау бойынша сарапшы-аудитор | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Arman Şaqqaliev | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар|{{Құрмет ордені}}|{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}}} | Қолтаңбасы = }} '''Арман Абайұлы Шаққалиев'''<ref name="aqorda">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/aa-shakkalievti-tagayyndau-turaly-285147|title=А.А. Шаққалиевті тағайындау туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2023-09-02|accessdate=2023-10-22}}</ref> ([[1 желтоқсан]] [[1977 жыл]], [[Балқаш]], [[Қарағанды облысы]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер, экономист және 2023 жылғы 2 қыркүйектен бастап [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]]. == Жастық шағы және білімі == Арман Шаққалиев [[1977 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]]ында, [[Қарағанды облысы]]ның [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласында дүниеге келген. Шаққалиев [[М.Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті]]нде «стандарттау, сертификаттау және [[метрология]]<nowiki></nowiki>» мамандығына, [[Еуразия ұлттық университеті]]нде [[заңгер]] мамандығына және [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]нде экономист мамандығына білім алған және сонымен қатар «Сапа менеджменті жүйесінің сәйкестігін растау бойынша» сарапшы-аудитор және Халықаралық инженерлік академиясының корреспондент мүшесі болып келеді.<ref name="zakonkz" /> == Мансабы == Өз саяси мансабын Шаққалиев [[Астана]] қаласы және [[Ақмола облысы]] бойынша «Кәсіпорындарды қайта ұйымдастыру және тарату агенттігі» ААҚ заң кеңесшісі болып бастаған.<ref name="ministry">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/about/structure/people/619?lang=kk|title=Шаққалиев Арман Абайұлы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-21}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20231021150927/https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/about/structure/people/619?lang=kk|date=2023-10-21}}</ref> 2001–2002 жылдары аралығында ол Қазақстан Мемлекеттік материалдық резервтер жөніндегі агенттіктің бас маманы, бөлім бастығы болса, бұдан кейін, 2004 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кіріс министрлігі|Мемлекеттік кіріс министрлігі]] Дәрменсіз борышкерлермен жұмыс жөніндегі комитеттің дәрменсіз кәсіпорындарды талдау және мониторингілеу басқармасының басшысы болды.<ref name="resmiy">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/about/structure/people/619?lang=kk|title=Шаққалиев Арман Абайұлы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-22}}</ref> 2004 жылы ол «Қазақстан метрология институты» РМК директоры болып тағайындалды, бұл қызметте 2008 жылға дейін болды да, бұдан кейін 2016 жылғы сәуірге дейін [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Инвестициялар және даму министрлігі]] Техникалық реттеу және метрология комитетінің «Қазақстан стандарттау және сертификаттау институты» РМК директоры болды.<ref name="resmiy" /> 2016–2018 жылдары аралығында Шаққалиев [[Еуразиялық Экономикалық комиссия]]ның Техникалық реттеу және аккредиттеу департаментінің директоры және 2018–2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Қазақстан Инвестициялар және даму министрлігі]] Техникалық реттеу және метрология комитетінің төрағасы болды. 2019 жылдан 2020 жылға дейін ол — [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрлігі]] Техникалық реттеу және метрология комитетінің төрағасы. 2020 жылы ЕЭО-ға қайта оралып, Қазақстан Республикасынан Еуразиялық экономикалық комиссия алқасының мүшесі, ЕЭК Бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу министрі болып тағайындалды, бұл қызметте 2022 жылға дейін болды.<ref name="eldala" /> 2022 жылғы 11 қазанда Шаққалиев [[Қазақстан үкіметі]]нің қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция вице-министрі]] болып тағайындалды да, [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]тың ізбасары болды.<ref name="vitseministr">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/arman-shakkaliev-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1192638|title=Арман Шаққалиев ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2022-10-11|accessdate=2023-10-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231022092006/https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/arman-shakkaliev-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1192638|date=2023-10-22}}</ref> 2023 жылғы 2 қыркүйекте Шаққалиев [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]] болып тағайындалды.<ref name="aqorda" /> == Жеке өмірі == Арман Шаққалиев үйленген.<ref name="eldala" /> == Марапаттары == Арман Шаққалиевтың марапаттары:<ref name="eldala">{{Cite web|url=https://eldala.kz/dannye/dosye/12438-shakkaliev-arman-abaevich|title=Арман Шаккалиев|lang=ru|publisher=eldala.kz|accessdate=2023-10-21}}</ref> * Стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі мемлекетаралық кеңестің (МГС) «Еңбек сіңіргені үшін» құрмет белгісі; * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011); * [[Еуразиялық экономикалық одақ]]тың дамуына қосқан үлесі үшін (2019); * «Жыл патриоты» ведомстволық сыйлығы (2019); * [[Құрмет ордені]] (2021). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті түлектері]] [[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан сауда министрлері]] 07ms8r0k9l58igf20vjiaj2h1vd0ezn Серік Мақашұлы Жұманғарин 0 715680 3651952 3650496 2026-09-08T06:06:39Z Nurken 111493 3651952 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Серік Мақашұлы Жұманғарин | Шынайы есімі = | Суреті = Серік Жұманғарин primeminister.kz.png | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 21 желтоқсан 2024 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан премьер-министрі]]нің орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 2 қыркүйек 2022 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Басқаруын аяқтады_2 = | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] <br />[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 2 қыркүйек 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 2 қыркүйек 2023<br><small>(15 тамыз–2 қыркүйек 2022 {{Comment|м.о.|Осы уақыт аралығында міндетін орындаушысы болған}})</small> | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_3 = [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]] | Ізбасары_3 = [[Арман Абайұлы Шаққалиев|Арман Шаққалиев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі|Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі]]нің төрағасы | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_4 = 14 қыркүйек 2020 | Басқаруын аяқтады_4 = 15 тамыз 2022 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = Рустам Ахметов | Ізбасары_4 = [[Марат Талғатұлы Омаров|Марат Омаров]] | Титулы_5 = [[Еуразиялық Экономикалық комиссия]] Бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу министрі | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of the Eurasian Economic Union.svg | Басқара бастады_5 = 20 желтоқсан 2019 | Басқаруын аяқтады_5 = 14 тамыз 2020 | тақырыпша2_5 = Төрағасы | мәтін2_5 = [[Тигран Суренович Саргсян|Тигран Саргсян]]<br>[[Михаил Владимирович Мясникович|Михаил Мясникович]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика вице-министрі]] | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_6 = 19 қаңтар 2017 | Басқаруын аяқтады_6 = 10 сәуір 2019 | тақырыпша2_6 = Министрі | мәтін2_6 = [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]]<br>[[Руслан Ерболатұлы Дәленов|Руслан Дәленов]] | Титулы_7 = [[Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігі|Өңірлік даму вице-министрі]] | Ту_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_7 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_7 = ақпан 2013 | Басқаруын аяқтады_7 = 15 тамыз 2014 | тақырыпша2_7 = Министрі | мәтін2_7 = [[Болат Бидахметұлы Жәмішев|Болат Жәмішев]] | Туған күні = 22.7.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31229313&pos=1;13#pos=1;13|title=Жумангарин Серик Макашевич (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-10-11}}</ref> | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 3 | Партиясы = | Білімі = 1) Ленин ордені және Қазан төңкерісі орденінің Мәскеу энергетикалық институты (1993);<br>2) [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]] (1997);<br>3) [[Алматы Менеджмент Университеті|Халықаралық бизнес академиясы]] (2013). | Мамандығы = 1) [[жылу физикасы]];<br>2) [[экономика]];<br>3) іскерлік басқару магистрі. | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Serik Jumanğarin | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар|{{Астанаға 10 жыл медалі}}}} | Қолтаңбасы = }} '''Серік Мақашұлы Жұманғарин''' ([[22 шілде]] [[1969 жыл]], [[Ақтөбе]]) — [[қазақстан]]дық мемлекеттік қайраткер, экономист, физик, 2022 жылғы қыркүйектен [[Қазақстан премьер-министрі]]нің орынбасары және 2024 жылғы желтоқсаннан [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]]. Бұрын Жұманғарин [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]] (2022—2023), [[Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі|Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі]]нің төрағасы (2020–2022), [[Еуразиялық Экономикалық комиссия]] Бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу министрі (2019–2020), [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика вице-министрі]] (2017–2019) және [[Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігі|Өңірлік даму вице-министрі]] (2013–2014) болған. == Жастық шағы және білімі == Серік Мақашұлы Жұманғарин [[1969 жыл]]дың [[22 шілде]]сінде, [[Ақтөбе]] қаласында дүниеге келген. [[Жетіру]] тайпасының [[Табын]] руының Қаражон бөлімінен шыққан. Жұманғарин 1993 жылы [[жылу физикасы]] мамандығына Мәскеу энергетикалық институында, 1997 жылы [[экономист]] мамандығына [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті|Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]нде және 2013 жылы іскерлік басқару мамандығынан магистр дәрежесіне [[Алматы]] қаласындағы [[Алматы Менеджмент Университеті|Халықаралық бизнес академиясы]]нда білім алған. == Мансабы == [[Сурет:Ermek Amanşaev and Serik Jumanğarin 01 (2023-04-03).jpg|нобай|солға|[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің Жұманғаринның Премьер-Министр орынбасары – Сауда және интеграция министрінің кандидатурасына келісім беруі, сәуір 2023]] 1993–2004 жылдары Жұманғарин еңбек жолын кәсіпкерлікпен бастады.<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition/zhumangarin|title=Премьер-Министрдің орынбасары|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-23}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231023071530/https://primeminister.kz/kz/government/composition/zhumangarin|date=2023-10-23}}</ref> 1993–1994 жылдары «Тынай» ХЖҚ директоры болды және 1994–2004 жылдары аралығында «Медкорп» жеке кәсіпорнының директоры, «АСБ» жеке кәсіпорнының бас есепшісі және директоры, «Атырау мұнай өңдеу зауыты» АҚ өкілдігінің директоры, «Компания Global» ЖШС коммерциялық директоры, «Батыс Ойл Газ» Корпорациясы» ЖШС бас директоры болған.<ref name="zakonkz" /> 2005 жылы ол өзінің саяси мансабын [[Ақтөбе]] қаласының экономика және бюджеттік жоспарлау бөлімі басшысының орынбасары ретінде бастады, бұл қызметте 2006 жылға дейін болды. Сол жылдың сәуірінен желтоқсанына дейін Ақтөбе қаласының кәсіпкерлік бөлімінің басшысы қызметін атқарды. 2006 жылдан 2007 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігі|Қазақстан Табиғи монополияларды реттеу агенттігі]]нің [[Ақтөбе облысы]] бойынша департаменті басшысының орынбасары болса, 2007–2008 жылдары сол агенттіктің басшысы болған. Сол жылдың наурызынан маусымына дейін ол, оған қоса, агенттіктегі департаменттердің бірін басқарған.<ref name="zakonkz" /> 2008 жылдың маусымында Жұманғарин [[Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрлігі|Индустрия және сауда министрлігі]] Сауда комитеті төрағасының орынбасары, Сауданы дамыту департаментінің директоры қызметтерінде болды, бұл лауазымдарда 2010 жылдың сәуіріне дейін болған. Бұдан кейін, сол жылдың шілдесіне дейін «Қазақстандық келісім-шарт агенттігі» АҚ басқарма төрағасының орынбасары қызметінде бола тұрды. 2010 жылдың шілдесі мен 2011 жылдың қарашасы аралығында Жұманғарин «NadLoc» жергілікті қамтуды дамыту ұлттық агенттігі» АҚ басқарма төрағасының орынбасары, бірінші орынбасары болды және 2012 жылдың наурызынан шілдесіне дейін [[Қазақстан Республикасы Экономикалық даму және сауда министрлігі|Экономикалық даму және сауда министрлігі]] Өңірлік саясат және бюджетаралық қатынастар департаментінің директоры қызметін атқарды. 2012 жылдың 25 шілдесінен келесі жылдың қаңтарына дейін Жұманғарин [[Қазақстан Республикасы Экономикалық даму және сауда министрлігі|Экономикалық даму және сауда министрлігі]]нің Өңірлік даму комитетін басқарды және 2013 жылдың ақпанынан 2014 жылдың 15 тамызына дейін ол — [[Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігі|Өңірлік даму вице-министрі]]. 2014–2017 жылдары ол [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]] Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау комитетінің төрағасы болса, 2017–2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|сол министрліктің вице-министрі]].<ref name="premyer" /> 2019 жылдың 20 желтоқсанында ол [[Еуразиялық Экономикалық комиссия]]да Бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу министрі болып тағайындалды, бұл қызметін 2020 жылдың 14 тамызына дейін жалғастырды. 2020 жылдың 14 қыркүйегінде ол [[Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі|Қазақстанның Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі]]не басшылық етті. 2022 жылдың тамызында ол [[Қазақстан президенті|президент]] қаулысымен [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]]нің міндетін атқарушысы болып тағайындалды және агенттіктің төрағасы лауазымынан босатылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/sm-zhumangarin-turaly-1574456|title=С.М. Жұманғарин туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2022-06-15|accessdate=2023-10-23}}</ref> Сол жылдың қыркүйегінде ол толыққанды премьер орынбасары — министр болып тағайындалған және келесі жылдың 3 сәуірінде қайта тағайындалды.<ref name="zakonkz" /> 2023 жылдың 2 қыркүйегінде күшке енген президенттің жарлығымен ол министр лауазымынан босатылды да, Премьер-министр орынбасары болуын жалғастырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/press/news/details/612271?lang=kk|title=Серік Жұманғарин ҚР Сауда және интеграция министрі лауазымынан босатылды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі]]нің ресми сайты|date=2023-09-02|accessdate=2023-10-23}}</ref> 2024 жылы 21 желтоқсанда Мемлекет басшысының жарлығымен Премьер-Министрдің орынбасары – Ұлттық экономика министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/sm-zhumangarin-turaly-21114817|title=С.М. Жұманғарин туралы|lang=kk|publisher=Қазақстан президентінің ресми сайты|date=2024-12-21|accessdate=2024-12-21}}</ref> Жұманғарин — 2019 жылдан бері Қазақстаннан Еуразиялық экономикалық комиссия Алқасының мүшесі және 2022 жылдан бері ЕЭК Кеңесіндегі [[Қазақстан]]ның өкілі, «Қорғас» шекара маңы ынтымақтастығы халықаралық орталығы» АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі, «QazTrade» Сауда саясатын дамыту орталығы» акционерлік қоғамы мен «QazExpoCongress» Ұлттық компаниясы Директорлар кеңестерінің мүшесі.<ref name="zakonkz" /> == Сын == [[Сурет:Serik Jumanğarin and Nooruddin Azizi (2023-08-03).jpg|нобай|солға|Серік Жұманғарин мен [[Талибан]] үкіметінің өкілі, Ауғанстан Сауда және өнеркәсіп министрі {{iw|Нуриддин Азизи|Нуриддин Азизи|en|Nooruddin Azizi}}, 2023 жылдың тамызы]] === Журналистке ұрысқаны === 2019 жылы сол кезде вице-министр болған Жұманғарин тілшілерге "Жынымды келтірмеңізші!" деп ұрысқаны бар.<ref>{{YouTube|1RwigyuMGno|"Блин, жынымды келтірмеші"- Вице министр}}</ref> Осы сөзі үшін ол сынға ұшыраған,<ref name="basearnasi">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32282652.html|title=Сауда министрі Жұманғарин "Бәсе" арнасы жазған 10 пәтер өзінің отбасына тиесілі болғанын растады|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-02-22|accessdate=2023-10-23}}</ref> бірнеше күннен кейін «сөйлеу мәнерінің шектен шыққанын» мойындады да, журналистерден кешірім сұрады.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/29767655.html|title=Вице-министр журналистерден кешірім сұрады|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2019-02-13|accessdate=2023-10-23}}</ref> === Жылжымайтын мүлік дауы === 2016 жылы "Бәсе" [[YouTube]] арнасы [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нде табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау комитетінің жетекшісі болып тұрған Жұманғаринға қарсы "пара ретінде 10 пәтер алғанын", "тоғызын әйелінің атына рәсімдегенін" деген айып салған. 2023 жылдың 22 ақпанында ол бұл айыпты "интернет-арна жариялаған ақпаратты жала жабу және фактілерді бұрмалау" деп атады және пәтерлерді өз еңбегімен тапқанын, ешқандай заңсыз әрекет жасамағанын айтты.<ref name="basearnasi" /> === Ауғанстан делегациясын қарсы алғаны === Үкіметін ресми түрде мойындамағанына және Талибанды террористік ұйым қатарына енгізбегеніне қарамастан, 2023 жылдың 3 тамызында [[Астана]]да ауған-қазақ бизнес-форумы өткізілді. Форумға 200 ауғандық делегат келген және оның барысында 200 миллион долларға жуық келісім-шартқа қол қойылды.<ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32541226.html|title=Активисты критикуют Астану за соглашения с подконтрольным талибам Афганистаном|lang=ru|author=ТОЙКЕН, Сәния|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-08-09|accessdate=2023-10-05}}</ref> Форумға қатысқан қонақтар қатарында Ауғанстан Сауда және өнеркәсіп министрі {{iw|Нуриддин Азизи|Нуриддин Азизи|en|Nooruddin Azizi}},<ref>{{Cite web|url=https://m.forbes.kz/actual/v_astanu_pribyila_delegatsiya_talibov/? |title=В Астану прибыла делегация талибов |lang=ru |website=[[Forbes]] |date=2023-08-02 |accessdate=2023-10-05}}</ref> [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Қазақстан Сауда және интеграция министрі]] Серік Жұманғарин<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32532141.html|title=Министр қазақ-ауған форумында: Астана Ауғанстанмен байланысты сақтауға мүдделі|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-08-03|accessdate=2023-10-06}}</ref> және оның орынбасары [[Қайрат Қалмұқаметұлы Төребаев|Қайрат Төребаев]]<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kakix-investorov-iz-kazaxstana-zdut-v-afganistane|title=Каких инвесторов из Казахстана ждут в Афганистане|lang=ru|publisher=informburo|date=2023-08-03|accessdate=2023-10-06}}</ref> болды. === Шегіртке жайлы сөзі === Қазақстандағы паразит [[қара шегірткелер]] мәселесі жайлы сөйлегенде, Жұманғарин олардың тағам ретінде желінуінің [[халал]] екенін айтып кетті.<ref name="cegirtke">{{Cite web|url= https://qaz.ulysmedia.kz/news/16318-shegirtke-khalal-dep-konilderindi-koteru-ushin-aittym-zhumangarin/ |title= «Шегіртке халал» деп көңілдеріңді көтеру үшін айттым – Жұманғарин |lang= kk |work= qaz.ulysmedia.kz |author= Өрібай, Аян |date= 2024-06-13 |accessdate= 2024-06-17}}</ref> [[Қазақтың ұлттық тағамдары]] арасында жәндіктің еш болмағандығынан Жұманғаринның бұл сөзі сынға алынды, үлкен талқыға ұласты және Жұманғаринның елдегі паразит мәселесіне дұрыс қарамағанына ұқсады.<ref>{{YouTube|agPaDYWubRM|title=КТЖ, утильсбор, халяльная саранча, платный дождь, Мусин, Масимов, ЛГБТ}}</ref> Жұманғаринның бұл сөзін депутат [[Ерлан Бияхметұлы Саиров|Ерлан Саиров]] та сынға алды.<ref name="sarancha">{{Cite web|url= https://kz.kursiv.media/2024-06-13/zmzh-sarancha-2/ |title= Жумангарин заявил, что не призывал казахстанцев есть саранчу |lang= ru |work= kz.kursiv.media |author= Тукушева, Айгерим; Азимжанова, Айтурган |date= 2024-06-13 |accessdate= 2024-05-26}}</ref> Даулы болған сөзі жайлы Жұманғаринге қайта сұрақ қойғанда, ол бұл сөздің «"шиеленісті" қоғамдық-саяси өмірдегі [БАҚ-тың] көңілін көтеру үшін» айтқанын белгілеп кетті. Сонымен қатар, ол ешқашан да халықтың шегіртке жеуін ұсынбағанын айтады.<ref name="cegirtke" /> Серік Жұманғарин 2024 жылы Қазақстанда қара шегірткелер көбеюі мәселесінің орын алмайтынына уәде де берді.<ref name="sarancha" /> == Марапаттары == Серік Жұманғаринның марапаттары:<ref name="zakonkz" /> * [[Астанаға 10 жыл медалі]]; * [[Еуразиялық экономикалық одақ]]тың дамуына қосқан үлесі үшін (2019). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Алматы Менеджмент Университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан сауда министрлері]] gm8fvmjvo4azrs49wvx7k7prequf4og Cahiers du Cinéma 0 722390 3651865 3249735 2026-09-07T18:07:16Z Marksscheider 183882 3651865 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы= Cahiers du Cinéma |шынайы атауы= |логотипі= Cahiers du cinéma logo.gif |логотип өлшемі= |логотип атауы= |сурет= |өлшемі= |сурет атауы= |бұрынғы атауы= |қысқарту= |мамандануы= кино |мерзімділік= ай сайын |тілі= [[Француз тілі]] |редакция мекен-жайы= |бас редактор= |құрылтайшылары= Андре Базен<br /> Жак Дониоль-Валькроз<br /> Жозеф-Мари Ло Дюка |ел= {{FRA}} |орны= |баспашы= Phaidon Press |тарихы= |құрылғаны= 1951 |соңғы шығарылымы= |көлемі= |жиынтықтылауы= |таралым= |қосымша= |ISSN= 0008-011X |eISSN= |марапаттары= |сайты= {{URL|www.cahiersducinema.com/}} |ортаққор= Cahiers du cinéma }} '''{{Lang|fr|Cahiers du Cinéma}}''' ('''Кайе дю синема''' — Кинематографиялық дәптерлер) — 1951 жылы [[Андре Базен]], [[Жак Дониоль-Валькроз]] және [[Жозеф-Мари Ло Дюка]] құрған француз кино журналы.<ref name="NYT Itzkoff">Itzkoff, Dave (9 February 2009) [https://www.nytimes.com/2009/02/10/movies/10arts-CAHIERSDUCIN_BRF.html ''Cahiers Du Cinéma Will Continue to Publish''] The New York Times</ref><ref name="Guardian Macnab">Macnab, Geoffrey (7 April 2001) [https://www.theguardian.com/film/2001/apr/07/books.guardianreview ''Pretentious, nous?''] ''The Guardian''</ref> Ол екі париждік киноүйірменің — «Объектив 49» (Objectif 49 — арасында [[Робер Брессон]], [[Жан Кокто]] және [[Александр Астрюк]] бар) пен Латын кварталы киноүйірмесінің (Ciné-Club du Quartier Latin) мүшелерін біріктірген, 1928 жылы құрылған бұрынғы «Revue du Cinéma» журналының негізінде дамыды. Бастапқыда редакторы Жак Дониол-Валькроз болды, ал 1957 жылдан бастап бұл қызметті [[Эрик Ромер]] атқарды. Басылымның авторлары қатарында кейіннен аса ықпалды кинорежиссерларға айналған [[Жак Риветт]], [[Жан-Люк Годар]], [[Клод Шаброль]] және [[Франсуа Трюффо]] болды.<ref name="NYT Itzkoff"/> Бұл — әлі күнге дейін жарық көріп келе жатқан ең көне француз тіліндегі киножурнал.<ref>{{cite news|author=Ismaël Houdassine|title=Le magazine Séquences célèbre 60 ans de cinéma|url=http://quebec.huffingtonpost.ca/2015/12/06/magazine-sequences-60-ans-cinema-_n_8735672.html|access-date=23 October 2016|work=Huffington Post|date=6 December 2015|language=fr}}</ref> == Тағы қараңыз == * «[[Sight & Sound]]» * «[[Empire]]» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Франция журналдары]] [[Санат:Кино туралы журналдар]] [[Санат:Француз тіліндегі журналдар]] [[Санат:1951 жылы негізі қаланған журналдар]] jf5mv3fm399to5whwh37bc9ryyh1ll0 Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов 0 724556 3651970 3650647 2026-09-08T06:16:14Z Nurken 111493 3651970 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов | Шынайы есімі = | Суреті = Нұржан Нұржігітов primeminister.kz.png | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2023 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым құрылды, [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]] ретінде [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]]'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Жамбыл облысы]]ның 10-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]] | Ту_2 = Zhambyl province seal.png | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 7 сәуір 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 4 қыркүйек 2023 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаев]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] | Титулы_3 = [[Байзақ ауданы]]ның әкімі | Ту_3 = Zhambyl province seal.png | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = тамыз 2018 | Басқаруын аяқтады_3 = сәуір 2021 | Туған күні = 31.3.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Жамбыл облысы|Жамбыл облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/government/composition/nurzhigitov|title=Су ресурстары және ирригация министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]]дің ресми сайты|accessdate=2024-01-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104072028/https://primeminister.kz/government/composition/nurzhigitov|date=2024-01-04}}</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = үйленген<ref name="eldala">{{Cite web|url=https://eldala.kz/dannye/dosye/16939-nurzhigitov-nurzhan-moldiyarovich|title=Нуржан Нуржигитов|lang=ru|publisher=eldala.kz|date=2023-11-15|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104073124/https://eldala.kz/dannye/dosye/16939-nurzhigitov-nurzhan-moldiyarovich|date=2024-01-02}}</ref> | Балалары = 6 баласы бар<ref name="eldala" /><ref name="centrasia">{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1439273556|title=НУРЖИГИТОВ Нуржан Молдиярович|lang=ru|publisher=centrasia.org|accessdate=2024-01-04}}</ref> | Партиясы = | Білімі = [[Санкт-Петербург мемлекеттік аграрлық университеті|Ленинград ауылшаруашылық институты]] (1991)<br>Жамбыл гуманитарлық-техникалық университет (2008)<ref name="zakonkz" /> | Ғылыми дәрежесі = техника ғылымдарының кандидаты<ref name="informburo" /> | Мамандығы = инженер-механик (1991)<br>экономист (2008)<ref name="zakonkz" /> | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Nurjan Nurjigitov | Марапаттары = }} '''Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов''' ([[31 наурыз]] [[1967 жыл]], [[Жамбыл облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер және экономист, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]], 2022–2023 жылдары [[Жамбыл облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]].<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/m/amp/download/35414373|title=Нуржигитов Нуржан Молдиярович|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2024-01-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104065846/https://online.zakon.kz/m/amp/download/35414373|date=2024-01-04}}</ref> == Жастық шағы және білімі == Нұржан Нұржігітов [[1967 жыл]]ғы [[31 наурыз]]да,<ref name="zakonkz" /> [[Жамбыл облысы]]нда<ref name="premyer" /> дүниеге келген. Нұржігітов — техника ғылымдарының кандидаты және [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нің құрметті профессоры.<ref name="informburo" /> == Мансабы == Еңбек жолын Нұржігітов 1988 жылы, [[Санкт-Петербург мемлекеттік аграрлық университеті|Ленинград ауылшаруашылық институты]]нда техник, комендант болып бастаған.<ref name="premyer" /> 1991 жылы ол [[Жуалы ауданы]]нда, Максим Горький атындағы колхозында механик болды.<ref name="informburo" /> 1992–1996 жылдары ол Жуалы ауданындағы Төле би атындағы агроұйымның бас инженері болса, 1996–1997 жылдары ол Жуалы ауданы әкімі аппаратының ауыл шаруашылығы бөліміндегі бас маман болған.<ref name="centrasia" /> 1997 жылдан 2003 жылға дейін Нұржігітов Жуалы ауданы әкімдігінің экономика бөлімінде бас маман қызметінде болды, 2003–2006 жылдары ол Жуалы ауданы әкімдігінің бір бөлімін басқарып кетті. Одан кейін, 2008 жылға дейін ол әкімдіктің кәсіпкерлік бөліміне басшылық етті.<ref name="zakonkz" /> 2008 жылы ол аудандық әкімдіктен [[Жамбыл облысы|Жамбыл облыс]]тық әкімдігі деңгейіне жетті, ол кезде ол облыс әкімінің ұйымдастыру-инспекторлық және кадр жұмысы бөлімінде облыс әкімінің бас инспекторы болған еді. 2008 жылдан 2011 жылға дейін Нұржігітов облыс әкімі аппаратының мемлекеттік қызмет көрсету сапасының мониторингі жөніндегі даму бөлімінің басшысы болса, 2011–2014 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Қазақстан Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]]нің Жамбыл облысы бойынша департаменті басшысының орынбасары болды. 2014–2015 жылдары ол Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің Жамбыл облысы бойынша департаментінің Мемлекеттік қызмет және сыбайлас жемқорлықтың алдын алу басқармасының басшысы және 2015 жылғы тамыздан 2018 жылғы ақпанға дейін Жамбыл облысы әкімдігінің ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы болды. 2018 жылғы 23 ақпаннан тамызға дейін ол Жамбыл облысы әкімдігінің табиғи ресурстар және табиғатты пайдалануды реттеу басқармасының басшысы қызметінде болған. 2018 жылғы тамыздан 2021 жылғы сәуірге дейін Нұржігітов [[Байзақ ауданы]]ның әкімі болды. Одан кейін, 2022 жылғы 7 сәуірге дейін ол Жамбыл облысы әкімінің орынбасары қызметінде болды.<ref name="zakonkz" /> 2022 жылғы 7 сәуірде Нұржігітов [[Жамбыл облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref name="informburo">{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/nurzan-nurzigitov-zambyl-oblysynyn-akimi-bolyp-tagaiyndaldy|title=Нұржан Нұржігітов Жамбыл облысының әкімі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=informburo.kz|date=2022-04-07|accessdate=2024-01-02}}</ref> Нұржігітов әкімдігі тұсында Жамбыл облысында су жетіспеушілігі себебінен бірнеше ауданда төтенше жағдай жарияланып, дағдарыс орын алған.<ref name="azattiq" /> 2023 жылғы 4 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың жарлығымен Нұржан Нұржігітов жаңа құрылған<ref name="azattiq">{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32577536.html|title=Министром водных ресурсов назначен Нуржан Нуржигитов — экс-аким Жамбылской области, где ввели режим ЧС из-за нехватки воды|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-09-04|accessdate=2024-01-04}}</ref> [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]] лауазымына тағайындалды да, бұрынғы барлық лауазымынан босатылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/nm-nurzhigitov-turaly-485536|title=Н.М. Нұржігітов туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт]]|date=2023-09-04|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104071836/https://www.akorda.kz/kz/nm-nurzhigitov-turaly-485536|date=2024-01-04}}</ref> 2023 жылғы 6 ақпан сол лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6038401-su-resurstary-zhne-irrigatsiya-ministr-ayta-taayyndaldy.html |title= Су ресурстары және ирригация министрі қайта тағайындалды |lang= kk |publisher= kaz.zakon.kz |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-02-12}}</ref> == Жеке өмірі == Нұржан Нұржігітов үйленген, 6 баласы бар.<ref name="eldala" /><ref name="centrasia" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Жамбыл облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан су ресурстары және ирригация министрлері]] [[Санат:Қазақстан министрлері]] 8xub94d1lhwv3d67vnhxfscj8wmo6d9 Мәди Төкешұлы Такиев 0 728338 3651962 3650520 2026-09-08T06:12:10Z Nurken 111493 3651962 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Мәди Төкешұлы Такиев | Шынайы есімі = | Суреті = Мәди Такиев primeminister.kz.png | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 6 ақпан 2024 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым депутаты]] | Ту_2 = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 28 наурыз 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 6 ақпан 2024 | Президент_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Нұрсұлтан Төленұлы Байтілесов|Нұрсұлтан Байтілесов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің меңгерушісі | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 24 қыркүйек 2020 | Басқаруын аяқтады_3 = наурыз 2023 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = | Ізашары_3 = [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұқанов]]<ref name="monitoring" /> | Ізбасары_3 = Айдын Құлсейітов | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы вице-министрі]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_4 = 12 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_4 = 24 қыркүйек 2020 | Премьер_4 = | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | тақырыпша2_4 = Министрі | мәтін2_4 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = | Ту_6 = | Ту2_6 = | Басқара бастады_6 = | Басқаруын аяқтады_6 = | Ізашары_6 = | Ізбасары_6 = | Туған күні = 1.4.1978 | Туған жері = [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]], {{туғанжері|Балқаш ауданы|Балқаш ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="zakonkz">{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=39934948&pos=1;-16#pos=1;-16 |title= Такиев Мади Токешевич (персональная справка) |lang= ru |publisher= online.zakon.kz |accessdate= 2024-02-06 }}</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 3 '''ұлы''' бар | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] (1998);<br>Дінмұхамед Қонаев атындағы гуманитарлық университет (2005);<br>[[Халықаралық бизнес университеті]] (2011)<ref name="zakonkz" /> | Мамандығы = бухгалтерлік есеп және аудит (1998);<br>заңгер (2005);<br>іскерлік әкімшілдендіру магистрі (2011) | Ғылыми дәрежесі = | Ғылыми атағы = іскерлік әкімшілдендіру магистрі (2011) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Mädi Takiev | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} }} '''Мәди Төкешұлы Такиев'''<ref name="akimcilik" /> (кейде '''Тәкиев''',<ref name="azattiq" /> [[1 сәуір]] [[1978 жыл]], [[Балқаш ауданы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер және 2024 жылғы ақпаннан [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|елдің Қаржы министрі]]. Бұрын Такиев [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым депутаты]] (2023–2024) және [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы вице-министрі]] (2019–2020) сияқты лауазымдар иесі еді.<ref name="majilis" /> == Жастық шағы және білімі == Мәди Төкешұлы Такиев 1978 жылғы 1 сәуірде, [[Алматы облысы]]ның [[Балқаш ауданы]]ндағы [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылында дүниеге келген.<ref name="majilis">{{Cite web|url= https://www.parlam.kz/kk/blogs/takiev/Biography |title= Такиев Мәди Төкешұлы: Өмірбаяны |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-02-06 }}</ref> Такиев 1998 жылы бухгалтерлік есеп және аудит мамандығына [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]нда, 2005 жылы заңгер мамандығына Дінмұхамед Қонаев атындағы гуманитарлық университетінде білім алды да, 2011 жылы [[Халықаралық бизнес университеті]]н бітіріп, іскерлік әкімшілдендіру магистрі болды.<ref name="zakonkz" /> == Мансабы == Өз еңбек жолын Мәди Такиев 1998 жылы, [[Қазақстан Республикасы Ғылым министрлігі|Ғылым министрлігі]] – Ғылым Академиясының мемлекет және құқық институтының бас есепшісі болып бастаған.<ref name="majilis" /> Кейін, 2000–2008 жылдары ол [[Алматы]] қаласы бойынша Салық комитетінің инспекторы, жетекші, бас салық инспекторы, ШКС жұмыс, аудит жөніндегі бөлімдердің басшысы болса, 2008–2009 ол [[Алматы облысы]] бойынша Салық департаментінің Акциздерді әкімшілендіру басқармасының басшысы болды.<ref name="zakonkz" /> 2009 жылдан 2012 жылға дейін ол Алматы қаласы бойынша Салық департаменті басшысының орынбасары қызметін атқарды. Бұдан кейін, 2013 жылға дейін ол [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]]нің Салық департаментінде басқарма басшысы болды. 2013 жылдан 2014 жылға дейін Такиев [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]] Салық және кеден саясаты департаментінің директоры болып тағайындалған. 2014 жылы ол қысқа уақытқа [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министр]] Кеңсесінің Әлеуметтік-экономикалық бөлімінің бас консультанты болған.<ref name="majilis" /> 2014–2017 жылдары аралығында ол [[Атырау облысы]] бойынша Мемлекеттік кірістер департаментінің басшысы еді. 2017–2019 жылдары ол [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитеті]]нің Салықтық бақылау департаментінің директоры қызметінде болды. Такиев 2019 жылғы 12 наурызда [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрінің орынбасары]] болып тағайындалды. Бұл қызметте ол 2020 жылғы 24 қыркүйекке дейін болды.<ref>{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-takiev-madi-tokeshovich |title= Такиев Мади Токешович — Министр финансов Республики Казахстан |lang= ru |publisher= inbusiness.kz |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-02-06 }}</ref> 2020 жылғы 24 қыркүйекте Такиев [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] өкімімен [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды.<ref name="akimcilik">{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimimen-madi-tokeshuly-takiev-kazakstan-respublikasy-prezidenti-akimshiliginin-aleumettik-ekonomikalyk-monitoring-boli |title= Мемлекет басшысының өкімімен Мәди Төкешұлы Такиев Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің меңгерушісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-09-24 |accessdate= 2024-02-06 }}</ref> Бұл қызметін ол 2023 жылғы наурызда аяқтады.<ref name="zakonkz" /> 2023 жылғы 15 ақпанда Такиев [[Аманат (партия)|Аманат]] партиялық тізімі бойынша [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаттығына кандидат болды. 28 наурызда ол партия атынан [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым депутаты]] болып сайланды. 2024 жылғы 5 ақпанда [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі]] қызметінен босатылды. Жаңа премьер [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] болды да, жаңа үкіметтің [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] болып Мәди Такиев тағайындалды.<ref name="azattiq">{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/32807784.html |title= Тоқаев үкімет мүшелерін тағайындады. Министрлердің көбі қызметінде қалды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-02-06 }}</ref> == Жеке өмірі == Мәди Такиев үйленген, оның үш ұл баласы бар.<ref name="majilis" /> == Марапаттары == Такиевтің марапаттар тізімі: * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2014); * [[Құрмет ордені]] (2021);<ref name="majilis" /> * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]; * Салық қызметінің үздігі.<ref name="zakonkz" /> * Қаржы қызметінің үздігі.<ref name="monitoring">{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture/aleumettik-ekonomikalyk-monitoring-bolimi |title= Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-02-06 }} {{Wayback|url= https://web.archive.org/save/https://demo.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture/aleumettik-ekonomikalyk-monitoring-bolimi |date= 2024-02-06 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан қаржы министрлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қонаев атындағы гуманитарлық университет түлектері]] [[Санат:Халықаралық бизнес университеті түлектері]] goso3a6z2m4sfq88m7aqf3oyxq9mrgu Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова 0 728436 3651971 3650516 2026-09-08T06:16:35Z Nurken 111493 3651971 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова | Шынайы есімі = | Суреті = Акмарал Альназарова.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті = | Басқара бастады = 6 ақпан 2024 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Ажар Ғиният]] | Ізбасары = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_2 = [[Қызылорда облысы]]нан сайланған [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Сенаты]]ның депутаты | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 13 тамыз 2020 | Басқаруын аяқтады_2 = 6 ақпан 2024 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 16.02.1971 | Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{ublist |Алматы мемлекеттік медицина институты (1994) |Қорқыт ата университеті (2006) }} | Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымдарының докторы (2010) | Мамандығы = Дәрігер-гигиенист, дәрігер-педиатр | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар|{{Парасат ордені}}|{{Құрмет ордені}}|{{Шапағат медалі}}|{{Астанаға 10 жыл медалі}}}} }} '''Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова''' ([[16 ақпан]] [[1971 жыл|1971]], [[Қызылорда]]) — қазақстандық саясаткер, дәрігер-педиатр, 2024 жылғы 6 ақпаннан [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау министрі]]. == Білімі == * Алматы мемлекеттік медицина институты (1994)<br/>''«Педиатрия» мамандығы'' * Қорқыт ата университеті (2006)<br/>''«Экономист» мамандығы, Экономика бакалавры'' * Қазақстанда да, шетелде де қосымша оқудан өтті * Жоғары санатты ұйымдастырушы-дәрігер-гигиенист, жоғары санатты дәрігер-педиатр == Еңбек жолы == * Қызылорда қалалық балалар ауруханасының қабылдау бөлімінің дәрігері * Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығының Қызылорда филиалының кіші ғылыми қызметкері (1997-1999) * Бөлім бастығы, облыстық денсаулық сақтау басқармасы бастығының орынбасары (1999-2001) * Қызылорда облыстық балалар ауруханасының бас дәрігері (2001-2003) * Қызылорда облысы Денсаулық сақтау басқармасының бастығы (2003-2004) * ҚР Денсаулық сақтау министрлігі Медициналық қызмет көрсету саласындағы бақылау комитетінің облыстық басқармасының бастығы (2005-2007) * Қызылорда медициналық колледжінің директоры (2007-2013) * Қызылорда облысы әкімінің орынбасары (02.2013-12.2014) * Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы (12.2014-11.2015) * Қызылорда облысының Денсаулық сақтау басқармасының басшысы (11.2015-04.2019) * «Нұр Отан» партиясы Қызылорда облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары (04.2019-06.2020) * Қызылорда облысынан сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты (13.08.2020-06.02.2024) * Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрі (06.02.2024 бастап) == Отбасылық жағдайы == Тұрмыста, үш баласы бар. == Партиясы == «Аманат» партиясының мүшесі (2007 жылдан бастап) == Марапаттары == * «Парасат» ордені * «Құрмет» ордені * Медальдері: «Шапағат», «Астанаға - 10 жыл» * «ҚР денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі * «Nur Otan» партиясы Қызылорда филиалы төрағасының Алғыс хаты (06.2020)<ref>[https://senate.parlam.kz/kk-KZ/blog/947/biography Әлназарова Ақмарал Шәріпбайқызы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан денсаулық сақтау министрлері]] [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]] [[Санат:«Денсаулық сақтауды дамытуға қосқан үлесі үшін» төсбелгісімен марапатталғандар]] [[Санат:Денсаулық сақтау саласы үздіктері (Қазақстан)]] [[Санат:Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері]] [[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]] [[Санат:Қазақстан педиатрлары]] [[Санат:Қызылорда облысы мәслихат депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан гигиенистері]] [[Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері]] 2j2aq36fgs76rlhofyoc4eyftmdeja2 Қатысушы талқылауы:Renamed user dee4da09af277c3a1c9adb5803c4fb01 3 735608 3651977 3308893 2026-09-08T06:26:51Z Cabayi 54188 Cabayi [[Қатысушы талқылауы:NoamOnWiki]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user dee4da09af277c3a1c9adb5803c4fb01]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/NoamOnWiki|NoamOnWiki]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user dee4da09af277c3a1c9adb5803c4fb01|Renamed user dee4da09af277c3a1c9adb5803c4fb01]]" 3308893 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=NoamOnWiki}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 03:18, 2024 ж. сәуірдің 10 (+06) b9l93fciok8c0z45mc9ckd2v1nb1uut Жаслан Хасенұлы Мәдиев 0 738295 3651953 3650503 2026-09-08T06:07:04Z Nurken 111493 3651953 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Жаслан Хасенұлы Мәдиев | Шынайы есімі = | Суреті = Жаслан Мәдиев primeminister.kz.png | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министрдің орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 29 желтоқсан 2025 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = лауазым пайда болды;<br>Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрі ретінде өзі | Ізбасары = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі|Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 6 мамыр 2024 | Басқаруын аяқтады_2 = 18 қыркүйек 2025 | Ізашары_2 = [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] | Ізбасары_2 = лауазым ыдырады;<br>Премьер-Министр орынбасары — Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі ретінде өзі | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі|Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі бірінші вице-министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = 14 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = қыркүйек 2022 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі төрағасының орынбасары]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = 1 қазан 2020 | Басқаруын аяқтады_4 = 13 қаңтар 2022 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_4 = | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика вице-министрі]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_5 = қыркүйек 2020 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Президент_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_5 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Туған күні = 13.6.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="premyer">{{Cite web|url= https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/zhaslan-madiev-kr-cifrlyk-damu-innovaciyalar-zhane-aerogarysh-onerkasibi-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-140319 |title= Жаслан Мәдиев ҚР цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі бірінші вице-министрі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты |date= 2022-01-14 |accessdate= 2024-05-06}}</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{Unbulleted list |[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (2004) |[[Колумбия университеті]] (2007) |[[Массачусетс технологиялық институты]] (2016) }} | Ғылыми дәрежесі = Бизнес басқару магистрі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Jaslan Mädiev | Марапаттары = }} '''Жаслан Хасенұлы Мәдиев'''<ref name="inbusiness" /> (кейде '''Жасұлан''';<ref name="ordakz" /> [[13 маусым]] [[1983 жыл]], [[Алматы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, кәсіпкер. 2025 жылдан бастап [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі]]. 2024 жылғы мамырдан 2025 жылғы қыркүйекке дейінгі [[Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі|Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрі]].<ref name="ordakz">{{cite web|url= https://kaz.orda.kz/zhasulan-madiev-zhana-lauazymga-tagajyndaldy-124217/ |title= Жасұлан Мәдиев жаңа лауазымға тағайындалды |publisher= Orda.kz ақпараттық-талдамалық порталы |date= 2024-05-06 |work= orda.kz |accessdate= 2024-05-06 |lang= kk}}</ref> == Жастық шағы және білімі == Жаслан Мәдиев 1983 жылғы 13 маусымда, [[Алматы]] қаласында дүниеге келген.<ref name="premyer" /> 2004 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]н «әлемдік экономика және халықаралық қаржы» мамандығы бойынша бітірген. 2007 жылы [[Болашақ бағдарламасы]] бойынша [[Колумбия университеті]]нің Халықаралық қатынастар және мемлекеттік басқару мектебін тәмамдады. 2016 жылы [[Массачусетс технологиялық институты]]ның Слоун бизнес мектебіндегі оқуын аяқтады. Мамандығы — экономикалық саясатты басқару.<ref name="ordakz" /> == Еңбек жолы == Еңбек жолын 2004 жылы «Альянс Банк» АҚ Халықаралық қатынастар департаментінің Халықаралық қаржы институттарымен жұмыс басқармасының маманы болып бастаған. 2007–2008 жылдары — «Қазына» тұрақты даму қоры» АҚ корпоративтік қаржыландыру департаментінің бас менеджері. 2008 жылы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің Стратегиялық талдау және зерттеулер орталығында, «[[Самұрық-Қазына]]<nowiki/>» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ-да жұмыс істеді. 2009–2010 жылдары — «Kazyna Capital Management» АҚ басқарма төрағасының орынбасары. 2010–2014 жылдары — [[Қазақстан Даму Банкі]]нің басқарушы директоры-мүшесі, басқарма төрағасының орынбасары. 2014–2015 жылдары [[Қазақстан Ұлттық банкі]]нің құрылымында басшылық лауазымдарды атқарды. 2017–2019 жылдары — [[Қазақстан темір жолы]] вице-президентінің міндетін атқарушы, қаржы жөніндегі вице-президенті. 2019–2020 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика вице-министрі]]. 2020 жылғы қазаннан бастап 2022 жылдың қаңтарына дейін [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар жөніндегі агенттігі]] төрағасының орынбасары қызметін атқарды. 2022 жылғы қаңтардан қыркүйекке дейін Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі бірінші вице-министрі болып қызмет етті. 2022—2024 жылдары «Binance Kazakhstan» криптовалюталық биржасының бас менеджері болды.<ref>[https://forklog.com/exclusive/glava-binance-kazahstan-o-dogovorennostyah-s-bankami-kriptokarte-i-vliyanii-iska-cfts-na-biznes Глава Binance Казахстан: о договоренностях с банками, криптокарте и влиянии иска CFTС на бизнес]</ref> 2024 жылғы 6 мамырда [[Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі|Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрі]] болып тағайындалды.<ref name="inbusiness">{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/zhaslan-hasenuly-madiev|title=Жаслан Хасенұлы Мәдиев|work=inbusiness.kz|date=2024-05-06|accessdate=2024-05-06|lang=kk}}</ref> 2025 жылғы 18 қыркүйекте президент Тоқаев жарлығымен министрлік атауы [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]] болып өзгертілді. 29 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] №1019 жарлығымен ол [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/zhh-madievti-tagayyndau-turaly-29897 |title= Ж.Х. Мәдиевті тағайындау туралы |date=2025-09-29|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate= 2025-09-29}}</ref> == Отбасы == Жұбайы Майра Тұрғанова (1985 жылы туған) 2021 жылғы дерек бойынша [[Бәйтерек (холдинг)|«Бәйтерек»]] холдингінің корпоративтік хатшысының қызметін басқарған.<ref>[https://www.inform.kz/ru/sootvetstvovat-peredovoy-praktike-korporativnogo-upravleniya_a3803875 Соответствовать передовой практике корпоративного управления]</ref> 2010 жылы туған Айсұлтан, 2012 жылы туған Ибрахим, 2015 жылы туған Мәриям атты балалары бар.<ref>[https://yedilov.online/person/1635 Мадиев Жаслан Хасенович]</ref> Қайын атасы Дүйсенбай Тұрғанов (1959 жылы [[Атырау облысы]]нда туған) — [[Атырау]]дың бұрынғы әкімі, 2021–2026 жылдары [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы атынан Парламент Мәжілісінің депутаты.<ref>[https://azattyq-ruhy.kz/politics/72095-menin-kaiyn-atam-deputat-tsifrlyk-damu-ministrinin-kyzmetine-turganov-aralasty-ma «Менің қайын атам – депутат»: цифрлық даму министрінің қызметіне Тұрғанов араласты ма]</ref> * Қайын атасының бажасы [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] (1962 жылы туған) — 2022–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісінің]] және [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясының төрағасы.<ref>[https://orda.kz/borec-s-izhdivenchestvom-i-ljubitel-twitter-chem-izvesten-novyj-spiker-mazhilisa-erlan-koshanov/ Борец с иждивенчеством и ленью: чем известен новый спикер мажилиса Ерлан Кошанов]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан цифрландыру министрлері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Колумбия университеті түлектері]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері]] gq62oip60wtm4cnmmyd97tc11u4pxiq Ербол Қуантайұлы Мырзабосынов 0 744171 3651974 3650650 2026-09-08T06:17:41Z Nurken 111493 3651974 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ербол Қуантайұлы Мырзабосынов | Шынайы есімі = | Суреті = Ербол Мырзабосынов primeminister.kz (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және спорт министрі]] | Ту = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 2 қыркүйек 2024 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Ермек Боранбайұлы Маржықпаев|Ермек Маржықпаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Спорт және дене шынықтыру істері комитеті|Спорт және дене шынықтыру істері комитетінің төрағасы]] | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 27 ақпан 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 2 қыркүйек 2024 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары_2 = [[Самат Серікқанұлы Ерғалиев|Самат Ерғалиев]] | Ізбасары_2 = [[Руслан Бақыттыұлы Есенәлин|Руслан Есенәлин]] | Туған күні = 30.8.1984 | Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Айжан Мырзабосынова | Балалары = '''ұлы''' Әлихан (2009) мен '''қызы''' Әмина (2011) | Партиясы = | Білімі = 1) [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]<br>2) [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ гуманитарлық-заң инновациялық университеті]]<br>3) [[Қазақ спорт және туризм академиясы]] | Мамандығы = 1) дене шынықтыру пәнінің мұғалімі <br>2) мемлекеттік басқару<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/document/?doc_id=38029166|title=Мырзабосынов Ербол Куантаевич|lang= ru |work= zakon.kz |date= |accessdate= 2024-09-02}}</ref> | Ғылыми дәрежесі = PhD докторы | Сайты = | Commons = Erbol Myrzabosynov | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = }} '''Ербол Қуантайұлы Мырзабосынов''' ([[30 тамыз]] [[1984 жыл]], [[Семей]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, 2024 жылғы 2 қыркүйектен бері [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Қазақстанның Туризм және спорт министрі]].<ref name="ulys">{{Cite web|url= https://qaz.ulysmedia.kz/sol-zhagalau/19237-erbol-myrzabosynov-turizm-zh-ne-sport-ministri-bolyp-tagaiyndaldy/|title=Туризм және спорт министрі тағайындалды|lang= kk |work= ulysmedia.kz |date= 2024-09-02 |accessdate= 2024-09-02}}</ref> == Білімі == [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]н, [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ гуманитарлық-заң инновациялық университеті]]н, [[Қазақ спорт және туризм академиясы]]н бітірген.<ref name="ulys" /> == Еңбек жолы == Еңбек жолын 2005 жылы [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]] Дене шынықтыру және спорт теориясы мен әдістемесі кафедрасының ассистенті, жаттықтырушы-оқытушысы болып бастады. 2009–2014 жж. — [[Семей]] қаласының мемлекеттік педагогикалық институтының дене тәрбиесі кафедрасының оқытушысы; меңгерушісі. 2006–2018 жж. — «[[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облыстық]] бұқаралық спорттағы жоғары спорт шеберлігі мектебі» КММ жаттықтырушы-оқытушысы. 2018–2020 жж. — «Қызылжар Арландары» спорт клубының директоры болып жұмыс істеді. 2020–2021 жж. — «Qazaq kuresi» қауымдастығының басқарушы директоры. 2021–2023 жж. — Дене шынықтыру және бұқаралық спорт академиясының ректоры. 2023–2024 жж. — [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Спорт және дене шынықтыру істері комитеті|Туризм және спорт министрлігі Спорт және дене шынықтыру істері комитеті]]нің төрағасы. 2024 жылғы 2 қыркүйектен бастап [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және спорт министрі]].<ref name="ulys" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{bio-stub}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан туризм және спорт министрлері]] [[Санат:Семей мемлекеттік педагогикалық институты түлектері]] [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ спорт және туризм академиясы түлектері]] [[Санат:Ғылым докторлары]] 797k8uev2ur90607xxhmbhpz5164vxq Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев 0 751486 3651963 3650513 2026-09-08T06:12:35Z Nurken 111493 3651963 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев | Шынайы есімі = | Суреті = Ерлан Сәрсембаев primeminister.kz.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] | Ту = Ministry of Justice of Kazakhstan logo, 2023.png | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 9 қаңтар 2025 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сот]] судьясы | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 1 қаңтар 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 9 қаңтар 2025 | Премьер_2 = | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = ''Конституциялық сот құрылды'' | Ізбасары_2 = | тақырыпша1_2 = Төрағасы | мәтін1_2 = [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова|Эльвира Азимова]] | Туған күні = 1975 | Туған жері = [[Нұра (Талғар ауданы)|Октябрь]] ауылы, {{туғанжері|Талғар ауданы|Талғар ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref>{{Cite web|url= https://zhasalash.kz/news/erlan-sarsembaev-adlet-ministr-bolip-tagayindaldi-a50384/ |title= Ерлан Сәрсембаев Әділет министрі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= Жас Алаш |date= 2025-01-09 |accessdate= 2025-01-09}}</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті|Алматы энергетика және байланыс институты]] (1997) <br/ >Д.Қонаев атындағы гуманитарлық университет (2000) | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = {{hlist|радиоинженер|заңгер}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Атағы = [[аға офицер]] | Қызмет еткен жылдары = 1998–2002 | Құрамында болды = {{байрақ|Қазақстан}} | Әскер түрі = [[Сурет:Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|18px]] [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] | Басқарды = | Шайқасы = | Commons = | Марапаттары = {{Құрмет ордені}} }} '''Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев''' ([[1975 жыл]], [[Талғар ауданы]], [[Алматы облысы]]) — [[қазақстан]]дық заңгер және саясаткер, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]]. Бұрын Сәрсембаев [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сот]] судьясы еді.<ref>{{Cite web|url= https://kz.kursiv.media/kk/2025-01-09/sbn-sarsembayev/ |title= Ерлан Сәрсембаев министр болып тағайындалды |lang= kk |work= kz.kursiv.media |last= Зәкіржанқызы |first= Сабина |date= 2025-01-09 |accessdate= 2025-01-09}}</ref> == Білімі == 1997 жылы [[Алматы энергетика және байланыс университеті|Алматы энергетика және байланыс институты]]н радиоинженер мамандығы бойынша, ал 2000 жылы Д.Қонаев атындағы гуманитарлық университетті [[заңгер]] мамандығы бойынша бітірген. == Еңбек жолы == 2002 жылдан 2005 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-министр кеңсесі]]нің қорғаныс және құқықтық тәртіп бөлімінің кеңесшісі, сектор меңгерушісі қызметін атқарды. 2005 жылдан 2011 жылға дейін [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] аппаратында жұмыс істеді. Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетімен өзара іс-қимыл жөніндегі бөлім меңгерушісінің орынбасары, сондай-ақ әлеуметтік-мәдени даму комитетімен өзара іс-қимыл жөніндегі бөлім меңгерушісі лауазымдарын атқарды. 2011 жылдан 2016 жылға дейін Ұлттық қауіпсіздік органдарында қызмет атқарды. Онда [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] (ҰҚК) Заң департаменті бастығының орынбасары және бастығы лауазымдарын атқарды. 2016–2017 жылдар аралығында Парламент Сенатының аппаратына қайта ауысып, Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитетімен өзара іс-қимыл бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. 2017 жылдан 2019 жылға дейін Сенат аппараты басшысының орынбасары болды. 2019–2022 жылдары Сенат аппаратының Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитетімен өзара іс-қимыл жөніндегі бөлімді басқарды. 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сот]]тың судьясы болып жұмыс істеді. 2025 жылғы 9 қаңтарда [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] лауазымына тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/erlan-zhaksylykuly-sarsembaev|title=Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев|lang=kk|publisher=inbusiness.kz|accessdate=2025-01-09}}</ref> 2026 жылы Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның мүшесі болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Сәрсембаев, Ерлан Жақсылықұлы}} [[Санат:Алматы энергетика және байланыс университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан Конституциялық Соты судьялары]] [[Санат:Қазақстан әділет министрлері]] p2w3mle00ja0jccziv5dqeiefkyvlk8 Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов 0 755073 3651965 3650639 2026-09-08T06:13:05Z Nurken 111493 3651965 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов | Шынайы есімі = | Суреті = Ерлан Ақкенженов primeminister.kz.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2025 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}})<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика вице-министрі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 маусым 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2025 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | тақырыпша2_2 = Министрі | мәтін2_2 = [[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]] | Туған күні = 12.05.1979 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Азаматтығы = | Партиясы = | Білімі = «Әділет» жоғары құқық мектебі </br>«Астана» университеті | Мамандығы = заңгер-құқықтанушы, мұнай-газ ісі | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Құрмет ордені}} }} '''Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов''' ([[12 мамыр]] [[1979 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер, 2025 жылғы наурыздан бергі [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Қазақстан Энергетика министрі]]. == Білімі == Ақкенженов «Әділет» жоғары құқық мектебін заңгер-құқықтанушы мамандығы бойынша, «Астана» университетін мұнай-газ ісі мамандығы бойынша тәмамдаған.<ref name="inb">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/erlan-kudajbergenuly-akkenzhenov |title=Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов |language=kk |work=inbusiness.kz|accessdate=2025-03-19}}</ref> == Еңбек жолы == Ақкенденов еңбек жолын 2002 жылы «ҚазМұнайГаз» сауда үйі» ЖШС бас маманы ретінде бастаған. 2003 жылы ол «ҚазМұнайГаз» сауда үйі» ЖШС бас менеджері, 2004 жылы «ҚазМұнайГаз» сауда үйі» ЖШС мұнай және мұнай өнімдерін экспорттау департаментінің директоры қызметтерін атқарды. 2004-2006 жылы ол «Chevron Texaco Global Trading «Қылыш» бағдараламасы бойынша шикі мұнай трейдері болса, 2006 жылы «KazMunaiGaz Singapore» директоры бола тұрды. 2006 жылдан 2008 жылға дейін Ақкенженов «Қазмұнайгаз» сауда үйі» АҚ мұнай және мұнай өнімдерін экспорттау департаментінің директоры болды да, 2008 жылдан 2010 жылға дейін «Қазақойл Ақтөбе» ЖШС коммерциялық директоры болған. 2011 жылы ол «ҚазМұнайГаз Өнімдері» АҚ Бас директорының кеңесшісі болды. Одан кейін, 2012 жылға дейін ол «ҚазМұнайГаз қайта өңдеу және Маркетинг» АҚ мұнай және мұнай өнімдерін экспорттау департаментінің директоры еді. 2013-2014 жылы Ақкенженов «Rompetrol Bulgaria» Бас директордың орынбасары, Бас директоры болды. 2014 жылы «KMG International (Rompetrol)» Мұнай және мұнай өнімдері трейдингі жөніндегі бас директоры қызметін атқарды. 2015 жылы ол «KMG International (Rompetrol)» Бөлшек сауда жөніндегі бас директоры еді. 2015 жылдан 2016 жылға дейін ол «KMG International (Rompetrol)» Бас директорының кеңесшісі болды. 2016-2020 жылы Мұнай және мұнай өнімдерін өңдеу және тасымалдаумен байланысты жеке құрылымдарда жұмыс істеді.<ref name="inb" /> 2022 жылғы шілдеден 2023 жылғы маусымға дейін «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ мұнай өнімдері маркетингі басқармасының бастығы болып қызмет етті. 2023 жылғы маусымнан 2025 жылғы наурызға дейін Энергетика вице-министрі болды.<ref>{{Cite web|url=https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/erlan-akkenzhenov-kr-energetika-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-215918 |title=Ерлан Ақкенженов ҚР энергетика вице-министрі болып тағайындалды |language=kk |work=Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің ресми ақпараттық ресурсы|accessdate=2025-03-19}}</ref> 2025 жылғы 19 наурызда Президент Жарлығымен Энергетика министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/ek-akkenzhenovti-tagayyndau-turaly-1923120 |title=Е.Қ. Ақкенженовті тағайындау туралы |language=kk |work=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты|accessdate=2025-03-19}}</ref> == Өз өмірі == Ақкенженов үйленген.<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=32961625 |title=Аккенженов Ерлан Кудайбергенович (персональная справка) |language=ru |work=online.zakon.kz|accessdate=2025-03-19}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Ақкенженов, Ерлан Құдайбергенұлы}} [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан мұнайшылары]] [[Санат:Қазақстан энергетика министрлері]] cb5caijbw9tp3a44emdcf5he1msg5g7 Жетісу Әуекомпаниясы 0 761752 3651947 3647976 2026-09-08T06:01:42Z Guka1996 184255 3651947 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әуе компаниясы | әуе компания = "Жетісу" әуе компаниясы | сурет = | ұраны = | сурет өлшемі = | ИАТА = — | ИКАО = JTU | шақыру белгісі = ЖЕТІСУ | құрылды = [[1994 жыл]] | қызметін бастады = | қызметін аяқтады = | хабтар = [[Талдықорған әуежайы]] | екінші дәрежелі хабтар = [[Үшарал әуежайы]] | негізгі бағыттар = [[Талдықорған]] — [[Үшарал]] | негізгі көлік = | lounge = | альянс = | тәуелді компаниялар = | әуе паркі = 5 | ұшу бағыттары = 2 | бас компаниясы = | компания ұраны = | штаб-пәтері = {{ту|Қазақстан|}} [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] | басшылары = | сайты = http://www.zhetysuavia.kz/ }} '''Жетісу''' ({{lang-kk|Jetısu}} [ʒʲetɘˈsɘw]) — [[Талдықорған әуежайы]] базасында орналасқан қазақстандық аймақтық әуе компаниясы.<ref name="citation-needed">Цитата қажет</ref> == Жалпы мәлімет == * '''IATA коды''': — * '''ИКАО коды''': JTU * '''Қоңырау белгісі''': ЖЕТІСУ * '''Негізі қаланған''': 1994 * '''Хаб''': [[Талдықорған әуежайы]] * '''Фокус қаласы''': [[Үшарал әуежайы]] * '''Флот мөлшері''': 5 * '''Баратын жерлер''': 2 * '''Бас кеңсе''': [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] * '''Веб-сайт''': [http://www.zhetysuavia.kz/ zhetysuavia.kz] == Қызметі == [[2009 жыл]]дың қаңтар-шілде айлары аралығында авиакомпания 8671 жолаушыға қызмет көрсетіп, 181 рейс орындады. Жолаушыларға арналған орындарды пайдалану коэффициенті 68 пайызды құрады.<ref name="stat2009">[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30131444 Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің есебі, 2009]</ref> [[2006 жыл]]ы әуе компаниясы 15 261 жолаушыға қызмет көрсетті.<ref name="stat2006">[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30099202 Статистика агенттігі. 2006 жылғы көлік қызметі]</ref> '''Жетісу''' әуе компаниясы [[Талдықорған]]нан [[Үшарал (қала)|Үшаралға]] күн сайын ұшу бағытын орындайды. Сондай-ақ, [[Талдықорған]] – [[Алматы]] бағыты да болған, алайда рентабельділік төмен болғандықтан бағыт тоқтатылды. [[2013 жыл]]дың [[11 желтоқсан]]ынан бастап Талдықорған – Алматы бағыты тас жолды қайта жаңартуға байланысты қайта ашылды. == Флот == Ұшақ түрлері: {| class="wikitable" ! Ұшақ түрі !! Саны !! Тапсырыстар !! Жолаушы сыйымдылығы !! |- | [[Яковлев Як-40]] || 3 || 0 || 30 || |- | [[Л-410]] || 2 || 0 || 19 || |} == Дереккөздер == https://en.wikipedia.org/wiki/Zhetysu_(airline) Фото: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83_L-410_Turbojet.png https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83_%D0%AF%D0%BA-40.png. https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Zhetisu_a%C3%BCe_kampania.png{{Deadlink|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <references /> [[Санат:Қазақстан әуе компаниялары]] [[Санат:1994 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:Талдықорған]] braa2zueszlbe8e5ld12vaw5zvni9kj Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json 10 764845 3651894 3651579 2026-09-07T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3651894 json application/json { "articles": 245069, "pages": 671047, "edits": 3648178, "users": 181593, "activeusers": 363, "admins": 15, "files": 8775 } j90u6u6rke70vhu8dv60yw2jfdie2xe Ағдам 0 770337 3651832 3528555 2026-09-07T15:08:09Z Мағыпар 100137 3651832 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ағдам |шынайы атауы = {{lang-az|Ağdam}} |сурет = Residential buildings under construction in the city of Ağdam.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =39 |lat_min =59 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =46 |lon_min =56 |lon_sec =01 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Ағдам ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = XVIII ғ. |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1828 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 369 ± 0 м |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3770 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +994 2632 |пошта индексі = AZ 0200 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ağdam |сайты = |сайт тілі = }} '''Ағдам''' ({{lang-az|Ağdam}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала, [[Ағдам ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Ағдам халқының саны 3770 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/agdam/?ysclid=mjchybg2ca411859572&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Население Агдама (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-19 |lang=}}</ref> == Географиялық орны == Қарабақ алқабының батыс шеті мен Қарабақ жотасының шығыс етегінде орналасқан. [[Ханкенді]]ден 26 км және [[Баку]]ден 365 км қашықтықта. == Этимология == Бұл атау әзербайжан тіліндегі (дереккөзде - "татар тілінен") "ag" - "ақ" және "dam" - "үй" сөздерінен шыққан. Бұл атау қалада орналасқан, ақ әкпен боялған Қарабақ хандығының билеушісі Панах Әли ханның резиденциясынан шыққан. == Тарихы == Ағдамда жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары бұл аймақта ежелгі қола дәуіріндегі қоныстың болғанын көрсетеді. Ағдам құрылған кезде қала ішінде тұрақты қоныс болмаған. 19 ғасырдың басында Ресей империясына қосылған Ағдам 1828 жылы қала мәртебесін алды. Әкімшілік жағынан ол Елизаветполь губернаторлығындағы Шуша қаласына бағынды. Кеңес дәуірінде Ағдамда тамақ өңдеу зауыттары, ең бастысы шарап зауыты орналасқан. Сондай-ақ, онда тас жол торабы, теміржол вокзалы, екі техникалық мектеп және драма театры болды. 1991-94 жылдардағы Қарабақ соғысы бұл бір кездері гүлденген, жасыл қаланы қирандыға айналдырды. Мұнда шайқастар болды, қала Град зымырандарымен атқылады, халық үйлерін тастап кетті, ал ғимараттардан тек 19 ғасырдағы мешіт қана қалды. 2020 жылдың күзінде Таулы Қарабақта шайқас қайта басталды, оның барысында Әзербайжан қарулы күштері айтарлықтай табысқа жетті. 10 қарашада Әзірбайжан, Армения және Ресей көшбасшылары атысты тоқтату туралы келісімге қол қойды, оған сәйкес Армения, атап айтқанда, Ағдам аймағының аумағын 2020 жылдың 20 қарашасына дейін Әзірбайжанға қайтаруға міндеттенді. 20 қарашада Әзірбайжан армиясы аймаққа кірді. 23 қарашада Әзірбайжан президенті Ильхам Әлиев Агдамда Әзірбайжан Республикасының туын көтерді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2404-Agdam.html|title=Азия. Азербайджан. Нагорный Карабах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-19 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == 2021 жылдың 28 мамырында Ағдам индустриалды паркі құрылды. Парк құрылыс материалдарын шығарады, ауылшаруашылық өнімдерін қаптайды, жеміс-жидек пен көкөніс консервілерін, ет және сүт өнімдерін шығарады, жем мен тыңайтқыштарды өндіреді және өңдейді, сондай-ақ қызмет көрсету салалары мен суық сақтау қоймаларын басқарады. 2024 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша паркте 33 кәсіпорын жұмыс істеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] glrmc1s4mk8fypnvg252yx18xalg00h Ағдаш 0 770342 3651833 3528579 2026-09-07T15:11:05Z Мағыпар 100137 үлгі 3651833 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ағдаш |шынайы атауы = {{lang-az|Ağdaş}} |сурет = Ağdaş Özəl Türk Liseyi.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =39 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =29 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Ағдаш ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1900 |алғашқы дерек = XVI ғ. |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 40 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 31 700 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +994 2023 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ağdaş |сайты = |сайт тілі = }} '''Ағдаш''' ({{lang-az|Ağdaş}}) — [[Әзербайжан]]ның орталығындағы қала және [[Ағдаш ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Ағдаш халқының саны 31 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/agdash/?ysclid=mjco2pnbsi278340660|title=Население Агдаша (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-19 |lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ширван жазығында, Тбилиси-Баку желісіндегі Ляки теміржол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км, Бакуден 249 км. жерде орналасқан. Географиялық тұрғыдан ол маңызды көлік жолдарының қиылысында орналасқан, бұл оны аймақтағы ауыл шаруашылығы мен сауда үшін маңызды етеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.media/articles/151909/|title=Агдаш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-19 |lang=}}</ref> == Тарихы == Ағдаш қаласы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Бастапқыда бұл аймақ Араш деп аталып, феодалдар басқарған Ширван бейлербелігіне (әкімшілік бірлік) қарады. Осман-Сефевид соғыстары кезінде Араш сұлтандығының аумағы қолға өтіп, айтарлықтай азайды. 1750 жылдары Араш сұлтандығы Шеки хандығына бағынышты болды. Сұлтандық 1795 жылы таратылып, Шеки хандығына қосылды. 19 ғасырдың екінші жартысында Елизаветполь губернаторлығының құрамына кіретін Араш ауданы пайда болды. 1900 жылы Ағдаш ауылына қала мәртебесі берілді. 1930 жылы Ағдаш ауданы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2295-Agdash.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-19 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала мен аймақтың негізгі экономикалық қызмет түрлері — көкөніс өсіру, астық өсіру, мақта өсіру және мал шаруашылығы. Қалада мақта тазалау зауыты, астық қоймасы және сүт зауыты бар. Сондай-ақ ауылшаруашылық техникумы, мұғалімдер даярлайтын колледж және медициналық училище бар. Жергілікті жерлер климаты мен табиғи жағдайларына байланысты ұзақ уақыт бойы танымал болды. Мұнда жеміс-жидек пен жоғары сапалы бидай сәтті өсірілді, жібек шаруашылығы кеңінен дамыды, кейінірек мақта шаруашылығы тарады. Қала жібектерімен әйгілі болды. Жүздеген жылдар бұрын саудагерлер бұл жерлерді сауда үшін транзиттік дәліз ретінде пайдаланды, бұл аймақты көрікті жерлерге бай етті. == Тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштері == *Өлкетану мұражайының ғимараты, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші, 1 және 2 қабаттар. *Музыка мектебі мен кітапхана ғимараттары, 1904 ж., сәулет ескерткіші. *Қажы Магомед Аға мешіті, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші. *Тұрғын үй, 1910 ж., сәулет ескерткіші (Гигиена және эпидемиология орталығы). *Тұрғын үй, 1903 ж., сәулет ескерткіші (Қаржы бөлімінің ғимараты). *Тұрғын үй, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші. *Тұрғын үй, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші. *Қарабек керуен сарайы, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші. *Монша, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші. *Қажы Осман мешіті, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші. *Қызылбашев мешіті, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші. *Қажы Бадал әфенді мешіті, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші. *Қажы Исмаил Аға мешіті, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші. *Кесене, 1902 ж., Булаготаг ауылы, сәулет ескерткіші. *Сұрхай бекінісі, 18 ғасыр, сәулет ескерткіші. *Қала қирандылары, ортағасырлық, археологиялық орын. *1941-1945 жылдардағы соғыс кезінде қаза тапқан жерлестерін еске алуға арналған ескерткіш. *М.Шейхзаде үй-мұражайы (мемориалдық ескерткіш).<ref>{{citeweb|url=https://moyazerbayjan.clan.su/publ/goroda_azerbajdzhana/agdash/agdash/24-1-0-68|title=Агдаш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-19 |lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] 75v7241xvsuvuf1sf927mo0a435mwj9 Ақдере 0 770368 3651834 3528815 2026-09-07T15:19:09Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3651834 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ақдере |шынайы атауы = ({{lang-az|Ağdərə}}) |сурет = Mardakert 002.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =12 |lat_sec =55 |lon_dir =E |lon_deg =46 |lon_min =48 |lon_sec =46 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Ақдере ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Мардакерт |статус алуы = 1985 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 453 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4 262 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі =+4:00 |DST = |телефон коды = +994 +994 26 28 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ақдере''' ({{lang-az|Ağdərə}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала, [[Ақдере ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы мәлімет бойынша Ақдере қаласының тұрғындарының саны 4262 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/agdere/?ysclid=mjd0ya02z650352069|title=Население Агдере (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-19 |lang=}}</ref> == Тарихы == Елді мекеннің әзербайжандық атауы Агдара «ақ өзен» деп аударылады. Қоныс тарихи тұрғыдан Қарабақтағы меликдомдардың бірі Джраберд меликдомының (кінәздік) құрамына кірген. 1918 жылы қала маңында Осман империясы мен Армения күштері арасында шайқас болып, соңғысы жеңіске жетті. Кеңес дәуірінде Мартакерт Таулы Қарабақ автономиялық облысының Мартакерт ауданының әкімшілік орталығы болды. 1960 жылы ол қалалық қоныс мәртебесін алды. Қарабақ соғысы кезіндегі қиян-кескі шайқастардан кейін оны 1992 жылы Әзірбайжан күштері басып алды. 1993 жылы азат етілді. Қала қатты зардап шекті, көптеген үйлер қирады, бірақ өмір қайта қалпына келе бастады. Қала қайта салынып жатыр, жаңа нысандар салынуда, қала мен облыс тұрғындары өз қаласы мен аймағына ақша мен инвестиция салуда.<ref>{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.media/blogs/929/posts/15154?ysclid=mjd1bsgufy169739542|title=Мартакерт - возрождающийся город в Нагорном Карабахе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-19 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1970 жылдары экономиканың негізгі салалары сүт шаруашылығы және жүзім шаруашылығы болды. Халық негізінен әртүрлі мемлекеттік мекемелерде және ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. 2015 жылғы жағдай бойынша мәдени орталық, екі мектеп, екі балабақша, жастар орталығы, 88 коммерциялық кәсіпорын болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] 7fkqteljivgy4z6axyefe3uf3cb2r5l 3651836 3651834 2026-09-07T15:24:08Z Мағыпар 100137 үлгі 3651836 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ақдере |шынайы атауы = ({{lang-az|Ağdərə}}) |сурет = Mardakert 002.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =12 |lat_sec =55 |lon_dir =E |lon_deg =46 |lon_min =48 |lon_sec =46 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Ақдере ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Мардакерт |статус алуы = 1985 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 453 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4 262 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі =+4:00 |DST = |телефон коды = +994 +994 26 28 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ağdərə |сайты = |сайт тілі = }} '''Ақдере''' ({{lang-az|Ağdərə}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала, [[Ақдере ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы мәлімет бойынша Ақдере қаласының тұрғындарының саны 4262 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/agdere/?ysclid=mjd0ya02z650352069|title=Население Агдере (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-19 |lang=}}</ref> == Тарихы == Елді мекеннің әзербайжандық атауы Агдара «ақ өзен» деп аударылады. Қоныс тарихи тұрғыдан Қарабақтағы меликдомдардың бірі Джраберд меликдомының (кінәздік) құрамына кірген. 1918 жылы қала маңында Осман империясы мен Армения күштері арасында шайқас болып, соңғысы жеңіске жетті. Кеңес дәуірінде Мартакерт Таулы Қарабақ автономиялық облысының Мартакерт ауданының әкімшілік орталығы болды. 1960 жылы ол қалалық қоныс мәртебесін алды. Қарабақ соғысы кезіндегі қиян-кескі шайқастардан кейін оны 1992 жылы Әзірбайжан күштері басып алды. 1993 жылы азат етілді. Қала қатты зардап шекті, көптеген үйлер қирады, бірақ өмір қайта қалпына келе бастады. Қала қайта салынып жатыр, жаңа нысандар салынуда, қала мен облыс тұрғындары өз қаласы мен аймағына ақша мен инвестиция салуда.<ref>{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.media/blogs/929/posts/15154?ysclid=mjd1bsgufy169739542|title=Мартакерт - возрождающийся город в Нагорном Карабахе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-19 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == 1970 жылдары экономиканың негізгі салалары сүт шаруашылығы және жүзім шаруашылығы болды. Халық негізінен әртүрлі мемлекеттік мекемелерде және ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. 2015 жылғы жағдай бойынша мәдени орталық, екі мектеп, екі балабақша, жастар орталығы, 88 коммерциялық кәсіпорын болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] dxhah4wuvupk5dygbgwj2bbatpe4zm5 Ағжабеди 0 770423 3651837 3628084 2026-09-07T15:25:24Z Мағыпар 100137 3651837 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ағжабеди |шынайы атауы = {{lang-az|Ağcabədi}} |сурет = Ağcabədi OİK - 8.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =02 |lat_sec =56 |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =27 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Ағжабеди ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1962 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1965 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 16 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 43 000 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +994 2127 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ağcabədi |сайты = |сайт тілі = }} '''Ағжабеди''' ({{lang-az|Ağcabədi}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала, [[Ағжабеди ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Ағжабеди халқының саны 43 000 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/aghjabedi/?ysclid=mje0vod0lv996945217|title=Население Агджабеди (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-20 |lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Ағдам теміржол стансасынан шығысқа қарай 45 км жерде, Кура-Аракс ойпатында орналасқан. Қала орналасқан жердің рельефі жазық, қысы жылы және жазы ыстық жұмсақ субтропикалық климат басым. == Тарихы == 1962 жылы қазіргі қаланың орнында шағын қоныс салынды, ол үш жылдан кейін қалаға айналды. Қаланың атауы әзірбайжан тілінен аударғанда «Үлкен тұрғын үй» дегенді білдіреді. Қалада және оның айналасында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары бұл аймақта қола дәуірінде де қоныстану болғанын көрсетеді. Ежелгі қоныстардың қалдықтары орта ғасырларға жатады. 1959 жылы 1 қыркүйекте Ағжабеди қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. 1962 жылы елді мекен қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2296-Agdzhabedi.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-20 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала халқының басым бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысады. Жақын маңдағы ауылдардың шикізатын пайдаланатын май және ірімшік зауыты бар. Сондай-ақ, автожөндеу шеберханасы жұмыс жасайды. Ағжабеди астық агропаркі 3000 гектар жерді алып жатыр. Агропаркте арпа, бидай, жүгері, мақта және күнбағыс өсіріледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] nb7c27tjtoqscw1qc14uc9tyk6wdqbp Астара (Әзербайжан) 0 770430 3651839 3528916 2026-09-07T15:29:39Z Мағыпар 100137 3651839 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Астара |шынайы атауы = {{lang-az|Astara}} |сурет = Astara şəhəri ümumi görünüş.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =38 |lat_min =27 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =48 |lon_min =52 |lon_sec =30 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Астара ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1945 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = -22 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 17 500 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +994 2522 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Astara, Azerbaijan |сайты = |сайт тілі = }} '''Астара''' ({{lang-az|Astara}}) — [[Әзербайжан]] Республикасындағы қала, [[Астара ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Астара қаласының халқы 17 500 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/astara/?ysclid=mje3z9m95o474239049|title=Население Астара (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-20 |lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала елдің оңтүстік-шығысында, Каспий теңізіне құятын Астара өзенінің (Астарачай) сол жағалауында орналасқан. Өзен Иран Ислам Республикасымен мемлекеттік шекараны құрайды. Астара теміржол станциясы қаладан 3 км қашықтықта орналасқан. Аудан арқылы ағып өтетін Теңгеруд және Астаршай өзендері таулардан басталып, Каспий теңізіне құяды. Талыш таулары қала маңында орналасқан. Астара күріш алқаптарымен қоршалған. Шағын порт қаласы ретінде ол [[Баку]]ден [[Тегеран]]ға баратын тас жолдағы маңызды транзиттік нүкте болып табылады. == Тарихы == Астара - елдің ежелгі қалаларының бірі. Бір кездері оның жерлері арқылы әйгілі Жібек жолы өткен. Қаланың Қытаймен, Үндістанмен, Кіші Азиямен, Орта Азиямен және Үлкен Азиямен сауда байланысы болған. Астара өзенінің жағасындағы археологиялық қазба жұмыстары VII ғасырға жататын керуен сарайының қирандыларын тапты. Ежелгі қала жібек өндірісімен және қолөнершілерімен әйгілі болған. Бұл әйгілі жібектің ең жақсы сұрыпы Бурсаға, Кашанға, Венецияға және Дамаскаға сатылған, онда ол тұрғындар арасында өте танымал болған. Жергілікті қолөнершілер барқыт маталарды жасау үшін жібек жіптерді пайдаланған. Астара сонымен қатар әртүрлі қолөнер бұйымдарымен, әсіресе қыш және фаянс бұйымдарымен танымал болған. XIII және XIV ғасырларда қала маңындағы Машган ауылында Астара атауымен монеталар шығарылған монета сарайы табылды. Әмір Теймурдың билігі кезінде қаланың монеталарында «Астара шабуылға ұшырауда» деген жазуы бар монеталар болған. 1747 жылға дейін қала Талыш аймағының астанасы болды, бұл лауазымды билеуші ​​Қарахан астананы Ленкоранға көшіргенге дейін атқарды. Аумақтық және әкімшілік қайта құрудан кейін бекіністер мен ежелгі құрылыстар қиратылды. Ресей империясында Астара Баку губернаторлығының Ленкоран ауданындағы ауыл болды. Азамат соғысы кезінде 1920 жылы 4 мамырда Баку операциясы кезінде Қызыл Армия бөлімшелері басып алғанға дейін Астара бірнеше рет қолдан-қолға өтті. 1945 жылы Астара қалалық үлгідегі кентіне қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2301-Astara.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-20 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Астара, Әзірбайжан, Каспий теңізі жағалауымен және жағажайларымен танымал, онда Хиркан ұлттық саябағы, Сим сарқырамасы, Янар бұлақ (От бұлағы), Ши сарқырамасы және Астара бульвары сияқты көрікті жерлер бар. Астара бульварындағы теңіз ойын-сауықтарының оазисі болып табылатын бұл саябақ Каспий теңізі бойымен бір шақырымға созылып, жергілікті тұрғындар мен қонақтарға жағымды демалыс ұсынады. Астарада Білім министрлігіне бағынатын Астара педагогикалық колледжі, сот-медициналық сараптама және патологиялық анатомия одағының Астара аудандық бөлімі және Астара аудандық профилактикалық дезинфекция бөлімі жұмыс істейді. Қалада аудандық тарих мұражайы орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] qqlw2keta3ncyx6n90j0shgwywxskdo Ақсу (Әзербайжан) 0 770448 3651840 3529058 2026-09-07T15:31:43Z Мағыпар 100137 үлгі 3651840 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ақсу |шынайы атауы = {{lang-az|Ağsu}} |сурет = Ağsu.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =34 |lat_sec =15 |lon_dir =E |lon_deg =48 |lon_min =23 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Ақсу ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1735 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1967 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 21 769 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +994 2022 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Category:Ağsu |сайты = |сайт тілі = }} '''Ақсу''' ({{lang-az|Ağsu}}) — [[Әзербайжан]]ның [[Ақсу ауданы]]ның қаласы және әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Ақсу халқының саны 21 769 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/ahsu/?ysclid=mjej1qcwws170862358|title=Население Ахсу (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-20 |lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ақсу өзенінің екі жағалауында, Ширван жазығының солтүстік-шығыс шетінде, Хингар жотасының етегінде, Күрдамыр теміржол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде, Евлах-Баку тас жолында орналасқан. Бакуден қашықтығы: 167 км.<ref>{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.media/articles/151912/?ysclid=mjej3163mc20141901|title=Ахсу|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-20 |lang=}}</ref> == Тарихы == Әзербайжан тілінен аударғанда қала атауы сөзбе-сөз «ақ су» дегенді білдіреді. XVI-XVIII ғасырларда Ақсу қолөнер және сауда орталығы ретінде аталған. Дегенмен, қазба жұмыстары бұл қоныстың одан да ертерек болғанын көрсетеді. XVIII ғасырда қала халқы 10 000-ға жеткен, бұл Ақсудың маңызды әскери және сауда орталығы болғанын көрсетеді. Дегенмен, қала тарихында Кавказ бен Орта Азияда кең империя құрған әйгілі әскери және саяси қайраткер Нәдір шахтың билігі ерекше орын алады. Ол 1735 жылы бүлікшіл Шамахи қаласының халқын қоныстандырған Ақсудың негізін қалаушы болып саналады. Дегенмен, Нәдір шахтың өте ауыр салықтармен ерекшеленетін қатал билігі жергілікті тұрғындарға ұнамады. Сондықтан олар өзін-өзі тағайындаған князьдерді белсенді түрде қолдап, аймақты азамат соғысы алаңына айналдырды. Бірнеше жеңілістен кейін, Нәдір шахтың ұлы Насрулла Мирза қайтадан Ақсуға зеңбірек оқтарымен шабуыл жасады. Бекіністе қалған аз санды жергілікті тұрғындар толығымен қырылды. Бұл қаланың дамуына үлкен соққы болды. 1747 жылы Нәдір шах қайтыс болғаннан кейін, ол құрған империя құлап, Ақсу аймағында екі тәуелсіз мемлекет пайда болды, олардың әрқайсысы бір-біріне қарсы соғысты. Феодалдық соғыстар қаланы қатты әлсіретті, ал 1762 жылғы індет Ақсуға одан да қатты соққы берді. Ақырында, 1769 жылы соғысушы тараптардың бірі жеңіске жеткеннен кейін, Ақсу халқы Шемаха қаласына көшірілді. Қалған аз ғана тұрғындар шапқыншылықтардан зардап шекті, ал 1795 жылы қолбасшы Аға Мұхаммед шах елді мекенді толығымен қиратты. 1949 жылға дейін ол ауыл болған. 1943 жылы 8 қазанда жаңадан құрылған Ақсу ауданының орталығына айналды. 1949 жылы 14 желтоқсаннан бастап қала типті кентке айналды. 1967 жылы қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2298-Ahsu.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-20 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде қалада сүт зауыты мен асфальт зауыты салынды. Қалада мемлекеттік рәміздер мұражайы, Ақсу қаласының ортағасырлық археологиялық туристік кешені бар. Ақсуда Әзербайжан футбол чемпионатының бірінші дивизионында ойнайтын «Ақсу» ФК кәсіби футбол командасы бар. <ref>{{citeweb|url=https://azyaz.ru/ahsu-city/?ysclid=mjek1dk4vg28429849|title=Ян Александров |author=Город Ахсу: история и достопримечательности|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-20 |lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] nq32gkjuuzyxpb1ufdmzc1wz0q1x9yj Бабек (Нахшыван Автономиялы Республикасы) 0 770466 3651843 3529108 2026-09-07T16:21:55Z Мағыпар 100137 3651843 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Бабек |шынайы атауы = {{lang-az|Babək}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =39 |lat_min =06 |lat_sec =40 |lon_dir =E |lon_deg =45 |lon_min =24 |lon_sec =41 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Автономиялы Республика |аймағы = Нахшыван |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Бабек ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Тазакент |статус алуы = 2020 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 827 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5 600 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +994 36541 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Babək (city) |сайты = |сайт тілі = }} '''Бабек''' ({{lang-az|Babək}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала, [[Нахшыван Автономиялы Республикасы]]ның [[Бабек ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Бабек халқының саны 5600 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/babek/?ysclid=mjeleuzh3177027506|title=Население Бабека (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-21 |lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қоныстағы негізгі өзен - Нахшыванчай өзені және оның саласы Чехричай. Нахшываннан 9 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Babek&id=42317&ysclid=mjfbesv7kb226710477|title=Бабек|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-21 |lang=}}</ref> == Тарихы == 1978 жылға дейін ауыл Тазакент деп аталды, содан кейін Әзірбайжандағы (солтүстік-батыс Парсы) және Закавказьедегі Иран ұлттық көтерілісінің көшбасшысы Бабектің құрметіне «Бабек» деп өзгертілді. Ол жаңадан құрылған Бабек ауданының әкімшілік орталығына айналды. 2020 жылдың 19 маусымында «Нахшыван Автономиялы Республикасының Бабек ауданының әкімшілік-аумақтық бөлінісіндегі ішінара өзгерістер туралы» заңға сәйкес, Бабек ауылына қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://armenia.az/ru/article/89426/|title=В Азербайджане поселку Бабек присвоен статус города|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-21 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бабек аумағында тас тұзы мен құрылыс материалдарының кен орындары бар. Бабекте мәдениет үйі, тарих және этнография мұражайы жұмыс істейді. Негізгі қызмет түрлері: жүзім шаруашылығы, дәнді дақылдар өсіру, көкөніс өсіру, мал шаруашылығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] lb3mu4kwamyfiozppzy2cux8ls5u6qa Балакен 0 770478 3651844 3554960 2026-09-07T16:23:32Z Мағыпар 100137 3651844 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Балакен |шынайы атауы = {{lang-az|Balakən}} |сурет = Balakan city.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =41 |lat_min =43 |lat_sec =24 |lon_dir =E |lon_deg =46 |lon_min =23 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Балакен ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1968 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 378 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 14 800 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = +994 2429 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Balakən |сайты = |сайт тілі = }} '''Балакен''' ({{lang-az|Balakən}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала. [[Балакен ауданы]]ның әкімшілік орталығы болып табылады. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Балакен халқының саны 14 800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/belaken/?ysclid=mjfddav89710767604|title=Население Белакена (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-21 |lang=}}</ref> ==Этимологиясы== «Белокан» «төбедегі бұлақ» деп аударылады (түркі тіліндегі «бел» (төбе) және «кан» (көзі, бұлағы) сөздерінен тұрады).<br /> Басқа бір нұсқа бойынша, XVIII ғасырдағы жергілікті шежіреде жазылғандай, байырғы авар халқы қаланы «Билкан» немесе «Биликан» деп атаған. Болжам бойынша, топоним авар тіліндегі «годекан» – «алаң, кездесу орны» сөзінен шыққан (авар тілінің оңтүстік диалектілерінде «гудей» – «әңгіме» және «кИан» – «орын»).<br /> Ауылдың атауы Гилан тектес «Бел» тайпасымен «-кан» жұрнағымен байланысты деген пікірлер бар.<br /> Сондай-ақ, бұл «бай» және «лег» тайпалық атауларының бірігуі, яғни «Лақ бектерінің мекендейтін жері» деп санайтындар да бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YXSMADTXZj3Fpg2I?ysclid=mjfddehwph97775262|title=Самый северный город Азербайджана. Балакен.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-21 |lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Үлкен Кавказ тауларының оңтүстік етегіндегі жазықта орналасқан. Белоканчай өзені қала арқылы ағып өтеді. Қала астанадан 393 шақырым жерде, Баку-Лагодехи тас жолында орналасқан. == Тарихы == Балакан — 12 ғасырдан бері белгілі ежелгі қала. Орта ғасырларда қала орналасқан аймақ грузин иеліктерінің бөлігі болған. Кейінірек Дағыстаннан келген аварлар және басқа халықтар осында қоныс аударған. Олар Белоканы (Балаканның тарихи атауы) қамтитын Джуро-Белокан еркін қауымдастықтар одағын құрды. 1830 жылы қала мен аймақ Ресей империясына қосылды. 1859 жылы Белоканы 1917 жылғы революцияға дейін өмір сүрген Закатала округіндегі ауданның орталығына айналды. 20 ғасырдың басында елді мекенде тек грузиндер мен дағыстандықтар (лезгиндер мен аварлар) тұрды. 1920 жылдарға қарай әзірбайжандар көпшілікті құрады. Балакен 1930 жылы аудан орталығына айналды, 1968 жылы 10 шілдеде оған қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16738-Balaken.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-21 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Балакеннің экономикасы ішінара ауыл шаруашылығына, ішінара туризмге негізделген, кейбір басқа да салалары бар. Консерві зауыты, мал өңдеу зауыты, «Qubek» лимонад зауыты және темір-бетон зауыты жұмыс істейді. == Көрнекі орындары == Қаладағы басты тарихи ескерткіші — XIX ғасырдың екінші жартысында салынған 45 метрлік мұнарасы бар мешіт.<br /> Ауданда жиналған археологиялық олжалар, этнографиялық материалдар және басқа да қызықты артефактілер жергілікті тарих мұражайында сақталған.<br /> Тәуелсіздік жылдарында Балакенде Гейдар Әлиев атындағы үлкен мәдени және демалыс саябағы құрылды. Оның ерекшелігі — аспалы жолдың болуы. Қаланың мақтанышы жаңа нысан — Олимпиадалық спорт кешені. == Галерея == <gallery mode="packed"> Балакенская районная центральная больница Июль 2010.jpg|Балакен аудандық орталық ауруханасы Балакенский олимпийский спортивный комплекс Июль 2010.jpg|Балакен Олимпиадалық спорт кешені Park in Balaken.jpg|Орталық парк Balakən Mədəniyyət Mərkəzi 2013.jpg|Мәдениет үйі Balakan city 1.jpg|Қала орталығы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] 9xmzpzqgp0x5r0k5vyn06y0sll4vg85 Барда 0 770545 3651845 3529537 2026-09-07T16:25:07Z Мағыпар 100137 3651845 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Барда |шынайы атауы = {{lang-az|Bərdə}} |сурет = Barda TowerMausoleum 004 6772.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =22 |lat_sec =59 |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =07 |lon_sec =07 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Барда ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 76 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 39 300 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +994 20 20 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Bərdə |сайты = |сайт тілі = }} '''Барда''' ({{lang-az|Bərdə}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала, [[Барда ауданы]]ның орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Барда халқының саны 39 300 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/barda/?ysclid=mjgzkz2moa320739057|title=Население Барды (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-22 |lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Барда қаласы Қарабақ жазығында, Бакуден 260 км қашықтықта, Кураның саласы Тертер өзенінде орналасқан. == Тарихы == Әртүрлі тарихшылардың айтуынша, Барданың негізі 5 ғасырдағы Кавказ Албаниясының билеушісі Александр Македонскийдің және Сасанид көсемі I Губадтың (5-6 ғасырлар) дәуіріне жатады. Қоныс бастапқыда Перозопат, кейінірек Портав деп аталып, кейіннен Бардаға айналды. Қаланың орны бірнеше керуен жолдарының қиылысы болғандықтан, жақсы таңдалған. Саудагерлер мен қолөнершілердің бай және нығайтылған қаласы Портав 7 ғасырға қарай Кавказ Албаниясындағы ең көп қоныстанған қалалардың біріне, астанасына және католикостың орталығына айналды. Ол Византия, Парсы, арабтар және хазарлардың бақылауына өтті. 667 жылы Кавказ Албаниясының билеушісі Джаваншир Араб халифатының билігін мойындауға мәжбүр болды, ал 705 жылы Портав арабтардың қолына өтті. Халықтың исламдануы басталды. 944 жылы қаланы орыс әскерлері басып алды, олар қаланың барлығын дерлік қырып-жойды және обадан қорқып, Барданы тастап кетті. Моңғол-татарлар 13 және 14 ғасырларда қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Бір кездері гүлденген қала күл мен қирандылардан бірнеше рет қайта көтерілді, бірақ 1736 жылы иран шахы Надер Барданы қиратты.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2299-Barda.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-22 |lang=}}</ref> 1813 жылы Әзербайжан Ресейдің құрамына кіргенде, Барда екі жүз тұрғыны бар ауыл болды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ауыл шаруашылығы бұл аймақтағы негізгі қызмет түрі болып табылады. Жергілікті экономика мақта, жібек, құс еті және сүт өнімдерін өндіру мен өңдеуге негізделген. == Көрнекі орындары == Жиі жер сілкіністеріне қарамастан, Бардада бірқатар ортағасырлық сәулет құрылыстары сақталған: *1322 жылы салынған Ахмед Зочейбанидің мұнара кесенесі (Ахмед ибн Айюб әл-Хафиз Нахчивани жобалаған), екі бай безендірілген порталы және қарапайым және глазурленген кірпіштен жасалған өрнекті қаптамасы бар; *XIV ғасырдағы екінші кесененің қалдықтары (Ахсадан-Баба деп аталады); *Төрт мұнарасы бар Имамзаде кесенесі-мешіті, XVII-XIX ғасырлар; *Угурбейли мешіті.<ref>{{citeweb|url=https://www.webturizm.ru/country/azerbaijan-inf/barda-reg/|title=Барда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-22 |lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] evou7h1mfxxk08c2k0dpfrj1b7mv2rv Бейлаган 0 770566 3651846 3529706 2026-09-07T16:26:14Z Мағыпар 100137 3651846 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Бейлаған |шынайы атауы = {{lang-az|Beyləqan}} |сурет = Beylagan 2598.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =39 |lat_min =46 |lat_sec =09 |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =36 |lon_sec =56 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Бейлаған ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1989 жылға дейін - Ждановск |статус алуы = 1966 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 60 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 35 000 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +994 21 22 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Beylagan |сайты = |сайт тілі = }} '''Бейлаған''' ({{lang-az|Beyləqan}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала (1966 жылдан бастап), [[Бейлаған ауданы]]ның орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.media/articles/152277?ysclid=mjh3re6m2i891973567|title=Бейлаган|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-22 |lang=}}</ref> 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Бейлаған халқының саны 35 000 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/beylagan/?ysclid=mjh3qfemdq455807481|title=Население Бейлагана (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-22 |lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Бейлаған дала аймағында, Мильская жазығында орналасқан. Ол Дашбұрын теміржол стансасынан 20 км, [[Баку]]ден 270 км қашықтықта, онымен автомобиль жолы арқылы байланысады.<ref>{{citeweb|url=https://avialine.com/country/47/articles/453/1080/2378/0/5368.html|title=Бейлаган - город на Мильской равнине|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-22 |lang=}}</ref> == Тарихы == Бейлағанды ​​1408 жылы жаулап алушы Темірлан өзінің қысқы қоныстарының орнында құрған. Жаңа қаланың жанында қазіргі Бейлағанның ізашары болып саналатын Байлакен деп аталатын қала болған. V ғасырдан бері белгілі Байлакен Парсы империясының құрамына кірді. Шах Кавад I қаланың негізін қалаушы болып саналады. Ол көпұлтты қоныс, сауда орталығы болған. Ол өзінің қолөнерімен танымал болды, онда қыш және шыны жасау жоғары деңгейге жеткен. Халқы тоқымашылық, кілем тоқу, жібек шаруашылығы және көркем қолөнермен де айналысқан. Байлакен бірнеше әулеттерден аман қалып, бірнеше рет басқа мемлекеттерге қосылды. 1221 жылы Байлакен моңғол шапқыншылығына ұшырады. Кейіннен Темірлан (Тимур) ежелгі Байлакен қирандыларының жанында жаңа қала құрды. XIX ғасырдың бірінші жартысында Бейлаған Елизаветполь губернаторлығына қараған патшалық Ресейдің құрамына кірді. Кеңес дәуірінің алғашқы жылдарында бұл қоныс Мильский кеңшарының жанындағы №5 қоныс ретінде белгілі болды. 1939 жылы ол Ждановск болып өзгертіліп, аудан орталығы болды. 1989 жылы оның тарихи атауы қалпына келтіріліп, қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16739-Bejlagan.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-22 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Астық, мақта және мал шаруашылығы аймақтың негізгі экономикалық салалары болып табылады. Шаруашылықтар сонымен қатар картоп, жүзім, көкөніс, қауын және жеміс-жидек өсіреді. == Көрнекі орындары == Бейлағанның тарихи және мәдени мұрасы археологиялық орын — Байлакен қирандылары болып табылады. Мұнда бірнеше рет қазба жұмыстары жүргізілді. Қаланың қажеттіліктерін қамтамасыз еткен Мил мешіті мен Гяурарх суару каналының қалдықтары сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] daekuyycjd19y2bm6l98prbdloba9dq Биласувар 0 770614 3651847 3554474 2026-09-07T16:28:02Z Мағыпар 100137 3651847 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Биласувар |шынайы атауы = {{lang-az|Biləsuvar}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =39 |lat_min =26 |lat_sec =53 |lon_dir =E |lon_deg =48 |lon_min =32 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Биласувар ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1938 жылға дейін — Пилесувар<br /> 1991 жылға дейін - Пушкино |статус алуы = 1966 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 23 200 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +994 25 29 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Biləsuvar |сайты = |сайт тілі = }} '''Биласувар''' ({{lang-az|Biləsuvar}}) — [[Әзербайжан]]ның оңтүстігінде орналасқан [[Биласувар ауданы]]ның қаласы және әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.org/articles/152270/?ysclid=mji9hiloxm316945462|title=Билясувар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-23 |lang=}}</ref> 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Біләсувар халқының саны 23 200 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/bilasuvar/?ysclid=mji9ecomiw903373836|title=Население Билясувара (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-23 |lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Биласувар Муған жазығында орналасқан және ел астанасы Бакуден 181 км қашықтықта. Қала Иранмен шекаралас маңда орналасқан. Оңтүстік-батыс бағытта, 45 км қашықтықта ең жақын теміржол стансасы Саляны бар. Бұл аймақ үнемі құрғақ және ыстық климаттық жағдайлар аймағында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-az-Bilasuvar|title=Билясувар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-23 |lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегінің екі нұсқасы бар. Біреуіне сәйкес, бұл атау екі халық - суварлар мен биларлар арасындағы жергілікті аумақты бақылау үшін ұзақ уақыт бойы күреспен байланысты. Тағы бір нұсқада бұл атау «мұнда су бар» деп аударылады делінген. Дұрыс нұсқасы әлі де даулы. Археологтар екі теорияны да растайтын дәлелдер таба алмады. XIII ғасырда қазіргі қала Пилесувар деп аталатын шағын елді мекен болды. 1938 жылы Биласувар ауылы Пушкин болып өзгертілді. 1963 жылы аудан таратылып, Джалилабад ауданымен біріктірілген аумақ Астрахань-Базар ауданына берілді. 1964 жылы аудан дербес аудан ретінде қалпына келтірілді. Биласувар 1966 жылы қала мәртебесін алды, ал 2021 жылдан бастап Ширван-Салян экономикалық ауданының құрамына кірді. Қазіргі уақытта мекен — дамыған инфрақұрылымы, өнеркәсіптік кәсіпорындары, білім беру және мәдени мекемелері бар ірі елді мекен.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YeBwo_85533iwovQ?ysclid=mji9fl2wxz759394888|title=Город Суваров. Город Героев. Билясувар.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-23 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Биласувардың шетелдермен негізгі экономикалық байланысы мақта өсірумен байланысты. Мақта тазалағыш зауыттың өнімі ел шекарасынан тыс жерлерде де танымал. Биласувардағы жеке компаниялар астық өсірумен және мал шаруашылығымен де айналысады. Дренаж станциясы да жұмыс істейді. Қала тарих мұражайы 2012 жылдың жазында жаңа экспонаттармен толықтырылды. Биласувар маңындағы археологиялық қазба жұмыстары кезінде зерттеулерге сәйкес, орта ғасырларға жататын ежелгі ескерткіштер мен ежелгі қаланың қирандылары табылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2300-Bilyasuvar.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-12-23 |lang=}}</ref> Қалада Биласувар аудандық орталық кітапханасы, қалалық кітапхана филиалдары, аудандық мәдениет үйі, тарих және этнография мұражайы, Гейдар Әлиев орталығы, мемлекеттік көркемсурет галереясы, аудандық орталық ауруханасы және Биласувар аудандық орталық балалар ауруханасы орналасқан. == Галерея == <gallery mode="packed"> Kompleks heyet.jpg Bilesuvar1.jpg Bilesuvar3.jpg Bilesuvar2.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] isco1qa7bhxtp9lv7g3r5i6rnhpn3rk Асқар Жұмағұлұлы Ислямов 0 771078 3652072 3644289 2026-09-08T10:09:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3652072 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Асқар Жұмағұлұлы Ислямов |Шынайы есімі = |Суреті = Askar Zhumagululy Islyamov.jpg |Сурет ені = 250px |Туған күні = 04.03.1928 |Туған жері = [[Абай облысы]]<br />{{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}} (Қызылкесік кеңшары) |Қайтыс болған күні = 30.10.2001 |Қайтыс болған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[педагогика]] · [[өлкетану]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]<br />[[Өскемен педагогикалық институты]]<br />Семей мұғалімдер техникумы |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі {{!}}} {{{!}} {{!}}Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}КСРО халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}Еңбек ардагері медалі {{!}}} }} '''Асқар Жұмағұлұлы Ислямов''' (4 наурыз 1928 — 30 қазан 2001) — қазақстандық [[педагог]], мектеп директоры, өлкетанушы, [[Шығыс Қазақстан]] топонимикасына арналған оқу-әдістемелік еңбектердің авторы; Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі, Қазақ КСР және КСРО халық ағарту ісінің үздігі.<ref name="mura">''Шығыс Қазақстанның мәдени мұралары''. — Өскемен, 2006. — 420–421-бб.</ref> == Өмірбаяны == 1928 жылғы 4 наурызда Ақсуат ауданына қарасты Қызылкесік кеңшарында дүниеге келген.<ref name="mura"/> 1947–1950 жылдары [[Семей]]дегі мұғалімдер техникумында оқыды. 1952 жылы [[Өскемен]]дегі мұғалімдер институтын, 1962 жылы [[Алматы]]дағы [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]н тәмамдады.<ref name="mura"/> == Педагогикалық қызметі == Еңбек жолын Жанғызтал ауылындағы жетіжылдық мектепте бастады. Кейін Ақжар ауылындағы Абай орта мектебінде мұғалім, директордың орынбасары қызметін атқарды.<ref name="mura"/> Оқушыларға арналған өлкетану экспедицияларын және туристік жорықтарды ұйымдастырды, жас өлкетанушылардың облыстық слёттеріне қатысты.<ref name="mura"/> 1970–1995 жылдары Жетіарал кеңшарындағы Ленин атындағы орта мектептің директоры болды.<ref name="mura"/> == Ғылыми-әдістемелік және өлкетану қызметі == Ислямов Шығыс Қазақстан топонимикасын зерттеп, өлкетану материалдарын оқу үдерісіне енгізумен айналысты.<ref name="mura"/> 45 жылдық педагогикалық қызметі барысында тәрбие әдістемесі мен өлкетану мәселелеріне қатысты елуге жуық еңбегі аудандық, облыстық және республикалық басылымдарда жарияланды.<ref name="mura"/> Ислямовтар педагогтер әулеті туралы материалдар Мәскеудегі А. С. Макаренко мұражайы экспозициясына енгізілді.<ref name="mura"/> Негізгі авторлық еңбегі: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : әдістемелік құрал. — Алматы: Эверо, 2003. — 112 б.<ref name="catalog">Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының каталогындағы ''«Шығыс Қазақстан топонимикасы»'' басылымы. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> Кейін еңбек өңделіп, үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) монография түрінде қайта басылды: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : монография. — Өскемен: С. Аманжолов атындағы ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б.<ref name="berel">''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : монография. — Өскемен: ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Марапаттары == * «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі»;<ref name="mura"/> * «КСРО халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Еңбек ардагері» медалі;<ref name="mura"/> * республикалық және облыстық деңгейдегі медальдар мен Құрмет грамоталары;<ref name="mura"/> * мұғалімдер республикалық съездерінің және педагогикалық әулеттер съезінің (1987) делегаты.<ref name="mura"/> == Естелік == Шығыс Қазақстан гуманитарлық колледжінде «Тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі» атты атаулы кабинет ашылды, студенттерге Ислямов атындағы атаулы стипендия тағайындалды.<ref name="vkgk">«Асқар Ислямов атындағы атаулы кабинет ашылуы» // ШҚ гуманитарлық колледжі. URL: https://vkgk.edu.kz/news/for-students/otkrytie-imennogo-kabineta-imeni-askara-islyamova/{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> 2023 жылдан бастап колледж педагогтері арасында республикалық деңгейде ''«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе»'' байқауы өткізіледі.<ref name="govkz">«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе байқауы» // gov.kz. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-bilim/press/news/details/433155 Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:КСРО педагогтары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімдері]] [[Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақ КСР Халыққа білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]] [[Санат:1928 жылы туғандар]] [[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]] 80kq3tqli64cm530x29jipiy546dtem Ақстафа 0 771713 3651838 3533790 2026-09-07T15:27:44Z Мағыпар 100137 3651838 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ақстафа |шынайы атауы = {{lang-az|Ağstafa}} |сурет = Agstafa un memulatlari.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =41 |lat_min =07 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =45 |lon_min =27 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Ақстафа ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Елизаветинка, Люксембург |статус алуы = 1941 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 340 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 21 817 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +994 22 22 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ağstafa |сайты = |сайт тілі = }} '''Ақстафа''' ({{lang-az|Ağstafa}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала, [[Ақстафа ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://wikimapia.org/6729319/ru/%D0%90%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0|title=Акстафа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-3 |lang=}}</ref> 2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Ақстафа халқының саны 21 817 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/azerbaijan/agstafa/?ysclid=mjxxq94ylc767417845|title=Население Агстафа (Азербайджан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-3 |lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Кура алқабындағы Гәнджә-Қазақ жазығында, Ақстафа өзенінің жанында орналасқан. Ол Бакуден 460 шақырым қашықтықта халықаралық тас жол және Баку-Тбилиси теміржолы арқылы байланысады.<ref>{{citeweb|url=https://great.az/azerbaycan/2531-agstafa.html|title=Агстафа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-3 |lang=}}</ref> == Тарихы == Топоним өзеннің атауынан шыққан. Ақстафа 1881 жылы, осында теміржол салынған кезде пайда болды. Стансаны жақын маңдағы елді мекеннің атымен атаған. Көп ұзамай өсіп келе жатқан станса ауылы мен елді мекен біріктіріліп, бір елді мекенге айналды. Ақстафа екі рет аудан орталығы болды. Бірінші рет 1939 жылы болды, аудан жиырма жыл бойы өмір сүріп, содан кейін Қазақ ауданына қосылды. Екінші рет, Ақстафа ауданы 1990 жылы бұрынғы шекараларында құрылды. 1941 жылдан бастап Ақстафа қала мәртебесіне ие болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16736-Agstafa.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-3 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ақстафа — өнеркәсіп орталығы. Онда тоқыма фабрикасы, мақта тазалау зауыты және шарап зауыттары орналасқан. Әзербайжан темір жолы - ірі жұмыс беруші болып саналады. == Көрікті жерлері == Қала маңында мыс, қола және темір дәуірлеріне жататын бірнеше қорғандар бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] dxcr29wcxrr3louj1yssc0ebdb2ea8o Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет 4 775564 3651924 3651629 2026-09-08T03:06:01Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3651924 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 132744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 226880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 443804] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 50612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 119977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 410431] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 9868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 33310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 107553] |- |4 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 8412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9715] |- |5 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 10613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 16372] |- |6 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 245542] |- |7 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15173] |- |8 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 4854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 5304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 8176] |- |9 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13111] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 81108] |- |11 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28315] |- |12 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8616] |- |13 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44672] |- |14 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 81071] |- |15 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 73609] |- |16 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23191] |- |17 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20672] |- |18 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22901] |- |19 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30013] |- |20 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35516] |- |21 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25829] |- |22 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22802] |- |23 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11222] |- |24 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 117490] |- |25 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28002] |- |26 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 57412] |- |27 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 4832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28603] |- |28 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33461] |- |29 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 22791] |- |30 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 27350] |- |31 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45377] |- |32 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8585] |- |33 |[[Қазақстан халық партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3502] |- |34 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 22758] |- |35 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28413] |- |36 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 115018] |- |37 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 16098] |- |38 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15418] |- |39 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5094] |- |40 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 62003] |- |41 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 26308] |- |42 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 4593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 107103] |- |43 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6678] |- |44 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 57498] |- |45 |[[Ақ жол (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2778] |- |46 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 122291] |- |47 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33993] |- |48 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11648] |- |49 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11494] |- |50 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6410] |- |51 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17690] |- |52 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 37082] |- |53 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21772] |- |54 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 25503] |- |55 |[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3062] |- |56 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 64324] |- |57 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49003] |- |58 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2881] |- |59 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9248] |- |60 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 5000] |- |61 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8620] |- |62 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27458] |- |63 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9607] |- |64 |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2820] |- |65 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27318] |- |66 |[[Google]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google 4131] |- |67 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10858] |- |68 |[[Сәтті Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3247] |- |69 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16037] |- |70 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 57412] |- |71 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21396] |- |72 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15364] |- |73 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 19830] |- |74 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12274] |- |75 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 82705] |- |76 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 29431] |- |77 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9524] |- |78 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12973] |- |79 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35052] |- |80 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 37139] |- |81 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24051] |- |82 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9052] |- |83 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18838] |- |84 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 2845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15263] |- |85 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29820] |- |86 |[[Respublica]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Respublica 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Respublica 2374] |- |87 |[[Ауыл (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4659] |- |88 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17788] |- |89 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15568] |- |90 |[[Zhezkazgan Air]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zhezkazgan_Air 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zhezkazgan_Air 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zhezkazgan_Air 1011] |- |91 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18430] |- |92 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5102] |- |93 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76285] |- |94 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14039] |- |95 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11377] |- |96 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53146] |- |97 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4688] |- |98 |[[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2308] |- |99 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 16556] |- |100 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26750] |- |101 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 33937] |- |102 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 21804] |- |103 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11055] |- |104 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7234] |- |105 |[[Байтақ (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2373] |- |106 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 49225] |- |107 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 96818] |- |108 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4899] |- |109 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 11994] |- |110 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9783] |- |111 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7094] |- |112 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63240] |- |113 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9564] |- |114 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 44600] |- |115 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23243] |- |116 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10779] |- |117 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12453] |- |118 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4793] |- |119 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 3915] |- |120 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18653] |- |121 |[[Бекжан Әшірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1031] |- |122 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8288] |- |123 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15959] |- |124 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16582] |- |125 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 57316] |- |126 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15361] |- |127 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 11819] |- |128 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6537] |- |129 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 28833] |- |130 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13314] |- |131 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9267] |- |132 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 52464] |- |133 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 20039] |- |134 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28170] |- |135 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12608] |- |136 |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1452] |- |137 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32373] |- |138 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12423] |- |139 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22781] |- |140 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 35482] |- |141 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15608] |- |142 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18271] |- |143 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39440] |- |144 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16821] |- |145 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11952] |- |146 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12874] |- |147 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22119] |- |148 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34237] |- |149 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40764] |- |150 |[[Ветеринария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1350] |- |151 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 60597] |- |152 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14599] |- |153 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22273] |- |154 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2115] |- |155 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8181] |- |156 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7517] |- |157 |[[Google Chrome]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google_Chrome 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Chrome 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google_Chrome 1790] |- |158 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7482] |- |159 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13451] |- |160 |[[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 1129] |- |161 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8618] |- |162 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12556] |- |163 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 3329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 62708] |- |164 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 19975] |- |165 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35343] |- |166 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8613] |- |167 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9976] |- |168 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14980] |- |169 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8010] |- |170 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12625] |- |171 |[[Кек алушылар: Финал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2181] |- |172 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8089] |- |173 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 4809] |- |174 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12493] |- |175 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11902] |- |176 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4577] |- |177 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12835] |- |178 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9500] |- |179 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8800] |- |180 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14024] |- |181 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12355] |- |182 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7708] |- |183 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6354] |- |184 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5571] |- |185 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 26797] |- |186 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18650] |- |187 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25271] |- |188 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19246] |- |189 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6724] |- |190 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3737] |- |191 |[[Медицина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5268] |- |192 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 105308] |- |193 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 3577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33145] |- |194 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4359] |- |195 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 12769] |- |196 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5496] |- |197 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5034] |- |198 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10933] |- |199 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9809] |- |200 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52825] |- |201 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13073] |- |202 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 25074] |- |203 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14736] |- |204 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18673] |- |205 |[[URL]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=URL 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=URL 2523] |- |206 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71677] |- |207 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10603] |- |208 |[[Дидахмет Әшімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2096] |- |209 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7418] |- |210 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 10825] |- |211 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7985] |- |212 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13639] |- |213 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4097] |- |214 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 27637] |- |215 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7693] |- |216 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10265] |- |217 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15200] |- |218 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 16175] |- |219 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 3482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9821] |- |220 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10887] |- |221 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8379] |- |222 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8986] |- |223 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6736] |- |224 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14727] |- |225 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10144] |- |226 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26478] |- |227 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7988] |- |228 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7862] |- |229 |[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3192] |- |230 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 3354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24320] |- |231 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3304] |- |232 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11808] |- |233 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27361] |- |234 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9981] |- |235 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17553] |- |236 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11029] |- |237 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6593] |- |238 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8288] |- |239 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 13743] |- |240 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4576] |- |241 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16741] |- |242 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9755] |- |243 |[[Ұлғайсын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 72] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 694] |- |244 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12700] |- |245 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 4983] |- |246 |[[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 1441] |- |247 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10930] |- |248 |[[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3478] |- |249 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7563] |- |250 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9503] |- |251 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11281] |- |252 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5297] |- |253 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18788] |- |254 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16461] |- |255 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26634] |- |256 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 34118] |- |257 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7021] |- |258 |[[Қазақстан вице-президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 703] |- |259 |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 929] |- |260 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9030] |- |261 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2968] |- |262 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7474] |- |263 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8475] |- |264 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9016] |- |265 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6690] |- |266 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7484] |- |267 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19995] |- |268 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15878] |- |269 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27765] |- |270 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 28654] |- |271 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 28126] |- |272 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7628] |- |273 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26330] |- |274 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40117] |- |275 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 5966] |- |276 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15375] |- |277 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2843] |- |278 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18563] |- |279 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8168] |- |280 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5737] |- |281 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 23648] |- |282 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8654] |- |283 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28301] |- |284 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10623] |- |285 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7444] |- |286 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24200] |- |287 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6949] |- |288 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10627] |- |289 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5965] |- |290 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7777] |- |291 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10203] |- |292 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7505] |- |293 |[[Жеке батылдығы үшін ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 418] |- |294 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4727] |- |295 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6707] |- |296 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24731] |- |297 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8599] |- |298 |[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 654] |- |299 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17833] |- |300 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6187] |- |301 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 16566] |- |302 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15996] |- |303 |[[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2472] |- |304 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6003] |- |305 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5614] |- |306 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 37919] |- |307 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4905] |- |308 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 17876] |- |309 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5537] |- |310 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17697] |- |311 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6157] |- |312 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24686] |- |313 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19694] |- |314 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10217] |- |315 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5481] |- |316 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6556] |- |317 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11313] |- |318 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11911] |- |319 |[[Сая Оразғалиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1445] |- |320 |[[SuperStar KZ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SuperStar_KZ 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SuperStar_KZ 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SuperStar_KZ 824] |- |321 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7865] |- |322 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 56037] |- |323 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32012] |- |324 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9161] |- |325 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4536] |- |326 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2600] |- |327 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5540] |- |328 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 11475] |- |329 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 11515] |- |330 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7929] |- |331 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4468] |- |332 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11556] |- |333 |[[Ұлттық құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 2125] |- |334 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9566] |- |335 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17492] |- |336 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10679] |- |337 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5208] |- |338 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5258] |- |339 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8726] |- |340 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10720] |- |341 |[[Нұрсұлтан мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1088] |- |342 |[[Hybrid Theory]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Hybrid_Theory 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hybrid_Theory 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Hybrid_Theory 495] |- |343 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7090] |- |344 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5101] |- |345 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 21311] |- |346 |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 585] |- |347 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6143] |- |348 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2363] |- |349 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14732] |- |350 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6326] |- |351 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8778] |- |352 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6585] |- |353 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15206] |- |354 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11557] |- |355 |[[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2028] |- |356 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 21882] |- |357 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26947] |- |358 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 9982] |- |359 |[[Ақпарат технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5462] |- |360 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 22835] |- |361 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4531] |- |362 |[[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2566] |- |363 |[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2207] |- |364 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5903] |- |365 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 21953] |- |366 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24573] |- |367 |[[Логистика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2585] |- |368 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7871] |- |369 |[[Сағат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 4612] |- |370 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5983] |- |371 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 498] |- |372 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5828] |- |373 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 32289] |- |374 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3747] |- |375 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4180] |- |376 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5716] |- |377 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3408] |- |378 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11826] |- |379 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9034] |- |380 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15804] |- |381 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2714] |- |382 |[[Инвестиция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 2852] |- |383 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11841] |- |384 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5059] |- |385 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16477] |- |386 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21701] |- |387 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4188] |- |388 |[[Гүлбахрам Байбосынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3091] |- |389 |[[Түркістан Арена]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 891] |- |390 |[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2457] |- |391 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 9132] |- |392 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16671] |- |393 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5410] |- |394 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5219] |- |395 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13145] |- |396 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 3848] |- |397 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8099] |- |398 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7320] |- |399 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28786] |- |400 |[[Балық шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1679] |- |401 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10333] |- |402 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30519] |- |403 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14206] |- |404 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9617] |- |405 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22654] |- |406 |[[Ұлытау ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2536] |- |407 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58044] |- |408 |[[Қазақстан Ұлттық банкі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3125] |- |409 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12758] |- |410 |[[Арқалық (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3601] |- |411 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8010] |- |412 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7955] |- |413 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 12545] |- |414 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47152] |- |415 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 357] |- |416 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 7161] |- |417 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21257] |- |418 |[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4282] |- |419 |[[Дәстүр (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7141] |- |420 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 25040] |- |421 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8711] |- |422 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3171] |- |423 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14707] |- |424 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8953] |- |425 |[[A.Z. (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 3835] |- |426 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3915] |- |427 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6827] |- |428 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6050] |- |429 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5588] |- |430 |[[Уәлибек Әбдірайымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3773] |- |431 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18209] |- |432 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4941] |- |433 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5166] |- |434 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19291] |- |435 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 6732] |- |436 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11693] |- |437 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9173] |- |438 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 42464] |- |439 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11133] |- |440 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22624] |- |441 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5217] |- |442 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11235] |- |443 |[[Торғай облысы (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3156] |- |444 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10155] |- |445 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 6529] |- |446 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7616] |- |447 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24446] |- |448 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6097] |- |449 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5482] |- |450 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4990] |- |451 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4940] |- |452 |[[МедиаУики:Gadgets-definition]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 431] |- |453 |[[Құлсары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 3266] |- |454 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16406] |- |455 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 37925] |- |456 |[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2210] |- |457 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 9758] |- |458 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31590] |- |459 |[[Рәбия сұлтан бегім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 4076] |- |460 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8768] |- |461 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 7702] |- |462 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3770] |- |463 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 28284] |- |464 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5887] |- |465 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4466] |- |466 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5460] |- |467 |[[Абай күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 506] |- |468 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 29539] |- |469 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7654] |- |470 |[[Ерзат Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1508] |- |471 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 8905] |- |472 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 13539] |- |473 |[[BTS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BTS 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BTS 3228] |- |474 |[[SCAT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SCAT 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SCAT 3134] |- |475 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38621] |- |476 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15315] |- |477 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6410] |- |478 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5678] |- |479 |[[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3542] |- |480 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9107] |- |481 |[[Ninety One]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Ninety_One 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Ninety_One 3650] |- |482 |[[Портал:Африка/Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2268] |- |483 |[[Асан Мәжит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 1091] |- |484 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13552] |- |485 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5435] |- |486 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 8626] |- |487 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19080] |- |488 |[[Отқа май құю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 3005] |- |489 |[[Рауан Кенжеханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1848] |- |490 |[[Электрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1612] |- |491 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4985] |- |492 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31314] |- |493 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13609] |- |494 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31716] |- |495 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 39432] |- |496 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16460] |- |497 |[[ZaQ (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4124] |- |498 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11557] |- |499 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14863] |- |500 |[[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 612] |- |501 |[[Юсуф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1920] |- |502 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4594] |- |503 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 9791] |- |504 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21004] |- |505 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17673] |- |506 |[[Емшек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 2256] |- |507 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 443] |- |508 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5476] |- |509 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5508] |- |510 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 23339] |- |511 |[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 560] |- |512 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5147] |- |513 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8011] |- |514 |[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2123] |- |515 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 16737] |- |516 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6644] |- |517 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5441] |- |518 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20639] |- |519 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8193] |- |520 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 16271] |- |521 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6109] |- |522 |[[Мәулид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 1474] |- |523 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6190] |- |524 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 5948] |- |525 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21924] |- |526 |[[Жағалбайлы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4561] |- |527 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31529] |- |528 |[[Менің папам тигр (фильм, 2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 1972] |- |529 |[[Ландшафт архитектурасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 450] |- |530 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15758] |- |531 |[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 72] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2324] |- |532 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4693] |- |533 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11485] |- |534 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12790] |- |535 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 17171] |- |536 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23677] |- |537 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6248] |- |538 |[[Үкімет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 1839] |- |539 |[[Ортаққор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3867] |- |540 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2548] |- |541 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12850] |- |542 |[[Сүндет той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 3360] |- |543 |[[Саясат Нұрбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3460] |- |544 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9445] |- |545 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4478] |- |546 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3342] |- |547 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5467] |- |548 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16824] |- |549 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3009] |- |550 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6353] |- |551 |[[Қаш (фильм, 2022)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 1128] |- |552 |[[Минет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3758] |- |553 |[[Авиация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 814] |- |554 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3979] |- |555 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16515] |- |556 |[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 902] |- |557 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4533] |- |558 |[[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3793] |- |559 |[[15 шілде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 536] |- |560 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5518] |- |561 |[[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2134] |- |562 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20083] |- |563 |[[Уикимедиа қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2469] |- |564 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 26912] |- |565 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 5897] |- |566 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10077] |- |567 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15009] |- |568 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5678] |- |569 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18867] |- |570 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13575] |- |571 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12295] |- |572 |[[Гауһартас (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5715] |- |573 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7213] |- |574 |[[Қайрат Сатыбалдыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2085] |- |575 |[[2026 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4302] |- |576 |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1577] |- |577 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10015] |- |578 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20544] |- |579 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20420] |- |580 |[[Өрмекші-адам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1062] |- |581 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7578] |- |582 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10387] |- |583 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18982] |- |584 |[[Қайшылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 391] |- |585 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4494] |- |586 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4714] |- |587 |[[Өзбекстан қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4649] |- |588 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7372] |- |589 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4481] |- |590 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6427] |- |591 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4739] |- |592 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 11499] |- |593 |[[Maxi Чай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 847] |- |594 |[[Төлеңгіттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6011] |- |595 |[[Дәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 1945] |- |596 |[[Counter-Strike]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Counter-Strike 40] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Counter-Strike 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Counter-Strike 530] |- |597 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4260] |- |598 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 29306] |- |599 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 473] |- |600 |[[Тұран жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 1477] |- |601 |[[Заттыбек Көпбосынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4989] |- |602 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4918] |- |603 |[[Жолбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3975] |- |604 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4238] |- |605 |[[Дихан Қамзабекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2165] |- |606 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42449] |- |607 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5470] |- |608 |[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 655] |- |609 |[[Microsoft]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Microsoft 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Microsoft 4431] |- |610 |[[Еріншектер Елі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 3503] |- |611 |[[Қатысушы:EPIC]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 822] |- |612 |[[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 55] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 268] |- |613 |[[Шекер (хикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 430] |- |614 |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2887] |- |615 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4064] |- |616 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5341] |- |617 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 22846] |- |618 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 2764] |- |619 |[[Куннилингус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 2945] |- |620 |[[Көне түрік дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2730] |- |621 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9452] |- |622 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10461] |- |623 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 8029] |- |624 |[[Сығанақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5446] |- |625 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11125] |- |626 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4355] |- |627 |[[Ерке Есмахан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 4322] |- |628 |[[Айдар (шаш)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3504] |- |629 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7396] |- |630 |[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4327] |- |631 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5059] |- |632 |[[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3149] |- |633 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 58807] |- |634 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 22838] |- |635 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3670] |- |636 |[[А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |- |637 |[[Сунақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4033] |- |638 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21426] |- |639 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8078] |- |640 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 7284] |- |641 |[[2015 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 892] |- |642 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3067] |- |643 |[[Бағдат Батырбекұлы Мусин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 1105] |- |644 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6328] |- |645 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29255] |- |646 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1400] |- |647 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12476] |- |648 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3518] |- |649 |[[Жетімдер руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 4150] |- |650 |[[Ысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 3380] |- |651 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4124] |- |652 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8889] |- |653 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23308] |- |654 |[[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2813] |- |655 |[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4571] |- |656 |[[Metafizika (журнал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 344] |- |657 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9706] |- |658 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23552] |- |659 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6692] |- |660 |[[Динара Болатқызы Зәкиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 707] |- |661 |[[Одиссея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 2164] |- |662 |[[SDU University]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SDU_University 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SDU_University 3648] |- |663 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6999] |- |664 |[[Канада]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5661] |- |665 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10164] |- |666 |[[Ойық руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 3348] |- |667 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11479] |- |668 |[[Боранбай Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1512] |- |669 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3408] |- |670 |[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2573] |- |671 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9010] |- |672 |[[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1168] |- |673 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8565] |- |674 |[[АҚШ қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4086] |- |675 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15802] |- |676 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10099] |- |677 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3844] |- |678 |[[Тана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3207] |- |679 |[[Есентемір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3785] |- |680 |[[Ас беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 5274] |- |681 |[[Солтүстік Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1485] |- |682 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7672] |- |683 |[[Қазақстан телеарналары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3439] |- |684 |[[Төртуыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 3604] |- |685 |[[Уикипедия:Зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1655] |- |686 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4722] |- |687 |[[ACE (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ACE_%28Ninety_One%29 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ACE_%28Ninety_One%29 3172] |- |688 |[[Іш өту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 4864] |- |689 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15646] |- |690 |[[:Санат:Қазақстан көне қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1017] |- |691 |[[Сүмбіле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2044] |- |692 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 11303] |- |693 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10274] |- |694 |[[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2915] |- |695 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16256] |- |696 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10922] |- |697 |[[Сайрам ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2873] |- |698 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24409] |- |699 |[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3449] |- |700 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1781] |- |701 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8002] |- |702 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16399] |- |703 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10843] |- |704 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21568] |- |705 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20584] |- |706 |[[Непал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 1685] |- |707 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18724] |- |708 |[[Іле-Балқаш (резерват)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 753] |- |709 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 38754] |- |710 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1598] |- |711 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26517] |- |712 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5725] |- |713 |[[PHP]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=PHP 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PHP 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=PHP 1141] |- |714 |[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1367] |- |715 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14932] |- |716 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5563] |- |717 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6604] |- |718 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 12447] |- |719 |[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3570] |- |720 |[[Ырысбек Мәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 2115] |- |721 |[[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1608] |- |722 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 22069] |- |723 |[[Екібастұз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 3013] |- |724 |[[Қазақстан премьер-министрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 4030] |- |725 |[[Аяқ киім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 1771] |- |726 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11741] |- |727 |[[Борсық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 2651] |- |728 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5090] |- |729 |[[Мүшелтой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 30] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 973] |- |730 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8335] |- |731 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6424] |- |732 |[[Жатыр мойны эрозиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5150] |- |733 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5161] |- |734 |[[Қарақалпақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4508] |- |735 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9592] |- |736 |[[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2008] |- |737 |[[Қазақ тау-кен металлургия институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 406] |- |738 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7032] |- |739 |[[Арыстан (арнайы бөлімше)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2660] |- |740 |[[Әскери шен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5199] |- |741 |[[Ұ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0 3017] |- |742 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12095] |- |743 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5093] |- |744 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 13970] |- |745 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 5932] |- |746 |[[Металлургия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1755] |- |747 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7134] |- |748 |[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2034] |- |749 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 11316] |- |750 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2397] |- |751 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23603] |- |752 |[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 3040] |- |753 |[[Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 352] |- |754 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12127] |- |755 |[[Маңғытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3702] |- |756 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 7764] |- |757 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4150] |- |758 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7432] |- |759 |[[Адай ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1987] |- |760 |[[Уикипедия:Мақалаға бастама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3601] |- |761 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5661] |- |762 |[[Конъюнктивит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 5458] |- |763 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 10320] |- |764 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14785] |- |765 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3210] |- |766 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8489] |- |767 |[[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4796] |- |768 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 13602] |- |769 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 14961] |- |770 |[[Павлодар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 4298] |- |771 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 14227] |- |772 |[[Нобель сыйлығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3490] |- |773 |[[Sәlem Entertainment]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=S%D3%99lem_Entertainment 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=S%D3%99lem_Entertainment 3645] |- |774 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19821] |- |775 |[[Қазақстан Республикасының Парламенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 6461] |- |776 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9564] |- |777 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 19860] |- |778 |[[Қазақ тіліне аударылған контент тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 83] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1235] |- |779 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 10778] |- |780 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21641] |- |781 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7752] |- |782 |[[Жусан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 6234] |- |783 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4705] |- |784 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6906] |- |785 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5036] |- |786 |[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3380] |- |787 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8853] |- |788 |[[Түлкібас ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3739] |- |789 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2101] |- |790 |[[Арсен Томский]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 542] |- |791 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6001] |- |792 |[[Арыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 2977] |- |793 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7696] |- |794 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14703] |- |795 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4515] |- |796 |[[Надежда Давыдовна Тоқаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3002] |- |797 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 12152] |- |798 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5127] |- |799 |[[Думан Марат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 251] |- |800 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33501] |- |801 |[[Шығыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7360] |- |802 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4204] |- |803 |[[Linux]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linux 73] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linux 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linux 7032] |- |804 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6356] |- |805 |[[Автомобиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2604] |- |806 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19791] |- |807 |[[Ырғызбай ата кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1884] |- |808 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 8256] |- |809 |[[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1407] |- |810 |[[Дархан Медеғалиұлы Жазықбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1094] |- |811 |[[Сайт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 2054] |- |812 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9740] |- |813 |[[Созақ ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3608] |- |814 |[[Қайыңды (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3436] |- |815 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11216] |- |816 |[[UNIX]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=UNIX 64] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=UNIX 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=UNIX 671] |- |817 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2100] |- |818 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3792] |- |819 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12600] |- |820 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6324] |- |821 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15647] |- |822 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5770] |- |823 |[[Көкнәр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 4543] |- |824 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4461] |- |825 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 6372] |- |826 |[[Аят әл-Курси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3508] |- |827 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12259] |- |828 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7971] |- |829 |[[Маман Қалқабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 479] |- |830 |[[15 сәуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 766] |- |831 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17165] |- |832 |[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1732] |- |833 |[[Саржомарт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 2844] |- |834 |[[Бейсенбілік (бағыштау)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 3253] |- |835 |[[Ит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82 5473] |- |836 |[[Facebook]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Facebook 117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Facebook 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Facebook 4406] |- |837 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16511] |- |838 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8179] |- |839 |[[Тәтті шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2078] |- |840 |[[Оралды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3139] |- |841 |[[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1096] |- |842 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 6102] |- |843 |[[Һ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%BA 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%BA 3160] |- |844 |[[Кесірткелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4476] |- |845 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8485] |- |846 |[[Тобыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2630] |- |847 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 9628] |- |848 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 819] |- |849 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 7953] |- |850 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4187] |- |851 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 6107] |- |852 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9324] |- |853 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 5949] |- |854 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6938] |- |855 |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 925] |- |856 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8764] |- |857 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 1484] |- |858 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5098] |- |859 |[[Орыс тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3346] |- |860 |[[4 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=4_ 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=4_ 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=4_ 322] |- |861 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15525] |- |862 |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2600] |- |863 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3563] |- |864 |[[Sulpak]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sulpak 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sulpak 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sulpak 2093] |- |865 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7002] |- |866 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14894] |- |867 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17193] |- |868 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7000] |- |869 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12468] |- |870 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6239] |- |871 |[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4382] |- |872 |[[Технология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1958] |- |873 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12046] |- |874 |[[Титаник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 2035] |- |875 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10050] |- |876 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3936] |- |877 |[[2 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2_ 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2_ 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2_ 319] |- |878 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5450] |- |879 |[[Адыраспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3143] |- |880 |[[Баку]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 96] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 1226] |- |881 |[[Аша Матай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 1095] |- |882 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10574] |- |883 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 5715] |- |884 |[[Бағаналы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3087] |- |885 |[[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2313] |- |886 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11339] |- |887 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4041] |- |888 |[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2713] |- |889 |[[Linkin Park]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linkin_Park 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linkin_Park 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linkin_Park 453] |- |890 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8469] |- |891 |[[Сәбит Бексейітов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 298] |- |892 |[[Жаушы жіберу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 50] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1458] |- |893 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 5995] |- |894 |[[Одиссея (фильм, 2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 657] |- |895 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 9827] |- |896 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5800] |- |897 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7469] |- |898 |[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3556] |- |899 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7380] |- |900 |[[Ядро]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 3096] |- |901 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12112] |- |902 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10109] |- |903 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14910] |- |904 |[[Керамика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1143] |- |905 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7542] |- |906 |[[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1399] |- |907 |[[Алғи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 2804] |- |908 |[[Әйел]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 1890] |- |909 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6817] |- |910 |[[Қазақстан халқы тілдері күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2611] |- |911 |[[Адай шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1962] |- |912 |[[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1982] |- |913 |[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1992] |- |914 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7346] |- |915 |[[5 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=5_ 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5_ 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=5_ 298] |- |916 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2460] |- |917 |[[Нархоз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1867] |- |918 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6412] |- |919 |[[Божбан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 3016] |- |920 |[[Амур жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 581] |- |921 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11722] |- |922 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 17482] |- |923 |[[Құдалық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3465] |- |924 |[[Құлшығаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 3201] |- |925 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3981] |- |926 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5707] |- |927 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4064] |- |928 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3126] |- |929 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16517] |- |930 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3586] |- |931 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15279] |- |932 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 7845] |- |933 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5468] |- |934 |[[Жетісай ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3591] |- |935 |[[Бейсен Абайұлы Құранбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4756] |- |936 |[[Ұмай ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3436] |- |937 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7325] |- |938 |[[8 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=8_ 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=8_ 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=8_ 340] |- |939 |[[Кердері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2881] |- |940 |[[Жыныстық акт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 2612] |- |941 |[[Есіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 6744] |- |942 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 5215] |- |943 |[[МедиаУики:Statistics-footer]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 199] |- |944 |[[Шуда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 76] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 445] |- |945 |[[Османлы сұлтандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3559] |- |946 |[[Келес ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2847] |- |947 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3120] |- |948 |[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1878] |- |949 |[[Барақ батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2327] |- |950 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 5878] |- |951 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1309] |- |952 |[[Керейіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 5110] |- |953 |[[Полина Александровна Гурьева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 227] |- |954 |[[Бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3773] |- |955 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2989] |- |956 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4381] |- |957 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7932] |- |958 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 8106] |- |959 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 14927] |- |960 |[[Мастурбация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3923] |- |961 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6460] |- |962 |[[Ерболат Қасымұлы Тоғызақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 709] |- |963 |[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4013] |- |964 |[[Il’han Ihsan]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2701] |- |965 |[[11 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=11_ 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=11_ 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=11_ 299] |- |966 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9053] |- |967 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5365] |- |968 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6449] |- |969 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3985] |- |970 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3543] |- |971 |[[Ақтөбе өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2223] |- |972 |[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 934] |- |973 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4425] |- |974 |[[Өлі-тірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 2779] |- |975 |[[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1743] |- |976 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5212] |- |977 |[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 909] |- |978 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14338] |- |979 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16666] |- |980 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5768] |- |981 |[[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1761] |- |982 |[[Сауран ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3938] |- |983 |[[Ттокпокки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 698] |- |984 |[[Қайып хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5100] |- |985 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3600] |- |986 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2638] |- |987 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10145] |- |988 |[[Ләззат Мұратқызы Танысбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1446] |- |989 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10119] |- |990 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 5538] |- |991 |[[Қазақ графикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 5046] |- |992 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7274] |- |993 |[[Ақсүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4624] |- |994 |[[Қатысушы талқылауы:Kasymov]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 1792] |- |995 |[[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 907] |- |996 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3915] |- |997 |[[Қандала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3322] |- |998 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7649] |- |999 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5010] |- |1000 |[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1850] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} p9klzawn1ji3h2ko5os1afsa3s8lccz Әйел дирижёрлер (тізім) 0 777758 3651869 3649610 2026-09-07T18:14:25Z Tuttiorchestra687 173049 3651869 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер [[Опера (музыка)|опералық]], [[Балет|балет труппалары]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[камералық]], [[хор]], [[әскери]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] және [[халық аспаптар]] оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. [[#А|А]] | [[#Ә|Ә]] | [[#Б|Б]] | [[#В|В]] | [[#Г|Г]] | [[#Д|Д]] | [[#Е|Е]] | [[#Ë|Ë]] | [[#Ж|Ж]] | [[#З|З]] | [[#И|И]] | [[#Й|Й]] | [[#К|К]] | [[#Л|Л]] | [[#М|М]] | [[#Н|Н]] | [[#О|О]] | [[#П|П]] | [[#Р|Р]] | [[#С|С]] | [[#Т|Т]] | [[#У|У]] | [[#Ф|Ф]] | [[#Х|Х]] | [[#Ц|Ц]] | [[#Ч|Ч]] | [[#Ш|Ш]] | [[#Ы|Ы]] | [[#Э|Э]] | === А === * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француздық дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылған «[[Кел еркем, Алатауыңа|Кел ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңдеген «[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]]<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> === Ә === * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Б === * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковскийдің]] 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> === В === * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёры қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> === Г === * '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ресей]]) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды. <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және Севилья корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті. <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> === Д === * '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албандық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.<ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустралиялық-британдық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, Мюнхен камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты. <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> === Е === * '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы. <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. [[Теодор Курентзис]], [[Сабрие Бекирова]], [[Фёдор Леднёв|Фёдор Леднёвтің]] шеберлік сыныптарына қатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте [[Георг Зандманн]] және Берлинде [[Кристиан Эвальдтан|Кристиан Эвальд]] дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар.<ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> === Ë === * '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапондық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы. <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> === Ж === * '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француздық дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды. <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> === З === * '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.<ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёр. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> === И === * '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испандық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''<ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>''' * '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.<ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> === Й === * '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде және флейтада әпкелері Элиза және Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> === К === * '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» деген деректі фильмін шығарды. <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) — аустриялық дирижёр. 2017 жылы италиялық дирижёр Риккардо Мути оны өзінің Итальяндық опера академиясының 5 қатысушысының ішіндегі ең жас қатысушысы ретінде академияға шақырды. Ал 2018 жылы Донателла Флик атындағы LSO дирижёрлер байқауына ең жас қатысушы ретінде қатысты. 2019 жылы 24 жасында дирижёр Фабио Луизи жетекшілік ететін Даллас симфониялық оркестрінің ассистент-дирижёрі қызметіне тағайындалып, осы оркестрмен кәсіби қызметін бастады. 2020 жылы Бамбергтегі Густав Малер атындағы дирижёрлер байқауында III жүлдеге ие болып, дирижёр Иван Фишер жетекшілік ететін Корольдік Концертгебау оркестрімен бірге «Аммодо» шеберлік сыныбына шақырылды. Кейін Иван Фишер оны Будапешт фестивальдік оркестрімен бірнеше жобаға ассистент-дирижёр ретінде шақырды. 2017 жылы Гштаадтағы Menuhin фестивалінде дирижёр Неэме Ярви атындағы сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр әр жылдары Бирмингем симфониялық оркестрі, Зальцбург Моцартеум оркестрі, BBC концерттік оркестрі, Берлин симфониялық оркестрі, Солтүстік Каролина симфониялық оркестрі, Вена симфониялық оркестрі секілді ұжымдармен ынтымақтастық орнатып, тағы да басқа жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсында сазгер Ганс Вернердің «Die Englische Katze» операсының қойылымына дебют жасады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ксения Геннадиевна Жарко''' ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2012 жылы құрылған Әйелдер симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы әрі көркемдік жетекшісі. Ұжымның алғашқы өнер көрсетуі 2012 жылы 1 маусымда «Олимпийский» спорт кешенінде эстрадалық музыка саласындағы Х мерейтойлық марапаттау рәсімінде мыңдаған көрермен мен миллиондаған телевизиялық аудитория алдында өтті. 2018 жылы Ресейде және халықаралық деңгейде венгр классикалық музыкасы мен опереттасын насихаттаудағы елеулі қызметі үшін мемлекеттік марапат – Мажарстанның Күміс құрметті кресті орденінің кавалері атанды. 2002 жылы Харьков қаласында өткен Вахтанг Жордания атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының III жүлдесінің лауреаты және 2007 жылы Будапештте өткен Имре Кальман атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында дипломант атанып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2003–2015 жылдары Мәскеу оперетта театрының жетекші дирижёрі болып, дирижёр ретінде «Цезарь мен Клеопатра», «Сильва», «Менің сұлу ханымым», «Үлкен канкан», «Жарқанат», «Көңілді жесір» және басқа да қойылымдарға дирижёрлік еткен<ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Клер Жибо''' (1945; [[Франция]]) – француздық дирижëр, саясаткер. 2011 жылы Париж Моцарт оркестрін құрды және қазіргі уақытта оркестрмен жылына шамамен 30 концерт өткізеді. 1995 жылы Фабио Ваккидің «La Station Thermale» операсының қойылымы кезінде «Ла Скала» оркестрін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 1997 жылы Вольфганг Римнің «Якоб Ленц» операсын қойып, Берлин филармониясының музыканттарын басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2019 жылы Париж филармониясымен серіктестікте әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауы мен академиясының негізін қалаушылардың бірі әрі тең директоры болды. К. Жибо Лион операсында Джон Элиот Гардинердің ассистенті болып жұмыс істеді, сондай-ақ «Ла Скала», Вена операсы және Корольдік опера театрында Клаудио Аббадоның ассистенті болды. 2023 жылы «Forbes France» журналының нұсқасы бойынша жылдың ең ықпалды 40 әйелінің қатарына енді және «Chaunet Echo» мәдени сыйлығының бірінші жүлдесіне ие болды. Сонымен қатар Франция үкіметі оны Құрмет легионы орденімен марапаттап, ал елдің Мәдениет министрі оған Өнер және әдебиет орденінің командоры атағын берді. <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Карина Канеллакис''' (1981; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – грек және орыс тамыры бар америкалық дирижёр. 2016 жылы сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанды. Осы жеңісінен кейін 2019 жылы Лондонда BBC симфониялық оркестрімен бірге BBC Proms фестивалінің алғашқы концертін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 2018 жылы Корольдік Стокгольм филармониялық оркестрімен бірге Нобель сыйлығын табыстау рәсіміне арналған концертті басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. К. Канеллакис екі жыл бойы Берлин филармониялық оркестрінің Оркестрлік академиясының құрамында скрипкашы ретінде тұрақты өнер көрсетті. Кейін дирижёрлік мансабында дирижëр сэр Саймон Рэттлден қолдау алды. Ол сондай-ақ Нидерланд радио-филармониялық оркестрінің (RFO) алғашқы әйел дирижёрі және Нидерландтағы кез келген оркестрдің бас дирижёрі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы осы оркестрмен және «Pentatone» дыбыс жазу студиясымен бірлесіп бірнеше музыкалық альбом жазды. Олардың алғашқы релизі – сазгер Бела Бартоктың «Оркестрге арналған концерт» және «Төрт оркестрлік пьеса» шығармалары – «Грэмми» сыйлығына номинация алды.<ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> === Л === * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> === М === * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мирует Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> === Н === * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> === О === * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> === П === * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> === Р === * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розабел Грейс Уотсон<ref>{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> === С === * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> === Т === * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> === У === * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> === Ф === * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> === Х === * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> === Ц === * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> === Ч === * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> === Ш === * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> === Ы === * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> === Э === * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың шілде айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақыттарда тізім жаңа мәліметтермен толықтырылады. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] njr5lcrt0f080p4dp5tlr6ir6eg723w 3651880 3651869 2026-09-07T18:28:12Z Tuttiorchestra687 173049 3651880 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер [[Опера (музыка)|опералық]], [[Балет|балет труппалары]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[камералық]], [[хор]], [[әскери]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] және [[халық аспаптар]] оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. === 2026 жыл бойынша тізім === [[#А|А]] | [[#Ә|Ә]] | [[#Б|Б]] | [[#В|В]] | [[#Г|Г]] | [[#Д|Д]] | [[#Е|Е]] | [[#Ë|Ë]] | [[#Ж|Ж]] | [[#З|З]] | [[#И|И]] | [[#Й|Й]] | [[#К|К]] | [[#Л|Л]] | [[#М|М]] | [[#Н|Н]] | [[#О|О]] | [[#П|П]] | [[#Р|Р]] | [[#С|С]] | [[#Т|Т]] | [[#У|У]] | [[#Ф|Ф]] | [[#Х|Х]] | [[#Ц|Ц]] | [[#Ч|Ч]] | [[#Ш|Ш]] | [[#Ы|Ы]] | [[#Э|Э]] |<span id="А"></span> === А === * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француздық дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылған «[[Кел еркем, Алатауыңа|Кел ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңдеген «[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]]<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ә"></span> === Ә === * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <span id="Б"></span> === Б === * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковскийдің]] 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="В"></span> === В === * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёры қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Г"></span> === Г === * '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ресей]]) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды. <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және Севилья корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті. <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="Д"></span> === Д === * '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албандық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.<ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустралиялық-британдық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, Мюнхен камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты. <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Е"></span> === Е === * '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы. <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. [[Теодор Курентзис]], [[Сабрие Бекирова]], [[Фёдор Леднёв|Фёдор Леднёвтің]] шеберлік сыныптарына қатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте [[Георг Зандманн]] және Берлинде [[Кристиан Эвальдтан|Кристиан Эвальд]] дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар.<ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ë"></span> === Ë === * '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапондық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы. <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ж"></span> === Ж === * '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француздық дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды. <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="З"></span> === З === * '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.<ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёр. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="И"></span> === И === * '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испандық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''<ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>''' * '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.<ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Й"></span> === Й === * '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде және флейтада әпкелері Элиза және Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="К"></span> === К === * '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» деген деректі фильмін шығарды. <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) — аустриялық дирижёр. 2017 жылы италиялық дирижёр Риккардо Мути оны өзінің Итальяндық опера академиясының 5 қатысушысының ішіндегі ең жас қатысушысы ретінде академияға шақырды. Ал 2018 жылы Донателла Флик атындағы LSO дирижёрлер байқауына ең жас қатысушы ретінде қатысты. 2019 жылы 24 жасында дирижёр Фабио Луизи жетекшілік ететін Даллас симфониялық оркестрінің ассистент-дирижёрі қызметіне тағайындалып, осы оркестрмен кәсіби қызметін бастады. 2020 жылы Бамбергтегі Густав Малер атындағы дирижёрлер байқауында III жүлдеге ие болып, дирижёр Иван Фишер жетекшілік ететін Корольдік Концертгебау оркестрімен бірге «Аммодо» шеберлік сыныбына шақырылды. Кейін Иван Фишер оны Будапешт фестивальдік оркестрімен бірнеше жобаға ассистент-дирижёр ретінде шақырды. 2017 жылы Гштаадтағы Menuhin фестивалінде дирижёр Неэме Ярви атындағы сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр әр жылдары Бирмингем симфониялық оркестрі, Зальцбург Моцартеум оркестрі, BBC концерттік оркестрі, Берлин симфониялық оркестрі, Солтүстік Каролина симфониялық оркестрі, Вена симфониялық оркестрі секілді ұжымдармен ынтымақтастық орнатып, тағы да басқа жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсында сазгер Ганс Вернердің «Die Englische Katze» операсының қойылымына дебют жасады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ксения Геннадиевна Жарко''' ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2012 жылы құрылған Әйелдер симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы әрі көркемдік жетекшісі. Ұжымның алғашқы өнер көрсетуі 2012 жылы 1 маусымда «Олимпийский» спорт кешенінде эстрадалық музыка саласындағы Х мерейтойлық марапаттау рәсімінде мыңдаған көрермен мен миллиондаған телевизиялық аудитория алдында өтті. 2018 жылы Ресейде және халықаралық деңгейде венгр классикалық музыкасы мен опереттасын насихаттаудағы елеулі қызметі үшін мемлекеттік марапат – Мажарстанның Күміс құрметті кресті орденінің кавалері атанды. 2002 жылы Харьков қаласында өткен Вахтанг Жордания атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының III жүлдесінің лауреаты және 2007 жылы Будапештте өткен Имре Кальман атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында дипломант атанып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2003–2015 жылдары Мәскеу оперетта театрының жетекші дирижёрі болып, дирижёр ретінде «Цезарь мен Клеопатра», «Сильва», «Менің сұлу ханымым», «Үлкен канкан», «Жарқанат», «Көңілді жесір» және басқа да қойылымдарға дирижёрлік еткен<ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Клер Жибо''' (1945; [[Франция]]) – француздық дирижëр, саясаткер. 2011 жылы Париж Моцарт оркестрін құрды және қазіргі уақытта оркестрмен жылына шамамен 30 концерт өткізеді. 1995 жылы Фабио Ваккидің «La Station Thermale» операсының қойылымы кезінде «Ла Скала» оркестрін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 1997 жылы Вольфганг Римнің «Якоб Ленц» операсын қойып, Берлин филармониясының музыканттарын басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2019 жылы Париж филармониясымен серіктестікте әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауы мен академиясының негізін қалаушылардың бірі әрі тең директоры болды. К. Жибо Лион операсында Джон Элиот Гардинердің ассистенті болып жұмыс істеді, сондай-ақ «Ла Скала», Вена операсы және Корольдік опера театрында Клаудио Аббадоның ассистенті болды. 2023 жылы «Forbes France» журналының нұсқасы бойынша жылдың ең ықпалды 40 әйелінің қатарына енді және «Chaunet Echo» мәдени сыйлығының бірінші жүлдесіне ие болды. Сонымен қатар Франция үкіметі оны Құрмет легионы орденімен марапаттап, ал елдің Мәдениет министрі оған Өнер және әдебиет орденінің командоры атағын берді. <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Карина Канеллакис''' (1981; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – грек және орыс тамыры бар америкалық дирижёр. 2016 жылы сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанды. Осы жеңісінен кейін 2019 жылы Лондонда BBC симфониялық оркестрімен бірге BBC Proms фестивалінің алғашқы концертін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 2018 жылы Корольдік Стокгольм филармониялық оркестрімен бірге Нобель сыйлығын табыстау рәсіміне арналған концертті басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. К. Канеллакис екі жыл бойы Берлин филармониялық оркестрінің Оркестрлік академиясының құрамында скрипкашы ретінде тұрақты өнер көрсетті. Кейін дирижёрлік мансабында дирижëр сэр Саймон Рэттлден қолдау алды. Ол сондай-ақ Нидерланд радио-филармониялық оркестрінің (RFO) алғашқы әйел дирижёрі және Нидерландтағы кез келген оркестрдің бас дирижёрі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы осы оркестрмен және «Pentatone» дыбыс жазу студиясымен бірлесіп бірнеше музыкалық альбом жазды. Олардың алғашқы релизі – сазгер Бела Бартоктың «Оркестрге арналған концерт» және «Төрт оркестрлік пьеса» шығармалары – «Грэмми» сыйлығына номинация алды.<ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Л"></span> === Л === * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="М"></span> === М === * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мирует Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Н"></span> === Н === * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="О"></span> === О === * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="П"></span> === П === * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Р"></span> === Р === * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розабел Грейс Уотсон<ref>{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="С"></span> === С === * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Т"></span> === Т === * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="У"></span> === У === * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ф"></span> === Ф === * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Х"></span> === Х === * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Ц"></span> === Ц === * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ч"></span> === Ч === * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ш"></span> === Ш === * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ы"></span> === Ы === * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Э"></span> === Э === * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың шілде айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақыттарда тізім жаңа мәліметтермен толықтырылады. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] ie0nk8ira50e8a10hgwunx7ei3sm1vy 3651882 3651880 2026-09-07T18:35:36Z Tuttiorchestra687 173049 3651882 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер [[Опера (музыка)|опералық]], [[Балет|балет труппалары]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[камералық]], [[хор]], [[әскери]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] және [[халық аспаптар]] оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. === 2026 жыл бойынша тізім === [[#А|А]] | [[#Ә|Ә]] | [[#Б|Б]] | [[#В|В]] | [[#Г|Г]] | [[#Д|Д]] | [[#Е|Е]] | [[#Ë|Ë]] | [[#Ж|Ж]] | [[#З|З]] | [[#И|И]] | [[#Й|Й]] | [[#К|К]] | [[#Л|Л]] | [[#М|М]] | [[#Н|Н]] | [[#О|О]] | [[#П|П]] | [[#Р|Р]] | [[#С|С]] | [[#Т|Т]] | [[#У|У]] | [[#Ф|Ф]] | [[#Х|Х]] | [[#Ц|Ц]] | [[#Ч|Ч]] | [[#Ш|Ш]] | [[#Ы|Ы]] | [[#Э|Э]] | <span id="А"></span> '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француздық дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылған «[[Кел еркем, Алатауыңа|Кел ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңдеген «[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]]<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ә"></span> '''Ә''' * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <span id="Б"></span> '''Б''' * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковскийдің]] 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="В"></span> '''В''' * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёры қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Г"></span> '''Г''' * '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ресей]]) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды. <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және Севилья корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті. <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="Д"></span> '''Д''' * '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албандық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.<ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустралиялық-британдық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, Мюнхен камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты. <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Е"></span> '''Е''' * '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы. <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. [[Теодор Курентзис]], [[Сабрие Бекирова]], [[Фёдор Леднёв|Фёдор Леднёвтің]] шеберлік сыныптарына қатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте [[Георг Зандманн]] және Берлинде [[Кристиан Эвальдтан|Кристиан Эвальд]] дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар.<ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ë"></span> '''Ë''' * '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапондық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы. <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ж"></span> '''Ж''' * '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француздық дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды. <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="З"></span> '''З''' * '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.<ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёр. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="И"></span> '''И''' * '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испандық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''<ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>''' * '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.<ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Й"></span> '''Й''' * '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде және флейтада әпкелері Элиза және Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="К"></span> '''К''' * '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» деген деректі фильмін шығарды. <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) — аустриялық дирижёр. 2017 жылы италиялық дирижёр Риккардо Мути оны өзінің Итальяндық опера академиясының 5 қатысушысының ішіндегі ең жас қатысушысы ретінде академияға шақырды. Ал 2018 жылы Донателла Флик атындағы LSO дирижёрлер байқауына ең жас қатысушы ретінде қатысты. 2019 жылы 24 жасында дирижёр Фабио Луизи жетекшілік ететін Даллас симфониялық оркестрінің ассистент-дирижёрі қызметіне тағайындалып, осы оркестрмен кәсіби қызметін бастады. 2020 жылы Бамбергтегі Густав Малер атындағы дирижёрлер байқауында III жүлдеге ие болып, дирижёр Иван Фишер жетекшілік ететін Корольдік Концертгебау оркестрімен бірге «Аммодо» шеберлік сыныбына шақырылды. Кейін Иван Фишер оны Будапешт фестивальдік оркестрімен бірнеше жобаға ассистент-дирижёр ретінде шақырды. 2017 жылы Гштаадтағы Menuhin фестивалінде дирижёр Неэме Ярви атындағы сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр әр жылдары Бирмингем симфониялық оркестрі, Зальцбург Моцартеум оркестрі, BBC концерттік оркестрі, Берлин симфониялық оркестрі, Солтүстік Каролина симфониялық оркестрі, Вена симфониялық оркестрі секілді ұжымдармен ынтымақтастық орнатып, тағы да басқа жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсында сазгер Ганс Вернердің «Die Englische Katze» операсының қойылымына дебют жасады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ксения Геннадиевна Жарко''' ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2012 жылы құрылған Әйелдер симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы әрі көркемдік жетекшісі. Ұжымның алғашқы өнер көрсетуі 2012 жылы 1 маусымда «Олимпийский» спорт кешенінде эстрадалық музыка саласындағы Х мерейтойлық марапаттау рәсімінде мыңдаған көрермен мен миллиондаған телевизиялық аудитория алдында өтті. 2018 жылы Ресейде және халықаралық деңгейде венгр классикалық музыкасы мен опереттасын насихаттаудағы елеулі қызметі үшін мемлекеттік марапат – Мажарстанның Күміс құрметті кресті орденінің кавалері атанды. 2002 жылы Харьков қаласында өткен Вахтанг Жордания атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының III жүлдесінің лауреаты және 2007 жылы Будапештте өткен Имре Кальман атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында дипломант атанып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2003–2015 жылдары Мәскеу оперетта театрының жетекші дирижёрі болып, дирижёр ретінде «Цезарь мен Клеопатра», «Сильва», «Менің сұлу ханымым», «Үлкен канкан», «Жарқанат», «Көңілді жесір» және басқа да қойылымдарға дирижёрлік еткен<ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Клер Жибо''' (1945; [[Франция]]) – француздық дирижëр, саясаткер. 2011 жылы Париж Моцарт оркестрін құрды және қазіргі уақытта оркестрмен жылына шамамен 30 концерт өткізеді. 1995 жылы Фабио Ваккидің «La Station Thermale» операсының қойылымы кезінде «Ла Скала» оркестрін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 1997 жылы Вольфганг Римнің «Якоб Ленц» операсын қойып, Берлин филармониясының музыканттарын басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2019 жылы Париж филармониясымен серіктестікте әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауы мен академиясының негізін қалаушылардың бірі әрі тең директоры болды. К. Жибо Лион операсында Джон Элиот Гардинердің ассистенті болып жұмыс істеді, сондай-ақ «Ла Скала», Вена операсы және Корольдік опера театрында Клаудио Аббадоның ассистенті болды. 2023 жылы «Forbes France» журналының нұсқасы бойынша жылдың ең ықпалды 40 әйелінің қатарына енді және «Chaunet Echo» мәдени сыйлығының бірінші жүлдесіне ие болды. Сонымен қатар Франция үкіметі оны Құрмет легионы орденімен марапаттап, ал елдің Мәдениет министрі оған Өнер және әдебиет орденінің командоры атағын берді. <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Карина Канеллакис''' (1981; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – грек және орыс тамыры бар америкалық дирижёр. 2016 жылы сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанды. Осы жеңісінен кейін 2019 жылы Лондонда BBC симфониялық оркестрімен бірге BBC Proms фестивалінің алғашқы концертін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 2018 жылы Корольдік Стокгольм филармониялық оркестрімен бірге Нобель сыйлығын табыстау рәсіміне арналған концертті басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. К. Канеллакис екі жыл бойы Берлин филармониялық оркестрінің Оркестрлік академиясының құрамында скрипкашы ретінде тұрақты өнер көрсетті. Кейін дирижёрлік мансабында дирижëр сэр Саймон Рэттлден қолдау алды. Ол сондай-ақ Нидерланд радио-филармониялық оркестрінің (RFO) алғашқы әйел дирижёрі және Нидерландтағы кез келген оркестрдің бас дирижёрі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы осы оркестрмен және «Pentatone» дыбыс жазу студиясымен бірлесіп бірнеше музыкалық альбом жазды. Олардың алғашқы релизі – сазгер Бела Бартоктың «Оркестрге арналған концерт» және «Төрт оркестрлік пьеса» шығармалары – «Грэмми» сыйлығына номинация алды.<ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Л"></span> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="М"></span> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мирует Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Н"></span> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="О"></span> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="П"></span> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Р"></span> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розабел Грейс Уотсон<ref>{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="С"></span> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Т"></span> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="У"></span> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ф"></span> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Х"></span> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Ц"></span> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ч"></span> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ш"></span> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ы"></span> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Э"></span> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың шілде айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақыттарда тізім жаңа мәліметтермен толықтырылады. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] schtkdju54c8nm35ffe2bc5741gk9mc 3651886 3651882 2026-09-07T18:42:21Z Tuttiorchestra687 173049 3651886 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер [[Опера (музыка)|опералық]], [[Балет|балет труппалары]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[камералық]], [[хор]], [[әскери]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] және [[халық аспаптар]] оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. == 2026 жыл бойынша тізім == [[#А|А]] | [[#Ә|Ә]] | [[#Б|Б]] | [[#В|В]] | [[#Г|Г]] | [[#Д|Д]] | [[#Е|Е]] | [[#Ë|Ë]] | [[#Ж|Ж]] | [[#З|З]] | [[#И|И]] | [[#Й|Й]] | [[#К|К]] | [[#Л|Л]] | [[#М|М]] | [[#Н|Н]] | [[#О|О]] | [[#П|П]] | [[#Р|Р]] | [[#С|С]] | [[#Т|Т]] | [[#У|У]] | [[#Ф|Ф]] | [[#Х|Х]] | [[#Ц|Ц]] | [[#Ч|Ч]] | [[#Ш|Ш]] | [[#Ы|Ы]] | [[#Э|Э]] | <span id="А"></span> '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француздық дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылған «[[Кел еркем, Алатауыңа|Кел ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңдеген «[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]]<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Ә''' * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''Б''' * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковскийдің]] 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="В"></span> '''В''' * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёры қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Г''' * '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ресей]]) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды. <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және Севилья корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті. <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Д''' * '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албандық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.<ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустралиялық-британдық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, Мюнхен камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты. <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Е"></span> '''Е''' * '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы. <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. [[Теодор Курентзис]], [[Сабрие Бекирова]], [[Фёдор Леднёв|Фёдор Леднёвтің]] шеберлік сыныптарына қатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте [[Георг Зандманн]] және Берлинде [[Кристиан Эвальдтан|Кристиан Эвальд]] дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар.<ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ë''' * '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапондық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы. <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ж''' * '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француздық дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды. <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''З''' * '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.<ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёр. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''И''' * '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испандық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''<ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>''' * '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.<ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Й''' * '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде және флейтада әпкелері Элиза және Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''К''' * '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» деген деректі фильмін шығарды. <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) — аустриялық дирижёр. 2017 жылы италиялық дирижёр Риккардо Мути оны өзінің Итальяндық опера академиясының 5 қатысушысының ішіндегі ең жас қатысушысы ретінде академияға шақырды. Ал 2018 жылы Донателла Флик атындағы LSO дирижёрлер байқауына ең жас қатысушы ретінде қатысты. 2019 жылы 24 жасында дирижёр Фабио Луизи жетекшілік ететін Даллас симфониялық оркестрінің ассистент-дирижёрі қызметіне тағайындалып, осы оркестрмен кәсіби қызметін бастады. 2020 жылы Бамбергтегі Густав Малер атындағы дирижёрлер байқауында III жүлдеге ие болып, дирижёр Иван Фишер жетекшілік ететін Корольдік Концертгебау оркестрімен бірге «Аммодо» шеберлік сыныбына шақырылды. Кейін Иван Фишер оны Будапешт фестивальдік оркестрімен бірнеше жобаға ассистент-дирижёр ретінде шақырды. 2017 жылы Гштаадтағы Menuhin фестивалінде дирижёр Неэме Ярви атындағы сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр әр жылдары Бирмингем симфониялық оркестрі, Зальцбург Моцартеум оркестрі, BBC концерттік оркестрі, Берлин симфониялық оркестрі, Солтүстік Каролина симфониялық оркестрі, Вена симфониялық оркестрі секілді ұжымдармен ынтымақтастық орнатып, тағы да басқа жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсында сазгер Ганс Вернердің «Die Englische Katze» операсының қойылымына дебют жасады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ксения Геннадиевна Жарко''' ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2012 жылы құрылған Әйелдер симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы әрі көркемдік жетекшісі. Ұжымның алғашқы өнер көрсетуі 2012 жылы 1 маусымда «Олимпийский» спорт кешенінде эстрадалық музыка саласындағы Х мерейтойлық марапаттау рәсімінде мыңдаған көрермен мен миллиондаған телевизиялық аудитория алдында өтті. 2018 жылы Ресейде және халықаралық деңгейде венгр классикалық музыкасы мен опереттасын насихаттаудағы елеулі қызметі үшін мемлекеттік марапат – Мажарстанның Күміс құрметті кресті орденінің кавалері атанды. 2002 жылы Харьков қаласында өткен Вахтанг Жордания атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының III жүлдесінің лауреаты және 2007 жылы Будапештте өткен Имре Кальман атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында дипломант атанып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2003–2015 жылдары Мәскеу оперетта театрының жетекші дирижёрі болып, дирижёр ретінде «Цезарь мен Клеопатра», «Сильва», «Менің сұлу ханымым», «Үлкен канкан», «Жарқанат», «Көңілді жесір» және басқа да қойылымдарға дирижёрлік еткен<ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Клер Жибо''' (1945; [[Франция]]) – француздық дирижëр, саясаткер. 2011 жылы Париж Моцарт оркестрін құрды және қазіргі уақытта оркестрмен жылына шамамен 30 концерт өткізеді. 1995 жылы Фабио Ваккидің «La Station Thermale» операсының қойылымы кезінде «Ла Скала» оркестрін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 1997 жылы Вольфганг Римнің «Якоб Ленц» операсын қойып, Берлин филармониясының музыканттарын басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2019 жылы Париж филармониясымен серіктестікте әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауы мен академиясының негізін қалаушылардың бірі әрі тең директоры болды. К. Жибо Лион операсында Джон Элиот Гардинердің ассистенті болып жұмыс істеді, сондай-ақ «Ла Скала», Вена операсы және Корольдік опера театрында Клаудио Аббадоның ассистенті болды. 2023 жылы «Forbes France» журналының нұсқасы бойынша жылдың ең ықпалды 40 әйелінің қатарына енді және «Chaunet Echo» мәдени сыйлығының бірінші жүлдесіне ие болды. Сонымен қатар Франция үкіметі оны Құрмет легионы орденімен марапаттап, ал елдің Мәдениет министрі оған Өнер және әдебиет орденінің командоры атағын берді. <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Карина Канеллакис''' (1981; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – грек және орыс тамыры бар америкалық дирижёр. 2016 жылы сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанды. Осы жеңісінен кейін 2019 жылы Лондонда BBC симфониялық оркестрімен бірге BBC Proms фестивалінің алғашқы концертін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 2018 жылы Корольдік Стокгольм филармониялық оркестрімен бірге Нобель сыйлығын табыстау рәсіміне арналған концертті басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. К. Канеллакис екі жыл бойы Берлин филармониялық оркестрінің Оркестрлік академиясының құрамында скрипкашы ретінде тұрақты өнер көрсетті. Кейін дирижёрлік мансабында дирижëр сэр Саймон Рэттлден қолдау алды. Ол сондай-ақ Нидерланд радио-филармониялық оркестрінің (RFO) алғашқы әйел дирижёрі және Нидерландтағы кез келген оркестрдің бас дирижёрі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы осы оркестрмен және «Pentatone» дыбыс жазу студиясымен бірлесіп бірнеше музыкалық альбом жазды. Олардың алғашқы релизі – сазгер Бела Бартоктың «Оркестрге арналған концерт» және «Төрт оркестрлік пьеса» шығармалары – «Грэмми» сыйлығына номинация алды.<ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Л"></span> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мирует Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="О"></span> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розабел Грейс Уотсон<ref>{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="У"></span> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Х"></span> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ш"></span> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың шілде айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақыттарда тізім жаңа мәліметтермен толықтырылады. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] 7t9zh2fxfmbfl4whnhjl09il1h1o22g 3651890 3651886 2026-09-07T18:48:56Z Tuttiorchestra687 173049 3651890 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер [[Опера (музыка)|опералық]], [[Балет|балет труппалары]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[камералық]], [[хор]], [[әскери]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] және [[халық аспаптар]] оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. == 2026 жыл бойынша тізім == [[#А|А]] | [[#Ә|Ә]] | [[#Б|Б]] | [[#В|В]] | [[#Г|Г]] | [[#Д|Д]] | [[#Е|Е]] | [[#Ë|Ë]] | [[#Ж|Ж]] | [[#З|З]] | [[#И|И]] | [[#Й|Й]] | [[#К|К]] | [[#Л|Л]] | [[#М|М]] | [[#Н|Н]] | [[#О|О]] | [[#П|П]] | [[#Р|Р]] | [[#С|С]] | [[#Т|Т]] | [[#У|У]] | [[#Ф|Ф]] | [[#Х|Х]] | [[#Ц|Ц]] | [[#Ч|Ч]] | [[#Ш|Ш]] | [[#Ы|Ы]] | [[#Э|Э]] | <span id="А"></span> '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француздық дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылған «[[Кел еркем, Алатауыңа|Кел ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңдеген «[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]]<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ә"></span> '''Ә''' * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <span id="Б"></span> '''Б''' * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковскийдің]] 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="В"></span> '''В''' * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёры қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Г"></span> '''Г''' * '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ресей]]) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды. <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және Севилья корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті. <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="Д"></span> '''Д''' * '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албандық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.<ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустралиялық-британдық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, Мюнхен камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты. <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Е"></span> '''Е''' * '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы. <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. [[Теодор Курентзис]], [[Сабрие Бекирова]], [[Фёдор Леднёв|Фёдор Леднёвтің]] шеберлік сыныптарына қатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте [[Георг Зандманн]] және Берлинде [[Кристиан Эвальдтан|Кристиан Эвальд]] дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар.<ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ë"></span> '''Ë''' * '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапондық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы. <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ж"></span> '''Ж''' * '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француздық дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды. <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="З"></span> '''З''' * '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.<ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёр. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="И"></span> '''И''' * '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испандық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''<ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>''' * '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.<ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Й"></span> '''Й''' * '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде және флейтада әпкелері Элиза және Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="К"></span> '''К''' * '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» деген деректі фильмін шығарды. <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) — аустриялық дирижёр. 2017 жылы италиялық дирижёр Риккардо Мути оны өзінің Итальяндық опера академиясының 5 қатысушысының ішіндегі ең жас қатысушысы ретінде академияға шақырды. Ал 2018 жылы Донателла Флик атындағы LSO дирижёрлер байқауына ең жас қатысушы ретінде қатысты. 2019 жылы 24 жасында дирижёр Фабио Луизи жетекшілік ететін Даллас симфониялық оркестрінің ассистент-дирижёрі қызметіне тағайындалып, осы оркестрмен кәсіби қызметін бастады. 2020 жылы Бамбергтегі Густав Малер атындағы дирижёрлер байқауында III жүлдеге ие болып, дирижёр Иван Фишер жетекшілік ететін Корольдік Концертгебау оркестрімен бірге «Аммодо» шеберлік сыныбына шақырылды. Кейін Иван Фишер оны Будапешт фестивальдік оркестрімен бірнеше жобаға ассистент-дирижёр ретінде шақырды. 2017 жылы Гштаадтағы Menuhin фестивалінде дирижёр Неэме Ярви атындағы сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр әр жылдары Бирмингем симфониялық оркестрі, Зальцбург Моцартеум оркестрі, BBC концерттік оркестрі, Берлин симфониялық оркестрі, Солтүстік Каролина симфониялық оркестрі, Вена симфониялық оркестрі секілді ұжымдармен ынтымақтастық орнатып, тағы да басқа жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсында сазгер Ганс Вернердің «Die Englische Katze» операсының қойылымына дебют жасады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ксения Геннадиевна Жарко''' ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2012 жылы құрылған Әйелдер симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы әрі көркемдік жетекшісі. Ұжымның алғашқы өнер көрсетуі 2012 жылы 1 маусымда «Олимпийский» спорт кешенінде эстрадалық музыка саласындағы Х мерейтойлық марапаттау рәсімінде мыңдаған көрермен мен миллиондаған телевизиялық аудитория алдында өтті. 2018 жылы Ресейде және халықаралық деңгейде венгр классикалық музыкасы мен опереттасын насихаттаудағы елеулі қызметі үшін мемлекеттік марапат – Мажарстанның Күміс құрметті кресті орденінің кавалері атанды. 2002 жылы Харьков қаласында өткен Вахтанг Жордания атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының III жүлдесінің лауреаты және 2007 жылы Будапештте өткен Имре Кальман атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында дипломант атанып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2003–2015 жылдары Мәскеу оперетта театрының жетекші дирижёрі болып, дирижёр ретінде «Цезарь мен Клеопатра», «Сильва», «Менің сұлу ханымым», «Үлкен канкан», «Жарқанат», «Көңілді жесір» және басқа да қойылымдарға дирижёрлік еткен<ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Клер Жибо''' (1945; [[Франция]]) – француздық дирижëр, саясаткер. 2011 жылы Париж Моцарт оркестрін құрды және қазіргі уақытта оркестрмен жылына шамамен 30 концерт өткізеді. 1995 жылы Фабио Ваккидің «La Station Thermale» операсының қойылымы кезінде «Ла Скала» оркестрін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 1997 жылы Вольфганг Римнің «Якоб Ленц» операсын қойып, Берлин филармониясының музыканттарын басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2019 жылы Париж филармониясымен серіктестікте әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауы мен академиясының негізін қалаушылардың бірі әрі тең директоры болды. К. Жибо Лион операсында Джон Элиот Гардинердің ассистенті болып жұмыс істеді, сондай-ақ «Ла Скала», Вена операсы және Корольдік опера театрында Клаудио Аббадоның ассистенті болды. 2023 жылы «Forbes France» журналының нұсқасы бойынша жылдың ең ықпалды 40 әйелінің қатарына енді және «Chaunet Echo» мәдени сыйлығының бірінші жүлдесіне ие болды. Сонымен қатар Франция үкіметі оны Құрмет легионы орденімен марапаттап, ал елдің Мәдениет министрі оған Өнер және әдебиет орденінің командоры атағын берді. <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Карина Канеллакис''' (1981; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – грек және орыс тамыры бар америкалық дирижёр. 2016 жылы сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанды. Осы жеңісінен кейін 2019 жылы Лондонда BBC симфониялық оркестрімен бірге BBC Proms фестивалінің алғашқы концертін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 2018 жылы Корольдік Стокгольм филармониялық оркестрімен бірге Нобель сыйлығын табыстау рәсіміне арналған концертті басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. К. Канеллакис екі жыл бойы Берлин филармониялық оркестрінің Оркестрлік академиясының құрамында скрипкашы ретінде тұрақты өнер көрсетті. Кейін дирижёрлік мансабында дирижëр сэр Саймон Рэттлден қолдау алды. Ол сондай-ақ Нидерланд радио-филармониялық оркестрінің (RFO) алғашқы әйел дирижёрі және Нидерландтағы кез келген оркестрдің бас дирижёрі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы осы оркестрмен және «Pentatone» дыбыс жазу студиясымен бірлесіп бірнеше музыкалық альбом жазды. Олардың алғашқы релизі – сазгер Бела Бартоктың «Оркестрге арналған концерт» және «Төрт оркестрлік пьеса» шығармалары – «Грэмми» сыйлығына номинация алды.<ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Л"></span> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="М"></span> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мирует Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Н"></span> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="О"></span> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="П"></span> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Р"></span> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розабел Грейс Уотсон<ref>{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="С"></span> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Т"></span> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="У"></span> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ф"></span> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Х"></span> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Ц"></span> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ч"></span> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ш"></span> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ы"></span> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Э"></span> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың шілде айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақыттарда тізім жаңа мәліметтермен толықтырылады. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] j5phzs3ewal6m4uxio671l45kfkvppf 3651891 3651890 2026-09-07T18:53:43Z Tuttiorchestra687 173049 3651891 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер [[Опера (музыка)|опералық]], [[Балет|балет труппалары]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[камералық]], [[хор]], [[әскери]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] және [[халық аспаптар]] оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. == 2026 жыл бойынша тізім == <div style="position: sticky; top: 0; background: white; padding: 10px; border-bottom: 1px solid #aaa; z-index: 100;"> [[#А|А]] | [[#Ә|Ә]] | [[#Б|Б]] | [[#В|В]] | [[#Г|Г]] | [[#Д|Д]] | [[#Е|Е]] | [[#Ë|Ë]] | [[#Ж|Ж]] | [[#З|З]] | [[#И|И]] | [[#Й|Й]] | [[#К|К]] | [[#Л|Л]] | [[#М|М]] | [[#Н|Н]] | [[#О|О]] | [[#П|П]] | [[#Р|Р]] | [[#С|С]] | [[#Т|Т]] | [[#У|У]] | [[#Ф|Ф]] | [[#Х|Х]] | [[#Ц|Ц]] | [[#Ч|Ч]] | [[#Ш|Ш]] | [[#Ы|Ы]] | [[#Э|Э]] |</div> <span id="А"></span> '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француздық дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылған «[[Кел еркем, Алатауыңа|Кел ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңдеген «[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]]<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ә"></span> '''Ә''' * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <span id="Б"></span> '''Б''' * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковскийдің]] 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="В"></span> '''В''' * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёры қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Г"></span> '''Г''' * '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ресей]]) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды. <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және Севилья корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті. <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="Д"></span> '''Д''' * '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албандық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.<ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустралиялық-британдық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, Мюнхен камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты. <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Е"></span> '''Е''' * '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы. <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. [[Теодор Курентзис]], [[Сабрие Бекирова]], [[Фёдор Леднёв|Фёдор Леднёвтің]] шеберлік сыныптарына қатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте [[Георг Зандманн]] және Берлинде [[Кристиан Эвальдтан|Кристиан Эвальд]] дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар.<ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ë"></span> '''Ë''' * '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапондық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы. <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ж"></span> '''Ж''' * '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француздық дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды. <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="З"></span> '''З''' * '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.<ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёр. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="И"></span> '''И''' * '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испандық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''<ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>''' * '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.<ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Й"></span> '''Й''' * '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде және флейтада әпкелері Элиза және Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="К"></span> '''К''' * '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» деген деректі фильмін шығарды. <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) — аустриялық дирижёр. 2017 жылы италиялық дирижёр Риккардо Мути оны өзінің Итальяндық опера академиясының 5 қатысушысының ішіндегі ең жас қатысушысы ретінде академияға шақырды. Ал 2018 жылы Донателла Флик атындағы LSO дирижёрлер байқауына ең жас қатысушы ретінде қатысты. 2019 жылы 24 жасында дирижёр Фабио Луизи жетекшілік ететін Даллас симфониялық оркестрінің ассистент-дирижёрі қызметіне тағайындалып, осы оркестрмен кәсіби қызметін бастады. 2020 жылы Бамбергтегі Густав Малер атындағы дирижёрлер байқауында III жүлдеге ие болып, дирижёр Иван Фишер жетекшілік ететін Корольдік Концертгебау оркестрімен бірге «Аммодо» шеберлік сыныбына шақырылды. Кейін Иван Фишер оны Будапешт фестивальдік оркестрімен бірнеше жобаға ассистент-дирижёр ретінде шақырды. 2017 жылы Гштаадтағы Menuhin фестивалінде дирижёр Неэме Ярви атындағы сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр әр жылдары Бирмингем симфониялық оркестрі, Зальцбург Моцартеум оркестрі, BBC концерттік оркестрі, Берлин симфониялық оркестрі, Солтүстік Каролина симфониялық оркестрі, Вена симфониялық оркестрі секілді ұжымдармен ынтымақтастық орнатып, тағы да басқа жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсында сазгер Ганс Вернердің «Die Englische Katze» операсының қойылымына дебют жасады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ксения Геннадиевна Жарко''' ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2012 жылы құрылған Әйелдер симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы әрі көркемдік жетекшісі. Ұжымның алғашқы өнер көрсетуі 2012 жылы 1 маусымда «Олимпийский» спорт кешенінде эстрадалық музыка саласындағы Х мерейтойлық марапаттау рәсімінде мыңдаған көрермен мен миллиондаған телевизиялық аудитория алдында өтті. 2018 жылы Ресейде және халықаралық деңгейде венгр классикалық музыкасы мен опереттасын насихаттаудағы елеулі қызметі үшін мемлекеттік марапат – Мажарстанның Күміс құрметті кресті орденінің кавалері атанды. 2002 жылы Харьков қаласында өткен Вахтанг Жордания атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының III жүлдесінің лауреаты және 2007 жылы Будапештте өткен Имре Кальман атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында дипломант атанып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2003–2015 жылдары Мәскеу оперетта театрының жетекші дирижёрі болып, дирижёр ретінде «Цезарь мен Клеопатра», «Сильва», «Менің сұлу ханымым», «Үлкен канкан», «Жарқанат», «Көңілді жесір» және басқа да қойылымдарға дирижёрлік еткен<ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Клер Жибо''' (1945; [[Франция]]) – француздық дирижëр, саясаткер. 2011 жылы Париж Моцарт оркестрін құрды және қазіргі уақытта оркестрмен жылына шамамен 30 концерт өткізеді. 1995 жылы Фабио Ваккидің «La Station Thermale» операсының қойылымы кезінде «Ла Скала» оркестрін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 1997 жылы Вольфганг Римнің «Якоб Ленц» операсын қойып, Берлин филармониясының музыканттарын басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2019 жылы Париж филармониясымен серіктестікте әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауы мен академиясының негізін қалаушылардың бірі әрі тең директоры болды. К. Жибо Лион операсында Джон Элиот Гардинердің ассистенті болып жұмыс істеді, сондай-ақ «Ла Скала», Вена операсы және Корольдік опера театрында Клаудио Аббадоның ассистенті болды. 2023 жылы «Forbes France» журналының нұсқасы бойынша жылдың ең ықпалды 40 әйелінің қатарына енді және «Chaunet Echo» мәдени сыйлығының бірінші жүлдесіне ие болды. Сонымен қатар Франция үкіметі оны Құрмет легионы орденімен марапаттап, ал елдің Мәдениет министрі оған Өнер және әдебиет орденінің командоры атағын берді. <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Карина Канеллакис''' (1981; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – грек және орыс тамыры бар америкалық дирижёр. 2016 жылы сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанды. Осы жеңісінен кейін 2019 жылы Лондонда BBC симфониялық оркестрімен бірге BBC Proms фестивалінің алғашқы концертін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 2018 жылы Корольдік Стокгольм филармониялық оркестрімен бірге Нобель сыйлығын табыстау рәсіміне арналған концертті басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. К. Канеллакис екі жыл бойы Берлин филармониялық оркестрінің Оркестрлік академиясының құрамында скрипкашы ретінде тұрақты өнер көрсетті. Кейін дирижёрлік мансабында дирижëр сэр Саймон Рэттлден қолдау алды. Ол сондай-ақ Нидерланд радио-филармониялық оркестрінің (RFO) алғашқы әйел дирижёрі және Нидерландтағы кез келген оркестрдің бас дирижёрі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы осы оркестрмен және «Pentatone» дыбыс жазу студиясымен бірлесіп бірнеше музыкалық альбом жазды. Олардың алғашқы релизі – сазгер Бела Бартоктың «Оркестрге арналған концерт» және «Төрт оркестрлік пьеса» шығармалары – «Грэмми» сыйлығына номинация алды.<ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Л"></span> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="М"></span> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мирует Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Н"></span> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="О"></span> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="П"></span> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Р"></span> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розабел Грейс Уотсон<ref>{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="С"></span> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Т"></span> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="У"></span> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ф"></span> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Х"></span> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Ц"></span> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ч"></span> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ш"></span> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ы"></span> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Э"></span> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың шілде айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақыттарда тізім жаңа мәліметтермен толықтырылады. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] d18no9bky7cw6hexl3xymahprvgdqpa 3651892 3651891 2026-09-07T18:57:12Z Tuttiorchestra687 173049 3651892 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер [[Опера (музыка)|опералық]], [[Балет|балет труппалары]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[камералық]], [[хор]], [[әскери]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] және [[халық аспаптар]] оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. == 2026 жыл бойынша тізім == <div style="position: sticky; top: 0; background: white; padding: 10px; border-bottom: 1px solid #aaa; z-index: 100;"> [[#А|А]] | [[#Ә|Ә]] | [[#Б|Б]] | [[#В|В]] | [[#Г|Г]] | [[#Д|Д]] | [[#Е|Е]] | [[#Ë|Ë]] | [[#Ж|Ж]] | [[#З|З]] | [[#И|И]] | [[#Й|Й]] | [[#К|К]] | [[#Л|Л]] | [[#М|М]] | [[#Н|Н]] | [[#О|О]] | [[#П|П]] | [[#Р|Р]] | [[#С|С]] | [[#Т|Т]] | [[#У|У]] | [[#Ф|Ф]] | [[#Х|Х]] | [[#Ц|Ц]] | [[#Ч|Ч]] | [[#Ш|Ш]] | [[#Ы|Ы]] | [[#Э|Э]] |</div> <span id="А"></span> '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француздық дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылған «[[Кел еркем, Алатауыңа|Кел ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңдеген «[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]]<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ә"></span> '''Ә''' * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <span id="Б"></span> '''Б''' * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковскийдің]] 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="В"></span> '''В''' * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёры қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Г"></span> '''Г''' * '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ресей]]) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды. <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және Севилья корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті. <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="Д"></span> '''Д''' * '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албандық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.<ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустралиялық-британдық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, Мюнхен камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты. <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Е"></span> '''Е''' * '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы. <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. [[Теодор Курентзис]], [[Сабрие Бекирова]], [[Фёдор Леднёв|Фёдор Леднёвтің]] шеберлік сыныптарына қатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте [[Георг Зандманн]] және Берлинде [[Кристиан Эвальдтан|Кристиан Эвальд]] дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар.<ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ë"></span> '''Ë''' * '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапондық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы. <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ж"></span> '''Ж''' * '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француздық дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды. <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="З"></span> '''З''' * '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.<ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёр. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="И"></span> '''И''' * '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испандық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''<ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>''' * '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.<ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Й"></span> '''Й''' * '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде және флейтада әпкелері Элиза және Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="К"></span> '''К''' * '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» деген деректі фильмін шығарды. <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) — аустриялық дирижёр. 2017 жылы италиялық дирижёр Риккардо Мути оны өзінің Итальяндық опера академиясының 5 қатысушысының ішіндегі ең жас қатысушысы ретінде академияға шақырды. Ал 2018 жылы Донателла Флик атындағы LSO дирижёрлер байқауына ең жас қатысушы ретінде қатысты. 2019 жылы 24 жасында дирижёр Фабио Луизи жетекшілік ететін Даллас симфониялық оркестрінің ассистент-дирижёрі қызметіне тағайындалып, осы оркестрмен кәсіби қызметін бастады. 2020 жылы Бамбергтегі Густав Малер атындағы дирижёрлер байқауында III жүлдеге ие болып, дирижёр Иван Фишер жетекшілік ететін Корольдік Концертгебау оркестрімен бірге «Аммодо» шеберлік сыныбына шақырылды. Кейін Иван Фишер оны Будапешт фестивальдік оркестрімен бірнеше жобаға ассистент-дирижёр ретінде шақырды. 2017 жылы Гштаадтағы Menuhin фестивалінде дирижёр Неэме Ярви атындағы сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр әр жылдары Бирмингем симфониялық оркестрі, Зальцбург Моцартеум оркестрі, BBC концерттік оркестрі, Берлин симфониялық оркестрі, Солтүстік Каролина симфониялық оркестрі, Вена симфониялық оркестрі секілді ұжымдармен ынтымақтастық орнатып, тағы да басқа жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсында сазгер Ганс Вернердің «Die Englische Katze» операсының қойылымына дебют жасады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ксения Геннадиевна Жарко''' ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2012 жылы құрылған Әйелдер симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы әрі көркемдік жетекшісі. Ұжымның алғашқы өнер көрсетуі 2012 жылы 1 маусымда «Олимпийский» спорт кешенінде эстрадалық музыка саласындағы Х мерейтойлық марапаттау рәсімінде мыңдаған көрермен мен миллиондаған телевизиялық аудитория алдында өтті. 2018 жылы Ресейде және халықаралық деңгейде венгр классикалық музыкасы мен опереттасын насихаттаудағы елеулі қызметі үшін мемлекеттік марапат – Мажарстанның Күміс құрметті кресті орденінің кавалері атанды. 2002 жылы Харьков қаласында өткен Вахтанг Жордания атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының III жүлдесінің лауреаты және 2007 жылы Будапештте өткен Имре Кальман атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында дипломант атанып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2003–2015 жылдары Мәскеу оперетта театрының жетекші дирижёрі болып, дирижёр ретінде «Цезарь мен Клеопатра», «Сильва», «Менің сұлу ханымым», «Үлкен канкан», «Жарқанат», «Көңілді жесір» және басқа да қойылымдарға дирижёрлік еткен<ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Клер Жибо''' (1945; [[Франция]]) – француздық дирижëр, саясаткер. 2011 жылы Париж Моцарт оркестрін құрды және қазіргі уақытта оркестрмен жылына шамамен 30 концерт өткізеді. 1995 жылы Фабио Ваккидің «La Station Thermale» операсының қойылымы кезінде «Ла Скала» оркестрін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 1997 жылы Вольфганг Римнің «Якоб Ленц» операсын қойып, Берлин филармониясының музыканттарын басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2019 жылы Париж филармониясымен серіктестікте әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауы мен академиясының негізін қалаушылардың бірі әрі тең директоры болды. К. Жибо Лион операсында Джон Элиот Гардинердің ассистенті болып жұмыс істеді, сондай-ақ «Ла Скала», Вена операсы және Корольдік опера театрында Клаудио Аббадоның ассистенті болды. 2023 жылы «Forbes France» журналының нұсқасы бойынша жылдың ең ықпалды 40 әйелінің қатарына енді және «Chaunet Echo» мәдени сыйлығының бірінші жүлдесіне ие болды. Сонымен қатар Франция үкіметі оны Құрмет легионы орденімен марапаттап, ал елдің Мәдениет министрі оған Өнер және әдебиет орденінің командоры атағын берді. <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Карина Канеллакис''' (1981; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – грек және орыс тамыры бар америкалық дирижёр. 2016 жылы сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанды. Осы жеңісінен кейін 2019 жылы Лондонда BBC симфониялық оркестрімен бірге BBC Proms фестивалінің алғашқы концертін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 2018 жылы Корольдік Стокгольм филармониялық оркестрімен бірге Нобель сыйлығын табыстау рәсіміне арналған концертті басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. К. Канеллакис екі жыл бойы Берлин филармониялық оркестрінің Оркестрлік академиясының құрамында скрипкашы ретінде тұрақты өнер көрсетті. Кейін дирижёрлік мансабында дирижëр сэр Саймон Рэттлден қолдау алды. Ол сондай-ақ Нидерланд радио-филармониялық оркестрінің (RFO) алғашқы әйел дирижёрі және Нидерландтағы кез келген оркестрдің бас дирижёрі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы осы оркестрмен және «Pentatone» дыбыс жазу студиясымен бірлесіп бірнеше музыкалық альбом жазды. Олардың алғашқы релизі – сазгер Бела Бартоктың «Оркестрге арналған концерт» және «Төрт оркестрлік пьеса» шығармалары – «Грэмми» сыйлығына номинация алды.<ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Л"></span> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="М"></span> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мирует Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Н"></span> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="О"></span> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="П"></span> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Р"></span> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розабел Грейс Уотсон<ref>{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="С"></span> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Т"></span> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="У"></span> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ф"></span> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Х"></span> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Ц"></span> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ч"></span> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ш"></span> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ы"></span> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Э"></span> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың шілде айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақыттарда тізім жаңа мәліметтермен толықтырылады. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] 0sge7isnr7q825kioi3insekv8tudbo 3651893 3651892 2026-09-07T19:00:04Z Tuttiorchestra687 173049 3651893 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер [[Опера (музыка)|опералық]], [[Балет|балет труппалары]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[камералық]], [[хор]], [[әскери]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] және [[халық аспаптар]] оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. == 2026 жыл бойынша тізім == <div style="position: sticky; top: 0; background: white; padding: 10px; border-bottom: 1px solid #aaa; z-index: 100;"> [[#А|А]] | [[#Ә|Ә]] | [[#Б|Б]] | [[#В|В]] | [[#Г|Г]] | [[#Д|Д]] | [[#Е|Е]] | [[#Ë|Ë]] | [[#Ж|Ж]] | [[#З|З]] | [[#И|И]] | [[#Й|Й]] | [[#К|К]] | [[#Л|Л]] | [[#М|М]] | [[#Н|Н]] | [[#О|О]] | [[#П|П]] | [[#Р|Р]] | [[#С|С]] | [[#Т|Т]] | [[#У|У]] | [[#Ф|Ф]] | [[#Х|Х]] | [[#Ц|Ц]] | [[#Ч|Ч]] | [[#Ш|Ш]] | [[#Ы|Ы]] | [[#Э|Э]] |</div> <span id="А"></span> '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француздық дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылған «[[Кел еркем, Алатауыңа|Кел ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңдеген «[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]]<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ә"></span> '''Ә''' * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <span id="Б"></span> '''Б''' * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковскийдің]] 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="В"></span> '''В''' * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёры қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Г"></span> '''Г''' * '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ресей]]) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды. <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және Севилья корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті. <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="Д"></span> '''Д''' * '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албандық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.<ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустралиялық-британдық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, Мюнхен камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты. <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Е"></span> '''Е''' * '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы. <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. [[Теодор Курентзис]], [[Сабрие Бекирова]], [[Фёдор Леднёв|Фёдор Леднёвтің]] шеберлік сыныптарына қатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте [[Георг Зандманн]] және Берлинде [[Кристиан Эвальдтан|Кристиан Эвальд]] дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар.<ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ë"></span> '''Ë''' * '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапондық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы. <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ж"></span> '''Ж''' * '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француздық дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды. <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="З"></span> '''З''' * '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.<ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёр. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="И"></span> '''И''' * '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испандық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''<ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>''' * '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.<ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Й"></span> '''Й''' * '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде және флейтада әпкелері Элиза және Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="К"></span> '''К''' * '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» деген деректі фильмін шығарды. <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) — аустриялық дирижёр. 2017 жылы италиялық дирижёр Риккардо Мути оны өзінің Итальяндық опера академиясының 5 қатысушысының ішіндегі ең жас қатысушысы ретінде академияға шақырды. Ал 2018 жылы Донателла Флик атындағы LSO дирижёрлер байқауына ең жас қатысушы ретінде қатысты. 2019 жылы 24 жасында дирижёр Фабио Луизи жетекшілік ететін Даллас симфониялық оркестрінің ассистент-дирижёрі қызметіне тағайындалып, осы оркестрмен кәсіби қызметін бастады. 2020 жылы Бамбергтегі Густав Малер атындағы дирижёрлер байқауында III жүлдеге ие болып, дирижёр Иван Фишер жетекшілік ететін Корольдік Концертгебау оркестрімен бірге «Аммодо» шеберлік сыныбына шақырылды. Кейін Иван Фишер оны Будапешт фестивальдік оркестрімен бірнеше жобаға ассистент-дирижёр ретінде шақырды. 2017 жылы Гштаадтағы Menuhin фестивалінде дирижёр Неэме Ярви атындағы сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр әр жылдары Бирмингем симфониялық оркестрі, Зальцбург Моцартеум оркестрі, BBC концерттік оркестрі, Берлин симфониялық оркестрі, Солтүстік Каролина симфониялық оркестрі, Вена симфониялық оркестрі секілді ұжымдармен ынтымақтастық орнатып, тағы да басқа жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсында сазгер Ганс Вернердің «Die Englische Katze» операсының қойылымына дебют жасады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ксения Геннадиевна Жарко''' ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2012 жылы құрылған Әйелдер симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы әрі көркемдік жетекшісі. Ұжымның алғашқы өнер көрсетуі 2012 жылы 1 маусымда «Олимпийский» спорт кешенінде эстрадалық музыка саласындағы Х мерейтойлық марапаттау рәсімінде мыңдаған көрермен мен миллиондаған телевизиялық аудитория алдында өтті. 2018 жылы Ресейде және халықаралық деңгейде венгр классикалық музыкасы мен опереттасын насихаттаудағы елеулі қызметі үшін мемлекеттік марапат – Мажарстанның Күміс құрметті кресті орденінің кавалері атанды. 2002 жылы Харьков қаласында өткен Вахтанг Жордания атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының III жүлдесінің лауреаты және 2007 жылы Будапештте өткен Имре Кальман атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында дипломант атанып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2003–2015 жылдары Мәскеу оперетта театрының жетекші дирижёрі болып, дирижёр ретінде «Цезарь мен Клеопатра», «Сильва», «Менің сұлу ханымым», «Үлкен канкан», «Жарқанат», «Көңілді жесір» және басқа да қойылымдарға дирижёрлік еткен<ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Клер Жибо''' (1945; [[Франция]]) – француздық дирижëр, саясаткер. 2011 жылы Париж Моцарт оркестрін құрды және қазіргі уақытта оркестрмен жылына шамамен 30 концерт өткізеді. 1995 жылы Фабио Ваккидің «La Station Thermale» операсының қойылымы кезінде «Ла Скала» оркестрін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 1997 жылы Вольфганг Римнің «Якоб Ленц» операсын қойып, Берлин филармониясының музыканттарын басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2019 жылы Париж филармониясымен серіктестікте әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауы мен академиясының негізін қалаушылардың бірі әрі тең директоры болды. К. Жибо Лион операсында Джон Элиот Гардинердің ассистенті болып жұмыс істеді, сондай-ақ «Ла Скала», Вена операсы және Корольдік опера театрында Клаудио Аббадоның ассистенті болды. 2023 жылы «Forbes France» журналының нұсқасы бойынша жылдың ең ықпалды 40 әйелінің қатарына енді және «Chaunet Echo» мәдени сыйлығының бірінші жүлдесіне ие болды. Сонымен қатар Франция үкіметі оны Құрмет легионы орденімен марапаттап, ал елдің Мәдениет министрі оған Өнер және әдебиет орденінің командоры атағын берді. <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Карина Канеллакис''' (1981; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – грек және орыс тамыры бар америкалық дирижёр. 2016 жылы сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанды. Осы жеңісінен кейін 2019 жылы Лондонда BBC симфониялық оркестрімен бірге BBC Proms фестивалінің алғашқы концертін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 2018 жылы Корольдік Стокгольм филармониялық оркестрімен бірге Нобель сыйлығын табыстау рәсіміне арналған концертті басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. К. Канеллакис екі жыл бойы Берлин филармониялық оркестрінің Оркестрлік академиясының құрамында скрипкашы ретінде тұрақты өнер көрсетті. Кейін дирижёрлік мансабында дирижëр сэр Саймон Рэттлден қолдау алды. Ол сондай-ақ Нидерланд радио-филармониялық оркестрінің (RFO) алғашқы әйел дирижёрі және Нидерландтағы кез келген оркестрдің бас дирижёрі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы осы оркестрмен және «Pentatone» дыбыс жазу студиясымен бірлесіп бірнеше музыкалық альбом жазды. Олардың алғашқы релизі – сазгер Бела Бартоктың «Оркестрге арналған концерт» және «Төрт оркестрлік пьеса» шығармалары – «Грэмми» сыйлығына номинация алды.<ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Л"></span> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="М"></span> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мирует Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Н"></span> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="О"></span> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="П"></span> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Р"></span> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розабел Грейс Уотсон<ref>{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="С"></span> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Т"></span> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="У"></span> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ф"></span> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Х"></span> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Ц"></span> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ч"></span> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ш"></span> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ы"></span> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Э"></span> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың шілде айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақыттарда тізім жаңа мәліметтермен толықтырылады. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] a920hs0fc4siiptt7krcf9r0wp1w6tk Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала 4 780876 3651831 3651532 2026-09-07T15:00:47Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651831 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-09-06'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="6464" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 6 464] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1438" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 438] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="811" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 811] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="636" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 636] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="581" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 581] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] | data-sort-value="521" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 521] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="481" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 481] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="344" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 344] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="291" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 291] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="284" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 284] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="257" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 257] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Нұрлы Асылбекұлы Бектұрсынов]] | data-sort-value="209" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 209] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="197" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 197] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Көкпар]] | data-sort-value="196" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 196] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] | data-sort-value="181" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 181] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="178" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 178] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="175" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 175] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="161" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 161] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="154" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 154] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Қазақстан халқы тілдері күні]] | data-sort-value="150" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 150] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Жасуша]] | data-sort-value="146" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 146] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="144" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 144] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев]] | data-sort-value="138" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 138] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="138" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 138] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="136" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 136] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Ата]] | data-sort-value="120" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%B0 120] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Сегізаяқ (өлең)]] | data-sort-value="118" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 118] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Қорқыт ата кітабы]] | data-sort-value="117" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 117] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 104] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 103] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 101] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 95] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Созақ]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 91] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 89] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Сақтар]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 83] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 83] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Кеңес Үмбетжанұлы Биекенов]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 82] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 80] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Таусағыз]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7 80] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Аристотель]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 79] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 75] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 75] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 73] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 70] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 68] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 66] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Алматы]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 64] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 63] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Абай облысындағы өрт]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 63] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Алтынемел ұлттық паркі]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 62] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 60] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 59] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 59] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 58] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Сызғыш]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D2%93%D1%8B%D1%88 58] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 58] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 58] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 57] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 57] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 57] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 55] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 54] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 54] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 53] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Жаратылыстану ғылымдары]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 53] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 53] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Психология]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 52] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 51] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 51] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 51] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 50] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Геродот]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 50] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 49] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Қазақстан ғалымдары]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 49] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 48] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Саясаттану]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 48] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 48] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Елім-ай]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 47] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 47] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Семей облысы (Ресей империясы)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%29 47] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Астана]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 47] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 46] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Палеолит]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 45] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 45] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Ғылым]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 44] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Салацгрива]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B3%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B0 44] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 44] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 43] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 43] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 43] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 42] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 41] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Тұтылу]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%83 41] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 41] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 41] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[География]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 40] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 39] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 39] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 39] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 39] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Өлара]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0 38] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Қарақұйрық]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 38] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Керей хан]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 38] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 38] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Өркениет]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 37] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Орал]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 37] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 37] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Философия]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 37] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Адай]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 36] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Орфография]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 36] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Фольклор]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 36] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Арғын]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 36] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 36] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Зат есім]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 36] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Биология]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 36] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 35] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Әдібай Табылдиев]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 35] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 35] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Өтебай Қанахин]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BD 34] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 34] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Микроскоп]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 33] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Наймандар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Агрегат]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D1%82 33] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 33] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 33] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 32] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Энеолит]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 32] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 32] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Өскемен]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 32] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Қыркүйек]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 32] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[:Сурет:Sura106.pdf|Сурет:Sura106.pdf]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASura106.pdf 32] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Біріккен сөздер]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 31] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 31] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Қаратөбе ауылдық округі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 31] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Мәтін]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 31] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 31] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Шымкент]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 31] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 31] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Қожа]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 30] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Салауат]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 30] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 30] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Шежіре]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 30] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Келінжан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Анатомия]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 30] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Тарих]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 30] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Қатысушы:Aldogarov]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 29] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 29] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 29] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Су]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 29] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Жай сан]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 29] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Алғашқы адамдар тобыры]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Қуандық Рахым]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 28] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 28] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Нұржан Керменбаев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Менеджмент]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 28] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Қорқыт Ата ескерткіші]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 28] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Бурабай ұлттық паркі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 28] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Фонетика]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 28] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 28] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Мезолит]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 27] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Шымбұлақ]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 27] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Манас жыры]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Дидахмет Әшімханұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 27] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Адам қаңқасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 27] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 27] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Орда (музыкалық топ)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 27] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Монолог]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3 27] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Вильгельм Томсен]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BC_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%B5%D0%BD 27] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Өсімдік ұлпасы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Апамның астауы (әңгіме)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 26] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Қазақстан вице-президенті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Кірме сөздер]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 26] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 26] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 26] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Қоғам]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 26] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Еуропа]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 26] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Асылы Әлиқызы Осман]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 26] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Броундық қозғалыс]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 26] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Тыныс белгілері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Көмірсулар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Физика]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 25] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 25] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Қоректік тізбек]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 25] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 25] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Домбыра]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 25] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Әлия Сәрсенқызы Бейсенова]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 25] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Аяз би (ертегі)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 25] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Химия]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Қырымның қырық батыры]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 25] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Сырдария]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Қалалық аңшы (телесериал)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%88%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 25] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 25] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Бозжыра шатқалы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 25] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 24] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 24] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Құлпытас]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%81 24] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Прокариоттар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[КешYOU]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 24] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Урсула фон дер Ляйен]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0_%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%9B%D1%8F%D0%B9%D0%B5%D0%BD 24] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Балқаш]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 24] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Археология]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 24] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 24] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Орта Азия]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Төменгі сатыдағы өсімдіктер]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 23] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 23] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Өтебай Тұрманжанов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Отбасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 23] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 23] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Албан руы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 23] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Механикалық қозғалыс]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 23] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 23] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Абайтану]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 23] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Энрике Иглесиас]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%98%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B0%D1%81 23] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Таз руы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 22] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Конституция]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Ахмет Қорғанбекұлы Бірімжанов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Ұлпа]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 22] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Дулат]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 22] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[:Сурет:Sura107.pdf|Сурет:Sura107.pdf]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASura107.pdf 22] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 22] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 22] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Ғылыми стиль]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 22] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Тас дәуірінің хронологиясы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Ағыбай Қоңырбайұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 22] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 22] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 22] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Географиялық зерттеу әдістері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 21] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Сын есім]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 21] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Тарих (Геродот)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%28%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82%29 21] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 21] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Орфографиялық сөздік]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 21] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Картоп]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 20] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Ысты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 20] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Есімдік]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 20] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 20] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Қырғыздар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Қияқөлең]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D2%9B%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3 20] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Азаматтық құқық]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 20] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 20] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Қаһар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Неандерталь адамы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 20] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 20] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Астрономия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 20] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 20] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Жайық]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 20] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 20] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Лизосома]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 20] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 20] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 20] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Ибрагимов Ильдар Равильевич]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 19] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 19] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 19] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Ауа райын болжау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Құндылық]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 19] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Жасыбай (көл)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 19] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Байұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Химиялық эквивалент]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82 19] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 19] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 19] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Ұлы Қытай қорғаны]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Құқық]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 19] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Надежда Андреевна Лушникова]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Атырау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Отырар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 19] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Митохондрия]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Цитоплазма]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0 19] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Әлеуметтану]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 19] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Қобыз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B7 19] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Бас сүйек]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 19] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Тіл (лингвистика)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 19] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Лексика]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Отқа май құю]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 18] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Адам анатомиясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 18] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Жоңғар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Ресей]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Сартай батыр Байжанұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Эндоплазмалық тор]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 18] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Психология тарихы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 18] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Динара Жанабайқызы Сәтжан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 18] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Мөңке би Тілеуұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Ғалым]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC 18] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 18] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 18] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 18] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Әділ Герей]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 18] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Компьютер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Қарағай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Жапония]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Экономика]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Менің Қазақстаным (ән)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Руналық жазу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 17] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Қазақстан климаты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Диффузия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%84%D1%84%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Құжат]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B6%D0%B0%D1%82 17] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Қызыл тамыр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 17] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Азия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Құбығұл Бозайұлы Жарықбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 17] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 17] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Қаржаубай Сартқожаұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Түркілер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 17] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Балдыр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 17] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 17] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Қазақ халқының қалыптасуы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Мемлекеттік шекараны күзету]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83 17] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Ежелгі Мысыр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 17] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Исаак Ньютон]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 17] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Неолит]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 17] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Қазақстан тарихы (ғылым)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 17] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 17] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Қазақ графикасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 17] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Столыпин реформасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Үшбұрыш]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88 17] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Есекжем]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 16] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Жақайым]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 16] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Ағылшын әліпбиі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 16] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Қазақ тілі тарихы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 16] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 16] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Шығанақ Берсиев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Анна Александровна Немченко]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 16] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 16] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Нұрсұлтан мешіті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Қазақ ұлттық медицина университеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Валенттілік]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 16] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Төре]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 16] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Сүтқоректілер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Көк Бөрі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA_%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5 16] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Қытай]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 16] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Органоидтар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Ақтау]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 16] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Әдебиеттану]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 16] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Ас қорыту жүйесі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Электронды кітапхана]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 16] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Ислам]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 16] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 16] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 16] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Майқы би]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 16] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Геометрия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Темір дәуірі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Ана]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Мәңгілік ел қақпасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 16] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Слот]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%82 16] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 15] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 15] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 15] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Қазақстан жерінде мал шаруашылығының қалыптасуы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 15] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Мақала]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 15] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Жылқы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 15] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Құрманбек Жандарбеков]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Жетісу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 15] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Құлшығаш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 15] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 15] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Мұқан қаған]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Владимир Иванович Вернадский]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 15] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Жетісай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Христофор Колумб]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 15] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Сан есім]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Ибн Сина]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Қарақалпақтар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 15] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 15] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Альберт Эйнштейн]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 15] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Нұрмұхан Сейітахметұлы Жантөрин]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B8%D0%BD 15] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Манас дастаны]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Михаил Васильевич Ломоносов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Тазабек Пұсырманұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9F%D2%B1%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D2%AF%D0%BB%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Аида Ғалымқызы Балаева]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Мифология]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Лиро-эпостық жырлар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Экология]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Үстеу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 15] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Балқадиша әні]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 15] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Жетісай ауданы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 15] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Санақ жүйесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Табын]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 15] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Педагогика]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Марко Поло]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 15] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Сандық нысан идентификаторы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Күз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 14] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Есенқұл Маманұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Үндістан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Қызылқоға ауданы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 14] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Төле би]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 14] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Жыл мезгілдері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 14] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Семей]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 14] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Моносахаридтер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Орта ғасырлар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Уақ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 14] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 14] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Бумын қаған]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Питекантроп]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF 14] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 14] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Әсел Иманғалиқызы Тасмағамбетова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Павлодар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Қазақстан Ұлттық банкі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 14] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Жер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Вирустар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Шылау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Қытай тілі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 14] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Ерте темір дәуірі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Сағат]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 14] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Хан Тәңірі шыңы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 14] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Жаппас]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 14] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Қазақ халық аңыздары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Сәтбаев (қала)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Шахмат]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 13] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Төртқара]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 13] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[:Санат:Ресей қалалары|Санат:Ресей қалалары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Жалғау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Нүкте (геометрия)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 13] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Титаник]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 13] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Портал:Африка/Африка елдері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Бақыт Ихсанов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%98%D1%85%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Жүрек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Органикалық химия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Математика]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 13] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 13] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Жоғары сатыдағы өсімдіктер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Түрік руна жазбалары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Барыс (жануар)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 13] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 13] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Александр Сергеевич Пушкин]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 13] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Тұяқберді Қажыгерейұлы Шәмелов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Батыс Рим империясының құлауы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Ислам күнтізбесі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 13] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Рибосома]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 13] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[3 Doors Down]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=3_Doors_Down 13] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Эратосфен]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Сөйлем]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 13] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Қарқаралы петициясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Саналы адам]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 13] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Уолтер Норман Хоуорс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%BE%D1%83%D0%BE%D1%80%D1%81 13] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Каучук]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%87%D1%83%D0%BA 13] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 13] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Жужан қағанаты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Қазақстан телеарналары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Қарқаралы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Мұхит]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 13] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Қазақтың би-шешендері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 13] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Кинематика]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Саиф Сараи]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D1%84_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B8 13] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Көлбақа]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0 13] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Тауешкі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%B5%D1%88%D0%BA%D1%96 13] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Кеңес Хамитұлы Рақышев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Етістік]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 13] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Байбақты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Еліктеу сөз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 13] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Шегір]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80 13] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Тұманбай Молдағалиев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 13] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Бактериялар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 13] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Марқакөл (көл)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 13] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Қышқыл]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB 13] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 13] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 13] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Дүниежүзілік көрме (2017)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 13] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Қожаберген жырау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 13] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Саңырауқұлақтар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Орган]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Петер Дебай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Лев Николаевич Гумилев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Әділ Герей (нұреддин)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD%29 12] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Облыс орталығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Хайуанаттар бағы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Көшпенділер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[:Санат:Қазақ ғалымдары|Санат:Қазақ ғалымдары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Бегім Ана]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC_%D0%90%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Әдістеме]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 12] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Аристотель философиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Екібастұз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 12] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Оқжетпес]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 12] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Диуани лұғат ат-түрк]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 12] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Африка]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Ыбырай Жақаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Сүйектің құрылысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 12] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 12] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Жасуша ядросы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0_%D1%8F%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Түркия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Латын әліпбиі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 12] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Төреғали Төреəліұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Пластидтер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Адам]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC 12] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Есім хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Уәли хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Ежелгі Қазақстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Фуэнтельвьехо]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D1%8C%D0%B5%D1%85%D0%BE 12] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Археолог]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3 12] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Әбу Райхан әл-Бируни]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 12] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Функция (математика)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[:Санат:Қазақстан географтары|Санат:Қазақстан географтары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Тәуекел Мүслім]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 12] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Жұрнақ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 12] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Ақсүйек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Барақ хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 12] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Бестам (Қызылорда облысы)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%28%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 12] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Алтын Орда хандарының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Шерлок Холмс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%BE%D0%BA_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%81 12] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Әдебиет]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 12] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Азан шақырып ат қою]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 12] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Дін]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 12] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Жетімдер руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Ежелгі Грекия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Чарлз Дарвин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B7_%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Ақпараттық қауіпсіздік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Электролиттік диссоциация теориясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 12] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Минет]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 12] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Ер Тарғын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Жасанды нейронды желі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 12] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 12] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Ғабит Төлеутайұлы Несіпбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Көнерген сөздер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Флоренс Найтингейл]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%81_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BB 12] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Қара құрдым]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BC 11] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Юсуф сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Досыбай Айтбайұлы Шерімқұлов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Абай лирикасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Карл Линней]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 11] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Лингвистика]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Жұқпалы аурулар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Әріп]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BF 11] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Омыртқа]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0 11] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Үлгі:Райымбек ауданы елді мекендері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Джеймс Кук]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D1%81_%D0%9A%D1%83%D0%BA 11] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Ойық руы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Мәди Бәпиұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%91%D3%99%D0%BF%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Үлгі:Апта күндері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Ескерткіш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88 11] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Роберт Броун]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%91%D1%80%D0%BE%D1%83%D0%BD 11] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Қандала]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 11] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Шығыс Қазақстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Қобда ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Грамматикалық мағына]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 11] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Испания]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Атом]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 11] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 11] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Василий Васильевич Радлов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Ән-Ниса сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Ұлы географиялық ашылулар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Елорда]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Аяз би Жаманұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Ер Төстік]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 11] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Ғарыш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 11] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Нуклеин қышқылдары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Бату хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Гүлбахрам Байбосынова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Ербол Дәненұлы Адаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Джонни Депп]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B8_%D0%94%D0%B5%D0%BF%D0%BF 11] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Қазақ энциклопедиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Көптік жалғау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Жәнібек Әлімханұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Солтүстік Америка]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 11] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Атомның электрондық құрылысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Жасуша мембранасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Ертегі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 11] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Атығай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Есет Көкіұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Патологиялық анатомия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Аминқышқылдар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Ұлыбритания премьер-министрі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 11] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Сызба]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0 11] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Бесқала]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 11] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Тәуелсіздік]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 11] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Қазақ болыстары тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 11] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Қатысушы:Эдгар Герт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%AD%D0%B4%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%82 11] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[:Сурет:Ахмет Байтұрсынұлы.jpg|Сурет:Ахмет Байтұрсынұлы.jpg]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B.jpg 11] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Кентау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Ғылым таппай мақтанба]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0 11] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Биотехнология]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Сократ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 11] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Етеккір]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 11] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} plhxii7npxhdrbwh8pbncz6415k95bv Астана қаласы мектептерінің тізімі 0 781718 3652056 3648327 2026-09-08T09:57:09Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3652056 wikitext text/x-wiki 2026 жылғы дерек бойынша Астанада орналасқан мектептер тізімі.<ref>https://findh.org/939-spisok-obshheobrazovatelnyih-shkol-v-kazahstane.html?region=astana</ref><ref>https://egov.kz/cms/ru/articles/2Fspisok_wkol_rk</ref><ref>https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru</ref><ref>https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru</ref><ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr?map=0&_csrf-frontend=sMkcIBTj96L-AC-a7KTIxiJPXWYSAb51458oM3GbSxL-jW9nRKmGxJRrVu3Y6qawEysFJ11U2yDT0mlbINgJIg%3D%3D&SchoolSearch%5Bsearchtext%5D=&page=NaN</ref><ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/747403?lang=kk</ref><ref>https://digitalbusiness.kz/2026-06-15/zolotaya-parta-kto-vladeet-samimi-dorogimi-chastnimi-shkolami-kazahstana-i-skolko-oni-zarabativayut/</ref> == Алматы ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983329?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://astana22.edupage.org/? № 22 мектеп-гимназия]|| Ж.Жирентаев, 16|| '''1992'''<ref>http://astana-school22.blogspot.com/2013/03/22.html</ref>|| орыс|| || Абылайхан даңғ., 16/1, 18, 20а, 20б, 24, 26, 26/1, 28, 32/1, 32/2, 36, 36 а, М.Жұмабаев көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 5/1, 6, 7/1, 9, 9/1, 9/2, 10,11, (12, 14, 14/1 ЕНУ жатақханасы), 12 а, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4, 18, 18/1; Жирентаев көшесі 9, 10, 13, 14, 15, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/2, 20/1, 21,22, 22/1; Петров көшесі 17, 19, 19/1, 21/2, 21/3, 23, 23/1, 23/2, 26, 28/1, 30/1, 31/1, 32, 32/1, 32/2, 34; Кажымұқан көшесі 22, 26, 28, 13/1; Күйші Дина көшесі, 31. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 48 МЛ-ге). . Күйші Дина көшесі 22, 22/1, 23, 23/1, 23/2, 24, 25, 25/1, 25/2, 26, 28, 28/1, 30, 30/1; Б.Майлин көшесі, 23, 29, 29/1, 30, 31, Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 51 МГ-ге) |- | [https://28-school.edu.kz/?lang=ru № 28 мектеп-лицей]|| А.Петров, 8 || || қазақ, орыс|| || Қажымұқан көшесі: 2, 4, Тәуелсіздік даңғылы: 4/1, 4/3, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 21, 21/2, 21/4, 21/5, 21/6, 21/9, Петров көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 3, 4, 5, 5/2, 5/3, 7, 7/1, 10, 10/1, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2, 14/3, Күйші Дина көшесі: 1, 1/1, 3/1, 5, 5/1, 7, Еренқабырға көшесі: 10, 14/1, 14/2, 14/3, 14/5, 14/6, 16/1, «Энергетик» т.а.,. Амман көшесі: 21, 21а, 21б, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4 |- | [https://29.astana-bilim.kz/?lang=kz № 29 орта мектеп]|| Жилой массив Железнодорожный, М. Горький, 22|| || қазақ, орыс|| || «Теміржолшылар» т.а.. |- | [https://sh30astana.edu.kz/ru/about/about № 30 мектеп-гимназия]|| А.Петров, 11|| '''1978''' || қазақ, орыс|| || Петров көшесі: 9, 13, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 18/1, 20, 22. Қажымұқан көшесі: 6, 6/1, 8/1, 10/1, . К. Сәтпаев көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 5, 7, 7/1, 9, 9/1, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 11/5, 11Б |- | [https://32.astana-bilim.kz/ № 32 мектеп-гимназия]|| Абылайхан даңғылы, 25/3|| 1988|| қазақ, орыс|| || Абылай хан даңғылы: 17, 17/1, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 23, 25, 25/1, 25/2, 27/1, 27/4, 29/1, 29/2, 33, І. Жансүгіров көшесі: 4/1, 4/3, 4/4, 6/1, 6/2, 8/3, Күйші Дина көшесі: 35, 37, 39, 39/1, Манас көшесі: 3/1, 6, 6/1, 8, 9, 11/1, 11/2, 11/3, 13, 13/1, 13/2 |- | [https://37mektep-ns.edu.kz/?page_id=10276&lang=kk Сырбай Мәуленов атындағы № 37 мектеп-лицей]|| Күйші Дина 44/3|| 1993, 2017 жылы қосымша құрылыс|| қазақ, орыс|| || Күйші Дина көшесі: 36, 36/1, 36/2, 38, 40, 40/1, 42, 42/2, 44, 44А, 44/1, 44/2, 46, 46/1, 46/2, 46/3,. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 28, 30, 30/1, 32, 36/2, 36/3,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 5, 7, 7/1, 9, 11/2, 11/3, 17, 19,. Абылай хан даңғылы: 37, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 45А |- | № 38 мектеп-лицей || Мусрепова 8/2|| 01.01.1999|| қазақ|| || Ғ. Мүсірепов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/2, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 10, 10/2, 10/3, 12, 14, 14/1, Абылай хан даңғылы: 47, 55, 57, 57/1, 57/2, 59, 59/1, 59А, Ғ. Мұстафин көшесі: 1, 1/3, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, 5, 5/1, 7/1, 7/2, 9, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 38, 40, 42, 44, 46, VIP қалашығы, VIP елді мекені . (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ЖББМ-ке);. Ғ. Мүсірепов көшесі: 1, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9,. Абылай хан даңғылы: 49, 49/1, 49/2, 49/3, 51,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6А, 8, 8А, 8/1, 8/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ) |- | Ахмет Байтұрсынұлы атындағы № 48 мектеп-лицей || Жирентаев, 15/2|| 03.01.2003|| қазақ|| || Жирентаев көшесі: 9, 10, 13, 13/1, 14, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/3, 20/1, 21, 22, 22/1, Қажымұқан көшесі: 13/1, 18, 18/2, 22, 26, 28 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ);. Қажымұқан көшесі: 12, 12Б, 12В, 14, 14/1, 16, Қ. Сәтпаев көшесі: 4, 4/1, 4/2, 6, 6/1, 8, 10 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ). |- | Райымбек батыр атындағы № 50 Қазғарыш» мектеп-лицей || ул. Куйши Дина, 6|| || қазақ|| || Б. Майлин көшесі: 3, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 8, 9, 11/1, 13, 14 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Тәуелсіздік даңғылы: 20, 22, 23, 23/1, 24А, 24Б, 25, 25-блок 1, 26, 26/1, 28, Күйші Дина көшесі: 2/1, 2/2, 4, 4а, 4/1, 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 28 МЛ-де);. Қ. Сәтпаев көшесі: 13, 13/3, 15, 17, 17/1, 17/2. Күйші Дина көшесі: 8, 8/1, 8/2, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 15. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ-да). |- | Мұстафа Шоқай атындағы № 51 мектеп-гимназия || Қараөткел, Аманат, 5|| 2005<ref>https://bilimdinews.kz/?p=271822</ref>|| қазақ|| || Аманат көшесі 4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 28, 30, 30/1, 32, 34, 36. Күншуақ көшесі 1, 2, 3, 4, 5/1, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Алтыбақан көшесі 1,5, 7, 9, 10, 10/1, 12, 19, 19/1. Ойтуған көшесі 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 17/1, 17/2, 18, 19. Шашу көшесі 1, 2а, 2б, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Ошақты көшесі 5, 7а, 10, 11, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 19/1, 19а, 20, 21, 23, 24, 24а, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 38, 40, 42, 44. Рудаки көшесі 2, 4, 6а, 10, 10а, 12, 14, 16, 18, 20, 22. Манатау көшесі 2а, 3, 3/1, 4, 5, 5/2, 6, 7, 8, 9, 11/1, 12, 13, 13/1, 15 ,17, 19, 21, 21/1, 23, 25, 27, 27а, 29. Сырымбет көшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 26/2, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 41. Қызылқұм таркөшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12. Бағаналы көшесі 2, 3, 5, 6, 6а, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 23, 25, 26, 29, 30, 31, 32, 34, 35, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44. Көкпар таркөшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22. Б.Момышұлы көшесі 16, 18, 18/1, 18/2, 20, 23, 23/2, 25, 27, 27а. М.Жұмабаев көшесі 17/1, 17/2, 17/3, 19/1, 21/1, 21/2, 21/4. Талғар көшесі 3, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 11 ,13,15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31. Қ.Сәтпаев көшесі 16/1, 16/3, 18, 19, 19/1, 20, 20/1, 20/2, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29/1; Б. Майлин көшесі 20/1, 20/2, 20/3, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29, 29/1, 31. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де);. Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ-да). |- | Бейімбет Майлин атындағы № 52 мектеп-гимназия || Бурабай, 38|| 01.01.2006|| қазақ|| || Қобыланды батыр көшесі: 7, 7А, 7Б, 7В, 7Г, 7Д, 7Е, 7К, 7Л, 7М, 7Н, 4, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 24, 26, 28, 30, 32, 34, 34/1, Дегерес таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7/1, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, Дегелен таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, Ақарыс көшесі: 1, 3, 4, 5, 5/1, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 27, 29, 30, 34, 35, 36, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46/1, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 61/1, Бекарыс көшесі: 1/1, 2, 4, 5, 5/1, 8, 9/1, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 21/1, 22, 23, 24, 27, 28, 29, 30, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 48, 50, 54, Жанарыс көшесі: 1, 2, 3, 6, 7, 7А, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 18, 24, 25, 27, 28, 30, 32, 34, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 46/1, 47, 49, 51/1, . Бұқтырма көшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 9, 10, 11, 11/1, 12, 14, 15, 15/1, 16, 17, 17/1, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27/1, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 40, 40а, 41,42, 43, 45, 46, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 68, 70, 72, 76/1. Ертіс көшесі: 2, 3/1, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 11а, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 14, 15, 16, 16/1, 17/1, 18, 18/2, 20, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 47, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 70. Жайық көшесі: 1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, 12,13,14,14/1,16, 16/1, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 25, 26, 27, 28, 31, 33, 35, 37, 37/1. Бурабай көшесі: 1, 2, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 25, 26, 28, 29, 30, 31, 32, 37, 37/1, 39, 41, 42, 43, 45, 46, 48, 52/1, 54, 56. Ыргыз көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 12, 14, 16, 19, 21, 21/1, 23. Есіл көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34/2, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 52а, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 58/1, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72,73, 74, 75, 76,77, 78. Жаркент көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46. ул.Шу: 1, 3, 5, 7, 9, 11, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31, 33, 39, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63а, 67, 69, 71, 73, 75. Ғ.Мұстафин көшесі: 2, 6, 6/1, 8, 10, 10а, 14, 18, 20, 26, 26б, 32, 32/1, 34, 36, 42, 54, 56, 60/1, 62, 64, 66а. Сілеті көшесі: 3, 4, 4а, 5, 6, 6/1, 7, 8, 9, 12,14, 15, 16, 18, 20, 22, 24, 28. Қозыбасы көшесі: 1, 3, 9, 13, 15, 19, 21, 23, 25, 27, 29. Ұ.Субханбердин көшесі: 14,18. Хантау көшесі: 2, 8, 10, 10а. Ш.Құдайбердіұлы даңғылы, 58. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да) |- | Бауыржан Момышұлы атындағы № 53 мектеп-лицей || Жилой массив Юго-Восток (правая сторона) . Қаркабат, 17|| 01.01.2006|| қазақ, орыс|| || Талғар көшесі 1,2,3-19 (тақ), Көкпар (барлығы), Зеренді 1-41 (барлығы), Көкорай 1-22 (барлығы), 23-41 (тақ), Қалба 2, 10-20 (тақ), Жанкент 71-157 (тақ), 96-204 (жұп), Құндызды 1-14 (барлығы), Қарқабат 1, 1/1, 3, 7, 9, 11, 13, 13/1, 17, Жайдарман таркөшесі 2-12, 12а (тақ), 3, Ақберен 1,3,5,7, Нұрлы 1-14 (барлығы), Келес таркөшесі (1-19 тақ), Ақсу-Аюлы 1-40 (барлығы), Қосалқа, Кемел 2-18 (жұп), Аксұңқар 2-19 (барлығы), Балқантау 110-126 (жұп), 180-нен жұп, 187-213 (тақ), Ақыртас 25-35 (тақ), Б.Момышұлы 4, 4/1, 6/1, 6/2, 6/3, 8/1, 10, 10/1, 10/2,12,14 (жұп), Қ.Сәтпаев көшесі 22-26/11 (жұп), 31, Берен көшесі 1-22; Шырайлы таркөшесі 1-13; Сайрам таркөшесі 1, 3, 7, 9, 11 (барлығы); Кеген көшесі 1-12; Мерей таркөшесі, 2-12 (жұп); Керуен таркөшесі; Жаңаөзен таркөшесі 2-12, Аршын көшесі, 1-14, 14 а, 14 б; Қ.Сәтпаев көшесі, 33 |- | [https://63.astana-bilim.kz/pasport?lang=kz № 63 мектеп-гимназия]|| жилой масив «Юго- Восток»                   (левая сторона) Лепсі 38|| 2010|| қазақ, орыс|| || Есіл, Шу, Лепсі, Іле, Еділ, Қошқарбаев көшесі, 68, 72, 80, 80/1, Астана- Қарағанды тасжолы, 23, 23/2 («Денсаулық Бақыт» ТК) |- | [https://cdn1.kdt.kz/files/sites/1383501720745699/files/%D0%9C%D0%95%D0%9A%D0%A2%D0%95%D0%9F%20%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%AB/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B.pdf?_t=1740043936 № 64 мектеп-лицей]|| ул.Г.Мусрепова 15|| 01.01.2010|| қазақ|| || Қ. Рысқұлбеков көшесі: 16, 16А, 16/1, 16/2, 16/3. Ғ. Мұстафин көшесі: 21, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4, 21/5, 21/6, 21/7, 13/1, 15/1, 15/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17 (1/17), 17 (2/17), 17 (3/17), 17 (2/10), 17 (4/10), 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 22/1, 22/2, . Махтумқұлы көшесі: 3, 3/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 114 ЖББМ-те);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 23, 25/1, 25/2, 25/3, 25/4, 29/1, 31, 31/1, 33. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ-де). |- | [https://70.astana-bilim.kz/mektep-tolkujaty?lang=kz № 70 мектеп-лицей]|| жилой массив Юго-Восток /правая сторона/, Майқайын 1|| 01.01.2012|| қазақ|| || Тәуелсіздік даңғылы: 31/2, 31/3, 31/4, 33, 33/1, 34/1, 34/2, 34/8, 34/9, 34/10, 39, 43, 43/3, 44/5, 45/1, 47а, 47/2, 47/3, 47/4, 49/1, 49/2, 49/4, 49/5, Б. Момышұлы даңғылы: 2/6, 2/7, 2/8, 2/9, 2/10, «Ақбұлақ» т.а.: 2, 3, 4, А. Тоқпанов көшесі: 8, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 8/6, Балталы көшесі: 14-20/1, Арқат таркөшесі: 7/1, Тарлан таркөшесі: 1-19, Шертер көшесі: 1-18, Майқайын көшесі: 1-18. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Б. Момышұлы даңғылы: 7, 9, 11, 13/1, 13/2, 13/3, 13А, 15А, 15/2, 15/3, 17, 17/2, 19, 19/1, 19/2, Тәуелсіздік даңғылы: 38/2. Жайдарман таркөшесі: 1, Арғанаты көшесі: 33-51 (тақ сандар), Балбырауын көшесі: барлық үйлер. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де) |- | № 92 мектеп-лицей<ref>https://92ml.edu.kz/o-shkole</ref>|| Дауылпаз 1/1|| 2021 || қазақ, орыс|| || Б. Момышұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/4А, 2/4Б, Амман көшесі: 2, 2А, 2Б, 4, 6, Дауылпаз көшесі: 7/2, Ақыртас көшесі: 1-21, Балталы көшесі: 2-12, Дауылпаз көшесі: 2-14. Шарль де Голль көшесі: 11, Романтиктер көшесі: 27. Тәуелсіздік даңғылы: 40, 40/3А, 40/4, 40/6, 40/7, 40/8. Балқантау көшесі: 72/1, 74, 76, 78, 80, 84, 86, 88, 90, 90/1, 90/2, 96, 98, 100, 102, 106, 109, 163, 161, 159, 183, 181А, 179, 175, 169, 167, 165, 95, 97, 99, 10/1, 103, 105, 107, 109, 111, 113, 115, 117, 119, 121, 125, 127, 131, 133, 139, 141, 143, 145, 146, 147, Арғанаты көшесі: 1-19, 21, 23, 29, 31. Таскескен көшесі: 1-30, 32, 38, 40, 42, 46, 48, 50, 54, 56, 58, 60, 62, 64, 66, 68, 70, 72, 74, 76, 78, 80, 84. Айнакөл көшесі: 103-163, Кеңгір көшесі: 1-19, 21, 23, 25. Қарасаз көшесі: 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, А.Тоқпанов көшесі, 20, 22 |- | [https://114-astana.edu.kz/ № 114 жалпы білім беретін мектеп]|| Ілияс Жансүгірұлы көшесі, 1|| 2025|| || || Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/1, 2/2, 2/4, 2/6, 2/7, 3, 4, 4/3, 4/4, 5, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 24/1, Манас көшесі: 23/1, 23/5, 23/7, Абылай хан даңғылы: 2, 3, 3/1, 4, 4/2, 5/1, 5/2, 5/3, 5А, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 6/7, 9, 9/1, 9/2, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2;. Орыс тілінде оқытатын сыныптар:. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 21, 22/1, 22/2, Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17/3, 17/4, 17/6, 17-блок 1/10, 17-блок 1/17, 17-блок 2/17, 17-блок 3/17, 17-блок 4/10, 19/1, 19/2, 19/3, Қажымұқан көшесі: 13Б, 15 |- | № 116 жалпы білім беретін мектеп || Юго-Восток (оң жақ), Мұқан Төлебаев көшесі, 3|| 2025|| || || Айнакөл көшесі: 1/1, 2, 3, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 19, 21А, 22А, 23, 27, 28, 29, 29А, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 41, 42/1, 46, 47, 48, 50, 54, 54А, 56, 56/1, 58, 58/1, 60, 63, 65, 67, 69, 71, 73, 75, 77, 79, 81, 83, 85, 87, 89, 91, 93, 95А, 97, 101, 103/1, Арқайым көшесі: 1, 7А, 11, М. Төлебаев көшесі: 4, 5, 5А, 5Б, Орхон көшесі: 2, 2А, 6/1, 8, 8А, 10, 12, 16, 29, 36, 37, 39, 41, 43, 44, 45, 46, 48, 49А, 55, 57, 57/2, 63, 65, 67, 69, 71, 73, Шаттық таркөшесі: 1, 1А, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 20, 20/1, Қызылкөл таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 17, 18, 18/1, Теміртау таркөшесі: 1А, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 18/1, 19, Қызан таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, Сұлутөбе көшесі: 1, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27А, 29, 31, 33, 35, 37, 39, 41, 43, 45, Жалаңтөс көшесі: 2, 4, 6, 10, 10/1, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 22/1, Арал таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, Б. Момышұлы даңғылы: 22/2, 22/4, 22/5, 22/6, 22/7, 22/8, 22/9, 22/12, 24/18, 24/4, 24/5, 28/4, 28/5, 28/7, 28/8, 28/10, 28/12А, 28/15, 28/17, Майдақоңыр көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 20/2, 22, 22А, 24, 24А, 26, 30, 32, 34, 36, 54, 54/1, 56, 58, Бозторғай көшесі: 6, 8, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Ер Тарғын көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 8/1, 9, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 22, 23, 24, 25/1, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 46, 48, 49, 50, 51, Ер Көкше көшесі: 1, 3, 5, 11, 13, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 33, 33/1, 39, 43, 45, 47, 49, Ер Қосай көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 16/1, 22, 24, 26, 34, 36, 40, 42, 44, 46, 48, 50, 52, Р. Қошқарбаев даңғылы: 39, 41, 43, 43/2, 45, 45А, 45Б, 45/1, 54А, 56, 56/1, 60, Қордай көшесі: 2, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 20, 22, 23, 24, 25, 25/1, 26, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36/1, 39а, 40, 41, 43, 44, 45, 46, 49, 51, 52, 53, 54, 57, 58а, 59, 61, 63, 63/1, 65, 67, 69, 70, 71, 71/1, 71/2, 72, 73, 75, 77, 79, Отыкен көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 15, 16, 17, 19, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 36, 44, Құмкент көшесі: 3-58, 60, 62/1, 66, Сартай таркөшесі: 1-16, Сарыағаш таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7, 9, 10, 17, 19, Сарқан көшесі: 2-54, Түлкібас көшесі: 1-58/1, Мойынты көшесі: 1-56, Баянтау көшесі: 1-49, Алмалы өткелі: 3, 5, 7, Бөрілі көшесі: 2-52, Енесай көшесі: 2-16, Ө. Жәнібек көшесі: 42, 45, Жанкент көшесі: 3-86, Масаты көшесі: 1-59, Бесбалық көшесі: 7-18, Ақкөл өткелі: 1-12, Қаратал көшесі: 1-34, Ақшатау өткелі: 1-11/1, Таскескен көшесі: 33-130, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы көшесі: 2-17, Шабыт таркөшесі: 4-6, М. Жұмабаева көшесі: 29/2-34/7А, Балқантау көшесі: 8-93, Бесшалқар көшесі: 2А-18, Обаган көшесі: 4-30, Коныраулы көшесі: 3-9, Абылай хан даңғылы: 52-64 |- |'''[https://nurorda.edu.kz/ Школа-лицей «NURORDA»]''' |Улица Касыма Аманжолова, 34 Юго-Восток (правая сторона) ж/м, |2007 | | |Жеке меншік |- |'''[https://spectrum.edu.kz/ru Spectrum International School]''' |Проспект Ракымжан Кошкарбаев, 11 Юго-Восток (правая сторона) ж/м |2008 | | |Жеке меншік |- |'''[https://riviera.edu.kz/ Riviera International School]''' |Проспект Бауыржан Момышулы, 1/1 | | | |Жеке меншік |- |[https://flagmanschool.edu.kz/ Физико-Технический Лицей Flagman Флагман] |Проспект Шакарим Кудайбердыулы, 22/1, | | | |Жеке меншік |- |[https://miras-astana.kz/ Мирас Международная частная школа] |Улица Куйши Дина, 34 |1999 | | |Жеке меншік |- |[https://bluesail.edu.kz/ Blue sail Astana] |просп. Абылай Хана, 28/1 |1992<ref>https://bluesail.edu.kz/</ref> | | |Жеке меншік |} == Байқоңыр ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983315?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [http://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-tolk-zhaty.html Жамбыл Жабаев атындағы № 4 мектеп-гимназия]|| Ш.Айманова 3 || 1907, 1919 қайта ашылу кеңес өкіметі, 1958 жңағимарат, 2003 жылы 700 орындық қосымша ғимарат салынды<ref>https://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-shezhiresi.html</ref>|| қазақ|| Қазақ-татар медресесі, 1940 жылы Жамбыл атында | С. Торайғыров көшесі: 1, 2, 3, 3/1, 4, 4А, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 4/6А, 4/6Б, 4/7, 4/8, 7/1, 7/2, 7/5, 7/6, 7/7, 36, 93А, 93Б. С. Сейфуллин көшесі: 33, 35, 40, 41, Республика даңғылы: 34/2, Қарағанды көшесі: 21, 21А, 21Б, 23, 25/3, 36, 36/1, 38. С. Рахымов көшесі: 91, Ш. Айманов көшесі: 1/1, 1/2, 1/3. Ж. Аймауытов көшесі: 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 3 МГ-де);. Ж. Аймауытов көшесі: 3/1, 3/4, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 7/3, 7/4, 7/5, 7/6, 8/2, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 9/8, 9/9, 9/10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4, 12/5, 33, 49Б, С. Рахымов көшесі: 115А, 115Б, 117А, 17/1, 123, Қарағанды көшесі: 51, 51/1, 51/2, 53, 55,. А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/5, 27/6, 27/7, 27/8, 27А, 27Б, 40/1, 40/2, 40/3, 40/4, 40/4А, 40/5, 40/7, 40/7А, 40/7Б, 40/8, 25/1, 29/1, 29/2, 29/3, 29/4, 29/5, 41А, 23/3, 30Б, 31/3А, 31/4, 31/5, 31/6, Ш. Айманов көшесі: 5/1, 5/2, 5/3, 5/3К2, 5/6, 5/7, 5/8, 10/1, 10/2, 10/3, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4А, 12/6А, 12/7, 12/5, 12/6, 12/8, 12/8А, 12/8Б, 12/9, 12/10, 12/11, 14/3, 14/4, 14/5, 14/7, 14/11, 14/10, 14/8А, 14/8Б, 14/1, 14/2, 49Б, Республика даңғылы: 38, 40,. Бөгенбай батыр даңғылы: 60/5, 60/6, С. Жүнісов көшесі: 18, 20, 20А, 20А/2, 20Б, 22, 22/2, 28, 29, 30, 31, 31А, 32, 32Б/2, 32Б/3, 33, 33А, 33Б, 34, 34Б, 35, 36, 37, 37А, 39, 41, 42, 43, 43А, 45, 47, 49, 44, 44/3, 44Б, 46В, 46В/2, 45А, 46/1, 46/2, 48/1, 48/2, 50, 52, 54, 56Б, 58Б, 60А, 60Б, 60В. Ш. Уәлиханов көшесі: 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2,. С. Торайғыров көшесі: 6/2, 6/3, 6/4, 10/1, 10/2, 11/4. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де). |- | [https://5.astana-bilim.kz/ № 5 гимназия]|| Ж. Тархана, 16|| '''''1965''''' || қазақ, орыс|| || Кравцов көшесі: 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9,. Пушкин көшесі: 1, 2, 2/1, 3/1, 4, 6, 6/1, 7, 9,. А.Жұбанов көшесі: 1, 3, 3/1, 3/2, 4, 5, 6, 9, . Брусиловский көшесі: 1/2, 1/3, 2, 3/1, 3/2, 3/3, 4. Макаренко таркөшесі: 4, 6, 8, 10, Янушкевич көшесі: 1, 1/2, Иманов көшесі: 44, 50/1, Жәнібек Тархан көшесі: 17 |- | № 8 мектеп-лицей || улица Сәкен Сейфуллин,50|| 2017 жылы жабылды?<ref>https://informburo.kz/novosti/v-astane-shkoly-8-zakryli-a-detey-otpravili-po-drugim-uchebnym-zavedeniyam.html</ref>|| қазақ|| || Жангелдин көшесі: 33А-48/5, Әлімжанов көшесі: 45-77,. Қарағанды көшесі: 58/4-137, Толстой көшесі: 1-32, Асанқайғы көшесі: 75/1-146, Уәлиханов көшесі: 22/2-28/6,. С. Жүнісов көшесі: 72-110А, Лермонтов көшесі: 1-28, Абыралы таркөшесі, Жиенқұлов көшесі, Биші Қайың таркөшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де);. Тараз көшесі: 14-20/7, Абай көшесі: 50, 63, 65/2, 65/3, 67, 67/1, 67/2, 69/1, 69/2, 71/1, 73/2, 73/4,. А. Сембинов көшесі: 7, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 12/1-26/1. С. Сейфуллин көшесі: 44/2-61/1А, Күлтөбе таркөшесі: барлық үйлер, Ж. Омаров көшесі: 123-192, Сырдария көшесі: 18-84, Садовая көшесі, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ЖББМ) |- | [https://10mektep-ns.edu.kz/mektep-tarihy/ Жұмабек Тәшенов атындағы № 10 мектеп-гимназия]|| улица Мәлік Ғабдуллин,7|| || қазақ, орыс|| || Республика даңғылы: 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6/1, 6/2, 8, 10, 10/1, 16, 16/1, 18А, 18Б, 18В, Иманов көшесі: 6, 10, 10/1, 10А, 12, Бараев көшесі: 1, 3, 5, 9, 9/1, 13, Ғабдуллин көшесі: 1, 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 6/1, 6А, 6Б, 8Б, 9/1, 9/3, 10А, 10Б, 10/2, 10/3, 11, 12, 12/1, 12/2, 12Б,. Иманбаев көшесі: 1, 3, 5, 5Б, 9В, М. Мәметова көшесі: 11, 13, Ғұмар Қараш көшесі: 36, 38, Рамазан көшесі: 33 |- | № 12 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс улица Қамысты,7|| || қазақ, орыс|| || Көксенгір көшесі: 1, 1А, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 16А, 18, 2, 20, 20А, 21А, 22, 23, 29, 3, 30, 31, 32, 32А, 32Б, 33, 37, 37Б, 40, 40А, 44, 46, 47, 47/1, 49, 5, 50, 6, 61А, 9, 9/2, 5/3, 3/2, 1/1, 1/2, 11, 4, 41, 41А, Ойыл көшесі: 1А, 2, 2А, 3, 5, 6, 9, 9А, 10А, 11, 12, 13, 13/1, 14, 15, 16, 17, 19, 24/А, 25А,. Махат көшесі: 1, 6, 9, 13, 22, 28, 34, 38, 38А,. Шет көшесі: 3, 3/1, 1, 12, Айнатас көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 14, 15, Сандықтас таркөшесі: 2, 4, 5, 7,. Чехоев көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 10, 10А, 10Б, 11, 13, 13А, 14А, 15, 15А, 19, 21, 26, 35, 36, 37, 39, Ырыс таркөшесі: 2, 3, 4, 5, 5А, 6, 6А, 9, 10, 14, 15А, 16, 17, 19, 23, 25, 26, 31, 31А, Дунаевский көшесі: 4, 5, 6, 7, 8, 8/1, 12, 14, 16, 18, 20, Жолымбет көшесі: 3, 4, 6, 8, 10, 10/1, 12, 13, 19,. Мұрадели көшесі: 1, 1/1, 1А, 6, 8, 9, 10, 11, 13, 12, 14,. Бестөбе көшесі: 1, 4, 5, 6, 7, 8, 13, 15, 18, 20, 24, 28, 28А,. Қамысты көшесі: 2, 3, 6, 7, 8, 10, 14, 15, 19, 20, 21, 26, 31/2, 37, 39, 38, 40/1, 40/2, 40/3, 45/2, 45/3, 47, 56, 58, 59, 62, 66, 69, 70, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 83, 84, 85, 86, 87, 89, 89Б, 89В, 89Г, 93, 95, 101, 103, 110, Қайрақты таркөшесі: 1, 2, 3, 4, Хачатурян көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, Аққайың таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 12, 22. Балтақөл тұйығы: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 12, 12А, 24 |- | Төлеген Айбергенов атындағы № 16 орта мектеп || Кенесары,81|| 1979<ref>https://egemen.kz/article/374873-aqyn-tolegen-aybergenov-atyndaghy-mektepke-45-dgyl</ref>|| қазақ, орыс|| || ул. Пушкина 15, 15б, 25, 25/1, 25/3, 31/1, . ул.Янушкевича 9/2, 9/3, 9/4, 10, 14/1. Абай даңғылы, 92/1, 92/2, 92/3, 96; ул.А.Жубанова, 14/1, 14/2, 14/5, 16/1, 17/1, 17/2, 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/5, 21, 21а, 22/2, 23, 24, 25, 25/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 31/1, 54а. . ул.Брусиловского 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, 12/5, 12/5к2, 12/5к3, 12/5к4, 12/6, 13/1, 13/2, 13/3,13/4, 13/5, 13/6, 14/1, 14/2, 14/3, 15/1, 15/2, 15/3а, 15/4, 15/5, 15/7, 18, 18/1, 20, 22, 22а, 26, 28. ул.Циолковского 1, 1/1, 3. пер.Циолковского 4, 6, 6/2, 8, 10, 10/3, 45. ул.Бейсекбаева 11, 14, 14/2, 19, 21, 21/1. ул.Кенесары 83/1, 85, 85/1, 85/3, 85/4, 87, 87/1, 87/2, 87/3, 87/4, 87/5, 87/6, 87/7, 89а, 89/1, 89/2, 89/3к3, 89/5, 89/6, 93; ул.Сембинова, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 20, 24, 24/1, 26, 26/1. ул.С.Сейфуллина, 54/2, 54/3, 54/5, 54/4, 54/6, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 56/4, 56/5, 56/7, 56а, 56/8, 56/9, 65, 65/1, 67, 69, 69/1, 69/2. ул.Егемен Казақстан, 6/1, 6/3, 6/4, 6/5, 8/1, 8/3, 8/4, 11, 12, 13. пр. Абая, 74а, 74/3, 74/4, 74/10, 76, 78, 80/1, 80/2, 87/1, 87/2, 88/1, 88/2, 92/1, 92/2, 92/3, 95, 95/1, 95/2, 96, 98б, 101, 101/1, 101/2. пер.Изобильный 1, 2-1, 2/2, 3, 4, 4-1, 5, 5/2, 6, 6/2, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, ул. Громовой 2, 5, 7, 9, 11; пер.Волгоградский 1,3, 4, 5, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20. пер.Одесский 1, 2/4, 3, 4 к2, 4 к4, 5, 6/1, 6/2, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1. пер.Севастопольский 4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 24/1, 30, 32, 34, 34/3, 36, 36/3, 40; пер.Минский 19, 21а, 21/1, 23, 32.. пер.Чайковский, 1,1а, 1б, 2, 3, 5, 7, 9, 11,13, 19, 21, 23, 25. пер.Лихачева, 56а, 58а, 60а, |- | [https://astana21.edupage.org/? № 21 орта мектеп]|| улица Кошке Кеменгерулы,4|| 1992<ref>https://edu-kz.com/mektep/shkola-21-v-astane</ref>|| орыс|| || Өндіріс көшесі: 1-27, 27-85, 27/1, 25/1, Бейнеу тұйығы. Теректі тұйығы, Сарыадыр тұйығы, Ақбидай көшесі: 11, 13, 14, 15, 29-47, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 18/1, 1-44, 17, 17/1, 17/2, 18, 21, 24, Суриков көшесі, Ақсу-Жабағалы көшесі, Сарытүбек көшесі: 1-33, Мұнайшылар көшесі: 21, 23-39, Матросов көшесі, Бектау көшесі, Көкшетау таркөшесі, Қостанай таркөшесі, Малахов көшесі: 23, 23А, 25, 25А, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39А. (орыс тілінде оқытатын 4 сыныптан бастап № 49 ОМ-те). |- | № 23 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,17|| '''01.01.1966'''<ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr/view?id=000000031</ref>|| қазақ, орыс|| || Ағадыр көшесі: 38Б-52/1, Сарықұм көшесі: 4-18А, Ақсенгір көшесі: 1-15, Өндіріс көшесі: 1/2-4/1, Ақпан таркөшесі, Ақпан тұйығы, Қарағайлы таркөшесі,. Кеншалғын көшесі, Сартүбек көшесі, Үшқоңыр көшесі,. Семенов-Тяньшанский көшесі, Ақжелкен көшесі,. Кербұлақ таркөшесі, Шаған таркөшесі |- | [https://27.astana-bilim.kz/history?lang=kz № 27 мектеп-лицей]|| Таха Хусейн 5/1|| 1984|| қазақ, орыс|| || Тәшенов өткелі: 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 7, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 9, 10. Таха Хусейн көшесі: 1, 2/1, 3, 3/1, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/5, 4/6, 4/7, 4/8, 4/9, 4/10, Тәшенов көшесі: 2, 2А, 2/1, 2/2, 2/3, 6, 7/1, 8, 8А, 8/1, 9/2, 9/3, 10, 10/1, 11/1, 11/2, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 13/2, 14, 15, 17, 17/1, 17А, 19, 23, 23/1. Мақын таркөшесі, Астрахан таркөшесі, Балқаш таркөшесі,. Ақкент таркөшесі, Есіл таркөшесі, Кравцов көшесі: 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 10/6, 12/1, 12/2, 12/4, 14/1.. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 54 МЛ-де):. А. Бараев көшесі: 2, 2/1, 6, 6/1, 8/1, 10, 10/1, 10/2, 10/4, 10/5, 10/6, 12, 14, 14/1, Кравцов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4/1, 6,. Таха Хусейн көшесі: 13, 13/1, 15, 15/1, 15/2, 15/3, 15А, 15/4 |- | [https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1 № 31 мектеп-гимназия]|| Кенесары, 49|| 1976<ref>https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1</ref>|| қазақ, орыс|| || Абай даңғылы: 28, 30, 32, 34, 40А, 41, 42А, 43, 44А, 45/1, 45/2, 46А, 49, 51, 51/2, 53/1, 57/1, 59, 59/1, 61, Отырар көшесі: 2, 2/1, 3, 4/1, 4/2, 4/3, 7, 8/2, 9, 10, 11, Республика даңғылы: 26, 26/1, 28, 30, Луи Пастер көшесі: 69, 73, 91, 93, 95, Кенесары көшесі: 42, 42/1, 44, 45, 46, 47, 50, 51, 54, 57/1, 61, 61/1, 63, Ж. Омаров көшесі: 10, 100, Уәлиханов көшесі: 9, 9/1, 9/2, 13, 15, 19, Иманбаева көшесі: 9, 11, Иманов көшесі: 7, 9, 11, Баянауыл көшесі: 1, 71, Тараз көшесі: 9, 10/3, 11/1, Ғабдуллин көшесі: 16, 17/1, 18, 19, 19/1 |- | [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]|| Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,23|| 2002|| қазақ|| || Тайбурыл көшесі 9а, 1, 7а, 7б, 13, 13/1, 13а, 15, 15/1, 16, 25, 28, 28а, 24, 30, 34, 34б, 36, 38а,38б, Ағадыр, Игілік, Майтөбе, Ашхабад, Ташкентская, Т.Шонанұлы, ул.Мұнайшылар, Жаңажол, Көк тамыр, Ақсай, Гоголь, Құрманғазы көшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 23 ОМ-те). |- | № 49 орта мектеп || Жилой массив Өндіріс Переулок Сарыадыр,3|| '''2005''' <ref>https://www.instagram.com/tv/CfGh9HMIPO3/</ref>|| қазақ|| || Саржайлау көшесі: 1-54, Саржайлау тұйығы: 1-12, Тоқтаров көшесі: 1-69, Жетісай көшесі, Крылов көшесі: 1-10, Өзен көшесі: 1-33, Сүгіралы көшесі: 1-30, Үстірт көшесі: 1-14, Қатаркөл көшесі: 1-14, Қатаркөл тұйығы: 1-14, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 45-142, Қ. Кеменгерұлы тұйығы: 13-76, Теңіз тұйығы: 1-17, Шиелі көшесі: 1-36. Сусамыр көшесі: 1-60, Ақкөл көшесі: 1-20, Шыңғырлау көшесі: 1-20, Ынтымақ көшесі: 1-15, Жезкиік көшесі: 1-20. Қызылжар көшесі: 1-23, Төңкеріс көшесі: 1-33, Шортанды көшесі: 1-25, Киелісай көшесі: 1-20, Қамқалы көшесі: 1-22 (39-разъезд), Найзатас көшесі, Шардара көшесі: 1-25, 34-59. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 21 ОМ-де) |- | [https://54sl.edu.kz/kz/ Ақселеу Сейдімбек атындағы   № 54 мектеп-лицей]|| Ш.Иманбаев, 4|| || қазақ|| || Ж. Тархан көшесі: 1/7, 1/8, 1/9, А. Бараев көшесі: 18, 18/1, 18/2, 21, 25, Рамазан көшесі: 67, 70А, 72, 74, 774А, 78, 82А, 84Б, С. Рахымов көшесі: 4, 22. Ш. Уәлиханов көшесі: 1, 3, 3/1, 4/4, 4/5, 4/6, 5, Тараз көшесі: 1/2, 1/3, 1/4, 1/5, Ғұмар Қараш көшесі: 68, 76, 78, 80, 82, 84, 87, 87/1, 91, 93, 95, 97, 99, Ағыбай батыр көшесі: 88, 92, 94, Иманбаев көшесі: 2, 5, 5Б, 7, 7Б, 7Г, 8, 8/1, 8/3. Ғабдуллин көшесі: 12, 12Б, 12/1, 12/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 10 МГ-де);. Иманбаева көшесі: 10, 10А, Иманов көшесі: 16, 17, 18, 18Д, 18/1, 18/2, 26. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 31 МГ-де);. Ш. Уәлиханов көшесі: 5, С. Рахымов көшесі: 36. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-те);. Кравцов көшесі: 1, 1/1, 1/2, Ж. Тархан көшесі: 2/6, 10, Асанқайғы көшесі: 1/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 5 гимназияда) |- | № 55 орта мектеп || Ж.Досмұхамедұлы 2|| || қазақ, орыс|| || Алтынқұм көшесі, Қыранқия таркөшесі: 1-11, Анар көшесі. Қарақұм көшесі, Шағыл көшесі, Әл-Фараби даңғылы: 11, 13/1, 17, 18, 18В, 19, 22, 25А, 26/6, 27/1, 28А, 30/1В, 35/1, 35/2, 47/1, 49, 49/3, 49/5, 53/2, 60, 64/1, 64/4, 68/1,. Сәдуақасов көшесі: 1, 1В, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 12, 13, 13А, 13Б, 14, 16, 17А, 18, 19, Ж. Досмұхамедұлы көшесі: 1Б, 4, 6, 8, 10, 12, Вячеслав көшесі, Сарысу көшесі, Ақжол көшесі, Жетіген көшесі: 35/1А, Угольный таркөшесі: 12А. 497 км: 1, 2, 3, 4 |- | [https://abai87mg.edu.kz/ru Абай Құнанбаев атындағы № 87 мектеп-гимназия]|| улица Амангелді Иманов,37|| 2019<ref>https://kazpravda.kz/n/askar-mamin-otkryl-shkolu-gimnaziyu-no87-imeni-abaya-kunanbaeva-v-nur-sultane/</ref>|| қазақ|| || Кенесары көшесі: 64, 70, 74, 80, 82, Жұбанов көшесі: 10, 10А, 11/3, 11/4, 13/2, 13/3, 13/4, 15/1, Б. Бейсекбаев көшесі: 2, 8/1, 8/2, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2,. Брусиловский көшесі: 5, 6, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 11/1, Макаренко таркөшесі: 1, 4, 6, 8, 10, Мирный таркөшесі, Фестивальный таркөшесі, Дубинин таркөшесі,. Киевский таркөшесі, Төрткүл таркөшесі, Мырзашөл таркөшесі, Радищев таркөшесі, Ломоносов таркөшесі, . Чичерин таркөшесі, Кенесары көшесі: 64, 74, 80, 82, 84. Иманов көшесі: 41, 42, 44, 50/1,. Янушкевич көшесі: 3, 5, 7/2, 7/3, 8, 8/1, 8/2, . Ж. Тархан көшесі: 9, Пушкин көшесі: 13. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-де) |- | № 119 орта мектеп || Аманкелді Иманов көшесі, 27а|| 2025<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/968167</ref>|| || || Кенесары көшесі: 52, 54, 56, 56/1, 56/3, 56/4, 56/5, 56/6, 56/7, 56/8, 56/8А, 56/9, 58, 62, 65, 67/1, 67/2, 67/3, 67/5А, 69, 69А, 73, 73А, 77, 77А, Луи Пастер көшесі: 91, 93, 95, 97, 99, 101, 101А, 115, 117А, 119, 119/1, 121, 123, А. Әлімжанов көшесі: 13, 15, 15-1, 17, Отырар көшесі: 12/2, 14/2, 14/3, 14/9, 15/6, 15/8А, 15/8, 15/10, 15/11, 15/12, 15/13, 15/14, 16/4, 16/8, 16/9, 16/10, 18, Сырдария көшесі: 11, 12, 13, 13А, 14, Б. Бейсекбаев көшесі: 1, 3, 9, 9/3,. Асанқайғы көшесі: 1, 2, 2А, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12, 16, 18, 20/2, 22, 24, 26, 34, 70А, А. Иманов көшесі: 2/1, 2/2, 2/3, 26, 28/3, 28/5, 28/6, 30/2, 30/3, 30/4, 30/5, 30/6, 30/9, 30/10, 30/11, 30/12, 32, 32/1, 32/2, 34, 36, Иманов таркөшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 16А, 17, 19, 21, 23, 25, 26, 27, 29, Ж. Тархан көшесі: 3/2, 3/3, 3/4, 3/5, 3/6, 3/7, 3/8, 3/9, 5, 5А, 5/1, 7, 7/1. А. Сембинов көшесі: 1/1, 1/4, 1/5, 1/6, 1/7, 1/8, 2/1, 2/2, 2/3, 3/1, 3/3, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/4, 7, 10/1, 10/4, Кулибин таркөшесі: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 5/2, 7, Училищный таркөшесі: 3, 7, В. Перов таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19, Сейхун таркөшесі: 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 35, 37, 41, Егемен Қазақстан көшесі: 1, 1А, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/7, 2/7А, 2/8, 3, 3/3, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 5, 5/7, 5/9, 5/10, 5/11, Гастелло таркөшесі: 2А, 3, 4, 7, 8, 9, 9А, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 15Б, 16, 17, 19, 21, 23. Ғұмар Қараш көшесі: 88, 90, 94, 94/2, . Баянауыл көшесі: 85А, 85/1, 87, 87А, 88А, 92, 94, 95А, 96, 97А, 98, 99, 99А, 101, 102, 104, 106, 113, 115, 117,. Тараз көшесі: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3/4, 3/7, 5/1, 5/2, 5/2Б, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 6, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 10/1, 10/2, 10/2А, 10/3, 11/1, Мұхамед-Хайдар Дулати көшесі: 74, 76, 78, 78/1, 80, 82, 84, 86, 98, 100, 102, 104, 106, 108, 111, 113, 119, 121, 123, Ш. Уәлиханов көшесі: 8/2, 8/3, 8/4, 10, 10/1, 12, Абай даңғылы: 52/2, 52/4, 54/1, 54/3А, 54/4, 66, 66/1, 66/2 |} == Сарыарқа ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983284?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !Қызмет ету аймағы |- | Талғат Бигелдинов атындағы № 1 мектеп-лицей || Желтоксан, 9 || 1874, 2008<ref>https://www.instagram.com/sh_1_astana_/?hl=ru#:~:text=%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%8C%20%D0%B2%20150%20%D0%BB%D0%B5%D1%82%3A%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5,%D0%B8%D0%BC%D1%8F%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20(2023)%20%E2%9C%A8</ref><ref>https://newtimes.kz/eksklyuziv/182408-ot-prikhodskogo-uchilishcha-do-litseia-150-letniaia-istoriia-shkoly-v-astane</ref> 1989 жаңа екі ғимарат ескі ғимарт орнына салынды | орыс||1874 Бірінші приходское училище, 1992 математика-экономика лицейі №1 |мкр.Самал: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, Республика даңғылы: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 21, 23, 23/1, Ә.Мәмбетов көшесі: 2, 2/1, 4, 6, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 10, 12, 16, 20, Желтоқсан көшесі: 1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3, 3/1, 6, 7, 8, Бұхарбай батыр көшесі: 21, 24, 25, А.Иманов көшесі: 1, 2, 4, Ағыбай батыр көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 5, М.Әуезов көшесі: 1, 2, 4, Ғұмар Қараш көшесі: 3 '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар  № 10 МГ-да);''' Жеңіс даңғылы: 2, 4, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 8/1, 10, Кенесары көшесі: 16, 17/1, 19, 21, 22, 23, 24, 27, 29, 30, 43, Бейбітшілік көшесі: 1, 3, 5 '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 56 МЛ-де)''' |- | [https://2schoolastana.edu.kz/kz/ Ғафу Қайырбеков атындағы № 2 мектеп-гимназия]|| Сейфуллина, д. 19 || 01.01.1966<ref>https://sakura-nursultan.e-orda.kz/kz/school-registr/view?id=000000007</ref>|| қазақ, орыс|| |Абай көшесі: 27, Бейбітшілік көшесі: 23, 27, 29, 31, Жангелдин көшесі: 7, 8/1, 10, 11, 12, 14, 16, 20, 22, Желтоқсан көшесі: 12, 12А, 14, 15, 17, 18, 20/1, 22/1, 22/2, 23, 24/1, 26, 27, 27/1, 28, 29, 30, 30/1, 30/2, 33, 35 Жеңіс даңғылы: 16, 18а, 20, 23, 24, 24/1, 25, 26, 26а, 27/1, 28, Сейфуллин көшесі: 13/1, 22, 23, 24, 25, 26/1 Ж.Омарова көшесі: 53 |- | [https://mektep3-bilim.edu.kz/ru/shkola/o-nas.html № 3 мектеп-гимназия]|| Республики, 35 || 01.01.1941|| қазақ, орыс|| |Республика даңғылы: 25, 27, 29, 33, 34/2, 37, 39, 41/1, 43а, Абай даңғылы: 35, 37, Ж.Омаров көшесі: 64, Сейфуллин көшесі: 27/2, 29, 33, 34а, 34б, 35, М.Әуезов көшесі: 12/1, 15, 15/1, 16, 16/1, 17, 19, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, Жангелдин көшесі: 21, 26, 30, 32, А.Мәмбетов көшесі: 5, 5/1, 30, Бейбітшілік көшесі: 16/1, 20, 20а, 22, 24, 26, 28, Кенесары көшесі: 43 |- | [https://gim6ast.edu.kz/kz/about № 6 гимназия]|| Бөгенбай даңғылы, 47/1 || || орыс||1990 жыл средней школы №7 1991 год - средняя школа №7 реорганизована в школу-гимназию №7 2001 Акмолинская школа-гимназия №7 переименована в "Гимназию №6" 2007 №6 переименована в "Гимназию №6 имени Юрия Гурова 2008 год - произошло обрушение здания гимназии №6 им. Ю.Гурова по адресу Ауэзова 31 Коллектив учащихся и учеников был переведен в здание бывшего лицея №9 по адресу Сарыарка 20. |Жеңіс даңғылы: 34, Желтоқсан көшесі: 37, 37/1, 38/1, 40, 47, 49, 49/1, М.Әуезов көшесі: 29, 32, 32/1, 35, Бейбітшілік көшесі: 30, 32, 33, 34, 34/1, 35, 36, Республика даңғылы: 47, 49, Бөгенбай батыр даңғылы: 37, 39, 43/1, 43/2, 48, 50, 50/1, 52, Ы. Дүкенұлы көшесі: 1, 1а, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 13 '''(қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 62 МЛ-де);''' Желтоқсан көшесі: 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, Бөгенбай батыр даңғылы: 36, 36а ('''қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 2 МГ-да)''' |- | Ғали Орманов атындағы № 7 мектеп-гимназия || Бөгенбай Батыр даңғылы, 57 || 1990<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1625{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| қазақ, орыс|| |Республика даңғылы: 46, 48, 48/1, Бөгенбай батыр даңғылы: 53, 54, 54а, 55, 55/1, 56, 59, 61, 61а, 63, 65, 67, 67/1, 77/4, 81, Ш. Айманов көшесі: 9, 11, 16, 16/1, 18, 20, 22/1, Ы. Дүкенұлы көшесі: 15/1, 15/2, 16, 16/1, 17, 21, 21/1, 26, 28, 28/1, 30, 31/5, 32/1, 34, 34/1, 36, 37/1, 37/2, 37/3, 38, 38/1, Ш. Уәлиханов көшесі: 27, 27/1 '''Орыс тілінде оқытатын сыныптар:''' Ж. Аймауытов көшесі: 8/2, 8/4, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 10/1, 10/2, 10/3, 7/3, 7/4, 7/5, 8/5, 9/8, 9/9, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, С. Рақымов көшесі: 109, 110, 111, 113, 113а, 113б, 115, 115/а, 115б, 117, 117а, 119, 119а, 123, А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27а, 27/3, 29, 29/1, 29/3, 29/4, 29/5, 29/6, 31, 31/1, 31/2, 31/3, 31/4, 31/5, 93, 93/1, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/4, 27/6, 27/5, 27/7, 27/8 Павлов көшесі: 21, 29, 31, 33, 34, 35, 35/1, 35/2, 37, 38, 38а, 40, 42, С.Жүнісов көшесі: 7, 7/1, 16а, 20а, 22/2, 19а, 27, 29, 30, 30б, 32, 32а, 32/1б, 33, 34, 34б, 35, 36, 37, 41, 43, 43а, 44, 45а, 46а, 46/1, 47, 48/1, 49, 50, 52, 54, 58б, 60 б, 7д (барлық үйлер) |- | [https://zerde.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 9 Зерде мамандандырылған мектебі]|| Сарыарка, 20 || 2005 || қазақ, орыс|| | |- | Өзбекәлі Жәнібеков атындағы № 11 мектеп-лицей || Абая, 6 || || қазақ, орыс|| |Сарыарқа даңғылы: 11, 14, 16, 18, Кенесары көшесі: 1, 9, 13, 17/1, Күмісбеков көшесі: 1, 2, 4, Абай даңғылы: 8, 10, 10/1, 10/2, 18, Бигелдинов көшесі: 5, 7, 8, 9, 9а, 9/1, 10, 11, Айпара көшесі: 16, 17, Талшын көшесі: 13 |- | № 12 балабақша-бастауыш мектеп кешені || Қамысты, 7 || || || | |- | [https://13.astana-bilim.kz/pasport?lang=ru № 13 орта мектеп]|| «Промышленный, Шалкөде 5 || 1982|| || | |- | [https://14.astana-bilim.kz/ № 14 мектеп-гимназия]|| Московская, 23 || 1974<ref>[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| қазақ, орыс|| |Ә.Молдағұлова көшесі: 4а-24/1, Жеңіс даңғылы: 50, 52, 54, 56, 57, 59, 61, 63, 65, 67, 69, 71, 71/1, 71/2, 73, 75, 75/1, 75/2, 77, 79/1, Карауыл көшесі, Хмельницкий көшесі, Затаевич көшесі, Мыңарал көшесі (барлық үйлер), Майқұтов көшесі, Маралды көшесі, Найзақара көшесі (барлық үйлер), Берел көшесі: 11/4-тен бастап соңына дейін, Бекетай көшесі: 7/2-ден бастап соңына дейін, Потанин көшесі (барлық үйлер), Керегетас көшесі, Дальний таркөшесі, Сеченов көшесі, Сарыбұлақ көшесі: 15а, 36, 38, 40, 42, 44, 44/3, 46, 48, 50, Мәскеу көшесі: 13/1, 13/3, 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, 15/5, 17/1, 21/4, 27, 29, 31 |- | [https://astana-lizei15.edu.kz/ru/istoriya-shkoly/ № 15 мектеп-лицей]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|| Сарыарка, 48/1, немес Сарыарка 20 | 1956, жаңа ғимарат 1963<ref>https://www.instagram.com/school15.astana/</ref> | қазақ, орыс|| средней школы имени А. Матросова |Мәскеу көшесі: 24, 26/1, 30/1, 32, А.Ділманов көшесі: 22/1, Сарыарқа даңғылы: 46, 48, 48/2, 48/3, 50, Бестерек көшесі: 3, 3а, 18, 21, 32, Жеңіс даңғылы: 37, 37/1, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 43/2, 43/3, 43/4, 45, 45/1, 45/2, 45/3, 49, 49/1, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 55, Бөгенбай батыр даңғылы: 31, 33, 35 |- | [https://18.astana-bilim.kz/historia?lang=ru № 18 орта мектеп]|| Бөгенбай Батыр, 17 || '''1981''' || қазақ, орыс|| |Мәскеу көшесі: 4, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2, 13, 14/3, 16/2, 16/3, 18, 18/1, 18/2, 18/2а, 18/3, 20, 20/1, 20/2 Сарыбұлақ көшесі: 4а, 6, 8, 10, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 28а, 30, 34, Берел көшесі: 1-31, Бекетай көшесі: 1/4-6/4, Разинның 1-ші және 2-ші таркөшелері, Загородный таркөшесі, Шидерты таркөшесі, Домбыралы көшесі, С.Разин көшесі, Бестерек көшесі Жамбыл көшесі: 31, 32, 34, 34а, 36, 36а, 36в, 36/1, 38, 40, 40/1, 42, 44, 45, 45а, 46, 48, 55, 57, 59, 58, 69, 71, 75/1, 75/2, 77, 79, 81-2/1, 83, Сарыарқа даңғылы: 32, 35, 35/1, 35/2, 35/3, 36/1, 38, 42, 39, 41, 43, Бөгенбай батыр даңғылы: 3в, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/6, 7, 7/1, 21, 21а, 23/1, 24/1, 24/2, 28, 30, 32, 32/1, 34, А.Жангелдин көшесі: 1а, 3, Щорс көшесі: барлық үйлер. |- | № 19 орта мектеп || Тамшалы, 32 ??? || || қазақ, орыс|| |Герцен көшесі, Беляков көшесі, Күршім көшесі, Әулие ата көшесі: 1-64/1, /2, /3, 65-81, Шубин көшесі, Дулатов көшесі: 176, 177, 178, 180, 182, 184, Атакент көшесі, Карбышева көшесі: 1-28/1, Жалаулы көшесі,Ойжайлау көшесі: 1-20, Кентау көшесі, Ақшағыл көшесі, Ынталы көшесі, Кеншілер көшесі, Тасқұдық көшесі, Ұялы көшесі, Жосалы көшесі, Жерұйық көшесі: 1-13б, Жуков көшесі: 1-20, 49-77, Придорожный көшесі, Шілікті көшесі, Төлебаев көшесі, Бесшатыр көшесі, Тамшалы көшесі, Жароков көшесі, Медеу көшесі: 46-65, 46-111/1, Оқжетпес көшесі (Герценге, Шубинге дейін), Елек өткелі: 1, 1/3, 2/1, 6, 6/1, 8, 10, 12, 12/1, 12/2, 13, 14, 14а, 15, 16, 17, 17/1, 18, 19, 19а, 19/1, 25, Р.Дүйсенбаев көшесі: 2-72, 22-ші көше: 2, 49-шы көше: 3-14, Күршім өткелі: 3-13, Ш.Бөкеева көшесі: 11-42/1б Көктөрек көшесі: 1-41, Орда көшесі: 1-17/1 |- | [https://20mektep.ucoz.com/index/0-2 '''Ш.Айманов''' '''атындағы''' № 20 орта мектеп]|| Қарталы, 62 || 1960<ref>https://20mektep.ucoz.com/index/0-2</ref>|| қазақ, орыс|| |Чехов таркөшесі, А.Чехов көшесі: 2-57, Мұзтау көшесі Ш.Бейсекова көшесі: 7/1-13/9, С.Қожахметов көшесі, Ақан сері көшесі: 1-10, Алқатерек таркөшесі, М.Жәлел көшесі (жұп сандар) '''(қазақ тілінде оқытатын 11 сыныптар № 58 МГ-да);''' М.Дулатов көшесі (тақ сандар), Оғыланды көшесі, Абат-Байтақ көшесі, Оқжетпес көшесі: 2-86, К.Байсейітова көшесі: 33-90, Қарталы көшесі: 25-86, Құрақты өткелі: 3-22, Суворов көшесі: 22-44 '''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 61 МЛ);''' В.Бартольд көшесі, Шыршық таркөшесі, Қашаған көшесі, Сүмбе таркөшесі: 2-24, Тайсойған көшесі, Қоянды таркөшесі, Орда көшесі (тақ сандар) Қырыққыз таркөшесі, Қырат таркөшесі, Қараой таркөшесі, Мартылоги көшесі '''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 19 ЖББМ-де).''' |- | valign="top" |'''[https://25.astana-bilim.kz/about?lang=ru № 25 жалпы білім беретін мектеп]''' |Ы.Алтынсарин 9 (улице Тимирязева, 17.) |'''1965''' |қазақ, орыс |'''Средняя школа № 25 имени Победы''' | valign="top" |Жеңіс даңғылы: 66, 70, 72, Біржан сал көшесі: 2, 6 ,8, Ә. Молдағұлова көшесі: 27а, 29, 29а, 29б, 29г, 33, 37, 37/1, 39, Бейбітшілік көшесі: 75, 77, 77а, 79, Алтынемел көшесі: 1, 3, 5, 7, 8, Ы.Алтынсарин көшесі: 6, 6/1, 7, 7/2, 8, 10, 14, И.Құтпанұлы: 3-32,33, 33/1, І.Есенберлин көшесі: 11, 11/1, 12, 13, 13/1, 14, 15, 15/1, 16,16/1, 18, 19, 20, 20/1, 21, 21/2, 22, 23, 23/1, 24, 26, 27/1, 28, 29, 30, 32, 38; Гете көшесі: 10, 22/1. ('''қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 46 МЛ-де'''): Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, Есенберлин көшесі, 30, 32, 38, Республика даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37, 37/1, 39 |- | valign="top" |'''[https://www.26astana-mektep.edu.kz/kz/o-shkole#:~:text=%D0%92%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83%20%D0%93%D0%A3%20%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81,%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%B8%2C%2024. № 26 мектеп-гимназия]''' |Конституция 24 |2016 жаңа мәртебе <ref>https://www.inform.kz/ru/aset-isekeshev-otkryl-novuyu-stolichnuyu-shkolu-na-meste-avariynoy_a2943919</ref> |қазақ, орыс | | valign="top" |Конституция көшесі: 18, 20, 20/2, 22, Қарасай батыр көшесі: 20, 22, 22/1, 22а, 22б, 22в, 22г, 24/1, 24/2, 26, 26/2, 29, 31. К.Байсейітова көшесі: 2, 4. Қарталы көшесі: 3а, 3/1, 5/1, |- | [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]|| Тайбурыл, 23 || 2002 || || | |- | [https://35.astana-bilim.kz/about?lang=kz Нәзір Төреқұлов атындағы № 35 мектеп-лицей]|| Абая 9/1 || 1991|| қазақ, орыс|| |Абай даңғылы: 1, 1/1, 1/2, 3, 3/3, 3/4, 3/5, 5, 5/1, 9, 11, 11/1, 15/1, 18, 21; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 8, Сейфуллин көшесі: 1, 2, 2в, 2/2, 3, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 6/1, 7,  8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 13/1, 14, 14/2, 14/3, 14/4, 18, 18/1, 18/2, 18/4, 18/5, 20, 23, Челюскинцев көшесі: 71, 73, 73а,75, 77, 79, 83/2, 84, 90, 94;  Ж.Омаров көшесі: 16, 18, 19а, 20, 20 б, 22, 24, 25, 27, 47А, Талшын көшесі: 14, 18, 41, 41а, Сарыарқа даңғылы: 15, 17, 19,  22/1, 24, 26/1, 28, Жеңіс даңғылы: 17, 17а, 17б, 17в, 19, 21, 23, 25, 27/1, 31, Ә.Жангелдин көшесі: 4, 6; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 9, 9/1, 9/2;   |- | [https://36mektep.edu.kz/# № 36 орта мектеп]|| Қарасай батыр, 7 || 1936 || орыс||В 1936 году в Акмолинске построено двухэтажное здание школы, получившее номер 30, который она носила до 1958 года. В 1958 году школе присвоили №63, В 1977 году школе дали №107, В 1997 году она получила №36. В 1968 году к школе пристроили помещение, её площадь увеличилась вдвое.<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1682{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Қарасай батыр көшесі: 2в, 6, 15, 16, 25, 25/1, Конституция көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 24/1, 26/1, Бұланты көшесі: 3, 4, 5, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, М.Дулатов көшесі:  2, 2а, 4, 4а, 6, 14, 18/2, 18а, 20, 22, 22/2, 24, 24/2; Жартас көшесі: 1, 2, 3/4, 7;  Ш.Бейсекова көшесі: 15/2, 15/2а, 15/3, 15/4, 15/5, 15/6, 15/7, 15/8, 15/9, 17/1, Гагарин көшесі,  Баркытбел таркөшесі, 28, С.Мұхамеджанов көшесі: 1-43, Абат-байтақ көшесі: 2-10/1, Ұланбел көшесі: 1-7, Есенберлин көшесі: 1, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 8, Біржан сал көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, ул.Гете 1, 1/1а, 3, 4, 4 а, А.Диваев көшесі, К.Байсейітова көшесі: 3, Ақбұғы көшесі 1-8/1, Үшқара (барлық үйлер), Шынтас таркөшесі, 8а ('''қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 61 МЛ-де''') |- |''<u>[https://39.edu.kz/ № 39 кешкі (ауысымды) мектеп]</u>'' |''<u>Ә.Молдағұлқызы, 22</u>'' |2000? |''<u>қазақ, орыс</u>'' |2000 жылы «№ 1 кешкі мектеп»КМҚК «№ 39 кешкі (ауысымды) мектеп» КММ болып қайта құрылды. | |- | [https://40.astana-bilim.kz/all?lang=kz Әлкей Марғұлан атындағы № 40 мектеп-лицей]|| Көктал кенті, Д.Бабатайұлы, 24 || 1997|| қазақ||«Ишим Астана» АҚ ''№ 1 толық емес орта мектеп'' ''1997 жылдан'' «Көктал орта мектебі» 1998 бастап |Ж.м. Көктал 1 мекенжайлары: Актау көшесі: 1-13, Көкжиек көшесі: 1-6, Байқоныр көшесі: 1-58, Өркен көшесі: 1-18, Жетісу көшесі: 1-19, Болашақ көшесі: 13-120, Күлтұма көшесі: 1-29, Таңжарық көшесі: 1-30, Жаңақоныс көшесі: 1-70, 70а, Ақтубек таркөшесі: 1-11 Мойнақ көшесі: 1-14, Жаркөл көшесі: 1-28, Нұра көшесі: 1-7, Сүйінбай ақын көшесі: 1-70, Жұмбақтас көшесі: 1-8, Шымбұлақ көшесі: 1-10, Көктөбе көшесі: 1-7, Келешек көшесі: 1-10, Береке көшесі: 1-10, Талас көшесі: 1-13, Тайтөбе көшесі: 1-19, Гагарин көшесі: 1-9 Бидайық көшесі: 1-14, Жаяу Мұса көшесі: 1-47, Шортанбай ақын көшесі: 1-26, Естай көшесі: 1-48, Базарлық көшесі: 1-18, Ақтолқын көшесі: 1-12, Бастаңғы көшесі: 1-8, Бақтыбай ақын көшесі: 1-4/1, Көкжиек көшесі: 1-18, Аққорған көшесі: 1-10, Кербез, Перне көшелері, Абайдың 150 жылдығы көшесі: 1-22/1, Басықара, Мөңкеұлы, Сұлама көшелері, Изенді, Сонар көшелері, Ақыт Үрімжіұлы, Сырғалы, Күршім көшелері, Бәсіре, Батығай көшелері, Майлыкожа ақын, Шөже ақын көшелері, Найзақоңыр, Сәйгүлік көшелері, С-191, С-192 көшелері, Школьная, Новая көшелері, Алмалық көшесі, Нарын көшесі: 14-28, Сұлукөл көшесі: 15-35, Еңлік-Кебек, Ақ қайың көшелері, Нұрбесік, Ардагерлер көшелері: 15-38, Дайрабай таркөшесі, Сұлукөл көшесі: 8, 14, 14/1, Шұғыла көшесі: 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 7, 8/1, 9, 10, 14а, 17, 18б Титов көшесі: 4/1, 15-29, Қайыңды көшесі: 20-46 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 41 ЖББМ)''' |- | № 41 орта мектеп || Көктал кенті, Ардагерлер, 1а || 05.01.1970|| орыс|| |Ардагерлер көшесі: 1-12, 12а-31, 32-38, Ақтау көшесі: 1, 3, 4, 5, 7, Д. Бабатайұлы көшесі: 1-29, Аққорған көшесі, Новостройка көшесі, Сұлукөл көшесі: 3, 5, 7, 7/1, 7/2, 9, 11, 13, Шыңғыстау көшесі: 1-17, Болашақ көшесі: 1, 1в, 2, 2/2, 2а, 3-11, 13-120, Шұғыла көшесі: 1/1, 1/2, 2/1, 2/2, 2, 3, 3/2, 4/1, 4/2, 5, 6/1, 6/2, 7, 7/1, 7/2, 9/3, 9/4, 10/1, 10/2, 11-13/2, Көкжиек көшесі: 1/1, 1/2, 3/2, 5/3, 5/4, 5/5, 2/6, 2/7, 2/8, Титов көшесі: 2, 2а, 3-14, Қайыңды көшесі: 1-14а, 16, 18, 18/1, 18/2, Алмалық көшесі: 2, 3, 4, Нарын көшесі: 1-12, 14-18, 12-1 көшесі: 4, 6, 8, 10, 12, '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар''' '''№ 40 МЛ)''' |- | [https://komplex46.edu.kz/# № 46 балабақша-мектеп-гимназия кешені]|| А. Молдағұлов, 35 || 1994 || орыс||Немецкий гуманитарный образовательный комплекс |Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, Есенберлин көшесі, 30, 32, 38, Республика даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37, 37/1, 39 '''(қазақ тілінде оқытатын 5-11 сыныптар''' '''№ 25 ЖББМ-ке)''' |- | № 47 балабақша-мектеп-гимназия кешені || С.Сейфуллин, 21 || 1996 <ref>https://astanakids.kz/catalog/astana/gosudarstvennye-detskie-sady/42-gkkp-kgu-kompleks-detskiy-sad-shkola-gimnaziya-47</ref>|| орыс|| | Қазақстан Республикасы және Орта Азиядағы украин тілі мен әдебиетін оқытатын жалғыз оқу орны.<ref>http://www.kompleks-47.edu.kz/kz/biz-turaly.html</ref> |- | Қошке Кемеңгерұлы атындағы № 49 орта мектеп || Өндіріс, Сарыадыр, 3. || 2005<ref>https://www.instagram.com/reel/CfGh9HMIPO3/</ref>|| || | |- | [https://sh56.edu.kz/ru Шәкәрім атындағы № 56 мектеп-лицей]|| Челюскинцев 29/1, Улица Тарас Шевченко 3?<ref>https://sh56.edu.kz/ru</ref>|| 2006<ref>https://www.sh56.edu.kz/ru/o-nas-292216</ref>|| қазақ|| |Кенесары көшесі: 4, 4а, 4б, 6, 8, Шығанақ көшесі: 1, 1/1, 3, Т.Шевченко көшесі: 4, 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 10/4, Сарыарқа даңғылы: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 7/9,  Челюскинцев көшесі: 1, 5, Косыгин көшесі: 14, Тұран даңғылы: 3, 3в, 3д, 3/1, 3/2, 3/3, 3/4, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 5/7, 5/8, 5/9 «Газ аппаратурасы» т.а. үйлері, '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 11 МЛ);''' Сарыарқа даңғылы: 8, 8/1, Жеңіс даңғылы: 1, 3, 5, 5/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №1 МЛ).''' |- | [https://58bilim.edu.kz/mektep-tarikhi/ Ілияс Жансүгіров атындағы№ 58 мектеп-гимназия]|| Акан сері, 22 || '''2007-2008'''|| қазақ|| |Талапкерская көшесі, Атбасарская көшесі, Рауан таркөшесі, Қарталы көшесі: 5, 6, 8, 21/1, 95-150 А.Чехов көшесі: 56-68а, Сүмбе таркөшесі: 15-36б М.Жалел көшесі: 47, 73-85, Ақан сері көшесі: 16, 18, 24, 24/1, 32, 40/8, 47/1, 59/1, К.Байсейітова көшесі: 92-126, Жарсуат таркөшесі, Маралсой таркөшесі, Коғалы таркөшесі, Желдірме таркөшесі, Асаукөк таркөшесі, Д.Карбышев көшесі: 8/2, Фахд бен Абдулл Азиз көшесі, С.Мұхамеджанов көшесі: 44-110, Ш.Бейсекова көшесі: 3/1-5/10, Шақпақ көшесі (барлық үйлер) ('''орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 20 ЖББМ'''); Н.Тілендиев даңғылы: 16/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 18 ЖББМ);''' |- | № 60 мектеп-лицей || Кубрина, 21/1 || 2008 <ref>[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB.]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| қазақ, орыс|| |Кубрин көшесі: 2/1, 20/1, 22/1, 23/1, Боталы көшесі: 26, 26/1, 26/2, 26/3, 26/4, 26а, 26б, Абай таркөшесі: 2, 3, 4, 5/1, 5а, Абай даңғылы: 4а, Сарыарқа даңғылы: 29, 29/1, 31, 31/2, Күмісбеков көшесі: 9, 9/1, 9/2, 9а, 11, 12/2, 12/5, Б.Соқпақбаев көшесі: 1, 3, 4, 5, 6, Щорс көшесі: 12/2 |- | [https://61astana-bilim.edu.kz/%d0%b1%d1%96%d0%b7-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ Қаныш Сәтбаев атындағы № 61 орта мектеп]|| Қарталы улица Конституция,33?? | '''2008''' || қазақ|| |Қызылсу көшесі: 33-51, Аспара көшесі, Медеу көшесі: 10/1-31/3, 32-65, Өрнек көшесі, Қарталы көшесі: 1/1, 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 18, 18/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 8 март көшесі, Конституция көшесі: 21, 23, 25, 27, Ш.Бөкеева көшесі: 1-38/9, 40, Қазығұрт көшесі, Саққорған көшесі, Құрақты көшесі: 1-12, Карталинский таркөшесі, Суворов көшесі: 12, 14, 16 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 26 МГ);''' К.Байсейітова көшесі: 7, 8, 10, 10/1, 11, 13/1-27/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 36 ЖББМ);''' М.Дулатов көшесі: 54-64, Жидебай көшесі, Юбилейная көшесі, Жалын көшесі: 28-51, Медеу 32-65, Қарталы 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 20 ЖББМ).''' |- | [https://licei62.edu.kz/ru/o-shkole/nasha-istoriya № 62 мектеп-лицей]|| Московская, 41 || 23.01.2009 || қазақ, орыс|| |М.Әуезов көшесі: 38/1, 39, 41/1, 41, 42, 42а, 43/1, 44, 45, 45/1, 47, 48, 50, 52а, 54, 55, 55/2, 56, 57, 57а, 57/1, 57/2, 57/3, 59, Бейбітшілік көшесі: 40, 42, 42а, 44, 44а, 45, 47, 48, 49/1, 50, 52, 54, 55, 56, 58, 61, 63, 65, 67, 69, 71 (59-жатақхана), Республика даңғылы: 55, 57, 61, 71, 71/1, Ә.Молдағұлова көшесі: 30, 32, 34, 36, Желтоқсан көшесі: 48/1, Мәскеу көшесі: 38а, 38/1, Шеркала таркөшесі: 1-12/2, академик Скрябин бульвары: 6, Орлықөл көшесі: 15/2 |- |'''[https://65.astana-bilim.kz/ Мағжан Жұмабаев атындағы № 65 мектеп-гимназия]''' |улица Шәймерден Қосшығұлұлы,18/1 |2010 |қазақ, орыс | |Б.Соқпақбаев көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 14/4, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4, 18, 18/1, 18/2, 18/3, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 14, 16, 18, 1-ші Алматы көшесі (барлық үйлер), Е.Серкебаев көшесі: 3/1-12/7, С-303 көше: 2-2/5, Н.Тілендиев даңғылы, 1/2 |- | [https://67gymnasium.edu.kz/kz/o-shkole Ілияс Есенберлин атындағы № 67 гимназия]|| 188, 23/1 улица Шәймерден Қосшығұлұлы,23/1 || '''''2011''''' || қазақ|| |Б.Соқпақбаев көшесі: 20, 20/1, 20/2, 20/3, 20/4, 20/5, 21, 21/1, 23, 23/1, 23/2, 23/3, 25, 25/1, 25/2, 27, 27/1, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 20, 20/1, 21, 21/1, 22, 22а, 22б, 22/1, 22/2, 23, 23/2, 24а, 24/1, 24/2, 24/3, 24/4, 25, 25/1 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 65 МГ);''' Е.Серкебаев көшесі: 33, 33/1, 33/2, 33/3, 33/4 '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 80 МГ)''' |- | [https://68gymnaziya.edu.kz/ Міржақып Дулатұлы атындағы № 68 мектеп-гимназия]|| Көктал, Құсмұрын, 2 || 01.01.2011|| қазақ|| |Ақмола көшесі: 1-57, Ақтөбе 1-12, Ақсуат 1-21, Арқалық 1-66, Айыртау 1-4, Балқаш, Жезді 1-15, Зайсан 1-36, Құланөтпес 1-14, Кима 1-7, Қарасу 1-30, Қайнар 1-41, Кендала, Мойылды 1-30, Мыңжылқы 1-4, Моншақты 1-39, Тастық 1-22, Сарыөзен 1-27, Саумалкөл 1-4, 10, Сарыағаш, Ұлытау 1/1-29/1, Актөбе, Ақсу, Ақсуат, Арқалық, Айыртау, Балқаш, Жезді, Зайсан, Құланөтпес, Кима, Қарасу, Қайнар, Кендала, Мойылды, Мыңжылқы, Моншақты, Тастық, Сарыөзен, Саумалкөл, Сарыағаш, Ұлытау '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №41 ЖББМ).''' |- | [https://school80astana.edu.kz/ru Сәкен Сейфуллин атындағы № 80 мектеп-гимназия]|| 188, 17/2, улица Шәймерден Қосшығұлұлы,17/2 || || қазақ, орыс|| |Ш.Қосшығұлұлы көшесі 3/1, 3/2, 4, 6, 6/1, 7, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 13/1, 13/2, 13/4, 13/5, 13/6, 17, 17/1, 17/3, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, Жамбыл көшесі 8, 8/1, 8/2, 10, 15а, Е.Серкебаев көшесі 19/1, 21, 21а, 25, 31, Е-882 көшесі 3а, 5, 7, 15, 15а, Б.Соқпақбаев көшесі 10. |- | valign="top" |'''№ 105 жалпы білім беретін мектеп''' |Құсмұрын 2 |2024 | | |Ұлытау көшесі 44, 50, 50а, 50б, 50/1, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 51, 52, Қызбел көшесі, Бостандық көшесі, Ордабасы көшесі, Жарқайың көшесі, Ордабасы көшесі, Маятас көшесі, Баршын-Ұлытау көшесі, Наурыз-Ұлытау көшесі, Ақсу көшесі, Тарбағатай көшесі, Шаңтөбе көшесі, Торғай көшесі, Наурыз көшесі 54, Айдарлы көшесі, Шаңтөбе көшесі 11, 11/1, Тлендиев даңғылы 36, 38, 40, 42, 44, 44/1, 44а, 44/2, 46, 48, 50, 50/1, 50/2, 52, 52/2 '''(орыс тілінде оқытатын 6-11 сыныптар № 41 ЖББМ-те).''' |- | valign="top" |'''[https://106mektep.edu.kz/ № 106 жалпы білім беретін мектеп]''' |Бейбарыс Сұлтан, 15 |2024 | | |Қараменде би Шақаұлы көшесі 1, 3, 3/1, 3/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 11/1, 64, Бейбарыс Сұлтан көшесі 5, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 7, 9, 11, 12/1, 12/2, 12/3, 13, 13/1, 14, 23, 25, 25/1, 25а, 25/2, 25/3, 25/4, 27, 31, Е.Серкебаев көшесі 41, 43, 45, 47, Тлендиев даңғылы 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, Ч.Айтматов көшесі 77, 77/1, 77/2, 77/3, 77/4, 77/6, 77/7, 77/8, 77/9, 77/10, 77/11, 79, 79/1, Жайылма көшесі, Ж.Сейдалин көшесі, Бозбиік көшесі, Ақбөкен көшесі, Қызылкеніш көшесі, Сүйінбай ақын көшесі, "Мирный дом" тұрғын үй кешені, «Зеленая роща 1» СТ, «Зеленая роща 2» СТ, «Полянка» ПК, А.Тұрлыбаев көшесі 1-39, 150 жыл Абай көшесі 23-66, Арықты көшесі 4-28, Ж.Ақпаев көшесі 2-34, Қаражорға көшесі 1-13, Дәулеткерей көшесі 7, 8, 10, 11, 13, 15. |- | valign="top" |[https://bilnurqyz.edupage.org/ Лицей-интернат "Білім-инновация" для одаренных девочек] |Бердібек Соқпақбаев (ул 187) көшесі, 17 |2003<ref>https://bilnurqyz.edu.kz/ru/ru-about-us/</ref> |қазақ, орыс |Казахско-турецкий лицей-интернат для девочек. ГУ «Казахско-турецкий лицей-интернат для одарённых девочек» города Астана | |- | valign="top" |[https://urbancollege.edu.kz/ Urban School] |ул. Даулеткерей, 1 |колледж?? | | | |} == Сарайшық ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983291?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | № 13 жалпы білім беретін мектеп || Жилой массив Промышленный улица Шалкөде,5|| 1962 <ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1637 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260528091025/https://bilimland.kz/ru/directories/item/1637 |date=2026-05-28 }}</ref>|| қазақ, орыс|| || Шарбақты көшесі, 1-46, Көкарал көшесі, 1-44а, Бәйшешек көшесі, 1-80, Көкжелек көшесі, 1-52, Қапал батыр көшесі, 1-12, Балуан Шолақ көшесі, Шалқоде көшесі, 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, «Айсу» қонақ үйі, Атамұра көшесі, 1-36, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 1-37 («Шебсклад»), А-123 көшесі, 7-үй, (7-11 қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 57 ОМ-те) |- | [https://42.astana-bilim.kz/the_histony_of_the_scool?lang=kz № 42 жалпы білім беретін мектеп]||ЖМ Күйгенжар Жанатұрмыс 6/2 | 1992, жаңа ғимарат 2012|| қазақ|| || «Күйгенжар» т.а., |- | № 43 мектеп-қосымша білім беру орталығы || ЖМ «Мичурино», Алаколь, 18|| || қазақ, орыс|| 2000 дейін Мичуринская '''средняя школа'''<ref>https://bilimland.kz/ru/directories/item/1697 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260528091025/https://bilimland.kz/ru/directories/item/1697 |date=2026-05-28 }}</ref>|| «Мичурино» т.а. |- | [https://44.astana-bilim.kz/passpoutschool?lang=ru Рақымжан Қошқарбаев атындағы № 44 жалпы білім беретін мектеп]||ж/м: Интернациональный, Нурлыжол 8 | 1972, пристройка 2024|| қазақ, орыс|| || «Интернациональный» т.а. |- | [https://57-astana.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b8%d1%85%d1%8b/ Мәшһүр Жүсіп атындағы № 57 жалпы білім беретін мектеп]|| Промышленный, Шарбакты 46|| 2007|| қазақ|| || Атамұра көшесі, 1-36, Шалқоде көшесі, 1, 1/2, 2, 2б, 2/1, 9, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, 105, 107, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 2-16/3 («Шебсклад», «Силикатчик»), Құлагер көшесі, 12/6, М.Толебаева көшесі, 25, Сарын көшесі, 1-82, Н.Ахметбеков көшесі, 1-48, Масаты көшесі, 1-62, Тайқазан көшесі, 1-60, Бұлбұл көшесі, 1-35, Сүтбұлақ көшесі, 1-10, А-98 көшесі, Мәшһүр Жүсіп көшесі, 13, 15, Бозінген көшесі, Енесай көшесі, Шалкөде көшесі, 1, 2, 2б, 3, А-123 көшесі, 7, 8 (ТК «Nur Ali Apartments»), А-91 көшесі, 17, А.Бөлекбаев көшесі, 22, Қордай көшесі, 97, 99, 100, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №13 ОМ-те), |- | [https://www.72bilim-ns.edu.kz/ru/o-nas/passport-school.html № 72 мектеп-лицей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260528091025/https://www.72bilim-ns.edu.kz/ru/o-nas/passport-school.html |date=2026-05-28 }}|| А.Байтұрсынов, 25|| 2014|| қазақ, орыс|| || А. Байтұрсынұлы көшесі, 2, 12, 12/1, 17, 17/1, 17/2, 19, 23 блок А, 23 блок Б, 23/1 блок В, 23/2 блок Г, 27, 29а, 29б, 29/2, 31, 31а, Қ. Қуанышбаев көшесі, 14, 15, 15 блок А, 15 блок Б, Қ. Аманжолов көшесі, 32, 32/1, Р. Қошқарбаев көшесі, 13, 15. 26а, 26б, 28, 32 блок К, 32 блок Л, 32/2 блок Е, 32/3 блок И, 32/4 блок Д, 34, 36, С. Нұрмағамбетов көшесі, 29, 31, 31а |- | [https://73.astana-bilim.kz/mekteptolkyzhaty?lang=kz № 73 мектеп-лицей]|| А191, 2|| 2014<ref>https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163</ref>|| қазақ|| || Ж. Нәжімеденов көшесі, 12, 14, 14/1, 16, 16а, 16б, 16е, 20, К. Аманжолов көшесі, 20, 22, 22а, 24,, Ш. Қалдаяқов көшесі, 12, 15, 15/1, 17, 19, 19/1, 21, 21/1, 21/2, Депутаттық қалашық (К. Бекхожин, А. Байжанбаев, Ү. Құлымбетов, Аманжолов, Б. Қарашаұлы, М. Сағдиев, Қ. Оразалин, А.-23, А-24, Б. Әшімов, Қ. Мырзабеков көшелері), (орыс тілінде оқытатын сыныптар №113 ОМ-те);, Тәуелсіздік даңғылы, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 58, Райымбек батыр көшесі, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 91 МГ-ға) |- | Мұқағали Мақатаев атындағы № 74 мектеп-гимназия || Т. Жүргенов 29|| 01.09.2014|| қазақ|| || Қошқарбаев көшесі, 23, 25, 27, 27/1, 27/2, 29, 31, 37, 40, 40/1, 42, 44, 46, 46/1, 46/2, 48, 50, 50/1, 54а, 56, Қордай көшесі, 79, 79а, К. Әзірбаев көшесі, 2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 8, 10, 12, 47, Т. Жүргенов көшесі, 34, Айнакөл көшесі, 62, 62/1, 66 , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, К. Әзірбаев көшесі, 37/1, А. Бөлекпаев көшесі, 9, 9/1, 13, 14, 15, 16, Т. Жүргенов көшесі, 27, 27/1, Байтұрсынұлы көшесі, 39, 39/1, 39/2, 39/3, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №83 МГ-да) |- | [https://83.astana-bilim.kz/about_school?lang=kz Ыбырай Алтынсарин атындағы № 83 мектеп-гимназия]|| А.Байтұрсынов, 35|| ''2016'' || қазақ, орыс|| || Байтұрсынұлы көшесі, 33, 33/1, 37, М. Жұмабаев көшесі, 39, К. Әзірбаев көшесі, 14, 14/1, 16, 20, А. Бөлекпаев көшесі, 1, 3, 4, 8, 10, 10/1, 12, Қошқарбаев көшесі, 40, 40/1 |- | Мұхтар Әуезов атындағы № 86 мектеп-гимназия || Аманжол Бөлекбай 20|| 2018?<ref>https://enbek.kz/ru/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%B5/260696</ref>|| қазақ|| || Х. Доспанова көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, Т. Жүргенов көшесі: 26 (1, 2, 3-блоктар), 28, 28/1, 30, 32, А. Бөлекпаев көшесі: 17, 19, А. Байтұрсынұлы көшесі: 41 (1, 2, 3-блоктар), 43, 43 (1-блок), 43/2, 43/3, 43/4, А-75 көшесі: 2 (1, 2, 3, 4-блоктар) , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 83 МГ-да);, Қошқарбаев көшесі: 60, Орхон көшесі: 16, Қордай көшесі: 74, 76, 81, 82, 82а, 83, 85, 87, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, А. Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14а, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/3, 18, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те). |- | № 91 мектеп-гимназия || Храпатый, 10|| 2021<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/262086?lang=ru</ref>|| қазақ, орыс|| || Ш. Қалдаяқов көшесі 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 6,, А. Тыныбаев көшесі 2, 4, 5, 6, 6/1, 7, А-32 көшесі 1, 1/1, 3, 5, Панфилов көшесі 1, 1/2, 2, 3/1, 5, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, А. Храпатый көшесі 3, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 12, 13, 14, 15, 15/1, 17, 17/1, 19, 21, 21/1, 21/2, 23, 25, 25/1, 25/2 |- | [https://93ml.edu.kz/ № 93 мектеп-лицей]|| Ж. Нәжімиденов, 24|| '''2022''' || қазақ|| || Ш.Қалдаяқов көшесі: 23, 23а, 23/1, 23/2, 24, 25, 25а, 26, 26/1, 28, 44, С.Нұрмағамбетов көшесі: 19, 21, 21/1, 23, 23/1, 25, 25/1, 27, 27/1, Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, А.Байтұрсынұлы көшесі: 4/1, 6, 8, 10/2, 10/3, Ж.Нәжімеденов көшесі: 5/1, 6, 26/1, 28, 28/1, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те): |- | [https://astana98mektep.edu.kz/ru/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 98 мектеп-лицей]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|| Ж.Нәжмиденов көшесі, 8|| 2018, 2024 | || || Ж. Нәжімеденов көшесі: 2, 4, 4/1, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4; Ш. Қалдаяқов көшесі:,1, 3, 11, 13, Қ. Аманжолов көшесі, 26/1, 26/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 9/1, 9/2, 9/3, 11а. |- | № 102 жалпы білім беретін мектеп || Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 7|| 2024|| || || А.Байтұрсынұлы көшесі, 1, 3, 5, 9, Р.Қошқарбаев көшесі, 2, 8, 10, 10/1, Қ. Аманжолов көшесі, 28, 28/1, 28/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 11б, 11/1, 11/2, 11/3 |- | [https://www.102mektep.edu.kz/about-us/index.php № 112 жалпы білім беретін мектеп]|| А 102 көшесі, 39|| 2024 || || || А-108 көшесі: 20, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 34, А-130 көшесі: 1, 5, А-105 көшесі: 11, 20, 20/1, 20/2, А-102 көшесі: 4/5, 23, 27, 29, С.Шаймерденов көшесі: 4/2, , М.Төлебаев көшесі: 1, Қапал көшесі: 1/1, «Ақбидай» т.а. А-431 көшесі: 21 |- | № 113 Жайлы жалпы білім беретін мектеп || Шәмші Қалдаяқов көшесі, 38|| 2025|| || || Ш.Калдаяқов көшесі: 27/4, 29, 34, 40, 40/1, 40/2, 44, 51, 55а, 58, 58/1, 58/2, 59а, 60а, 60б, 61, Ж.Нәжімеденов көшесі: 7, 7а, 13, 13/1, 13/2, 15, 17, 19, 27, 29, 29/1, 29/2, 29/3, 31, 33, 34, 34а, 34/1, 34/2, 37, 39, 39/1, 44, 44а, 52а, 54/1, 62, 62 к1, 62 к2, 62 к3, 64, Т.Жүргенов көшесі: 3, 4, 5, 6, 10, 12, 14, 18, 18/2, 19, С.Шаймерденов көшесі: 4/3, А-29 көшесі: 1, 4, 6, 11, 29а, А-42 көшесі: 15, 17, 19, 21, 23, А-52 көшесі: 8, 8/1, Қ.Ахмедияров көшесі: 3, 12, 14, 16, 20, 22, 34, 23-16 көше: 2/2, 2/3, 2/4, 2/7, 2/8, 2/9, 2/11, 2/12, 2/13, 8, 12, 16, Ә.Қайдаров көшесі: 1, 3, 8, А-39 көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, С.Мауленов көшесі: 2, 3, 5, 7, 8, 10, 11, 13, 15, 17, 19, 18, 20, 20/1, 21, 27, 29, 31, 33, 37, О.Бөкей көшесі: 5, 10, Ұ.Қараманов көшесі: 2, 6, 20, Райымбек батыр көшесі: 31, 33, 41, 49, 51, 55, 57, 74, 76, 80, 80/1, 82, 82/1, 84, 86, 88, 94, 96, 98, ТК: «Zurich», «Florence», «Феникс», М.Жұмабаев көшесі, 38, «А-City» ТК, ул.М.Тынышбайұлы, 10, Орыс сыныптары: Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, Ш.Калдаяқов көшесі: 24, 26, 26/1, 28, А.Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/1, 16/3, 18, 20, 20/2, 20а, 36, 36а, 40, 67, С.Шаймерденов көшесі: 1, 8б, 8 |- | [https://baitursynov.binom.edu.kz/ «А.Байтұрсынұлы атындағы Binom school»]|| Промышленный, Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 49а | || || || А-91 көшесі: 12, 14, 16, А.Байтұрсынұлы көшесі: 20, 20а, 20/2,22, 30, 30/1, 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, 36, 36а, 38, 40, 47, 49, 49/1, 51, 53, 53/1, 61, 67, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, 6, А-92 көшесі: уч. 3, 5, С.Шаймерденов көшесі: 1, 2, 3, 5, 8, 8б, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, Малая, Веселая көшелері, , Bilim 1 - ул. Байтурсынова 30, Bilim 2 - ул. Байтурсынова 30/1, Birlik – Байтурсынова, Bailyq - Байтурсынова , Dauletti Qalashyq - Байтурсынова |- |[https://www.haileybury.kz/kz/astana Haileybury Astana] |Улица Ивана Панфилова, 4 |2011 | | |жеке меншік |} == Есіл ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983308?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://www.24mektep.edu.kz/kz/mektep-turaly-794156 Жүсіпбек Аймауытов атындағы № 24 орта мектеп]|| Пригородный, улица Арнасай,127|| || қазақ, орыс|| || Пригородный т.а., «Авиатор» саяжай қоғамы, «Garden Village» коттедж кенті, , Е-761 көшесі, 4а, 4б, 4в, 4г., Е-699 көшесі, 8, 8/1, Арнасай көшесі, 5а, 5б, Сарытоғай көшесі, 3а |- | № 59 мектеп-лицей || Сауран 5/1|| жаңа корпус қосымша 2023<ref>https://kazpravda.kz/n/chetyre-shkoly-otkryli-v-astane/</ref> || қазақ, орыс|| || Сауран көшесі5, 5а, 5б, 5г, 5д, 7, 7а, 7б, 7г, 9, 9а, 9б, 10б, 10в, 12/1, 12/2, 14; Октябрьдің 70-жылдығы көшесі 1а, 3, 6а, 6/1, 8/1, 72, 74, 77; Қабанбай батыр даңғылы, 40, 42, Алматы көшесі, 2, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 9, 11, Ақмешіт көшесі, 1, 5, 5а, 7, 7а, 7б, 7/1 |- | [https://ibschool66.edu.kz/kz/mektep-tarihy-25105451 Дінмұхамед Қонаев № 66 мектеп-лицей]|| Д.Конаев 33/1|| 2011 || қазақ|| || Сарайшық көшесі, 2, 4, 5, 5а, 5б, 5в, 5г, 5е, 5д, 5/1, 6, 7, 7а, 7б, 7/1, 7/2, 7/3, 8, 9, 11, 11/1, 34; Қонаев көшесі, 29, Арай көшесі, 35/1, 35а, 35б; , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 17 МГ-да);, Сарайшық көшесі, 36, 38, 40, , Қонаев көшесі, 12, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 14а, 14б, 14д, 14г, 35, 35/1, Достық көшесі 13, 13/1, 13/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 МЛ-де) |- | [https://75shg-bilim.edu.kz/ № 75 мектеп-гимназия]|| Орынбор 28/1|| '''2014'''<ref>https://75shg-bilim.edu.kz/news/novaja-75-a-shkola</ref>|| қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі, 28, 30, Мәнгілік ел даңғылы, 28, А.Бөкейхан көшесі, 14, 14а, 14б, 14в;, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: , Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғ., 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2., А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15, Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б. |- | [https://www.school-lyceum76.edu.kz/kz № 76 мектеп-лицей]|| Түркістан, 10/1|| 2014<ref>https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163</ref>|| қазақ|| || Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғылы, 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да). |- | [https://77.astana-bilim.kz/m_tolkujat?lang=kz Фариза Оңғарсынова атындағы № 77 мектеп-гимназия]|| Мәңгілік ел, 22/1 || 2015|| қазақ|| || А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15, Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б, , (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да);, Түркістан көшесі, 4, 4а, 4/1, Алматы көшесі,11, 13, Түркістан көшесі, 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі, 62, 62/3,64, 64/1 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 ОМ). |- | № 82 «Дарын» мамандандырылған мектеп-лицей || Түркістан, 32/1|| 2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4761974-v-astane-otkryt-specializirovannyjj.html</ref>|| қазақ|| || Қазақ тілінде оқытатын бастауыш сыныптар:, Бұқар жырау көшесі, 36, 36а, 36б, 36/1, Ұлы Дала даңғылы, 65/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар «Қадыр Мырза әлі атындағы Binom school);, Жошы хан көшесі, 6, Ұлы Дала даңғылы, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ). |- | [https://sh84.edu.kz/ru Шейх Халифа бен Заид әл-Нахаян атындағы № 84 мектеп-лицей]|| Хусейн бен Талал, 7/1|| || қазақ, орыс|| || Мәңгілік ел даңғылы, 37, 37/1, 37/1 блок 1, 39, 41, 41/2, 41/3, 41/4, 41/5, 42, 45 блок H, блок J, блок G, 47 блок D, блок E, блок F, 48, 49 блок А, блок В, блок С, , Бөкейхан көшесі, 28, 30. Түркістан, 18, 18/1, 20, 20/1, 28, 28/1, 28а, 28/2, 30, 30/1, 32, Бухар жырау көшесі, 19, 28, 28а, 28б, 30, 30/1, Ұлы дала даңғылы, 41, 41а, 41б, 41в, 41/2, 41/4, 41/3, 45, 45/1, 47, 47/1, Г.Алиева көшесі, 2, 4, |- | [https://85astana-mektep.edu.kz/ Шейх Тәмим бен Хамад әл-Тәни атындағы № 85 мектеп-лицей]|| Қабанбай батыр 56/1   || 2018|| қазақ, орыс|| || Ұлы Дала даңғылы: 31, 31/1, 33, 33/1, 35, 37, 39, Қабанбай батыр даңғылы: 49, 49А, 51, 56, 56А, 56Б, Тұран даңғылы: 54, 56, 56/1, 58, 60, Бұқар жырау көшесі: 20, 20А, 20Б, 24, 26, 26/2, Г. Әлиев көшесі: 1, 3 |- | [https://www.88-mektep.edu.kz/kz/informaciya-o-shkole-167847 Қадыр Мырза Әлі атындағы № 88 мектеп-лицей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260528092528/https://www.88-mektep.edu.kz/kz/informaciya-o-shkole-167847 |date=2026-05-28 }}|| 31 көше '''Е-321 көшесі, 18 ғимарат'''; | 2019|| қазақ, орыс|| || Е-321 көшесі: 22, Е-314 көшесі: 20/1, 22, Таунхаус «Ferdinand», «Gold Land» ТК, Коттеджді кент «Family Village», «Forest Park Village», «Family Town», «Vela village» ТК, Қабанбай батыр даңғылы, 57, 57/2, 59, 59/1, 59/2, 59/3, 59А, 59Б, 75а, Тұран даңғылы, 72, 72 к1, 72 к2, 83/1,89/3, ДО «Черемушки» (Солнечная, Рябиновая, Столичная көшелері), Маймекен көшесі: 2, 4, 6, 6/1, «Яссауи» ТК (Қабанбай батыр көшесі, 63), Е-103 көшесі, 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, 5, Әл Фараби даңғылы, 76 |- | [https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru Дулат Бабатайұлы атындағы № 89 мектеп-лицей]|| Сауран, 5/1 '''Сауран 11.''' | '''2020''' <ref>https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru</ref>|| қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі: 12/1, 14А, 14Б, 14В, 14/2А, 14/2В, 14/2С, 14/2Е, 14/2F, 14/2Д, 16,, Сауран көшесі: 13, 15, 15/3, 15/4, 18, 18/1, 20, Ақмешіт көшесі: 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 13/1, 13/2, 13/3, 17, Қабанбай батыр даңғылы: 46, 46А, 46Б, 46/1, 48, 48/1, 48А, 48Б, 48/5, 48/7, 48/9, Орынбор көшесі: 1 (блок А, блок Б) |- | [https://95school.edu.kz/index.php/ru/ № 95 мектеп-лицей]|| Ұлы-Дала, 73/1|| || қазақ, орыс|| || Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, «Арнау» ТК: 1, 2, 3, 5, 6, 14, Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, 4, Ұлы Дала даңғылы: 73, 75, Әл-Фараби даңғылы: 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Аңырақай көшесі: 1А, Е-767 көшесі: 11,, Е-669 көшесі: 13, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:, Әл-Фараби даңғылы: 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 17, 17/1, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, , Қ. Қайсенов көшесі: 2, Жошы хан көшесі: 6 |- | [https://96mektep-astana.edu.kz/ru/glavnaya/ № 96 мектеп-гимназия]|| Г.Алиев, 10|| 2023 <ref>https://www.zakon.kz/obshestvo/6446939-kak-vyglyadit-shkola-postroennaya-na-izyatye-u-korruptsionerov-dengi.html</ref>|| || || Ұлы Дала даңғылы: 54, 56, 56/1, 56/2, 58, 58/1, Қабанбай батыр даңғылы: 58А, 58А к1, 58Б, 58Б к1, 58Б к2, 58Б к3, 58Б к4, 58Б к5, 58Б к6, 58Б к7, 60А/8, 60А/9, 60А/10, 60А/13, 60А/12, 60А/11, 60А/15, 60А/16, 60А/14, 60А/20, 60А/19, 60А/18, 60А/17, 60А/2, 60А/1, 60А, 60А/6, 60А/5, 60А/4, 60А/3, 60/10, 60/11, 60/12, 60/13, 60/16, 60/15, 60/14, 60, 60/1, 60/2, 60/3, 60/4, 60/5, 60/6, 60/7, 60/8, 60/9, 60/17, 60/18, 60/19, 60/20, 64, Т. Рысқұлов көшесі: 1, 1Б, 1Д, 1/1, 3, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 9, 9а, Г. Алиев көшесі: 10, 10/1, Түркістан көшесі: 34, 34А, 34Б, 34/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 50, 51, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 51/5, 51/6, 52 (блок В1, В2, В3), 53, 54, 54/1, 54/2, 56, 59, 61, Ә. Бөкейхан көшесі: 32, 38, 40, 42, 42/1, Тұран даңғылы: 83/1, Ақмешіт көшесі: 19А, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/6, 19/7, 19/8, 19/9, 19/10, 19/11, 19Б |- | № 99 орта мектеп || Қабанбай батыр даңғылы, 38а|| 01.09.2024<ref>https://liter.kz/pervogo-sentiabria-v-astane-otkrylis-novye-komfortnye-shkoly-1725188582/</ref>|| || || Қабанбай батыр даңғылы: 19 (блок D), 29, 29/1 (блок А, Б), 29/2, 29/4, 34/1, 38/1, 38/2, 38/3, Сығанақ көшесі: 21, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39/1, 41, 48, 48А, 54, 54/1, 58, 58/1, Сауран көшесі: 2, 3, 3/1, 4, 6, Достық көшесі: 1, 1А, 1/2, 5, 5/1, 5/2, 8, 8Б, 8/4, 10, 12, 12/1, Тұран даңғылы: 32/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Түркістан көшесі: 4, 4А, 4/1, Алматы көшесі: 11, 13, Түркістан көшесі: 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі: 62, 62/3, 64, 64/1 |- | № 103 орта мектеп || Мәңгілік Ел даңғылы, 70|| 2024|| || || Е 495 көшесі: 8, Хусейн бен Талал көшесі: 28, 30, 52, Е 496 көшесі: 4, 7, 8, 9, 10, 10/1, 10/2, Мәңгілік Ел даңғылы: 68 блок А1, блок А3, блок В1, блок С1, 72, 72/1, 76, 86, «Аман», «Talmas» ТК |- | № 104 орта мектеп || Жошы хан көшесі, 16|| 2024|| || || Мәңгілік Ел даңғылы: 36, 38, 40, 40А, 40/2,, Қаратөбе көшесі: 1, 3, 5, 6, 6/1, 6/1А, 7/2, 8, 10/1, 14/3, 16, 17, 18, 18/1, 19, 20Б, 21, Ақниет көшесі: 2, 2/1, 4/2, 5, 6, 8, 9, 10, Жиделі көшесі: 3 кв1, 5/1, 6, 7/1, 9Б, 9/1, 9/3, 11/2, 12, 15/1, 17, 18, 20, 20/1, 20/2, 22, 23/1, 23/2, 23/3, 24, 25, 25/1, 26, 27, 27/1, Ақселеу көшесі: 2, 4, 6, 8, 8/2, 8/3, 8/4, 9/1, 11, 15, Үшқопыр көшесі: 1, 1А, 1В, 2, 2/2, 3, 3Б, 3Г, 4, 5, 6, 7/1, 13А, 16, 36, Аққұм көшесі: 1Б, 1Д, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17А, 17/2, 17/3, 19, 20А, 21, 23, 25, 25/1, 25/2, 25/3, , Орынбор көшесі: 13, 22, Ұшқыштар көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 7, 9, 15/1, Орал көшесі: 1/1, 2, 3, 3А, 3Б, 4, 5,, Бағбан көшесі: 1, 2, 8/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 1Д, 40, 42, 42/1, 44, 44/1, 44/2, 44/3, 44/4, 46, Ұлы Дала даңғылы: 51, 53, 53/1, 55, 55/1, 55/2, Әлихан Бөкейхан көшесі: 3Б, 11, 11А, 11/1, 13, 15, 15/1, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 17, 17/1, 18, 19, 20, 21, 21/1, 21/2, 21/4, 21А, 21/3, 21/5, 24, 35, Жошы хан көшесі: 1, 1/1, 1/2, 7, 7/1, 7/2, 12, 12/3, 13, 14/1, 16/1, 17, 20, 23, 27, Бұқар жырау көшесі: 12/3, 23, 25/1 (блок 1, блок 2), 27, 32, 34, 34/2, 44-ші көше: 2А/2 |- | Жайлы № 107 орта мектеп || Қасым Қайсенов көшесі, 4/1|| 2024<ref>https://www.inform.kz/ru/desyat-komfortnih-shkol-otkrili-v-astane-b60912</ref>|| || || Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1, 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, Қ. Қайсенов көшесі: 2, 4, 6, Бұқар жырау көшесі: 40, 42., (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ). |- | Средняя школа № 108 || Е 117 көшесі, 40а|| 2024<ref>https://ru.elordainfo.kz/index.php/novosti-stolicy-ru/komfortnaya-shkola-otkrylas-v-rayone-stolichnogo-zhk-ba-ystan</ref>|| || || Е-117 көшесі: 33, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 45, Е-767 көшесі: 11, Е-669 көшесі: 13, 13А, Аңырақай көшесі: 1А, Е-779 көшесі: 32, 32/1, «Тельман» т.а. |- | Средняя школа № 109 || Е 669 көшесі, 6|| 2025<ref>https://109school.edu.kz/ru/o-shkole/</ref>|| || || Е-669 көшесі: 4, Е-915 көшесі: 15, 17, 19, 21, Е-509 көшесі: 7, 9, 11, Е-511 көшесі: 38, 40 |- | «Қ.Сәтбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Әл-Фараби даңғылы, 40а|| || || || Әл-Фараби даңғылы: 21/1, 23, 25, 27, 27/1, 29, 30, 30/1, 30/3, 30/4, 32, 33, 34, 34/1, 34/2, 34/3, 34/4, 35, 36/2, 38/2, 40/2, 44, 44/1, 46, Ұлы Дала даңғылы: 80, 80/1, 82, 84, 86, 86/1, 88/1 |- | «Қадыр Мырза-әлі атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Әл-Фараби даңғылы, 9/5|| || || || Әл-Фараби даңғылы: 1, 3, 3/2, 5, 7, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 9/2, 11, 11/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 50, 50/1, 50/3, Бұқар жырау көшесі: 31, 31/1, 33, 33А, 33/1, 33/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1Бұқар жырау көшесі: 36, 36А, 36Б, 36/1, 40, 42, Қ. Қайсенов көшесі: 4, 6, Ұлы Дала даңғылы: 65/2 |- | «Ә.Кекілбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Тұрар Рысқұлов көшесі, 20|| 2022<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/novaya-shkola-binom-na-4000-mest-otkryilas-v-stolitse-487215/</ref>|| || || Фариза Оңғарсынова көшесі: 6, 6/2, 8, 8/1, 8/2, 10, Т. Рысқұлов көшесі: 16, 16А, 16/2, 18, 18/1, 18/4, 18/5, Хусейн бен Талал көшесі: 39, 39/1, 39/2, 41, 41/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 56, 58, 60, 62, 62/1, 62/2, 62/3, 62/4, Әлихан Бөкейхан көшесі: 25, 25А, 25Б, 25В, 25Г, 27, 27А, 27/1, 27/2, 27/3, 27/3 (блок К2), 27/4, 29, 29/2, 29Б, 44, 46, 48, 52;, Тұрғын үй кешендері:BI Village Deluxe 3, BI Village Deluxe 4, White Hills, Bi Town, Deluxe Town, Коттеджді қалашықтар: Bi Village Comfort-2, Bi Village Comfort-3, Village Comfort-1,, Bi Village, Bi Village Deluxe-2, Bi Village Deluxe |- |[https://astanaboysbil.edupage.org/ Білім-инновация Астана, лицей-интернат] |Тұрар Рысқұлов көшесі, 14 | | | | |- |'''[https://agis.edu.kz/ Международная частная школа «Astana Garden International School»]''' |Улица Алихан Бокейхан, 34 |2017 | | |жеке меншік |- |'''[https://quantumtech.edu.kz/ Quantum TECH School]''' |Улица Турар Рыскулов, 9/1 |2024 | | |жеке меншік |- |'''[https://le-astana.kz/ Экономический лицей]''' |ЖК Олимп палас, улица Туркестан, 8/3 |1998 | | |жеке меншік |- |[https://isa.nis.edu.kz/ International Steppe School of Astana] |ул. Туркестан, 32/1 |2013 | | |Жеке меншік |- |[https://astana.fizmat.kz/ Республиканская физико-математическая школа] Астана филиалы |Улица Туркестан, 2/1 |'''2016''' | | | |- |[https://horizon.edu.kz/ Horizon School] |ул. Сарайшык, 20/1 | | | | |} == Нұра ауданы<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983303?lang=kk</ref> == {| class="wikitable collapsible sortable" ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы |- | [https://17-astana-bilim.edu.kz/ Ақан Құрманов атындағы № 17 мектеп-гимназия]|| Қабанбай батыр, 9/1|| '''2002''' <ref>https://17-astana-bilim.edu.kz/kz/akparat-1222949</ref>|| қазақ, орыс|| || «Шұбар» ықшам ауданы: Қ. Ерімбет көшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 17, 19, 27, 29, 31, 37, 39, 41, 43, 45, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63, С. Мендешев көшесі: 1-63, Х. Досмұхамедұлы көшесі: 2-90, Е. Тайбеков көшесі: 3-96, Алпамыс батыр көшесі: 1-74, Митченко көшесі: 1-46, Н. Оңдасынова көшесі: 1-91, Темірқазық көшесі: 1-85, Қараөткел көшесі: 1-58, 58/1, Ж. Шарденов көшесі: 2-30/1, Айтансық көшесі: 1-12, Күмбел көшесі: 1, 1А-15, Жиембет жырау көшесі: 7-17А, Қарашаш ана көшесі: (барлығы), Арай көшесі: 1, 3, 5, 8А, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 31/1, 32, 34, 35, 35А, 35Б, 36, 38, 40, 42, 44, 48, 54, К. Тұрсынов көшесі: 4/1, 24А, 24/1-24/3, 30/1-30/3, 35, 37, Атасу көшесі: 3, 9, 11, 12, 13, 15, 17, 22, 23, 23А, Балауса көшесі: 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 12, 14 (барлығы), Босаға көшесі: 3-15, Көктем көшесі: 1-16, Толағай көшесі: 1-29, Родниковая көшесі: 1/1, 1, 7, 13, 66, 97, 37, 35, 29, 29/1, 56, 58, 60, 62, 64, Адырна көшесі: 1-25, Космонавттар көшесі: 1-58, Зорге көшесі: 1-7, Мұқанов көшесі: 1-17, Наркескен көшесі: 1, 1/1-27, Көшек батыр көшесі: 7-22, Құлагер көшесі: 1А, 8А, 2А, 12, 13, 14, 15, 19, 54, Құлынды көшесі: 1-18, Қалқаман көшесі: 20А, 6А, 11, 14, 17, 9, 12, 15, 4, 62, 60, 59, Жеке батыр көшесі: 14, 16, 18, 20, 27, 29, 31, 33, 35, 39, 41, 43, 47, 49, 20, 21, Княгинин көшесі: 1-27, Хлудов көшесі: 1-22, Шанин көшесі: 2/7, 15, 19, 21, 25, 27, Меркі көшесі: 1-9, 10, 11, 20, Мақатаев көшесі: 3, 4, 6, 8, 13, 18/1, 21, 23, 25, Маржансу көшесі: 4-30, Тұрғын үй кешендері: «Арай-1», «Арай-2», «Арай-3», «Отырар», Қабанбай батыр даңғылы: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/6, 2/7, 4, 4/2, 5/1, 5/3, 6/2, 6/3, 6/5, 6/6, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/2, 9/3, 9/4, 11, 11/2, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, Тұран даңғылы: 9, 11, 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16/1, 19/1, 22, 22/1, Қ. Мұхамедханов көшесі: 1, 1/1, 1/2 |- | [https://33.edu.kz/%d0%b1%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b-%d0%b1%d0%b5%d1%82/ № 33 жалпы білім беретін мектеп]|| Әміре Қашаубаев көшесі, 28а|| 2025<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/1066274?lang=ru</ref> || || || Көшелер: Айғыржал, Жантай батыр, Қамбар ата, Ойсыл қара, Шопан ата, Есет батыр, Мұхамет-Салық Бабажанов, Салбурын, Ақжайлау, Кейкі батыр, Жайлаукөл, Наурызбай батыр, Ақши, Ботақара, Сырым батыр, Малайсары батыр, Таукент, Мәді көшесі, 12-19 үйлер, Мұрын жырау, Омбы, Бойтұмар,У.Танашев, А.Қастеев, Сыпыра жырау, Шалкиіз жырау, 1-32 үйлер, Жасыбай, Байғозы батыр, Қапшағай, Алтын сақа, Байзақ датқа, Киікті, Ағанас, Ақтамберді жырау, Доспамбет жырау, 12-110 үйлер, Үмбетей жырау, Е-584 көшесі, 108 көше, Е-612 көшесі, Е-614 көшесі, Е-616 көшесі, Е-584 көшесі, Әмір Едіге, Р.Жаманова, У.Халфин, Е-588 көшесі, Н.Хикмет, Е-631 көшесі, Т.Шәмелов, Б.Күлманов, С.Абеев, Г.Байтасов, С.Ерубаев, Н.Байғанин, Бәйтерек, Е-805 көшесі, Е-806 көшесі, Е-807 көшесі, Е-575 көшесі, Е-576 көшесі, Е-816 көшесі, Е-582 көшесі, Ш.Руставели, А.Забикулин, С.Ниязбеков, К.Карбаев, Е-578 көшесі, Х.Есенжанова, Р.Есімжанова, Коттеджді қалашық: «Үркер» |- | № 45 жалпы білім беретін мектеп || Жилой массив Заречное улица Ұшқыштар,8/1|| || қазақ, орыс|| || Қазыбек би көшесі, 35, 35/1, 35/2, 37, 41, 41/1; Төле би көшесі, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 16, 18, 20, 22, 24, 25, 25а, 25/1, 27, 27/1, 35/1, Тұран даңғылы, 57а, 57г, 57/3, 57/4, 57/5, 57/6, 57/7, 59/2 блок В, блок С, 59/3, 65а, 67, 71, Ұлы Дала даңғылы, 25, 27, 27/1, 29, 29/1, 38, 38а, 38/1, 40, Е-54 көше, 5 |- | [https://69.astana-bilim.kz/tarih?lang=kz Кемел Ақышев атындағы № 69 мектеп-гимназия]|| Жилой массив Үркер, Исатай батыр, №141|| 2012-2013|| қазақ, орыс|| || Көшелер: Доспамбет жырау, Бекет ата, Қастек, Кенсай, Қармақшы, Қаракемер, Кумжарган, Белкарагай, Жанқожа батыр, Ақдала, Ақсуйек, Сыпатай батыр, Исатай батыр, Жумабай Шаяхметова, Батыр Баян, Махамбет, Қожаберген жырау, Сырым батыр, Шалкиіз жырау, Үкілі Ыбырай, Латиф Хамиди, Асы, Сексек ата, Қозыкөш, Исатай батыр, Оспан батыр, Миялы, Текес, Мади, Айғыржал, Зеңгі баба, Домбауыл, А.Кашаубаева, Кейкі батыр, Ойсыл қара, Шопан ата, Қамбар ата, Есет батыр, Таукент, Омбы. |- | [https://71.astana-bilim.kz/about_m?lang=kz № 71 мектеп-лицей]|| Проектная 200,  4|| 2013|| қазақ, орыс|| || Ш.Айтматов көшесі, 36, 36/1, 36/2, 36/4, 36/5, 36/6, 36/7; І. Омаров көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1, 21, 21/1; Күлтегін көшесі, 9, 10, 11, 11/1, 11а, 13; Сығанақ көшесі, 1, |- | [https://78astana-bilim.edu.kz/mekteptarihy Смағұл Сәдуақасұлы атындағы № 78 мектеп-гимназия]|| Әзілхан Нұршайықов көшесі (Е 11), 8|| 2014|| қазақ|| || Ә.Нұршайықов көшесі, 6/1, 10, 10 блок1, 10 блок 2, Е-15 көше, 3, 5, 9, 9/1, 9/2, 9а, Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 31, 31а, 31б, 33, 34, 34/1, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, 12, Е-429 көше, 24, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 110 ЖББМ) |- | [https://79.astana-bilim.kz/ № 79 мектеп-лицей]|| ЖМ «Комсомольский», Мақсұт Нәрікбаев көшесі (Е-246), № 3|| 2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html</ref>|| қазақ, орыс|| || Қ.Мұхамедханов көшесі, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 15, 17, 17/1, 19, 21, 21/2, 23, 23а, 25, Е-251 көшесі, 4, 4/1, 4/7, Қорғалжын тас жолы, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 8/1, 8/2, 11, 13/4, 15/1, М.Нәрікбаев көшесі, 4, 5, 6, 6а, 8, 9, 10, 12, 22, Е-489 көшесі, 3 блок 1, 3 блок 2, 4, 5, 6, Әйтеке би көшесі, 15, 16, Домалақ ана көшесі (барлық үйлер), Ақын Сара көшесі, Қарашаш ана көшесі, Баянсұлу көшесі, Тұмар ханым көшесі, Айша бибі көшесі, Ұмай ана көшесі (барлық үйлер), Жұбан ана көшесі (барлық үйлер), Ләйлі-Мәжнүн көшесі (барлық үйлер), Айғаным көшесі (барлық үйлер), Қыз Жібек көшесі (барлық үйлер), Ұлпан таркөшесі, «Қараөткел 1», «Қараөткел 2», «Қараөткел 3» т.а. |- |[https://81aes.edu.kz/ № 81 Astana English School халықаралық мамандандырылған гимназия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260607041806/https://81aes.edu.kz/ |date=2026-06-07 }} |И.Омаров, № 2 ЖМ Батығай |2015<ref>https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html</ref> |қазақ | |жеке меншік? |- | [https://90gimnaziya.edu.kz/ Қайым Мұхамедханов атындағы № 90 гимназия]|| улица Мақсұт Нәрікбаев,3|| 2020 || қазақ|| || Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247 көшесі, Е-248 көшесі, Е-249 көшесі (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 100 ЖББМ); |- | Тұрсынбек Кәкішұлы атындағы № 94 мектеп-лицей, № 94 мектеп-гимназия || Сарыарка??Ш.Бөекеев 50??? (удалена) || || || || Е-584 к. 4, 6, 8, 10, Әмір Едіге к. 1-53, Роза Жаманова к. 5-12/4, 6/1-7/4. Уали Халфин к. 1-49. Е-588 к. 1г -12. Тұрмағамбет Ізтілеуов к. 6-38. Е-631к. Е-612 к. 12-33. Е-616 к. 1/1 а 26/4. Саттар Ерубаев к. 1-34. Тұяқберді Шамелов к. 1-34. Бақтыгерей Құлманов к. 1-62. Уали Халфин к. 1-49. Саят Абеев к. 17-49. Ғазиз Байтасов к.1-30. Назым Хикмет к. 1-82. Е-208 к. 1-49. Е-614 к. 1-49. Е-208 к. 1-49. Е-202 к. Е-204к. Е-205к. Рабиға Есімжанова к. Жаменке абыз к. Ұзак батыр к. Е-610 к. Нияз би к. Әшірбек Сығай к. Шолпан Жандарбекова к. Е-647к. Е-645 к. Е-646 к. Е-108 к. Е-648к. Е-1 к. Е-582 к. Е-575 к. Е-816к. Сабыр Ниязбеков к. Қайреден Карбаев к. Е-578 к. Е-577 к. Е-576 к. Нұрпейіс Байғанин к. Бәйтерек к. Е-805 к. Е-806 к. Е-807 к.Үмбетей жырау к. |- | [https://gymnasiumast97.kdt.kz/?lang=kz № 97 мектеп-гимназия]|| Тұран даңғылы, 42/1|| 2024<ref>https://orda.kz/tri-novye-shkoly-otkryli-v-astane-v-chem-ih-osobennost-381140/</ref>|| || || Тұран даңғылы, 34а, 34б, 34/1а, 36/1, 38/1, 40/1, 40/2, 42, 44б, 44/2, 46а, 46Б, 46/4, 46/5, 46/6, 46Б/1, 46Б/2 Керей-Жәнібек хандар көшесі, 2, 2/1, 5, 6, 8/1, Қабанбай батыр даңғылы, 43 блок А, блок В, 43в, 43г блок Д, 45/3, 45/3 к1, 45/3 к2, 45/3 к3, 45/3 к2, Орынбор көшесі, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12 блок 1, 2, 3 |- | [https://100mektep.edu.kz/ № 100 жалпы білім беретін мектеп] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251217184830/https://100mektep.edu.kz/ |date=2025-12-17 }}|| Е 535 көшесі, 1|| 2025<ref>https://www.inform.kz/ru/v-astane-otkrilas-shestnadtsataya-komfortnaya-shkola-bef763</ref>|| || || Е-535 көшесі, 2, 4, 6, 6/1, Қорғалжын тас жолы, 28, 30, Е-128 көшесі, 1, 7, 7/1, 7/2, 16а, «Onyx Comfort» ТК, Ш.Айтматов көшесі, 37 блок1, 2, 39 блок 1, 2, 38, 40, 40/1, 40/2, 41, 41/1, 41а, 41б, 41/1, 41/2, 41/3, 46, 53, 59, 60, 60/1, 60/2, 62, 62/1, 62/2, Қорғалжын тас жолы, 20/2, 20Б, Е-181 көшесі, 1, 1/1, 1/2, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 20, 20/1, 20/2, 28, 28а, 28б, Е-249 көшесі, 6, 8, 14, 14/1, 14/2, «Западный» саяжайы, І.Омаров көшесі, 23, 23/1, 25, 27, 27/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, 42/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247, Е-248, Е-249 көшелері |- | [https://mektep101.edu.kz/ № 101 жалпы білім беретін мектеп]|| Төле би көшесі, 57а|| 2024<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/press/news/details/812076</ref>|| || || А.Бектұров көшесі, 1, 1а, 1/1, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, Тұран даңғылы, 37/9, 39, 39а, 39/1, 39/2, 39/3,41а, 41/1, 43, 43а, 43б, 43в, 43/1, 43/3, 43/5, 43/6, 37/9, 39, 39а, Төле би көшесі, 48, 48/1, 50, 52, 55, 57, 59; Е-899 көшесі, 1, 1/1, Сығанақ көшесі, 15, 15/1, 17 (б, п, р, с, н, у, л, ф, д, в, г, к, е), 28, 32, Е-67 көшесі, 6, 8. |- | [https://110mektep.edu.kz/ № 110 жалпы білім беретін мектеп]|| Е 17 көшесі, 4|| 2025|| || || Ж.Молдағалиев көшесі, 2, 2/1, 2/2, 3, 4, 4 к1, 4 к2, 5, 6, 6к1, 6к2, 7, 9, Күлтегін көшесі, корпус 1, корпус 2, 1, 2, 4, 5, Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, М.Мәметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, Е-15 көшесі, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 34/1, Е-15 көшесі, 3, 9, 9а, 9/1, 9/2, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, Ә.Нұршайықов көшесі, 10, 10 блок 1, 10 блок 2 |- | [https://www.111mektep.edu.kz/ № 111 жалпы білім беретін мектеп]|| Төле би көшесі, 32|| 2024|| || || Р.Бағланова көшесі, 2, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, Қазбек би көшесі, 11, 11/1, 11/2, 11а, 11б, 13, 13а, 15, 19, 21, 23, 23/1, Тұран даңғылы, 55, 55е, 55к, 55/4, 55/6, 55/5, 55/7, 55/8, 55/10, 55/11, 55/12, 55/13, 52, 52/1, 52/2, 52/4, 52/5, 52/6, 52/7, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 57/1, Төле би көшесі, 19а, 28/1, 30, 43; Бұқар жырау көшесі, 57/6 |- | «Ы.Алтынсарин атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Төле би көшесі, 42|| 2022<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/419767</ref>|| || || Тұран даңғылы, 45/1, 55/1, 55/2, 55/3, Қазбек би көшесі, 3, 3/1, 3/2, 5а,7, 7а, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 9/3, Р.Бағланова көшесі, 1, 3, 3/1, Төле би көшесі, 40, 44, 44/1, 44/2, А.Бектұров көшесі, 4, 4в, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 7, 9, 11, 11а, 11б, 11/1, 11/2, 17, 17/1, 17/2, 17/3, 19, Төле би көшесі, 46, 51, 53. |- | «А.Бөкейхан атындағы Binom school» мектеп-лицейі || Шапық Шөкин көшесі, 5|| || || || М.Мәметова көшесі, 13, Е-18 көшесі, 1, 5, Ш.Чокин көшесі, 6, 9, Ж.Молдағалиев көшесі, 10, 13, Е-36 көшесі, 2, 2/1, 4, 6, 9, 9/1, 9/2, 11, Е-15 көше, 16, Е-18 көше, 1-үй; Е-35 көше, 13-үй |- | [https://115-astana.edu.kz/ № 115 жалпы білім беретін мектеп]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|| Күлтегін көшесі, 18 стр|| 2025|| || || С.Асфендияров көшесі, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, Сығанақ көшесі, 11, 13, Анет баба көшесі, 1, 3, 5, 7, 7/1, 7/2, А.Сейдімбек көшесі, 7, 7/1, 7/2, Күлтегін көшесі, 14, 15, 17, 19, 19/1, 21, 23, І.Омаров көшесі, 12в, Қ.Мұхамедханов көшесі, 10, 12, 12/3, 16/2, Әйтеке би көшесі, 3 блок А, 3 блок Б, 5, 7, 9, 11, Е-876 көшесі, 2, 4, 6 |- | [https://shkola117.edu.kz/ № 117 жалпы білім беретін мектеп]|| Е-899 көшесі, 8|| 2025|| || || Қ.Мұхамедханов көшесі, 4 блок А, 4 блок В, 4Б блок А, 4Б блок Н, 4а, 4/1, 4/2, 4/3, 4В, 6, 6а, 6Б, 6/1, 8, Төле би көшесі, 54, 61, 63, 65, Анет баба көшесі, 2, 4, 6, 8, 9, 9/1а, 9/1Б, 9/1в, 9/2, 9/3, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 12, 13, 13/1, 13/2, Әйтеке би көшесі, 14, Е-900 көше, 2, 4, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 6, 8, 10; Е-899 көше, 3, 5а, 5/1, 5/1а, 5/3, 10 |- | № 118 жалпы білім беретін мектеп || просп. Улы Дала, 11|| 2026, ожидается|| || || Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, 22/1, 24, М. Маметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, 12, Е-15 көше, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Е-36 көше, 5; Ұлы Дала даңғылы, 10 |- |«Дарынды ер балаларға арналған «Білім-инновация» лицей-интернаты» |И.Омаров, 2??? | | | | |- |[https://ib.nis.edu.kz/kk/school/nzm-astana/school-page/154?parent_menu=2&menu=20 Химия-биология бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі] |Хусейн бен Талал көшесі, 19 |'''''2010''''' | | | |- |[https://ib.nis.edu.kz/kk/school/nzm-astana-nura/school-page/60?parent_menu=2&menu=20 НЗМ Астана-Нұра] |Хусейн бен Талал көшесі, 21 |2008 | | | |- |'''[https://quantum.edu.kz/kk/ Quantum STEM School]''' |Улица Е-899, 2 |2021 | | |жеке меншік |- |'''[https://www.qsi.org/ Международная школа QSI]''' |Улица Умай ана, 8/1​улица Баян сулу, 15 |2005 | | |жеке меншік |- |'''[https://www.alpamys.edu.kz/ Alpamys school]''' |Кабанбай батыр проспект, 49/2 |2018 | | |жеке меншік |- |'''Школа Zialy Urpaq''' |​Улица Дулыга, 21/2 | | | |жеке меншік |- |'''[https://neotechschool.kz/ Neotech Digital School]''' |Улица Илияс Омаров, 10 |2021 | | |жеке меншік |- |[https://harmony.edu.kz/ Harmony School] | Коргалжын, 4А |2001<ref>https://harmony.edu.kz/kz1</ref> | | | |- |[https://montessori-astana.kz/ Центр Монтессори «Жулдыз»] |Коргалжинское шоссе, ЖК «Кульсай», дом 4, ВП 2-3 |2006 | | | |- |[http://notaschool.edu.kz/ Nota School] |ул. Кыз Жибек 65 | | | | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] [[Санат:Астана мектептері]] g2ger617e24999jdrya26tf63x3gt15 Үлгі:Латвия қалалары 10 783355 3651957 3651686 2026-09-08T06:09:37Z Мағыпар 100137 үлгі 3651957 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = [[Латвия қалаларының тізімі|Латвия қалалары]] |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Икшкиле]]{{•}} [[Илуксте]]{{•}} [[Кандава]]{{•}} [[Карсава]]{{•}} [[Кегумс]]{{•}} [[Кекава]]{{•}} [[Кокнесе]]{{•}} [[Краслава]]{{•}} [[Кулдига]]{{•}} [[Ливаны]]{{•}} [[Лигатне]]{{•}} [[Лиелварде]]{{•}} [[Лиепая]]{{•}} [[Лимбажи]]{{•}} [[Лубана]]{{•}} [[Лудза]]{{•}} [[Мадона]]{{•}} [[Мазсалаца]]{{•}} [[Марупе]]{{•}} [[Огре]]{{•}} [[Олайне]]{{•}} [[Павилоста]]{{•}} [[Пилтене]]{{•}} [[Плявиняс]]{{•}} [[Прейли]]{{•}} [[Приекуле]]{{•}} [[Резекне]]{{•}} [[Рига]]{{•}} [[Руйиена]]{{•}} [[Сабиле]]{{•}} [[Саласпилс (Латвия)|Саласпилс]]{{•}} [[Салацгрива]]{{•}} [[Салдус]]{{•}} [[Саулкрасты]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> 551uf6dku95zx1zhii9qd9jkljcssf2 3652099 3651957 2026-09-08T11:51:16Z Мағыпар 100137 үлгі 3652099 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = [[Латвия қалаларының тізімі|Латвия қалалары]] |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Икшкиле]]{{•}} [[Илуксте]]{{•}} [[Кандава]]{{•}} [[Карсава]]{{•}} [[Кегумс]]{{•}} [[Кекава]]{{•}} [[Кокнесе]]{{•}} [[Краслава]]{{•}} [[Кулдига]]{{•}} [[Ливаны]]{{•}} [[Лигатне]]{{•}} [[Лиелварде]]{{•}} [[Лиепая]]{{•}} [[Лимбажи]]{{•}} [[Лубана]]{{•}} [[Лудза]]{{•}} [[Мадона]]{{•}} [[Мазсалаца]]{{•}} [[Марупе]]{{•}} [[Огре]]{{•}} [[Олайне]]{{•}} [[Павилоста]]{{•}} [[Пилтене]]{{•}} [[Плявиняс]]{{•}} [[Прейли]]{{•}} [[Приекуле]]{{•}} [[Резекне]]{{•}} [[Рига]]{{•}} [[Руйиена]]{{•}} [[Сабиле]]{{•}} [[Саласпилс (Латвия)|Саласпилс]]{{•}} [[Салацгрива]]{{•}} [[Салдус]]{{•}} [[Саулкрасты]]{{•}} [[Седа (Латвия)|Седа]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> 3gg08kbo2cjc5byo0imq4vg4m266kz5 NatWest Group 0 784501 3651899 3638844 2026-09-07T19:57:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651899 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = NatWest Group plc |логотипі = |суреті = RBSG HQ, St Andrews Square, Edinburgh.jpg |сурет атауы = 2007 жылғы қазандағы NatWest Group-тың тіркелген кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{LSE|NWG}}<br>{{NYSE|NWG}}<br>[[FTSE 100 Index|FTSE 100]] |қызметі = [[Ұлыбритания]] |құрылды = [[25 наурыз]] [[1968 жыл|1968]] |құрушы = |орналасуы = [[Эдинбург]], [[Шотландия]], [[Ұлыбритания]] |басты адамдары = [[Richard Haythornthwaite|Ричард Хейторнтуэйт]] <small>(төраға)</small><br>[[Paul Thwaite|Пол Туэйт]] <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлар * кредиттік карталар * акциялармен сауда * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |меншікті капиталы = {{өсім}} £42,613 млрд <small>(2025)</small><ref name=results/> |айналым = {{өсім}} £16,641 млрд <small>(2025)</small><ref name=results>{{cite web |url=https://investors.natwestgroup.com/~/media/Files/R/RBS-IR-V2/results-center/13022026/nwg-annual-report-and-accounts-2025.pdf|title=Annual Results 2025 |publisher=NatWest Group |access-date=13 February 2026}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} £7,708 млрд <small>(2025)</small><ref name=results/> |таза табысы = {{өсім}} £5,834 млрд <small>(2025)</small><ref name=results/> |активтер = {{өсім}} £714,553 млрд <small>(2025)</small><ref name=results/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 59 300 <small>(2025)<ref name=results/></small> |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[NatWest Holdings]] * [[NatWest Markets]] * [[RBS International]] }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * National and Commercial Banking Group Ltd. (1968–1979) * The Royal Bank of Scotland Group Ltd. (1979–1982) * The Royal Bank of Scotland Group plc (1982–2020) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|https://natwestgroup.com}} |Ортаққор = }} '''NatWest Group plc'''<ref name="CompaniesHouse">{{Cite web |date=1968-03-25 |title=NatWest Group PLC overview - Find and update company information - GOV.UK |url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/SC045551 |access-date=2024-02-20 |website=[[Companies House]] |language=en}}</ref> — штаб-пәтері Шотландияның Эдинбург қаласында орналасқан британдық банк және сақтандыру [[холдинг компаниясы]]. Ол жеке және бизнес-банкинг, жекеменшік банкинг, инвестициялық банкинг, сақтандыру және [[корпоративтік қаржы]] салаларында қызмет көрсететін әртүрлі банк брендтерін басқарады. Ұлыбританиядағы оның негізгі еншілес компаниялары — [[National Westminster Bank]], [[Royal Bank of Scotland]],<ref>Шотландиялық гэль тіліндегі атауы ({{langx|gd|Banca Rìoghail na h-Alba}}) Шотландияның кейбір бөліктеріндегі [[бөлшек банкинг]] бөлімшелерінде, әсіресе маңдайшалар мен клиенттік бланкілерде қолданылады.</ref> [[NatWest Markets]], [[Coutts]] және [[Evelyn Partners]].<ref>{{cite web |url=http://www.scotbanks.org.uk/member_royal_bank_of_scotland.php |title=The Royal Bank of Scotland |publisher=Scotbanks.org |access-date=18 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719141712/http://www.scotbanks.org.uk/member_royal_bank_of_scotland.php |archive-date=19 July 2011}}</ref> NatWest Group Шотландия мен Солтүстік Ирландияда [[Фунт стерлинг банкноттары|банкноттар]] шығарады. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]на дейін NatWest Group қысқа уақыт бойы әлемдегі ең ірі банк болды, сондай-ақ белгілі бір кезеңде нарықтық капиталдандыруы бойынша Ұлыбритания мен Еуропадағы екінші, ал әлемдегі бесінші ірі банк саналды. Алайда акция бағасының күрт төмендеуі мен сенімнің айтарлықтай жоғалуы салдарынан оның рейтингі күрт құлдырады. Соған қарамастан, 2009 жылы ол қысқа уақытқа активтері (1,9 трлн фунт стерлинг) және міндеттемелері (1,8 трлн фунт стерлинг) бойынша әлемдегі ең ірі компания болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/ed89437e-9db7-33c2-b4dd-bbea6bb1157c |title=RBS et mon droit: HM deficits |work=[[Financial Times]] |url-access=subscription}}</ref> NatWest Group [[2008 жылғы Ұлыбритания банктерін құтқару бағдарламасы]] аясында Ұлыбритания үкіметінен [[қаржылық құтқару]] алды.<ref>{{cite news |last=Barker |first=Alex |title=Brown says UK leads world with rescue |newspaper=[[Financial Times]] |date=8 October 2008 |url=https://www.ft.com/content/a3fb9670-951c-11dd-aedd-000077b07658 |access-date=8 October 2008}}</ref> Үкімет 2022 жылғы 28 наурызға дейін [[бақылаушы үлес]]ті сақтап қалды, оны [[UK Government Investments]] ұйымы иеленіп, басқарды. Кейін үкімет үлесін бірнеше мәміле арқылы біртіндеп азайтып, 2025 жылғы 30 мамырда соңғы акцияларын сатып жіберді. Нәтижесінде салық төлеушілер үшін жалпы шығын 10 млрд фунт стерлингті құрады.<ref name=":8">{{Cite news |last=Makortoff |first=Kalyeena |date=2025-05-30 |title=Government sells final shares in NatWest 17 years after £45bn bailout |url=https://www.theguardian.com/business/2025/may/30/government-sells-final-shares-in-natwest-17-years-after-45bn-bailout |access-date=2025-05-30 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> NatWest Group өзінің негізгі листингінен бөлек [[Лондон қор биржасы]]мен қатар [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда да листингтелген. == Тарихы == === The Royal Bank of Scotland Group === 1960 жылдардың соңына қарай банк секторындағы экономикалық жағдай күрделене түсті. Соған жауап ретінде [[National Commercial Bank of Scotland]] банкі [[Royal Bank of Scotland]] банкімен бірікті.<ref>{{Cite web|last=Macfarlane|first=Laurie|title=Taking control of RBS|url=https://neweconomics.org/2016/10/taking-control-of-rbs|access-date=2020-08-20|website=New Economics Foundation|language=en}}</ref> Бірігудің нәтижесінде 1968 жылы '''National and Commercial Banking Group''' атты жаңа [[холдинг компаниясы]] құрылды, ал бірігу рәсімі 1969 жылы ресми түрде аяқталды.<ref>Memorandum and Articles of Association, dated 18 March 1968; Certificate of Incorporation under the Companies Act 1948, dated 25 March 1968</ref> 1979 жылы холдинг компаниясының атауы '''The Royal Bank of Scotland Group''' болып өзгертілді,<ref>Special Resolution, dated 4 July 1979; Certificate of Incorporation on Change of Name with the approval of the Department of Trade, dated 3 September 1979</ref> ал 1982 жылы ол жария компанияға айналды.<ref>Certificate of Incorporation on Re-registration as a Public Company under the Companies Acts 1948 to 1980, dated 10 March 1982</ref> 1990 жылдардың соңында қаржылық қызметтер секторында шоғырланудың жаңа толқыны басталды. 1999 жылы [[Bank of Scotland]] ағылшындық бәсекелесі National Westminster Bank-ті жаулап алу мақсатындағы дұшпандық сатып алу ұсынысын жасады.<ref>{{Cite news|title=Scotched|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/finance-and-economics/1999/12/02/scotched|access-date=2020-08-20|issn=0013-0613}}</ref> Bank of Scotland бұл мәмілені NatWest-тің көптеген еншілес компанияларын, соның ішінде [[Ulster Bank]] пен Coutts-ты сату арқылы қаржыландыруды жоспарлады. Алайда кейіннен Royal Bank of Scotland қарсы ұсыныс жасады,<ref>{{Cite web |last=Goldman Sachs International & Merrill Lynch International |date=16 December 1999 |title=Offer by the Royal Bank of Scotland Group plc for National Westminster Bank plc |url=https://investors.natwestgroup.com/~/media/Files/R/RBS-IR-V2/corporate-actions/acquisition-of-natwest/natwest-offer-document-summary.pdf |access-date=14 December 2025 |website=investors.natwestgroup.com}}</ref> бұл Ұлыбритания корпоративтік тарихындағы ең ірі дұшпандық сатып алу күресінің басталуына себеп болды.<ref>{{Cite web|date=1999-11-28|title=RBS issues ultimatum in £27bn bid for NatWest|url=http://www.theguardian.com/business/1999/nov/28/observerbusiness.royalbankofscotlandgroup|access-date=2020-08-20|website=The Guardian|language=en}}</ref> Bank of Scotland ұсынысынан басты айырмашылығы — Royal Bank of Scotland NatWest-тің барлық еншілес компанияларын сақтап қалуды жоспарлады.<ref>{{Cite web|title=Who pushed NatWest?|url=https://www.euromoney.com/article/b1320gfcf2p9jw/who-pushed-natwest|access-date=2020-08-20|website=Euromoney|date=November 1999 |language=en}}</ref> Ағылшынның «[[Big Four (banks)|Үлкен төрттік]]» клирингтік банктерінің бірі болған NatWest екі шотланд банкінен де едәуір ірі болғанымен, соңғы жылдардағы әлсіз қаржылық көрсеткіштері мен [[Legal & General]] сақтандыру компаниясымен бірігу жоспарының қолдау таппауы салдарынан оның акцияларының бағасы 26%-ға төмендеді.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/626198.stm |work=BBC News |title=NatWest takeover: a chronology |date=10 February 2000 |access-date=10 April 2010}}</ref> 2000 жылғы 11 ақпанда Royal Bank of Scotland дұшпандық сатып алу күресінің жеңімпазы деп жарияланып, [[HSBC|HSBC Holdings]]-тен кейінгі Ұлыбританиядағы екінші ірі банк тобына айналды.<ref>{{Cite news|title=RBS to change name to NatWest and shrink investment bank|url=https://www.ft.com/content/f3790dec-4ef9-11ea-95a0-43d18ec715f5 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/f3790dec-4ef9-11ea-95a0-43d18ec715f5 |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription|access-date=2020-08-20|newspaper=Financial Times|date=14 February 2020 }}</ref> NatWest дербес банк бренді ретінде сақталып қалды, алайда банктің көптеген әкімшілік және операциялық қызметтері Royal Bank-пен біріктірілді. Соның салдарынан Ұлыбритания бойынша 18 мыңнан астам жұмыс орны қысқартылды.<ref>[https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/639201.stm NatWest merger's mixed fortunes] BBC News, 2000</ref> === NatWest пен Royal Bank of Scotland-тың біріктірілуі === Ақпараттық технологияларды біріктіру жобасының құны үш жылдық жоба үшін жылына 1,5 млрд фунт стерлингке бағаланды, ал жоба аяқталғаннан кейін жыл сайынғы инвестициялық қайтарымы 1,5 млрд фунт стерлинг болады деп күтілді. Жоба аяқталған кезде оған ішкі қызметкерлерден бөлек 10 мыңға дейін келісімшарт негізінде жұмыс істейтін маман тартылды.<ref>{{Cite web |last=Baker |first=Stephen |date=2020 |title=Takeover of the NatWest Banking Group by the Royal Bank of Scotland |url=https://archivesit.org.uk/blog/the-takeover-of-the-natwest-banking-group-by-the-royal-bank-of-scotland/ |access-date=8 December 2025 |website=Archives of (UK) IT}}</ref> Бұл жобаның дәстүрлі IT-интеграция жобаларынан басты айырмашылығы «Wachovia стратегиясы» деп сипатталған тәсілді қолдану болды. Бұл тәсіл бойынша сатып алынған банктің IT-активтері сатып алушы банктің жүйесіне тікелей біріктірілмеді. Оның орнына IT-активтеріне қатысты деректер шығарылып, түрлендіріліп және RBS-тің IT жүйелеріне жүктелді (ETL).<ref>{{Cite web |last=Murphy |first=Chris |date=June 1, 2012 |title=5 Critical Tactics In The Wells Fargo-Wachovia Integration |url=https://www.informationweek.com/it-sectors/5-critical-tactics-in-the-wells-fargo-wachovia-integration}}</ref> === Әрі қарай кеңеюі === [[Сурет:Royal Bank of Scotland. - geograph.org.uk - 26163.jpg|thumb|2005 жылы салынып жатқан жаңа штаб-пәтер]] 2005 жылғы тамызда банк Қытайдағы қызметін кеңейтіп, [[Bank of China]] банкінің 10% үлесін 1,7 млрд фунт стерлингке сатып алды.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4162170.stm |work=BBC News |title=RBS leads $3.1bn China investment |date=18 August 2005 |access-date=10 April 2010}}</ref> Кейін бұл үлес 2009 жылға қарай сатылды.<ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/article/730012/rbs-chief-regrets-sale-43pc-stake-bank-china|title=RBS chief regrets sale of 4.3pc stake in Bank of China|date=9 November 2010|newspaper=South China Morning Post|access-date=11 April 2021}}</ref> 2005 жылы банк Эдинбург қаласының шетіндегі [[Гогарбёрн]] ауданында жаңа халықаралық штаб-пәтерін салды. Оның ресми ашылу рәсіміне [[II Елизавета]] патшайым мен [[Филипп, Эдинбург герцогі|Эдинбург герцогы Филипп]] қатысты.<ref>{{cite web |url=https://webarchive.nrscotland.gov.uk/20201116163647/http://www2.gov.scot/News/Releases/2005/09/14110145 |title=New RBS headquarters|publisher=Scottish Government |date=14 September 2005 |access-date=30 July 2025}}</ref> Топ 2007 жылғы қазанда нидерландтық [[ABN AMRO]] банкін сатып алған бельгиялық [[Fortis (finance)|Fortis]] банкі мен испаниялық [[Banco Santander]] банкін қамтыған консорциумның құрамына кірді.<ref>{{Cite news|date=2007-10-09|title=Consortium Wins Control of ABN Amro|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/09/business/worldbusiness/09bank.html|access-date=2020-08-20|issn=0362-4331}}</ref> Бәсекелестер RBS нидерландтық банк үшін шамадан тыс көп төлеген деп болжады,<ref name=":0">{{Cite news| url=https://www.theguardian.com/business/2007/oct/07/money1 | work=The Guardian | location=London | title=Barclays boss: RBS overpaid for ABN Amro | first=Ruth | last=Sunderland | date=8 October 2007 | access-date=10 April 2010}}</ref> алайда банк ABN AMRO үшін төленген 49 млрд фунт стерлингтің тек 10 млрд фунт стерлингі ғана (Ұлыбританияның әрбір азаматына шаққанда 167 фунт стерлингке тең) RBS үлесіне тиесілі болғанын мәлімдеді.<ref name="RBStodownsize" /><ref name=":0" /> Кейінірек банк өзінің халықаралық қатысу ауқымын қысқартатынын жариялады. «Мұны өте анық айтқым келеді: RBS әлемдегі ең ірі банк болуға ұмтылған кезең түбегейлі аяқталды», — деді банкке төрт ай бұрын ғана басшылыққа келген бас атқарушы директор [[Росс Макьюэн]] төрт жыл ішінде шығындарды 5 млрд фунт стерлингке қысқарту жоспарын таныстыру кезінде. «Біздің мақсатымыз — Ұлыбритания клиенттеріне қызмет көрсететін банк болу», — деп қосты ол.<ref name="RBStodownsize">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-your-money-26365616|title=RBS: Ross McEwan speech in full|publisher=BBC|date=27 February 2014|access-date=20 August 2020}}</ref> === 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы === 2008 жылғы 22 сәуірде RBS басымдықпен акция шығару арқылы жаңа капитал ретінде 12 млрд фунт стерлинг тартатынын жариялады. Бұл қаражат несие нарығындағы позициялардан туындаған 5,9 млрд фунт стерлинг көлеміндегі [[активтердің құнсыздануы]]н өтеуге және ABN AMRO банкін сатып алғаннан кейін резервтерін нығайтуға бағытталды. Ол кезде бұл Ұлыбританияның корпоративтік тарихындағы ең ірі басымдықпен акция шығару болды.<ref>{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7359940.stm | title=RBS sets out £12bn rights issue | work=[[BBC News]] | date=22 April 2008}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.nbcnews.com/id/wbna24252983 | title=RBS announces biggest stock sale in UK history | work=[[NBC News]] | date=22 April 2008}}</ref> Банк сондай-ақ қосымша қаражат тарту мақсатында өзінің кейбір еншілес компанияларын, әсіресе [[Direct Line]] және [[Churchill Insurance|Churchill]] сақтандыру бөлімшелерін сату мүмкіндігін қарастыратынын мәлімдеді.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7359940.stm |work=BBC News |title=RBS sets out £12bn rights issue |date=22 April 2008 |access-date=10 April 2010}}</ref> Сонымен қатар, банктің Tesco Bank-тегі үлесін 2008 жылы Tesco компаниясы 950 млн фунт стерлингке сатып алды.<ref name="Sky">{{cite news |url=http://news.sky.com/skynews/Home/Business/Tesco-Pays-Royal-Bank-Of-Scotland-950m-In-New-Personal-Finance-Deal/Article/200807415058484?lpos=Business_2&lid=ARTICLE_15058484_Tesco%2BPays%2BRoyal%2BBank%2BOf%2BScotland%2B%25C2%25A3950m%2BIn%2BNew%2BPersonal%2BFinance%2BDeal |title=Tesco Pays £950m To Become Bank |publisher=Sky News |date=28 July 2008 |access-date=28 July 2008}}</ref><ref name="Butter">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?view=DETAILS&grid=A1YourView&xml=/money/2008/07/28/bcntesco228.xml |title=Tesco eyes mortgages and current accounts in plan to take on UK's high street banks |newspaper=The Telegraph |date=28 July 2008 |access-date=28 July 2008 |first1=Emma |last1=Thelwell |first2=Myra |last2=Butterworth}}</ref> 2008 жылғы 13 қазанда банкті қайта капиталдандыру мақсатында Ұлыбритания үкіметінің топтағы 58%-ға дейінгі үлесті иеленетіні жарияланды. Мұндағы мақсат «жарамды мекемелерге ұсынылған қайта капиталдандыру бағдарламасы арқылы Ұлыбритания банктері мен құрылыс қоғамдарына өздерінің қаржылық жағдайын қайта құрылымдай отырып, нақты экономиканы қолдауын сақтап қалуға мүмкіндік беру үшін олардың ресурстарын нығайтатын жаңа [[бірінші деңгейлі капитал]]ды қолжетімді ету» болды.<ref>{{Cite press release | title = Treasury statement on financial support to the banking industry | publisher = [[HM Treasury]] | date = 13 October 2008 | url = http://www.hm-treasury.gov.uk/press_105_08.htm | access-date = 14 October 2008 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20081015032416/http://www.hm-treasury.gov.uk/press_105_08.htm | archive-date = 15 October 2008 | df = dmy-all }}</ref> [[HM Treasury]] қаржы секторының күйреуіне жол бермеу үшін Royal Bank of Scotland Group, [[Lloyds Bank|Lloyds TSB]] және [[HBOS]] банктеріне 37 млрд фунт стерлинг (64 млрд АҚШ доллары, 47 млрд еуро, бұл Ұлыбританияның әрбір азаматына шаққанда 617 фунт стерлингге тең) көлемінде жаңа капитал құйды. Алайда үкімет бұл қадамның «кәдімгі мемлекеттік меншікке алу» емес екенін және банктердің «тиісті уақытта» қайтадан жеке инвесторлардың иелігіне қайтарылатынын атап өтті.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7666695.stm |title=Brown: We'll be rock of stability |work=BBC News |date=13 October 2008 |access-date=18 April 2011}}</ref><ref>{{cite news |last=Jones |first=Sarah |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=aCMY6HCQ_Tjc&refer=ukU.K |title=bloomberg.com, Stocks Rebound After Government Bank Bailout; Lloyds Gains |publisher=Bloomberg |date=13 October 2008 |access-date=18 April 2011}}</ref> [[Қазынашылық канцлері|Қазынашылықтың канцлері]] [[Алистер Дарлинг]] Ұлыбритания үкіметінің банктерді құтқару жоспарынан пайда көретінін мәлімдеді, өйткені үкімет RBS-ті бақылаудың белгілі бір бөлігін 5 млрд фунт стерлинг көлеміндегі артықшылықты акциялар және қосымша 15 млрд фунт стерлинг көлеміндегі жай акциялардың эмиссиясына андеррайтинг жасау есебінен алатын болды. Егер акционерлер акциялар шығарылымына мүлдем қатыспаса, үкіметтің RBS-тегі жалпы үлесі 58%-ды, ал егер барлық акционерлер толық қатысса, үкіметтің үлесі 0%-ды құрар еді.<ref>{{cite news |author=Hélène Mulholland |url=https://www.theguardian.com/politics/2008/oct/13/alistairdarling-economy |title=Darling: UK taxpayer will benefit from banks rescue |work=The Guardian |location=UK |date=13 October 2008 |access-date=18 April 2011}}</ref> Алайда 2008 жылғы қазанда RBS ұсынған жаңа акциялардың жалпы көлемінің небәрі 56 миллионнан азы, яғни 0,24%-ы ғана инвесторлар тарапынан сатып алынды.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/banksandfinance/3532604/RBS-now-58pc-owned-by-UK-government.html RBS now 58% owned by UK Government] Telegraph, 28 November 2008</ref> Осы құтқару шарасының нәтижесінде топтың бас атқарушы директоры [[Фред Гудвин]] қызметінен кету туралы өтініш берді және ол қабылданды. [[Том Маккиллоп|Сэр Том Маккиллоп]] та келісімшартының мерзімі 2009 жылғы наурызда аяқталғаннан кейін директорлар кеңесінің төрағасы қызметінен кететінін растады. Гудвиннің орнына бұған дейін [[British Land]] компаниясының бас атқарушы директоры болған Стивен Хестер тағайындалды. Ол Royal Bank of Scotland-тағы қызметіне 2008 жылғы қарашада кірісті.<ref>{{cite web |url=https://www.standard.co.uk/business/it-s-a-good-time-for-hester-to-quit-property-for-rbs-6935877.html |title=It is a good time for Hester to quit property for RBS |publisher=Thisislondon.co.uk |date=14 October 2008 |access-date=18 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090126111749/http://www.thisislondon.co.uk/standard-business/article-23572572-details/It%E2%80%99s+a+good+time+for+Hester+to+quit+property+for+RBS/article.do |archive-date=26 January 2009 |url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 19 қаңтарда Ұлыбритания үкіметі жеке тұлғалар мен бизнеске берілетін несиелеуді қайта жандандыру мақсатында [[Ұлыбританиядағы банк ісі|Ұлыбританияның банк жүйесіне]] қосымша қаражат құятынын жариялады. Жоспар аясында мемлекет қолдайтын сақтандыру тетігін құру көзделді. Бұл схема банктерге бұрын берілген несиелердің өтелмей қалу тәуекелін сақтандыруға мүмкіндік беріп, банк секторына деген сенімді қалпына келтіруге бағытталды.<ref>[https://web.archive.org/web/20151018033819/http://newsvote.bbc.co.uk/2/hi/business/7838347.stm UK banking plan faces criticism] BBC News, 19 January 2009</ref> Сонымен қатар, үкімет 2008 жылғы қазанда RBS-тен сатып алған [[артықшылықты акциялар]]ды жай акцияларға айырбастау ниеті бар екенін жариялады. Бұл артықшылықты акциялар бойынша жыл сайынғы 12% купондық төлемді (жылына 600 млн фунт стерлинг) жоятын еді, бірақ сонымен бірге мемлекеттің банктегі үлесін 58%-дан 70%-ға дейін арттыратын болды.<ref name=loss>[https://newsvote.bbc.co.uk/2/hi/business/7836882.stm RBS shares plunge on loss]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} BBC News, 19 January 2009</ref> Сол күні RBS [[сауда туралы есеп]]ті (trading statement) жариялап, толық жылдық сауда шығыны ([[активтердің құнсыздануы]]н есептемегенде) 7–8 млрд фунт стерлинг аралығында болады деп күтілетінін мәлімдеді. Сонымен қатар топ шамамен 20 млрд фунт стерлинг көлеміндегі [[гудвилл]]дің (негізінен нидерландтық [[ABN AMRO]] банкін [[сатып алу]]ға байланысты) [[активтердің құнсыздануы]]н жариялады. Жалпы 28 млрд фунт стерлингтік шығын Ұлыбритания корпоративтік тарихындағы ең ірі жылдық шығын болар еді (нақты көрсеткіш 24,1 млрд фунт стерлингті құрады). Соның нәтижесінде [[2009 жылғы «Көк дүйсенбі» қор нарығының құлдырауы]] кезінде топ акцияларының бағасы бір күннің ішінде 66%-дан астамға төмендеп, бір акция үшін 10,9 пенске дейін құлдырады. Бұл 52 аптадағы ең жоғары көрсеткіш болған бір акцияға шаққандағы 354 пенстен 97%-ға төмендеу еді.<ref name=loss/> === 2008 жылдың ортасынан кейін === RBS-тің [[Bank of China]] (BoC) банкіндегі 4,26% үлесін сақтап қалу жөніндегі келісімшарттық міндеттемесі 2008 жылғы 31 желтоқсанда аяқталды, ал бұл акциялар 2009 жылғы 14 қаңтарда сатылды. Валюта бағамдарының ауытқуына байланысты RBS бұл мәміледен пайда тапқан жоқ. [[Шотландия газеттері|Шотландия баспасөзі]] бұл қадамның екі себебін атады: [[HM Treasury]]-ге тиесілі банктің шектеулі [[қаржылық капитал]]ын Ұлыбритания нарығына шоғырландыру қажеттілігі және RBS-тің Қытайдағы өз операцияларын дамыту мүмкіндігі.<ref name="een1">{{Cite journal | title=RBS confirms sale of £1.6bn China stake| journal=Edinburgh Evening News| year=2009| volume=January| issue=14| url=http://business.scotsman.com/bankinginsurance/RBS-confirms-sale-of-16bn.4873405.jp}}</ref><ref name="scotsman">{{Cite journal | author=Martin Flanagan| title=RBS sells Bank of China stake in a clear sign that retrenchment rules| journal=The Scotsman| year=2009| volume=January| issue=14| url=http://business.scotsman.com/bankinginsurance/RBS-sells-Bank-of-China.4872360.jp}}</ref> Сондай-ақ 2009 жылғы наурызда RBS өз трейдерлерінің [[Фред Гудвин]]нің басшылығымен жоғары тәуекелді ипотекалық несиелермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарды сатып алу және сатумен айналысқанын жариялады.<ref>{{Cite news|last=Winnett |first=Robert |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/financetopics/recession/5025115/RBS-traders-hid-toxic-debt.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090322195948/http://www.telegraph.co.uk/finance/financetopics/recession/5025115/RBS-traders-hid-toxic-debt.html |url-status=dead |archive-date=22 March 2009 |title=RBS traders hid toxic debt |work=The Daily Telegraph |location=UK |date=20 March 2009 |access-date=18 April 2011}}</ref> 2009 жылғы қыркүйекте RBS пен NatWest овердрафт бойынша алынатын комиссияларды едәуір қысқартатынын жариялады. Атап айтқанда, төленбеген операция үшін алынатын комиссия 38 фунт стерлингтен 5 фунт стерлингке, банк картасын дұрыс пайдаланбағаны үшін комиссия 35 фунт стерлингтен 15 фунт стерлингке, ал келісімсіз овердрафтқа шыққаны үшін ай сайынғы қызмет көрсету төлемі 28 фунт стерлингтен 20 фунт стерлингке төмендетілді.<ref name="Guardian">Jones, Rupert. [https://www.theguardian.com/money/2009/sep/07/rbs-natwest-overdraft-charges "Royal Bank of Scotland and NatWest cut overdraft charges"]. ''[[The Guardian]]''. 7 September 2009</ref> Бұл өзгерістер рұқсат етілмеген қарыз алу үшін алынатын комиссиялардың заңдылығы жөніндегі дау [[Лордтар палатасы]]на жеткен кезде енгізілді. Мұндай комиссиялар ағымдағы шоттарға қызмет көрсететін банктерге жыл сайын шамамен 2,6 млрд фунт стерлинг табыс әкеледі деп есептелді.<ref>Osborne, Hilary. [https://www.theguardian.com/money/2009/jun/23/banks-charges-appeal "Bank charges appeal reaches House of Lords"]. ''[[The Guardian]]'' 23 June 2009</ref> [[Which?|Consumers' Association]] ұйымының бас атқарушы директоры Питер Викари-Смит: «Бұл — дұрыс бағыттағы қадам және тұтынушылардың қысымының жеңісі», — деп мәлімдеді.<ref name="Guardian" /> 2009 жылғы қарашада RBS бұған дейін жоспарланған 16 мың жұмыс орнының қысқаруына қосымша тағы 3 700 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады. Сонымен қатар үкіметтің компаниядағы үлесі 70%-дан 84%-ға дейін ұлғайды.<ref>{{Cite news|author=Jill Treanor |url=https://www.theguardian.com/business/2009/nov/02/rbs-slash-costs-cuts-jobs |title=RBS axes 3,700 jobs as taxpayer stake hits 84% |work=Guardian |location=UK |date=2 November 2009 |access-date=18 April 2011}}</ref> 2009 жылғы желтоқсанда RBS директорлар кеңесі өзінің негізгі акционері — Ұлыбритания үкіметіне қарсы шықты. Егер банктің инвестициялық бөлімшесі қызметкерлеріне 1,5 млрд фунт стерлинг көлемінде сыйақы төлеуге рұқсат берілмесе, олар қызметінен кететінін мәлімдеді.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/business/8392147.stm |title=RBS board could quit if government limits staff bonuses |work=BBC News |date=3 December 2009 |access-date=18 April 2011}}</ref> 2010 жылдың соңында Royal Bank of Scotland банкінің 100-ден астам жоғары лауазымды басшысы 1 млн фунт стерлингтен астам сыйақы алды, ал бонустардың жалпы көлемі шамамен 1 млрд фунт стерлингке жетті. Бұл банк мемлекет тарапынан қаржылық құтқаруға қарамастан, 2010 жылды 1,1 млрд фунт стерлинг шығынмен аяқтаған кезде орын алды. Дегенмен, бұл көрсеткіш 2009 жылғы 3,6 млрд фунт стерлинг шығынмен және 2008 жылғы рекордтық 24 млрд фунт стерлинг шығынмен салыстырғанда жақсарған еді. 2010 жылы қызметкерлерге төленген бонустардың жалпы көлемі 950 млн фунт стерлингтен асты. Бас атқарушы директор Стивен Хестердің бір жылдағы төлемдері 8 млн фунт стерлингті құрады. [[Unite the Union]] кәсіподағының бас хатшысы [[Лен Маккласки]]: «Салық төлеушілер бұл банктің 84%-ына иелік ете отырып, оның инвестициялық банкирлеріне әлі де осыншалықты жомарт сыйақы төлеуі қалай мүмкін екенін түсінбей дал болады», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/24/rbs-bankers-bonuses-despite-loss |work=The Guardian |title=RBS bankers get £950 million in bonuses despite £1.1bn loss |date=21 February 2011 |location=London |first=Jill |last=Treanor}}</ref> 2011 жылғы қазанда [[Moody's]] RBS-ті қоса алғанда Ұлыбританияның 12 қаржы ұйымының несиелік рейтингін төмендетті. Агенттік бұл шешімін олардың қаржылық әлсіздігімен түсіндірді.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/business-15211230 UK financial firms downgraded by Moody's rating agency], BBC News (7 October 2011)</ref> 2012 жылғы қаңтарда Хестердің сыйақысына қатысты баспасөзде дау туды. Оған жалпы құны 963 мың фунт стерлинг болатын акцияларға опциондар ұсынылды. Олар ұзақ мерзімді ынталандыру жоспары аясында сақталып, тек қатаң мақсатты көрсеткіштерге қол жеткізген жағдайда ғана төленуі тиіс еді. Егер бұл талаптар орындалмаса, сыйақы кері қайтарылатын болды. Қазынашылық бұл төлемге рұқсат берді, өйткені үкімет негізгі акционер ретінде оған тыйым салса, Хестер мен директорлар кеңесінің көптеген мүшелері қызметінен кетуі мүмкін деп қауіптенді.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/business-16752392 Treasury feared Hester and board would quit] ''BBC News'', 26 January 2012</ref> Алайда баспасөздегі қатты сыннан кейін<ref>[https://www.theguardian.com/business/2012/jan/27/david-cameron-stephen-hester-bonus?newsfeed=true Stephen Hester bonus puts David Cameron under pressure] Guardian, 27 January 2012</ref><ref name=waive>[https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/banksandfinance/9046377/Sir-Philip-Hampton-waives-1.4m-share-award.html Sir Philip Hampton waives £1.4m share award] ''The Telegraph'', 28 January 2012</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/rbs-idUSWLA205920120128 RBS chairman waives share-based bonus] Reuters, 28 January 2012</ref> директорлар кеңесінің төрағасы сэр Филип Хэмптон дауға дейін бірнеше апта бұрын өзіне тиесілі 1,4 млн фунт стерлинг көлеміндегі сыйақыдан бас тартқаны белгілі болды.<ref name=waive/> Сол кезде Швейцарияда демалыста жүрген Хестер де көп ұзамай өз сыйақысынан бас тартты.<ref>[https://www.theguardian.com/business/2012/jan/30/rbs-stephen-hester-bonus-reaction RBS boss Stephen Hester waives bonus: reaction] ''The Guardian'', 30 January 2012</ref> 2012 жылғы маусымда төлемдерді өңдеу бағдарламасын жаңарту сәтсіз аяқталып, соның салдарынан клиенттердің едәуір бөлігі өз шоттарына ақша аудара немесе олардан қаражат шығара алмады. Осыған байланысты RBS жексенбі күні бірнеше бөлімшесін ашуға мәжбүр болды. Бұл банктің өз тарихында бөлімшелерін алғаш рет жексенбіде ашуы еді.<ref>{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/06/24/natwest-branches-open-on-sunday-computer-gitch_n_1621907.html |title=Natwest Branches Open on Sunday To Help Customers After Computer Glitch |work=The Huffington Post UK |access-date=21 March 2015 |date=24 June 2012}}</ref> RBS 2013 жылғы 12 маусымда бас атқарушы директор Стивен Хестердің 2013 жылғы желтоқсанда қызметінен кететінін жариялады. Бұл өзгеріс қаржы институтының 2014 жылдың соңына дейін қайтадан жеке меншікке өтуіне дайындықтың бір бөлігі ретінде түсіндірілді. Өтпелі кезеңдегі қызметі үшін Хестерге 12 айлық жалақысы мен жеңілдіктері ретінде 1,6 млн фунт стерлинг, сондай-ақ 4 млн фунт стерлингке дейінгі акцияларды алу мүмкіндігі берілді. RBS мәлімдемесінде Хестердің ізбасарын іздеу жұмыстары жарияланған күннен бастап басталатыны айтылды.<ref>{{cite news|title=Royal Bank of Scotland CEO Stephen Hester to stand down|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-22881526|access-date=13 June 2013|work=BBC News|date=12 June 2013|author=Robert Peston}}</ref> 2013 жылғы шілдеде RBS-тің бөлшек банкинг бөлімінің басшысы Росс Макьюэн Хестердің орнына жаңа бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{cite news|title=RBS selects McEwan as new chief|url=https://www.ft.com/content/0935a53c-fa0b-11e2-98e0-00144feabdc0|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210211236/https://www.ft.com/content/0935a53c-fa0b-11e2-98e0-00144feabdc0#axzz3EMs3ySli|archive-date=10 December 2022|url-access=subscription|access-date=25 September 2014|newspaper=Financial Times|date=31 July 2013|author=Patrick Jenkins|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 4 тамызда Ұлыбритания үкіметі акцияларды қайтадан жеке секторға сату үдерісін бастады. Нәтижесінде оның жай акциялардағы үлесі 61,3%-дан 51,5%-ға дейін, ал жалпы экономикалық үлесі (B санатындағы акцияларды қоса алғанда) 78,3%-дан 72,9%-ға дейін төмендеді. 2018 жылғы 5 маусымда үкімет [[UK Government Investments]] арқылы иелігіндегі үлесті 62,4%-ға дейін қысқартты,<ref>RBS, [http://investors.rbs.com/share-data/equity-ownership-statistics.aspx Equity Ownership Statistics], accessed 9 June 2018</ref> бұл ретте 2 млрд фунт стерлинг шығынға ұшырады.<ref name="fnlondon1">{{cite web|last=Agini |first=Samuel |url=https://www.fnlondon.com/articles/uk-government-continues-privatisation-of-rbs-royal-bank-of-scotland-20180604 |title=Government faces questions over £2bn hit on RBS share sale |publisher=Fnlondon.com |access-date=7 September 2018}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:NatWest Group]] [[Санат:1969 жылы Шотландияда құрылғандар]] [[Санат:Эдинбургте орналасқан банктер]] [[Санат:1969 жылы құрылған банктер]] [[Санат:1969 жылы құрылған британдық компаниялар]] [[Санат:Ұлыбританияның инвестициялық банктері]] [[Санат:Эдинбургте орналасқан корольдік патронаждағы ұйымдар]] [[Санат:FTSE 100 индексіне кіретін компаниялар]] lwqqg6smd6wvgnt08mrjaaihtmlf9ft Ö3 Austria Top 40 0 785971 3651905 3648730 2026-09-07T20:52:15Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651905 wikitext text/x-wiki '''Ö3 Austria Top 40''' — [[Аустрия]]ның ресми синглдер чарты, сондай-ақ оны таныстыратын, [[Hitradio Ö3]] радиостанциясында дүйсенбі күндері эфирге шығатын радиошоу. Шоуда Аустрияның синглдер, рингтон және жүктеулер чарттары ұсынылады. Ол алғаш рет 1968 жылы 26 қарашада «Disc Parade» деген атпен шығып, оны Эрнст Гриссеманн жүргізді. Апта сайынғы бірінші орын иегерлерін Musikmarkt және GoTV жариялайды. 1968 бен 2007 жылдар аралығында бұл хит-парад Disc Parade, Die Großen 10 von Ö3, Pop Shop, Hit wähl mit, Die Großen 10, Ö3 Top-30 және Ö3 Austria Top 40 (2007 жылдан қазіргі уақытқа дейін) деген атаулармен шықты. austriancharts.at сайтындағы хит-парадтың онлайн-нұсқасы 75 орынды қамтиды, алайда ресми атауы болып Ö3 Austria Top 40 қала береді. Чартта бірінші орынды иеленген алғашқы сингл [[Клифф Ричард]]тың «Das ist die Frage aller Fragen» әні болды. Чаррт деректері бойынша ең табысты сингл — [[Элтон Джон]]ның «Candle in the Wind 1997» әні. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.austriatop40.at/ Official Austrian singles chart]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302010833/http://www.austriatop40.at/ |date=2009-03-02 }} * [https://web.archive.org/web/20120717081512/http://oe3.orf.at/charts/ Ö3 Austria Top 75] * [http://www.austriancharts.at/ чарттар архиві]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201091227/http://www.austriancharts.at/ |date=2008-12-01 }} [[Санат:Аустрия музыкалық чарттары]] dxbj7wdgl6urymozxnqlxlj487q6sjd Bank of Ningbo 0 786012 3651850 3648976 2026-09-07T17:20:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651850 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bank of Ningbo |логотипі = |суреті = Bank of Ningbo Hangzhou brach.JPG |сурет атауы = [[Ханчжоу]] қаласындағы бөлімшесі |түрі = [[Қоғамдық компания]]; [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі]] |биржадағы листингі = SZSE: 002142 (жай акциялар)<br />SZSE: 140001 (артықшылықты акциялар) |қызметі = Чжэцзян провинциясы; Цзянсу провинциясы; Шанхай, Бейжің және Шэньчжэнь |құрылды = [[10 сәуір]] [[1997 жыл|1997]] |құрушы = |орналасуы = [[Нинбо]], Қытай |басты адамдары = Лу Хуаюй (төраға) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = |меншікті капиталы = {{өсім}} 45,001 млрд юань (2015) |айналым = {{өсім}} 19,516 млрд юань (2015) |операциялық кіріс = {{өсім}} 8,018 млрд юань (2015) |таза табысы = {{өсім}} 6,544 млрд юань (2015) |активтер = {{өсім}} 716,465 млрд юань (2015)<ref>{{cite web|url=http://www.nbcb.com.cn/investor_relations/regular_reports/201604/W020160426311241100509.pdf|title=2015 Annual Report|date=[[26 сәуір]] [[2016 жыл|2016]]|access-date=[[11 қараша]] [[2016 жыл|2016]]|publisher=Bank of Ningbo|language=Chinese|archive-date=[[12 қараша]] [[2016 жыл|2016]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161112081114/http://www.nbcb.com.cn/investor_relations/regular_reports/201604/W020160426311241100509.pdf|url-status=dead}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Bank of Ningbo Co., Ltd.''' — штаб-пәтері [[Нинбо]], [[Чжэцзян]] қаласында орналасқан қытайлық [[қалалық коммерциялық банк|қалалық]] [[коммерциялық банк]]. 2015 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша компанияның [[Янцзы өзенінің атырауы]] аймағындағы бірнеше қалада, атап айтқанда [[Нинбо]], [[Шанхай]], [[Нанкин]], [[Ханчжоу]], [[Сучжоу]], [[Уси]] және Чжэцзян провинциясының басқа қалаларында (мысалы, [[Вэньчжоу]]), сондай-ақ [[Бейжің]] мен [[Шэньчжэнь]]де 30 филиалы ({{lang-zh|分行}}, әр филиал өз кезегінде {{lang-zh|支行}} түріндегі бірнеше бөлімшені басқарды) болды. 2008 жылғы қаңтардан бастап Bank of Ningbo [[SSE Component Index|Шэньчжэнь қор биржасының құрамдас индексінің]] құрамына кірді (бастапқыда 40 ірі компанияны, қазір 500 ірі компанияны қамтиды).<ref>{{cite web|url=http://yndt.bank.cnfol.com/080111/137%2C1410%2C3689562%2C00.shtml |title=宁波银行入选深证成份指数 |language=Chinese |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080821215333/http://yndt.bank.cnfol.com/080111/137%2C1410%2C3689562%2C00.shtml |archivedate=21 тамыз 2008 }}</ref> 2016 жылғы 11 қарашадағы жағдай бойынша Bank of Ningbo [[SZSE 100 Index]] және [[CSI 100 Index]] индекстерінің құрамына кірді. == Тарихы == Ол 1997 жылы '''Ningbo Commercial Bank''' атауымен құрылды. 2007 жылы атауын '''Bank of Ningbo''' деп өзгертіп, [[акция]]ларын [[Шэньчжэнь қор биржасы]]нда листингке шығарды.<ref>{{Cite web |url=http://www.xprn.com.cn/pr/08/08/08481511-1.html |title=About Bank of Ningbo |access-date=2 қазан 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825000644/http://www.xprn.com.cn/pr/08/08/08481511-1.html |archive-date=25 тамыз 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://english.ningbo.gov.cn/art/2007/05/12/art_326_54519.html |title=Ningbo Commercial Bank renamed Bank of Ningbo |access-date=2 қазан 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504064015/http://english.ningbo.gov.cn/art/2007/05/12/art_326_54519.html |archive-date=4 мамыр 2008 |url-status=dead |df=mdy-all }}</ref> 2006 жылы Сингапурдың [[OCBC Bank]] банкі Ningbo Commercial Bank-тегі 12,2% үлесті алғаш рет сатып алды, ал кейін 2014 жылы атауы өзгертілген Bank of Ningbo банкіндегі үлесін 20%-ға дейін арттырды.<ref>{{Cite web|url=https://sbr.com.sg/financial-services/news/ocbc-inks-staff-training-deal-bank-ningbo|title=OCBC inks staff training deal with Bank of Ningbo|website=Singapore Business Review|date=24 тамыз 2017 |access-date=28 қыркүйек 2017}}</ref> 2008 жылғы тамызда банк бірнеше негізгі бөлімін Нинбодан Шанхайға көшірді.<ref>[http://www.zjjjxww.com/news_shows.aspx?Nid=946 宁波银行多部门将迁至上海]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (қытай тілінде)</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Шэньчжэнь қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:CSI 100 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Нинбо экономикасы]] [[Санат:Нинбода орналасқан компаниялар]] [[Санат:Қытай префектураларына тиесілі компаниялар]] [[Санат:Қытайдың муниципалдық компаниялары]] [[Санат:1997 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Қытай мемлекеттік банктері]] [[Санат:Нинбодағы 1997 жыл]] bpat5egjqz1lpvlvykyryvgv2h6bq10 Екінші Олжас Бектенов үкіметі 0 786076 3651949 3650652 2026-09-08T06:04:32Z Nurken 111493 /* Құрылымы */ жаңа ресми портреттер 3651949 wikitext text/x-wiki {{Үкімет | Атауы = Екінші Олжас Бектенов үкіметі | Байрағы = Flag of Kazakhstan.svg | Құзыреті = [[Қазақстан]]ның<!-- Мемлекетін ілік септікте жазыңыз --> | Үкімет нөмірі = 16<!-- Бұл — ел тарихындағы нешінші үкімет? --> | Үкімет түрі = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметі]] | Сурет = Olzhas Bektenov (cropped).jpg | Ені = 210px | Сурет атауы = Бектеновтің ресми портреті, 2024 | Құрылуы = 31 тамыз 2026 | Таратылуы = | Статусы = Қызметте | Мемлекет басшысы = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Үкімет басшысы = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Үкімет басшысының орынбасары = [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев|Нұрлыбек Нәлібаев]] | Өзге басшы лауазымы = Вице-президент | Өзге басшы = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] | Министрлер саны = 21 | Биліктегі партия = {{ublist |[[Әділет (партия)|Әділет]] ([[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]]) |{{Партия/Орындар|110|145|purple}} }} | Түрі = | Парламенті = [[Қазақстан Құрылтайы]] | Шақырылымы = [[Қазақстан Құрылтайының 1-шақырылымы|1-сайланым]] | Оппозиция партиялары = [[Ауыл (партия)|Ауыл]]<br>[[Respublica]]<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]<br>[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] | Оппозиция басшылары = | Сайлауы = | Ізашары = [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|I Бектенов]] | Ізбасары = | Ортаққор = }} '''Екінші Олжас Бектенов үкіметі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]]нің 16-құрылымы, басшылығында [[Қазақстан премьер-министрі|премьер-министр]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]. Үкімет 2026 жылғы 31 тамызда, [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бірінші Бектенов үкіметі]]нің отставкасынан кейін құрылған еді. 31 тамыз күні, [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаттарының 137/145 дауыс бергенінен кейін Бектенов премьер болып тағайындалған еді.<ref name="sayl">{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kurultai-soglasoval-kandidaturu-olzasa-bektenova-na-post-premer-ministra |title=Курултай согласовал кандидатуру Олжаса Бектенова на пост премьер-министра |language=ru |work=Informburo.kz |last=Ескендірова |first=Әйгерім |date=2026-08-31 |accessdate=2026-08-31}}</ref> == Құрылуы == 2026 жылғы 28 тамызда [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] премьер [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] пен [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|оның үкіметі]]н қызметінен босатқан еді. Үкімет отставкасынан кейін Бектенов премьер-министрдің міндетін атқарушысы болып тағайындалды.<ref name="tarat1">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 |title=Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаттары [[Қазақстан президенті|Мемлекет басшысы]] ұсынған жаңа үкімет басшысының кандидатурасына дауыс берді. Бектенов кандидатурасын Тоқаев та, биліктегі [[Әділет (партия)|Әділет]] партиясы да қолдады. Құрылтай дауыс беруі бойынша депутаттың 137 қолдаса, 7 дауыс беруден бас тартты.<ref name="sayl" /> {| class="wikitable" style="text-align:right-" ! colspan="10" |Мәжілістің дауыс беруі, 31 тамыз 2026 |- ! colspan="2" |Қолдаған ! colspan="2" |Қарсы шыққан ! colspan="2" |Бас тартқан ! colspan="2" |Дауыс бермеген ! colspan="2" |Қатыспаған |- ! colspan="2" style="background-color: #00b300" | ! colspan="2" style="background-color: #ff0000" | ! colspan="2" style="background-color: #ffff00" | ! colspan="2" style="background-color: purple" | ! colspan="2" style="#cccccc" | |- |'''137''' |'''94.48%''' |0 |0% |7 |4.82% |0 |0% |1 |0.69% |- | colspan="10" style="text-align:left;" |Дереккөзі: [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/oljas-bektenov-perenaznachen-premer-ministrom-kazahstana-607408/ tengrinews.kz] |} Бұл үкімет ізашар [[бірінші Олжас Бектенов үкіметі]]нен құрылымы бойынша қатты ерекшеленбей құрылды. Тағайындаулардың көпшілігі 2026 жылғы 3 қыркүйекте орын алды. == Құрылымы == Министрлер тағайындалған ретімен қойылған, [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары]]н санамағанда. {{Colorbox|#FFE6E6}} Ыдыраған министрлік {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Лауазымы ! class=unsortable |Суреті !Аты-жөні ! class=unsortable colspan="2"|Қызметі |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] |[[Сурет:Oljas Bektenov official portrait (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Олжас Абайұлы|Бектенов}} |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- | colspan="5" style="text-align:center;" | {{sort|Яя|'''[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министр орынбасарлары]]'''}} |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің<br>Бірінші орынбасары]] |[[Сурет:Нұрлыбек Нәлібаев primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Нұрлыбек Машбекұлы|Нәлібаев}} |6 мамыр<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің орынбасары —<br>[[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]]ның басшысы |[[Сурет:Ғалымжан Қойшыбаев primeminister.kz.png|100px]] |{{sortname|Ғалымжан Тельманұлы|Қойшыбаев}} |4 қаңтар<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің орынбасары —<br>[[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]] |[[Сурет:Серік Жұманғарин primeminister.kz.png|100px]] |{{sortname|Серік Мақашұлы|Жұманғарин}} |21 желтоқсан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің орынбасары —<br>[[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі]] | [[Сурет:Жаслан Мәдиев primeminister.kz.png|100px]] | {{sortname|Жаслан Хасенұлы|Мәдиев}} |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері | Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>Премьер-министрдің<br>орынбасары |[[Сурет:Қанат Бозымбаев primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Қанат Алдабергенұлы|Бозымбаев}} |31 наурыз<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- | colspan="5" style="text-align:center;" | {{sort|Яя|'''Министрлер'''}} |- |[[Сурет:MFA emblem.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] |[[Сурет:Мұхтар Тілеуберді primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Мұхтар Бескенұлы|Тілеуберді}} |2 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] |[[Сурет:Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі Дәурен Жұматайұлы Қосанов.jpg|100px]] |{{sortname|Дәурен Жұматайұлы|Қосанов}} |8 маусым<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Logo MVD KZ.jpg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]] |[[Сурет:Ержан Сәденов primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Ержан Сапарбекұлы|Сәденов}} |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] |[[Сурет:Мәди Такиев primeminister.kz.png|100px]] |{{sortname|Мәди Төкешұлы|Такиев}} |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрі]] |[[Сурет:Нұрлан Сауранбаев primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Нұрлан Ермекұлы|Сауранбаев}} |30 маусым<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Ministry of Justice of Kazakhstan logo, 2023.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] |[[Сурет:Ерлан Сәрсембаев primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Ерлан Жақсылықұлы|Сәрсембаев}} |9 қаңтар<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Mchs emblem.gif|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар<br>министрі]] |[[Сурет:Мұрат Мұханов primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Мұрат Сейтмолдаұлы|Мұханов}} |3 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] |[[Сурет:Ерлан Ақкенженов primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Ерлан Құдайбергенұлы|Ақкенженов}} |19 наурыз<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Эмблема МПС РК.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және<br>құрылыс министрі]] |[[Сурет:Ерсайын Нағаспаев primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Ерсайын Қайырғазыұлы|Нағаспаев}} |28 ақпан<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Оқу-ағарту министрлігінің эмблемасы.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]] |[[Сурет:Жұлдыз Сүлейменова primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Жұлдыз Досбергенқызы|Сүлейменова}} |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және<br>интеграция министрі]] |[[Сурет:Арман Шаққалиев primeminister.kz.png|100px]] |{{sortname|Арман Абайұлы|Шаққалиев}} |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары<br>және ирригация министрі]] |[[Сурет:Нұржан Нұржігітов primeminister.kz.png|100px]] |{{sortname|Нұржан Молдиярұлы|Нұржігітов}} |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау<br>министрі]] |[[Сурет:Акмарал Альназарова.jpg|100px]] |{{sortname|Ақмарал Шәріпбайқызы|Әлназарова}} |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және<br>табиғи ресурстар министрі]] |[[Сурет:Әлібек Қуантыров primeminister.kz.png|100px]] |{{sortname|Әлібек Сәкенұлы|Қуантыров}} |3 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы<br>министрі]] |[[Сурет:Айдарбек Сапаров.jpg|100px]] |{{sortname|Айдарбек Сейпілұлы|Сапаров}} |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты<br>әлеуметтік қорғау министрі]] |[[Сурет:Official portrait of Asqarbek Ertaev, 2025 (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Асқарбек Маратұлы|Ертаев}} |27 қаңтар<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және<br>спорт министрі]] |[[Сурет:Ербол Мырзабосынов primeminister.kz (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Ербол Қуантайұлы|Мырзабосынов}} |2 қыркүйек<br>2024 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары<br>білім министрі]] |[[Сурет:Нурбек Саясат.png|100px]] |{{sortname|Саясат|Нұрбек}} |11 маусым<br>2022 жылдан бері |Қызметте |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және<br>ақпарат министрі]] |[[Сурет:Арман Қырықбаев primeminister.kz.jpg|100px]] |{{sortname|Арман Оразбайұлы|Қырықбаев}} |3 қыркүйек<br>2026 жылдан бері |Қызметте |- |} == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} [[Санат:Қазақстан үкіметтері|Бектенов2]] [[Санат:2026 жылдағы Қазақстан]] [[Санат:2026 жылы Қазақстанда пайда болғандар]] [[Санат:Қазіргі үкіметтер|Қазақстан]] 33eo5hxxaxeppojbkkxdtl5wgmcb747 Oricon Albums Chart 0 786095 3651901 3649502 2026-09-07T20:07:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651901 wikitext text/x-wiki '''Oricon Albums Chart''' — бұл [[Oricon]] компаниясы күн сайын, апта сайын, ай сайын және жыл сайын шығаратын [[Жапония|жапон]] музыка индустриясының стандартты альбомдардың танымалдылық чарты. Oricon 1987 жылғы 5 қазанда Oricon Albums Chart ресми түрде құрылғанға дейін LP (винил пластинкалар), CT (компакт-кассеталар), картридждер және CD чарттарын жариялаған болатын. Oricon Albums Chart рейтингтері физикалық альбомдардың сатылымына негізделеді. Жүктеу сатылымдарына негізделген Цифрлық альбомдар чарты (Digital Albums Chart) 2016 жылғы 19 қарашада іске қосылды.<ref>{{cite web|title=ja:オリコン 新ランキング発表 アルバムDL数を集計…初回首位は宇多田ヒカル|url=https://www.oricon.co.jp/news/2081196/full/|website=Oricon Style|publisher=[[Oricon]]|access-date=November 16, 2016|language=ja|date=November 16, 2016}}</ref> 2018 жылғы 24 желтоқсанда Oricon альтернатты түрде альбом эквиваленті бірліктеріне негізделген Біріктірілген альбомдар чартын (Combined Albums Chart) ұсынды. Бұл чарт физикалық сатылымдарды, цифрлық сатылымдарды және стримингті есепке алады.<ref>{{Cite web|title=オリコン、12月19日より合算ランキング開始集計詳細を発表|url=https://www.oricon.co.jp/news/2125667/full/|access-date=2021-04-02|website=ORICON NEWS}}</ref> Чарттар әр сейсенбі сайын Oricon Style журналында және Oricon ресми веб-сайтында жарияланады. Әр дүйсенбі сайын Oricon сауда нүктелерінен деректерді қабылдайды, бірақ белгілі бір арналар арқылы сатылған тауарлардың деректері чартқа енмейді. Мысалы, NEWS поп-тобының дебюттік синглі тек Oricon қамтымайтын 7-Eleven дүкендері арқылы ғана сатылды, сондықтан оның сатылым көрсеткіштері Oricon чарттарында көрініс таппады. Осыған байланысты Oricon жазба сатылымдарының рейтингтері толықтай дәл болып саналмайды. == Барлық уақыттағы ең көп сатылған альбомдар == {| class="wikitable sortable" !Реті !! Жыл !! Атауы !! Әртіс !! Сатылым саны |- |align="center"| 1 || [[1999 жыл|1999]] || ''[[First Love (Хикару Утада альбомы)|First Love]]'' || [[Хикару Утада]] || 7,650,215<ref>[http://www7a.biglobe.ne.jp/~yamag/album/rekidai_a.html 歴代アルバムチャート] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201190624/http://www7a.biglobe.ne.jp/~yamag/album/rekidai_a.html |date=2009-02-01 }}</ref> |- |align="center"| 2 || [[1998 жыл|1998]] || ''[[B'z The Best "Pleasure"]]'' || [[B'z]] || 5,135,922 |- |align="center"| 3 || [[1997 жыл|1997]]|| ''[[Review (Glay альбомы)|Review]]'' || [[Glay]] || 4,875,980 |- |align="center"| 4 || [[2001 жыл|2001]]|| ''[[Distance (Хикару Утада альбомы)|Distance]]'' || Хикару Утада || 4,469,135 |- |align="center"| 5 || [[1998 жыл|1998]]|| ''[[B'z The Best "Treasure"]]'' || B'z || 4,438,742 |- |align="center"| 6 || [[2001 жыл|2001]] || ''[[A Best]]'' || [[Аюми Хамасаки]] || 4,301,353 |- |align="center"| 7 || [[1996 жыл|1996]] || ''[[Globe (альбом)|Globe]]'' || [[Globe (band)|Globe]] || 4,136,460 |- |align="center"| 8 || [[2002 жыл|2002]] || ''[[Deep River (Хикару Утада альбомы)|Deep River]]'' || Хикару Утада || 3,604,588 |- |align="center"| 9 || [[2000 жыл|2000]]|| ''[[Delicious Way]]'' || [[Маи Кураки]] || 3,530,000 |- |align="center"|10 || [[1998 жыл|1998]]|| ''[[Time to Destination]]'' || [[Every Little Thing (band)|Every Little Thing]] || 3,520,330 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жапония музыкалық чарттары]] ikrq1m9bl5w610ckobd1u3s9a7tu05i Schweizer Hitparade 0 786097 3651903 3649516 2026-09-07T20:25:26Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651903 wikitext text/x-wiki '''Schweizer Hitparade''' — [[Швейцария]]ның ең басты музыкалық сатылым чарттары. Бұл чарттар ел аумағындағы әртүрлі жанрдағы ең көп сатылатын синглдер мен альбомдарды тіркейді. Швейцария чарттарына мыналар кіреді: * Синглдердің үздік 75-тігі (1968 жылдан бері шығарылады) * Синглдердің үздік 100-дігі * Альбомдардың үздік 100-дігі (1983 жылдың аяғынан бері шығарылады) * Жинақтардың үздік 20-лығы * Эфирлік үздік 30-дық (Airplay Top 30) * Стримингтің үздік 100-дігі * Швейцариялық әртістердің синглдері (үздік 10) * Швейцариялық әртістердің альбомдары (үздік 10) * Винил альбомдарының үздік 10-дығы * Рок альбомдарының үздік 5-тігі * Поп альбомдарының үздік 5-тігі * Хип-хоп альбомдарының үздік 5-тігі 2010 жылдан бері Hitparade чарттарын құрастырушы [[GfK Entertainment charts|Media Control]] компаниясы сондай-ақ Швейцарияның француз тілді аймағы — Романдиядағы ең көп сатылатын синглдер мен альбомдарды қамтитын ''Les Charts'' тізімін де іске қосты: * Романдия синглдерінің үздік 20-лығы (қолданыстан шығарылған)<ref>{{cite web |url=https://lescharts.ch/ |title=Les Charts |publisher=Media Control |language=fr}}</ref> * Романдия альбомдарының үздік 50-дігі Чарттар апта сайын жексенбі күндері жаңартылып, алдыңғы аптаның сәрсенбі күні таңертең көпшілікке жарияланады. == Сыртқы сілтемелер == *[http://hitparade.ch/index.asp Schweizer Hitparade] *[http://lescharts.ch/index.asp Les Charts (Romandie)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014181818/http://lescharts.ch/index.asp |date=2010-10-14 }} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Швейцария музыкалық чарттары]] nseis6pfggui8c0lgou78o4aziuqxki Resona Holdings 0 786207 3651902 3650610 2026-09-07T20:17:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651902 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака]]да орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама]] қаласында орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы]]на қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. [[Сурет:Resona-Bank-hq-01.jpg|thumb|Resona Bank бас кеңсесі (бұрынғы Daiwa Bank бас кеңсесі), Тюо-ку, [[Осака]], [[Жапония]]]] == Тарихы == === Daiwa Bank === Resona 1918 жылы Osaka Nomura Bank ретінде құрылды. Бұл заңды тұлға II Токушичи Номура негізін қалаған Nomura [[дзайбацу]]ына қаржылық қолдау көрсетті. Банктің брокерлік операциялары бөлініп шығарылып, 1926 жылы қазіргі кезде Жапонияның ірі бағалы қағаздар компанияларының бірі болып табылатын Nomura Securities ретінде қайта құрылды. 1927 жылы банк Nomura Bank болып қайта аталды, ал 1929 жылға қарай [[Осака префектурасы]]ның негізгі банкіне айналды.<ref name="p060_061">{{cite web |url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125115/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |archive-date=2017-09-14 |access-date=2016-06-20 }}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дзайбацулар таратылғаннан кейін банк The Daiwa Bank болып қайта аталды. Оның алғашқы шетелдік өкілдігі 1956 жылы Нью-Йоркте ашылды, кейін әлемнің басқа қаржы орталықтарында да өкілдіктері құрылды. Алайда 1995 жылғы жанжалдан кейін банк шетелдегі бүкіл қызметін тоқтатты: банк трейдерлерінің бірі клиенттердің шоттарындағы қаражатпен алыпсатарлық операциялар жүргізіп, мұны жасыру үшін 11 жыл бойы Нью-Йорк бөлімшесінің есептілігін бұрмалаған; келтірілген залал 1,1 млрд АҚШ долларын құрады.<ref name="history">{{cite web|title=The Daiwa Bank, Ltd. History|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|work=Funding Universe|publisher=International Directory of Company Histories, Vol. 39. St. James Press, 2001|access-date=2017-09-14|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125506/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|publisher=Resona Group|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304141438/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}}</ref> === Asahi Bank === Japan Savings Bank (日本貯蓄銀行, Нихон Тётику Гинко) 1945 жылғы мамырда тоғыз [[Жинақ банкі|жинақ банкінің]] бірігуі нәтижесінде құрылды. Соғыстан кейінгі жылдары жоғары инфляция банк қызметіне қауіп төндіргендіктен, 1948 жылы жинақ банкі '''Kyowa Bank''' (協和銀行, Кёва Гинко) деп аталатын коммерциялық банк болып қайта құрылды. 1991 жылы Kyowa Bank Saitama Bank-пен (埼玉銀行, Сайтама Гинко) бірігіп, Kyowa Saitama Bank (協和埼玉銀行, Кёва Сайтама Гинко) құрылды, ал 1992 жылы ол '''Asahi Bank''' (あさひ銀行, Асахи Гинко) болып қайта аталды. 2001 жылы Asahi Bank Sanwa Bank және [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Tokai Bank]] банктерімен бірігу жөніндегі келіссөздерге кірісті; үш банк бірігетінін жариялады. Нәтижесінде [[Deutsche Bank]] пен [[Mizuho Financial Group]]-тан кейінгі әлемдегі үшінші ірі банк құрылуға тиіс еді.<ref>[http://money.cnn.com/2000/03/13/deals/japanbank/|«Japan banks in 3-way deal»]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=2019-06|bot=InternetArchiveBot }}. CNN Money. 13 марта 2000.</ref> Алайда Asahi Bank келіссөздерден шықты.<ref>Дворак, Фред (16 Июня 2000). [https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259|«Asahi Exits Three-Way Bank Deal, Leaving Sanwa, Tokai to Clean Up»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210720004144/https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259%7C%C2%ABAsahi |date=2021-07-20 }}. Wall Street Journal.</ref> Кейін оның қатысуынсыз Sanwa Bank пен Tokai Bank-тің бірігуі нәтижесінде [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Bank of Tokyo-Mitsubishi]] құрылды. === Resona-ның құрылуы === 2001 жылғы желтоқсанда Daiwa Bank [[Банктік холдингтік компания|банктік холдингтік компания]] болып қайта құрылып, Daiwa Bank, Kinki Osaka Bank және Nara Bank банктерінің [[Бас компания|бас компаниясына]] айналды. Бір айдан кейін Daiwa Bank Daiwa Bank Holdings компаниясының акциялар айырбасы мәмілесі арқылы Asahi Bank-ті сатып алатынын жариялады, соның нәтижесінде [[Жапония]]дағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы құрылды.<ref>[https://www.wsj.com/articles/SB1009321459585380080|«Daiwa, Asahi Banks Agree To Merge in a Share Swap»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721133539/https://www.wsj.com/articles/SB1009321459585380080%7C%C2%ABDaiwa%2C |date=2021-07-21 }}. The Wall Street Journal. 26 декября 2001.</ref> 2002 жылғы 1 қазанда компания Resona Holdings, Inc. болып қайта аталды. 2003 жылғы 1 мамырда Daiwa Bank пен Asahi Bank өз операцияларын біріктірді, ал олардың активтерінің басым бөлігі Resona Bank-ті құру үшін біріктірілді. Asahi Bank-тің [[Сайтама (қала)|Сайтамадағы]] 100 филиалы мен [[Токио]]дағы үш филиалы жеке заңды тұлға — Saitama Resona Bank болып қайта құрылды.<ref>{{cite web|title=Daiwa, Asahi banks merge within Resona group.|url=https://www.thefreelibrary.com/Daiwa,+Asahi+banks+merge+within+Resona+group.-a098259806|publisher=Farlex, Inc.|access-date=2017-09-14|date=2003-03-01|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914172815/https://www.thefreelibrary.com/Daiwa,+Asahi+banks+merge+within+Resona+group.-a098259806|url-status=live}}</ref> == Қызметі == Resona Group төрт негізгі бөлімшеден тұрады: * тұтынушылық банкинг — тұтынушылық несиелер беру және жеке клиенттердің активтерін басқару; * корпоративтік банкинг — корпоративтік клиенттерге қызмет көрсету, соның ішінде несие беру, сенімгерлік қорлардың активтерін басқару және жылжымайтын мүлікпен операциялар; * қаржы нарықтары — қысқа мерзімді несие беру, облигациялар және деривативтер саудасы; * Kansai Mirai Financial Group — Кансай өңірінде жұмыс істейтін еншілес банк тобы; 2017 жылғы қарашада құрылған және Kansai Mirai Bank пен Minato Bank атты екі банкті қамтиды.<ref name="reuters" /> Негізгі банктері: * Resona Bank — 325 филиал, 8700 қызметкер, активтері 33,9 трлн иен. * Saitama Resona Bank — 130 филиал, 3100 қызметкер, активтері 15,2 трлн иен. * Kansai Mirai Bank — 272 филиал, 4100 қызметкер, активтері 7,6 трлн иен. * Minato Bank — 106 филиал, 2100 қызметкер, активтері 3,5 трлн иен.<ref name="ar2020" /> 2019–2020 қаржы жылындағы 659 млрд иен кірістің 431 млрд иенін таза пайыздық кіріс, 171 млрд иенін комиссиялар мен қызмет көрсету төлемдері, ал 19 млрд иенін сенімгерлік қорларды басқару төлемдері құрады. 2020 жылғы наурыздағы жағдай бойынша активтері 60,5 трлн иенді құрады ([[Ірі банктер тізімі|әлемдегі ең ірі 60 банктің]] қатарына кірді), оның 36,6 трлн иені берілген несиелерге тиесілі болды; қабылданған депозиттер көлемі 52,9 трлн иенді құрады.<ref name="ar2020" /> 2015 жылы компания басқаруындағы активтерінің көлемі (128 млрд АҚШ доллары) бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық компаниялар арасында 108-орынға ие болды.<ref>{{cite web|title=The world’s 500 largest asset managers – Year end 2015|url=https://www.willistowerswatson.com/en/insights/2016/10/The-worlds-500-largest-asset-managers-year-end-2015|date=2016-10-31|publisher=[[Willis Towers Watson]]|access-date=2016-12-07|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221054918/https://www.willistowerswatson.com/en/insights/2016/10/The-worlds-500-largest-asset-managers-year-end-2015|archive-date=2016-12-21}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1918 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Жапония банктері]] [[Санат:Осака префектурасында орналасқан компаниялар]] [[Санат:Токиода орналасқан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Токиода орналасқан холдингтік компаниялар]] [[Санат:Токио қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Осака биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Бұрын Лондон қор биржасында листинг акциясы болған компаниялар]] [[Санат:Nikkei 225 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Жапонияның мемлекеттік компаниялары]] [[Санат:Сайтама префектурасында орналасқан компаниялар]] ith388gk85piog9toozehc3p6lcfape Ибрагимов Ильдар Равильевич 0 786272 3652089 3651461 2026-09-08T11:04:31Z Эдгар Герт 183645 структурирование текста 3652089 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}{{Персона | аты = Ибрагимов Ильдар Равильевич | түпнұсқа аты = | сурет = | сурет сипаттамасы = | туған күні = 20.11.1970 | туған жері = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] | қызметі = физик, инженер-конструктор, өнертапқыш | ғылыми аясы = жылу энергетикасы, авиациялық машина жасау, радиотехника, мұнай химиясы, өнеркәсіптік экология | марапаттары = «Қазақстанның инновациялық дамуына қосқан үлесі үшін» «Шапағат» республикалық форумының дипломанты (2006) }} '''Ильда́р Рави́льевич Ибраги́мов''' (1970 жылы [[20 қарашада]] [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == 1970 жылы 20 қарашада Алматы қаласында туған. 1992 жылы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Дереккөздер == <references /> == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf {{сортировка:Ибрагимов, Ильдар Равильевич}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:20 қарашада туғандар]] [[Санат:1970 жылы туғандар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:ҚазҰУ түлектері]] [[Санат:Өнертапқыштар алфавит бойынша]] [[Санат:Физиктер алфавит бойынша]] [[Санат:Шапағат конкурсының лауреаттары]] cp09flgm2i4lf8cgyqjn8amifqqqwdo KBC Group 0 786287 3651927 3651673 2026-09-08T04:41:56Z 1nter pares 146705 /* Kredietbank */ 3651927 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} === Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Middenkredietkas 1919 жылы акционерлік қоғам болып қайта құрылған Volksbank van Leuven-мен құрылымдық ынтымақтастығын нығайтты. Екі ұйым нидерланд тілінде сөйлейтін Бельгияда бірнеше басқа банктің құрылуына бірлесіп демеушілік жасады немесе оларды бақылауына алды; олардың қатарында 1921 жылы [[Антверпен]]де құрылған [[Algemeene Bankvereeniging]] (ABV, «Жалпы банк қауымдастығы») және тиісінше [[Гент]] пен [[Кортрейк]]те орналасқан {{lang|fr|Bank voor Handel en Nijverheid}} (BHN, «Сауда және өнеркәсіп банкі») деп аталатын екі банк болды.{{R|VanMolle|page=200}} 1928 жылғы 1 қазанда ABV мен Volksbank van Leuven бірікті.{{R|VanMolle|page=265}} Algemeene Bankvereeniging атауын сақтап қалған жаңа ұйымды Middenkredietkas бақылады; 1930 жылы ол осы уақытқа дейін [[Шығыс Фландрия]]дағы бірқатар басқа жергілікті банктермен бірігіп үлгерген BHN Ghent банкін сатып алды, ал 1931 жылғы қазанда {{lang|fr|Crédital}} деген атаумен де белгілі {{lang|fr|Crédit Général de Belgique}} қаржы тобын иемденді. Соңғы бірігу нәтижесінде 1931 жылы Антверпенде [[Almanij]] холдингтік компаниясы құрылып, оған бірқатар өнеркәсіптік компаниялардағы үлестер берілді. Соның нәтижесінде Boerenbond бақылайтын банк тобы [[Banque de Bruxelles]] және [[Generale Bank]] банктерімен бәсекелесе алатын Бельгияның ең ірі кредиттік институттарының біріне айналды.{{R|VanMolle|page=235}} ABV қаржыландырған Антверпендегі [[Boerentoren]] көпқабатты ғимараты 1931 жылы салынып біткен кезде Мадридтегі [[Telefónica Building]] ғимаратынан (1929) кейін Еуропадағы екінші ең биік зәулім ғимарат болды. Ол Boerengroup-тың қаржылық қуатының символына айналды, алайда бұл жағдай шаруалар қозғалысы өзінің діни тамырларынан алшақтап, коммерциялануға бет алып барады деп қауіптенген католик дінбасыларының бір бөлігін, соның ішінде кардинал [[Жозеф-Эрнест ван Рой]]ды алаңдатты.{{R|VanMolle|page=237}} === Kredietbank === [[Сурет:Kbc-building-antwerpen.jpg|thumb|[[Антверпен]]дегі [[Boerentoren]] (1931)]] [[Сурет:Brussels Congres 14.jpg|thumb|Брюссельдегі rue du Congrès 14 мекенжайындағы ғимарат, Kredietbank-Congo-ның бұрынғы Бельгиядағы бас кеңсесі]] Алайда 1930-жылдардың басында қаржылық қиындықтар күшейген сайын Middenkredietkas шығын жинақтай бастады және [[1934 жыл]]ғы [[3 желтоқсан]]да өз міндеттемелеріне мораторий жариялауға мәжбүр болды, ал [[1935 жыл]]ғы [[8 наурыз]]да қоғамда кеңінен талқыланған тарату үдерісі басталды. Салымшыларға қаражатты қайтаруды да қамтыған және бұл үдеріс тек 1963 жылы аяқталған қайта құрылымдауды{{R|VanMolle|page=260, 293}} Бельгия үкіметі тікелей басқарды, ал оған [[Альбер-Эдуар Янссен]] жетекшілік етті. [[1935 жыл]]ғы [[9 ақпан]]да ABV мен BHN Kortrijk бірігіп, әдетте [[Kredietbank]] (KB) деген атаумен белгілі {{lang|nl|Kredietbank voor Handel en Nijverheid}} банкін құрды. Kredietbank Антверпенде тіркелгенімен, оның нақты бас кеңсесі [[Брюссель]]де орналасты. 1938 жылы оның президенті болған [[Фернан Коллен]] Kredietbank-ті айқын [[Фландрия|фламандтық]] сипаты бар, Фландрия экономикасының одан әрі өсуіне ықпал ететін құрал болуға тиіс тәуелсіз банк ретінде сипаттады. 1935 жылғы қайта құрылымдау барысында Kredietbank-тің мажоритарлық иесіне айналған Almanij 1943 жылы өз капиталын ұлғайтты.<ref>{{cite web |website=De Tijd |title=Aandeelhouderssyndicaat blijft sleutel tot controle Almanij |date=7 May 1998 |url=https://www.tijd.be/algemeen/algemeen/aandeelhouderssyndicaat-blijft-sleutel-tot-controle-almanij/5218980.html}}</ref> Соның нәтижесінде таратылу үдерісіндегі Middenkredietkas миноритарлық акционерге айналды,{{R|VanMolle|page=289}} ал топты бақылау кейін «Almanij синдикаты» деген атаумен белгілі болған әулеттер тобына өтті.<ref>{{cite web |website=De Standaard |title=VIJF. Fernand Collin |date=24 December 1999 |url=https://www.standaard.be/cnt/dst24121999_046}}</ref> 1970-жылдарға қарай оның құрамына Коллен мен [[Андре Влерик]] кірді; Влерик — Algemeene Bankvereeniging құрылған кезден бастап онымен байланысты болған [[Гюстав Сап]]тың күйеу баласы еді.<ref name=PTEC>{{cite web |website=People’s Tribunal on Economic Crime |title=Kredietbank and Kredietbank Luxembourg – Ownership Structures |url=https://corruptiontribunal.org.za/wp-content/uploads/2018/02/AC23_Kredietbank-Ownership-Structures.pdf}}</ref>{{rp|2}} 1949 жылы Kredietbank өзінің алғашқы халықаралық еншілес компаниясы — Kredietbank SA Luxembourg-ты (KBL деген атаумен белгілі) құрды. 1951 жылы Almanij бақылауды сақтап қалғанына қарамастан, Kredietbank акциялары [[Брюссель қор биржасы]]нда листингке енгізіле бастады. 1952 жылы Kredietbank [[Бельгиялық Конго]]ға шығып, [[Леопольдвиль]]де филиал ашты, ал 1954 жылы {{lang|fr|Banque Congolaise pour l’Industrie, le Commerce et l’Agriculture}} банкін сатып алып, оның атауын Kredietbank-Congo деп өзгертті.<ref>Edouard Mambu ma Khenzu. 2006. ''A Modern History of Monetary and Financial Systems of Congo, 1885-1995''. (Lewiston: Edward Mellan).</ref> Кейін бұл қызмет төрт филиалға дейін кеңейді: [[Леопольдвиль]]де (қазіргі [[Киншаса]]), [[Букаву]]да, Элизабетвильде (қазіргі [[Лубумбаши]]) және Стэнливильде (қазіргі [[Кисангани]]); алайда 1960 жылы Бельгиялық Конго тәуелсіздік алғаннан кейін, 1966 жылы бұл қызмет тоқтатылды. 1958 жылы Kredietbank жергілікті банктерді сатып алу арқылы [[Валлония]]ға кеңейді, ал 1961 жылы оларды жаңадан құрылған {{lang|fr|Crédit Général}} еншілес компаниясына біріктірді. 1960-жылдардың аяғында Kredietbank халықаралық желісін одан әрі кеңейтіп, [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] және [[Мехико]]да, кейін [[Йоханнесбург]], [[Мельбурн]], [[Атланта]], [[Тегеран]], [[Токио]], [[Мадрид]] және [[Лос-Анджелес]] қалаларында кеңселер ашты; сондай-ақ [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]], [[Лондон]]да және [[Кайман аралдары]]нда филиалдар, ал [[Женева]]да еншілес компания құрды. 1970 жылы Kredietbank Еуропаның тағы алты қаржы институтымен бірлесіп [[Inter-Alpha Group of Banks]] тобын құрды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qftc0d0y4jvva2sihgsiqjrkyxitvwg 3651928 3651927 2026-09-08T04:43:24Z 1nter pares 146705 /* Kredietbank */ 3651928 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} === Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Middenkredietkas 1919 жылы акционерлік қоғам болып қайта құрылған Volksbank van Leuven-мен құрылымдық ынтымақтастығын нығайтты. Екі ұйым нидерланд тілінде сөйлейтін Бельгияда бірнеше басқа банктің құрылуына бірлесіп демеушілік жасады немесе оларды бақылауына алды; олардың қатарында 1921 жылы [[Антверпен]]де құрылған [[Algemeene Bankvereeniging]] (ABV, «Жалпы банк қауымдастығы») және тиісінше [[Гент]] пен [[Кортрейк]]те орналасқан {{lang|fr|Bank voor Handel en Nijverheid}} (BHN, «Сауда және өнеркәсіп банкі») деп аталатын екі банк болды.{{R|VanMolle|page=200}} 1928 жылғы 1 қазанда ABV мен Volksbank van Leuven бірікті.{{R|VanMolle|page=265}} Algemeene Bankvereeniging атауын сақтап қалған жаңа ұйымды Middenkredietkas бақылады; 1930 жылы ол осы уақытқа дейін [[Шығыс Фландрия]]дағы бірқатар басқа жергілікті банктермен бірігіп үлгерген BHN Ghent банкін сатып алды, ал 1931 жылғы қазанда {{lang|fr|Crédital}} деген атаумен де белгілі {{lang|fr|Crédit Général de Belgique}} қаржы тобын иемденді. Соңғы бірігу нәтижесінде 1931 жылы Антверпенде [[Almanij]] холдингтік компаниясы құрылып, оған бірқатар өнеркәсіптік компаниялардағы үлестер берілді. Соның нәтижесінде Boerenbond бақылайтын банк тобы [[Banque de Bruxelles]] және [[Generale Bank]] банктерімен бәсекелесе алатын Бельгияның ең ірі кредиттік институттарының біріне айналды.{{R|VanMolle|page=235}} ABV қаржыландырған Антверпендегі [[Boerentoren]] көпқабатты ғимараты 1931 жылы салынып біткен кезде Мадридтегі [[Telefónica Building]] ғимаратынан (1929) кейін Еуропадағы екінші ең биік зәулім ғимарат болды. Ол Boerengroup-тың қаржылық қуатының символына айналды, алайда бұл жағдай шаруалар қозғалысы өзінің діни тамырларынан алшақтап, коммерциялануға бет алып барады деп қауіптенген католик дінбасыларының бір бөлігін, соның ішінде кардинал [[Жозеф-Эрнест ван Рой]]ды алаңдатты.{{R|VanMolle|page=237}} === Kredietbank === [[Сурет:Kbc-building-antwerpen.jpg|thumb|[[Антверпен]]дегі [[Boerentoren]] (1931)]] [[Сурет:Brussels Congres 14.jpg|thumb|Брюссельдегі rue du Congrès 14 мекенжайындағы ғимарат, Kredietbank-Congo-ның бұрынғы Бельгиядағы бас кеңсесі]] Алайда 1930-жылдардың басында қаржылық қиындықтар күшейген сайын Middenkredietkas шығын жинақтай бастады және [[1934 жыл]]ғы [[3 желтоқсан]]да өз міндеттемелеріне мораторий жариялауға мәжбүр болды, ал [[1935 жыл]]ғы [[8 наурыз]]да қоғамда кеңінен талқыланған тарату үдерісі басталды. Салымшыларға қаражатты қайтаруды да қамтыған және бұл үдеріс тек 1963 жылы аяқталған қайта құрылымдауды{{R|VanMolle|page=260, 293}} Бельгия үкіметі тікелей басқарды, ал оған [[Альбер-Эдуар Янссен]] жетекшілік етті. [[1935 жыл]]ғы [[9 ақпан]]да ABV мен BHN Kortrijk бірігіп, әдетте [[Kredietbank]] (KB) деген атаумен белгілі {{lang|nl|Kredietbank voor Handel en Nijverheid}} банкін құрды. Kredietbank Антверпенде тіркелгенімен, оның нақты бас кеңсесі [[Брюссель]]де орналасты. 1938 жылы оның президенті болған [[Фернан Коллен]] Kredietbank-ті айқын [[Фландрия|фламандтық]] сипаты бар, Фландрия экономикасының одан әрі өсуіне ықпал ететін құрал болуға тиіс тәуелсіз банк ретінде сипаттады. 1935 жылғы қайта құрылымдау барысында Kredietbank-тің мажоритарлық иесіне айналған Almanij 1943 жылы өз капиталын ұлғайтты.<ref>{{cite web |website=De Tijd |title=Aandeelhouderssyndicaat blijft sleutel tot controle Almanij |date=7 May 1998 |url=https://www.tijd.be/algemeen/algemeen/aandeelhouderssyndicaat-blijft-sleutel-tot-controle-almanij/5218980.html}}</ref> Соның нәтижесінде таратылу үдерісіндегі Middenkredietkas миноритарлық акционерге айналды,{{R|VanMolle|page=289}} ал топты бақылау кейін «Almanij синдикаты» деген атаумен белгілі болған әулеттер тобына өтті.<ref>{{cite web |website=De Standaard |title=VIJF. Fernand Collin |date=24 December 1999 |url=https://www.standaard.be/cnt/dst24121999_046}}</ref> 1970-жылдарға қарай оның құрамына Коллен мен [[Андре Влерик]] кірді; Влерик — Algemeene Bankvereeniging құрылған кезден бастап онымен байланысты болған [[Гюстав Сап]]тың күйеу баласы еді.<ref name=PTEC>{{cite web |website=People’s Tribunal on Economic Crime |title=Kredietbank and Kredietbank Luxembourg – Ownership Structures |url=https://corruptiontribunal.org.za/wp-content/uploads/2018/02/AC23_Kredietbank-Ownership-Structures.pdf}}</ref>{{rp|2}} 1949 жылы Kredietbank өзінің алғашқы халықаралық еншілес компаниясы — Kredietbank SA Luxembourg-ты (KBL деген атаумен белгілі) құрды. 1951 жылы Almanij бақылауды сақтап қалғанына қарамастан, Kredietbank акциялары [[Брюссель қор биржасы]]нда листингке енгізіле бастады. 1952 жылы Kredietbank [[Бельгиялық Конго]]ға шығып, [[Леопольдвиль]]де филиал ашты, ал 1954 жылы {{lang|fr|Banque Congolaise pour l’Industrie, le Commerce et l’Agriculture}} банкін сатып алып, оның атауын Kredietbank-Congo деп өзгертті.<ref>Edouard Mambu ma Khenzu. 2006. ''A Modern History of Monetary and Financial Systems of Congo, 1885-1995''. (Lewiston: Edward Mellan).</ref> Кейін бұл қызмет төрт филиалға дейін кеңейді: [[Леопольдвиль]]де (қазіргі [[Киншаса]]), [[Букаву]]да, Элизабетвильде (қазіргі [[Лубумбаши]]) және Стэнливильде (қазіргі [[Кисангани]]); алайда 1960 жылы Бельгиялық Конго тәуелсіздік алғаннан кейін, 1966 жылы бұл қызмет тоқтатылды. 1958 жылы Kredietbank жергілікті банктерді сатып алу арқылы [[Валлония]]ға кеңейді, ал 1961 жылы оларды жаңадан құрылған {{lang|fr|Crédit Général}} еншілес компаниясына біріктірді. 1960-жылдардың аяғында Kredietbank халықаралық желісін одан әрі кеңейтіп, [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] және [[Мехико]]да, кейін [[Йоханнесбург]], [[Мельбурн]], [[Атланта]], [[Тегеран]], [[Токио]], [[Мадрид]] және [[Лос-Анджелес]] қалаларында кеңселер ашты; сондай-ақ [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]], [[Лондон]]да және [[Кайман аралдары]]нда филиалдар, ал [[Женева]]да еншілес компания құрды. 1970 жылы Kredietbank Еуропаның тағы алты қаржы институтымен бірлесіп [[Inter-Alpha Group of Banks]] тобын құрды. 1979 жылы KBL-дегі бақылаушы үлес Kredietbank-тен тікелей Almanij-ге берілді. 1982 жылы Kredietbank бастапқыда 1889 жылы ''Bremer Vorschussverein'' ретінде құрылған ''Bankverein Bremen AG'' компаниясының бақылаушы үлесін сатып алды, ал 1990 жылы оның атауын ''Kredietbank-Bankverein AG'' деп өзгертті; ол Bremer Kreditbank немесе BKB деген атаумен де белгілі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.kbcbank.de/profil/historie/historie.htm |title=History of the German branch |publisher=Kbcbank.de |access-date=2013-04-11}}</ref> 1996 жылы KBL Banque continentale du Luxembourg банкін өзіне қосты.{{R|PTEC|page=3}} 1997 жылы Kredietbank [[Мажарстан]]ға [[K&H Bank]] банкін жекешелендіру арқылы шықты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mh8z1dqqjc1x4eic714kx3sf4wa6hgw 3651929 3651928 2026-09-08T04:45:07Z 1nter pares 146705 /* Kredietbank */ 3651929 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} === Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Middenkredietkas 1919 жылы акционерлік қоғам болып қайта құрылған Volksbank van Leuven-мен құрылымдық ынтымақтастығын нығайтты. Екі ұйым нидерланд тілінде сөйлейтін Бельгияда бірнеше басқа банктің құрылуына бірлесіп демеушілік жасады немесе оларды бақылауына алды; олардың қатарында 1921 жылы [[Антверпен]]де құрылған [[Algemeene Bankvereeniging]] (ABV, «Жалпы банк қауымдастығы») және тиісінше [[Гент]] пен [[Кортрейк]]те орналасқан {{lang|fr|Bank voor Handel en Nijverheid}} (BHN, «Сауда және өнеркәсіп банкі») деп аталатын екі банк болды.{{R|VanMolle|page=200}} 1928 жылғы 1 қазанда ABV мен Volksbank van Leuven бірікті.{{R|VanMolle|page=265}} Algemeene Bankvereeniging атауын сақтап қалған жаңа ұйымды Middenkredietkas бақылады; 1930 жылы ол осы уақытқа дейін [[Шығыс Фландрия]]дағы бірқатар басқа жергілікті банктермен бірігіп үлгерген BHN Ghent банкін сатып алды, ал 1931 жылғы қазанда {{lang|fr|Crédital}} деген атаумен де белгілі {{lang|fr|Crédit Général de Belgique}} қаржы тобын иемденді. Соңғы бірігу нәтижесінде 1931 жылы Антверпенде [[Almanij]] холдингтік компаниясы құрылып, оған бірқатар өнеркәсіптік компаниялардағы үлестер берілді. Соның нәтижесінде Boerenbond бақылайтын банк тобы [[Banque de Bruxelles]] және [[Generale Bank]] банктерімен бәсекелесе алатын Бельгияның ең ірі кредиттік институттарының біріне айналды.{{R|VanMolle|page=235}} ABV қаржыландырған Антверпендегі [[Boerentoren]] көпқабатты ғимараты 1931 жылы салынып біткен кезде Мадридтегі [[Telefónica Building]] ғимаратынан (1929) кейін Еуропадағы екінші ең биік зәулім ғимарат болды. Ол Boerengroup-тың қаржылық қуатының символына айналды, алайда бұл жағдай шаруалар қозғалысы өзінің діни тамырларынан алшақтап, коммерциялануға бет алып барады деп қауіптенген католик дінбасыларының бір бөлігін, соның ішінде кардинал [[Жозеф-Эрнест ван Рой]]ды алаңдатты.{{R|VanMolle|page=237}} === Kredietbank === [[Сурет:Kbc-building-antwerpen.jpg|thumb|[[Антверпен]]дегі [[Boerentoren]] (1931)]] [[Сурет:Brussels Congres 14.jpg|thumb|Брюссельдегі rue du Congrès 14 мекенжайындағы ғимарат, Kredietbank-Congo-ның бұрынғы Бельгиядағы бас кеңсесі]] Алайда 1930-жылдардың басында қаржылық қиындықтар күшейген сайын Middenkredietkas шығын жинақтай бастады және [[1934 жыл]]ғы [[3 желтоқсан]]да өз міндеттемелеріне мораторий жариялауға мәжбүр болды, ал [[1935 жыл]]ғы [[8 наурыз]]да қоғамда кеңінен талқыланған тарату үдерісі басталды. Салымшыларға қаражатты қайтаруды да қамтыған және бұл үдеріс тек 1963 жылы аяқталған қайта құрылымдауды{{R|VanMolle|page=260, 293}} Бельгия үкіметі тікелей басқарды, ал оған [[Альбер-Эдуар Янссен]] жетекшілік етті. [[1935 жыл]]ғы [[9 ақпан]]да ABV мен BHN Kortrijk бірігіп, әдетте [[Kredietbank]] (KB) деген атаумен белгілі {{lang|nl|Kredietbank voor Handel en Nijverheid}} банкін құрды. Kredietbank Антверпенде тіркелгенімен, оның нақты бас кеңсесі [[Брюссель]]де орналасты. 1938 жылы оның президенті болған [[Фернан Коллен]] Kredietbank-ті айқын [[Фландрия|фламандтық]] сипаты бар, Фландрия экономикасының одан әрі өсуіне ықпал ететін құрал болуға тиіс тәуелсіз банк ретінде сипаттады. 1935 жылғы қайта құрылымдау барысында Kredietbank-тің мажоритарлық иесіне айналған Almanij 1943 жылы өз капиталын ұлғайтты.<ref>{{cite web |website=De Tijd |title=Aandeelhouderssyndicaat blijft sleutel tot controle Almanij |date=7 May 1998 |url=https://www.tijd.be/algemeen/algemeen/aandeelhouderssyndicaat-blijft-sleutel-tot-controle-almanij/5218980.html}}</ref> Соның нәтижесінде таратылу үдерісіндегі Middenkredietkas миноритарлық акционерге айналды,{{R|VanMolle|page=289}} ал топты бақылау кейін «Almanij синдикаты» деген атаумен белгілі болған әулеттер тобына өтті.<ref>{{cite web |website=De Standaard |title=VIJF. Fernand Collin |date=24 December 1999 |url=https://www.standaard.be/cnt/dst24121999_046}}</ref> 1970-жылдарға қарай оның құрамына Коллен мен [[Андре Влерик]] кірді; Влерик — Algemeene Bankvereeniging құрылған кезден бастап онымен байланысты болған [[Гюстав Сап]]тың күйеу баласы еді.<ref name=PTEC>{{cite web |website=People’s Tribunal on Economic Crime |title=Kredietbank and Kredietbank Luxembourg – Ownership Structures |url=https://corruptiontribunal.org.za/wp-content/uploads/2018/02/AC23_Kredietbank-Ownership-Structures.pdf}}</ref>{{rp|2}} 1949 жылы Kredietbank өзінің алғашқы халықаралық еншілес компаниясы — Kredietbank SA Luxembourg-ты (KBL деген атаумен белгілі) құрды. 1951 жылы Almanij бақылауды сақтап қалғанына қарамастан, Kredietbank акциялары [[Брюссель қор биржасы]]нда листингке енгізіле бастады. 1952 жылы Kredietbank [[Бельгиялық Конго]]ға шығып, [[Леопольдвиль]]де филиал ашты, ал 1954 жылы {{lang|fr|Banque Congolaise pour l’Industrie, le Commerce et l’Agriculture}} банкін сатып алып, оның атауын Kredietbank-Congo деп өзгертті.<ref>Edouard Mambu ma Khenzu. 2006. ''A Modern History of Monetary and Financial Systems of Congo, 1885-1995''. (Lewiston: Edward Mellan).</ref> Кейін бұл қызмет төрт филиалға дейін кеңейді: [[Леопольдвиль]]де (қазіргі [[Киншаса]]), [[Букаву]]да, Элизабетвильде (қазіргі [[Лубумбаши]]) және Стэнливильде (қазіргі [[Кисангани]]); алайда 1960 жылы Бельгиялық Конго тәуелсіздік алғаннан кейін, 1966 жылы бұл қызмет тоқтатылды. 1958 жылы Kredietbank жергілікті банктерді сатып алу арқылы [[Валлония]]ға кеңейді, ал 1961 жылы оларды жаңадан құрылған {{lang|fr|Crédit Général}} еншілес компаниясына біріктірді. 1960-жылдардың аяғында Kredietbank халықаралық желісін одан әрі кеңейтіп, [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] және [[Мехико]]да, кейін [[Йоханнесбург]], [[Мельбурн]], [[Атланта]], [[Тегеран]], [[Токио]], [[Мадрид]] және [[Лос-Анджелес]] қалаларында кеңселер ашты; сондай-ақ [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]], [[Лондон]]да және [[Кайман аралдары]]нда филиалдар, ал [[Женева]]да еншілес компания құрды. 1970 жылы Kredietbank Еуропаның тағы алты қаржы институтымен бірлесіп [[Inter-Alpha Group of Banks]] тобын құрды. 1979 жылы KBL-дегі бақылаушы үлес Kredietbank-тен тікелей Almanij-ге берілді. 1982 жылы Kredietbank бастапқыда 1889 жылы ''Bremer Vorschussverein'' ретінде құрылған ''Bankverein Bremen AG'' компаниясының бақылаушы үлесін сатып алды, ал 1990 жылы оның атауын ''Kredietbank-Bankverein AG'' деп өзгертті; ол Bremer Kreditbank немесе BKB деген атаумен де белгілі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.kbcbank.de/profil/historie/historie.htm |title=History of the German branch |publisher=Kbcbank.de |access-date=2013-04-11}}</ref> 1996 жылы KBL Banque continentale du Luxembourg банкін өзіне қосты.{{R|PTEC|page=3}} 1997 жылы Kredietbank [[Мажарстан]]ға [[K&H Bank]] банкін жекешелендіру арқылы шықты. === ABB және CERA === 1935 жылғы наурызда Middenkredietkas таратылып жатқан кезде Boerenbond өзінің ауылдық кооперативтерін {{lang|nl|Raiffeisenkassen}} деп қайта атады және Левенде жаңа орталық орган — {{lang|nl|Centrale Kas voor Landbouwkrediet}} (CKL, «Ауыл шаруашылығын кредиттеудің орталық қоры») ұйымын құрды.{{R|VanMolle|page=291}} XIX ғасырдың соңынан бері дамып келе жатқан оның сақтандыру қызметі 1941 жылы {{lang|nl|Assurantie van de Belgische Boerenbond}} (ABB, «Бельгия фермерлер одағының сақтандыруы») деп қайта аталды және кейінгі онжылдықтарда Бельгиядағы ең ірі сақтандыру компанияларының біріне айналды.<ref name=CERA>{{cite web |website=De Standaard |url=https://www.standaard.be/cnt/dst05102002_097 |date=5 October 2002 |title=Bewogen geschiedenis van een boerenbank}}</ref> 1970-жылдардың басында Бельгиядағы Raiffeisen банктерінің саны шамамен 800 болды, кейін біріктіру үдерісі нәтижесінде олардың саны одан әрі азайып, 1996 жылы 218-ге жетті. 1970 жылы CKL атауын {{lang|nl|Centrale Raiffeisenkas}} («Орталық Райффайзен қоры») деп өзгертті, ал 1970-жылдардың соңында оның атауы CERA деп қысқартылды; 1991 жылы ұйым Левен қаласының орталығынан қала шетіндегі кең жаңа кеңсе кампусына көшті.<ref name=CERA/> 1980-жылдардың ортасында жаңа құқықтық база 1986 жылы толыққанды орталық банк ұйымы ретінде CERA Bank-тің құрылуына алып келді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gt9f7b1cpqjqfawef19yhtwqa2dp49v 3651930 3651929 2026-09-08T04:47:28Z 1nter pares 146705 /* ABB және CERA */ 3651930 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} === Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Middenkredietkas 1919 жылы акционерлік қоғам болып қайта құрылған Volksbank van Leuven-мен құрылымдық ынтымақтастығын нығайтты. Екі ұйым нидерланд тілінде сөйлейтін Бельгияда бірнеше басқа банктің құрылуына бірлесіп демеушілік жасады немесе оларды бақылауына алды; олардың қатарында 1921 жылы [[Антверпен]]де құрылған [[Algemeene Bankvereeniging]] (ABV, «Жалпы банк қауымдастығы») және тиісінше [[Гент]] пен [[Кортрейк]]те орналасқан {{lang|fr|Bank voor Handel en Nijverheid}} (BHN, «Сауда және өнеркәсіп банкі») деп аталатын екі банк болды.{{R|VanMolle|page=200}} 1928 жылғы 1 қазанда ABV мен Volksbank van Leuven бірікті.{{R|VanMolle|page=265}} Algemeene Bankvereeniging атауын сақтап қалған жаңа ұйымды Middenkredietkas бақылады; 1930 жылы ол осы уақытқа дейін [[Шығыс Фландрия]]дағы бірқатар басқа жергілікті банктермен бірігіп үлгерген BHN Ghent банкін сатып алды, ал 1931 жылғы қазанда {{lang|fr|Crédital}} деген атаумен де белгілі {{lang|fr|Crédit Général de Belgique}} қаржы тобын иемденді. Соңғы бірігу нәтижесінде 1931 жылы Антверпенде [[Almanij]] холдингтік компаниясы құрылып, оған бірқатар өнеркәсіптік компаниялардағы үлестер берілді. Соның нәтижесінде Boerenbond бақылайтын банк тобы [[Banque de Bruxelles]] және [[Generale Bank]] банктерімен бәсекелесе алатын Бельгияның ең ірі кредиттік институттарының біріне айналды.{{R|VanMolle|page=235}} ABV қаржыландырған Антверпендегі [[Boerentoren]] көпқабатты ғимараты 1931 жылы салынып біткен кезде Мадридтегі [[Telefónica Building]] ғимаратынан (1929) кейін Еуропадағы екінші ең биік зәулім ғимарат болды. Ол Boerengroup-тың қаржылық қуатының символына айналды, алайда бұл жағдай шаруалар қозғалысы өзінің діни тамырларынан алшақтап, коммерциялануға бет алып барады деп қауіптенген католик дінбасыларының бір бөлігін, соның ішінде кардинал [[Жозеф-Эрнест ван Рой]]ды алаңдатты.{{R|VanMolle|page=237}} === Kredietbank === [[Сурет:Kbc-building-antwerpen.jpg|thumb|[[Антверпен]]дегі [[Boerentoren]] (1931)]] [[Сурет:Brussels Congres 14.jpg|thumb|Брюссельдегі rue du Congrès 14 мекенжайындағы ғимарат, Kredietbank-Congo-ның бұрынғы Бельгиядағы бас кеңсесі]] Алайда 1930-жылдардың басында қаржылық қиындықтар күшейген сайын Middenkredietkas шығын жинақтай бастады және [[1934 жыл]]ғы [[3 желтоқсан]]да өз міндеттемелеріне мораторий жариялауға мәжбүр болды, ал [[1935 жыл]]ғы [[8 наурыз]]да қоғамда кеңінен талқыланған тарату үдерісі басталды. Салымшыларға қаражатты қайтаруды да қамтыған және бұл үдеріс тек 1963 жылы аяқталған қайта құрылымдауды{{R|VanMolle|page=260, 293}} Бельгия үкіметі тікелей басқарды, ал оған [[Альбер-Эдуар Янссен]] жетекшілік етті. [[1935 жыл]]ғы [[9 ақпан]]да ABV мен BHN Kortrijk бірігіп, әдетте [[Kredietbank]] (KB) деген атаумен белгілі {{lang|nl|Kredietbank voor Handel en Nijverheid}} банкін құрды. Kredietbank Антверпенде тіркелгенімен, оның нақты бас кеңсесі [[Брюссель]]де орналасты. 1938 жылы оның президенті болған [[Фернан Коллен]] Kredietbank-ті айқын [[Фландрия|фламандтық]] сипаты бар, Фландрия экономикасының одан әрі өсуіне ықпал ететін құрал болуға тиіс тәуелсіз банк ретінде сипаттады. 1935 жылғы қайта құрылымдау барысында Kredietbank-тің мажоритарлық иесіне айналған Almanij 1943 жылы өз капиталын ұлғайтты.<ref>{{cite web |website=De Tijd |title=Aandeelhouderssyndicaat blijft sleutel tot controle Almanij |date=7 May 1998 |url=https://www.tijd.be/algemeen/algemeen/aandeelhouderssyndicaat-blijft-sleutel-tot-controle-almanij/5218980.html}}</ref> Соның нәтижесінде таратылу үдерісіндегі Middenkredietkas миноритарлық акционерге айналды,{{R|VanMolle|page=289}} ал топты бақылау кейін «Almanij синдикаты» деген атаумен белгілі болған әулеттер тобына өтті.<ref>{{cite web |website=De Standaard |title=VIJF. Fernand Collin |date=24 December 1999 |url=https://www.standaard.be/cnt/dst24121999_046}}</ref> 1970-жылдарға қарай оның құрамына Коллен мен [[Андре Влерик]] кірді; Влерик — Algemeene Bankvereeniging құрылған кезден бастап онымен байланысты болған [[Гюстав Сап]]тың күйеу баласы еді.<ref name=PTEC>{{cite web |website=People’s Tribunal on Economic Crime |title=Kredietbank and Kredietbank Luxembourg – Ownership Structures |url=https://corruptiontribunal.org.za/wp-content/uploads/2018/02/AC23_Kredietbank-Ownership-Structures.pdf}}</ref>{{rp|2}} 1949 жылы Kredietbank өзінің алғашқы халықаралық еншілес компаниясы — Kredietbank SA Luxembourg-ты (KBL деген атаумен белгілі) құрды. 1951 жылы Almanij бақылауды сақтап қалғанына қарамастан, Kredietbank акциялары [[Брюссель қор биржасы]]нда листингке енгізіле бастады. 1952 жылы Kredietbank [[Бельгиялық Конго]]ға шығып, [[Леопольдвиль]]де филиал ашты, ал 1954 жылы {{lang|fr|Banque Congolaise pour l’Industrie, le Commerce et l’Agriculture}} банкін сатып алып, оның атауын Kredietbank-Congo деп өзгертті.<ref>Edouard Mambu ma Khenzu. 2006. ''A Modern History of Monetary and Financial Systems of Congo, 1885-1995''. (Lewiston: Edward Mellan).</ref> Кейін бұл қызмет төрт филиалға дейін кеңейді: [[Леопольдвиль]]де (қазіргі [[Киншаса]]), [[Букаву]]да, Элизабетвильде (қазіргі [[Лубумбаши]]) және Стэнливильде (қазіргі [[Кисангани]]); алайда 1960 жылы Бельгиялық Конго тәуелсіздік алғаннан кейін, 1966 жылы бұл қызмет тоқтатылды. 1958 жылы Kredietbank жергілікті банктерді сатып алу арқылы [[Валлония]]ға кеңейді, ал 1961 жылы оларды жаңадан құрылған {{lang|fr|Crédit Général}} еншілес компаниясына біріктірді. 1960-жылдардың аяғында Kredietbank халықаралық желісін одан әрі кеңейтіп, [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] және [[Мехико]]да, кейін [[Йоханнесбург]], [[Мельбурн]], [[Атланта]], [[Тегеран]], [[Токио]], [[Мадрид]] және [[Лос-Анджелес]] қалаларында кеңселер ашты; сондай-ақ [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]], [[Лондон]]да және [[Кайман аралдары]]нда филиалдар, ал [[Женева]]да еншілес компания құрды. 1970 жылы Kredietbank Еуропаның тағы алты қаржы институтымен бірлесіп [[Inter-Alpha Group of Banks]] тобын құрды. 1979 жылы KBL-дегі бақылаушы үлес Kredietbank-тен тікелей Almanij-ге берілді. 1982 жылы Kredietbank бастапқыда 1889 жылы ''Bremer Vorschussverein'' ретінде құрылған ''Bankverein Bremen AG'' компаниясының бақылаушы үлесін сатып алды, ал 1990 жылы оның атауын ''Kredietbank-Bankverein AG'' деп өзгертті; ол Bremer Kreditbank немесе BKB деген атаумен де белгілі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.kbcbank.de/profil/historie/historie.htm |title=History of the German branch |publisher=Kbcbank.de |access-date=2013-04-11}}</ref> 1996 жылы KBL Banque continentale du Luxembourg банкін өзіне қосты.{{R|PTEC|page=3}} 1997 жылы Kredietbank [[Мажарстан]]ға [[K&H Bank]] банкін жекешелендіру арқылы шықты. === ABB және CERA === 1935 жылғы наурызда Middenkredietkas таратылып жатқан кезде Boerenbond өзінің ауылдық кооперативтерін {{lang|nl|Raiffeisenkassen}} деп қайта атады және Левенде жаңа орталық орган — {{lang|nl|Centrale Kas voor Landbouwkrediet}} (CKL, «Ауыл шаруашылығын кредиттеудің орталық қоры») ұйымын құрды.{{R|VanMolle|page=291}} XIX ғасырдың соңынан бері дамып келе жатқан оның сақтандыру қызметі 1941 жылы {{lang|nl|Assurantie van de Belgische Boerenbond}} (ABB, «Бельгия фермерлер одағының сақтандыруы») деп қайта аталды және кейінгі онжылдықтарда Бельгиядағы ең ірі сақтандыру компанияларының біріне айналды.<ref name=CERA>{{cite web |website=De Standaard |url=https://www.standaard.be/cnt/dst05102002_097 |date=5 October 2002 |title=Bewogen geschiedenis van een boerenbank}}</ref> 1970-жылдардың басында Бельгиядағы Raiffeisen банктерінің саны шамамен 800 болды, кейін біріктіру үдерісі нәтижесінде олардың саны одан әрі азайып, 1996 жылы 218-ге жетті. 1970 жылы CKL атауын {{lang|nl|Centrale Raiffeisenkas}} («Орталық Райффайзен қоры») деп өзгертті, ал 1970-жылдардың соңында оның атауы CERA деп қысқартылды; 1991 жылы ұйым Левен қаласының орталығынан қала шетіндегі кең жаңа кеңсе кампусына көшті.<ref name=CERA/> 1980-жылдардың ортасында жаңа құқықтық база 1986 жылы толыққанды орталық банк ұйымы ретінде CERA Bank-тің құрылуына алып келді. == 1998 жылғы бірігу және кейінгі тарихы == 1998 жылғы 3 маусымда CERA Bank, ABB және [[Almanij]] компаниясының сақтандыру бөлімшесі Fidelitas Kredietbank NV құрамына біріктіріліп, оның атауы '''KB ABB Cera Bank and Insurance Holding Company NV''' болып өзгертілді. 2000 жылғы 27 сәуірде топтың бас компаниясы '''KBC Bank and Insurance Holding Company NV''' болып қайта аталды. 2005 жылғы 2 наурызда бұрынғы холдингтік компания [[Almanij]]-мен бірігуімен қатар оның атауы '''KBC Group NV''' болып қысқартылды.{{R|PTEC|page=4}} 1999 жылы KBC Чехия мен Словакиядағы ірі банктердің бірі [[Československá obchodní banka]] банкінің бақылаушы үлесін сатып алды. 2001–2002 жылдары ол Польшадағы Kredyt Bank-ті бақылауына алды. 2007 жылға қарай компания Болгарияда (DZI Insurance, DZI Invest және EIBANK), Румынияда (KBC Securities Romania, Romstal Leasing және INK Insurance Broker), Ресейде (Absolut Bank) және Сербияда (KBC Banka және Senzal, Hipobroker және Bastion) бірқатар қосымша сатып алулар жасады. 2008 жылы ол Словакиядағы [[Istrobanka]] банкін [[BAWAG]] компаниясынан сатып алды. [[Ұлы рецессия]] кезінде акция бағасы 2007 жылғы 18 мамырдағы €106-дан 2009 жылғы 6 наурызда €5-ке дейін төмендеп, 22 ай ішінде 95% құлдырады. Банк [[Фламанд үкіметі]]нен 3,5 млрд еуро көлемінде көмек алуға мұқтаж болды және оны алды. Дағдарыстан кейін банк [[Еуропалық комиссия]] талаптарын орындау үшін активтерді сату бағдарламасын бастады. Осы бағдарлама аясында ол Centea, Fidea, Kredyt Bank, ADB, KBC Deutschland, Absolut Bank және [[KBL European Private Bankers]] секілді бірнеше еншілес компаниясын сатты. Соңғысын [[Хамад бен Джасим бен Джабер Әл Тани]]ге тиесілі [[Precision Capital]]{{R|PTEC|page=6}} 2011 жылғы қазанда, хабарланғандай, €1,05 млрд-қа сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Deighton|first=Ben|date=2011-10-10|title=UPDATE 3-Qatari royals swoop on Belgian, Luxembourg private banks|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/kbcgroupe-idUSL5E7LA1J220111010|access-date=2020-10-16}}</ref> 2020 жылы оның атауы [[Quintet Private Bank]] болып өзгертілді. Активтерді сату бағдарламасы 2014 жылы аяқталды, ал мемлекеттік көмек келісілген мерзімнен бес жыл бұрын, 2015 жылға қарай толық қайтарылды. Содан бері KBC акцияларының бағасы қалпына келіп, 2022 жылғы қаңтарда шамамен €75 деңгейіндегі ең жоғары көрсеткішке жетті. 2017 жылы KBC Болгариядағы [[United Bulgarian Bank]] (UBB) пен Interlease компаниясын сатып алды. 2022 жылғы 7 шілдеде KBC Bank [[Raiffeisen Bank International]] компаниясынан Raiffeisenbank (Bulgaria) EAD банкін сатып алып, оның атауын [[KBC Bank Bulgaria]] деп өзгертті.<ref>{{cite web | url=https://newsroom.kbc.com/kbc-completes-acquisition-of-raiffeisen-bank-internationals-bulgarian-operations | title=KBC completes acquisition of Raiffeisen Bank International's Bulgarian operations }}</ref> 2023 жылғы 10 сәуірде KBC Bank Bulgaria United Bulgarian Bank-пен біріктірілді.<ref>{{cite web | url=https://www.kbcbank.bg/en/about-us/news-analyses/news/2023/kbc-bank-bulgaria-and-ubb-have-been-officially-united-under-name-united-bulgarian-bank-ad/ | title=KBC Bank Bulgaria and UBB have been officially united under the name United Bulgarian Bank AD &#124; United Bulgarian Bank }}</ref> 2017 жылғы ақпанда Ирландия KBC Group-тың жаңа негізгі нарығы ретінде белгіленді, алайда 2021 жылғы сәуірде KBC өзінің проблемасыз несие портфелін Bank of Ireland-ға сату жөнінде келіссөздер бастап, Ирландия нарығынан шығу ниетін жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.irishexaminer.com/business/economy/arid-40267469.html |title=KBC looking to leave Irish banking market with sale of loans to Bank of Ireland |date=16 April 2021 |publisher=Irish Examiner|access-date=2021-04-16}}</ref> 2024 жылғы сәуірде [[KBC Bank Ireland]] 30 сәуірде Ирландияның орталық банкіне өзінің банктік лицензиясын қайтарып, KBC Group-тың Ирландия нарығынан шығуын ресми түрде аяқтады.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.ie/business/kbc-to-hand-back-its-irish-bank-licence/a1446752496.html |title=KBC to hand back its Irish bank licence |date=26 April 2024 |publisher=Irish Independent |access-date=24 February 2026}}</ref> 2022 жылғы жағдай бойынша KBC Group бес елге: Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакияға шоғырланған. 2025 жылғы 15 мамырда KBC [[J&T|J&T Finance Group SE]] компаниясынан [[365.bank]] банкінің 98,45% үлесін 761 млн еуроға сатып алатынын жариялады. Осы сатып алу және кейін [[365.bank]]-ті KBC-ге тиесілі [[Československá obchodní banka|ČSOB]] банкімен біріктіру арқылы KBC Словакиядағы қатысу ауқымын кеңейтеді, өйткені 2024 жылғы желтоқсанда 365.bank-тің нарықтағы үлесі 3,7%-ды құрады.<ref>{{cite web|url=https://www.nasdaq.com/articles/kbc-group-acquire-9845-stake-365bank-jt-finance |title=KBC Group To Acquire 98.45% Stake In 365.bank From J&T Finance |date=15 May 2025}}</ref> 2025 жылғы тамызда KBC тоқсандық көрсеткіштерінің айтарлықтай өскенін хабарлады: таза пайыздық кірісі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 9%-ға өсіп, €1,51 млрд-қа, ал таза пайдасы €1,02 млрд-қа жетті.<ref>{{cite web | title=KBC profits over €1 billion in second quarter | url=https://www.brusselstimes.com/belgium/1694897/kbc-profits-over-e1-billion-in-second-quarter }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 31szr9qflowtv1le10hq014g9klsz08 3651931 3651930 2026-09-08T04:49:26Z 1nter pares 146705 /* 1998 жылғы бірігу және кейінгі тарихы */ 3651931 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} === Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Middenkredietkas 1919 жылы акционерлік қоғам болып қайта құрылған Volksbank van Leuven-мен құрылымдық ынтымақтастығын нығайтты. Екі ұйым нидерланд тілінде сөйлейтін Бельгияда бірнеше басқа банктің құрылуына бірлесіп демеушілік жасады немесе оларды бақылауына алды; олардың қатарында 1921 жылы [[Антверпен]]де құрылған [[Algemeene Bankvereeniging]] (ABV, «Жалпы банк қауымдастығы») және тиісінше [[Гент]] пен [[Кортрейк]]те орналасқан {{lang|fr|Bank voor Handel en Nijverheid}} (BHN, «Сауда және өнеркәсіп банкі») деп аталатын екі банк болды.{{R|VanMolle|page=200}} 1928 жылғы 1 қазанда ABV мен Volksbank van Leuven бірікті.{{R|VanMolle|page=265}} Algemeene Bankvereeniging атауын сақтап қалған жаңа ұйымды Middenkredietkas бақылады; 1930 жылы ол осы уақытқа дейін [[Шығыс Фландрия]]дағы бірқатар басқа жергілікті банктермен бірігіп үлгерген BHN Ghent банкін сатып алды, ал 1931 жылғы қазанда {{lang|fr|Crédital}} деген атаумен де белгілі {{lang|fr|Crédit Général de Belgique}} қаржы тобын иемденді. Соңғы бірігу нәтижесінде 1931 жылы Антверпенде [[Almanij]] холдингтік компаниясы құрылып, оған бірқатар өнеркәсіптік компаниялардағы үлестер берілді. Соның нәтижесінде Boerenbond бақылайтын банк тобы [[Banque de Bruxelles]] және [[Generale Bank]] банктерімен бәсекелесе алатын Бельгияның ең ірі кредиттік институттарының біріне айналды.{{R|VanMolle|page=235}} ABV қаржыландырған Антверпендегі [[Boerentoren]] көпқабатты ғимараты 1931 жылы салынып біткен кезде Мадридтегі [[Telefónica Building]] ғимаратынан (1929) кейін Еуропадағы екінші ең биік зәулім ғимарат болды. Ол Boerengroup-тың қаржылық қуатының символына айналды, алайда бұл жағдай шаруалар қозғалысы өзінің діни тамырларынан алшақтап, коммерциялануға бет алып барады деп қауіптенген католик дінбасыларының бір бөлігін, соның ішінде кардинал [[Жозеф-Эрнест ван Рой]]ды алаңдатты.{{R|VanMolle|page=237}} === Kredietbank === [[Сурет:Kbc-building-antwerpen.jpg|thumb|[[Антверпен]]дегі [[Boerentoren]] (1931)]] [[Сурет:Brussels Congres 14.jpg|thumb|Брюссельдегі rue du Congrès 14 мекенжайындағы ғимарат, Kredietbank-Congo-ның бұрынғы Бельгиядағы бас кеңсесі]] Алайда 1930-жылдардың басында қаржылық қиындықтар күшейген сайын Middenkredietkas шығын жинақтай бастады және [[1934 жыл]]ғы [[3 желтоқсан]]да өз міндеттемелеріне мораторий жариялауға мәжбүр болды, ал [[1935 жыл]]ғы [[8 наурыз]]да қоғамда кеңінен талқыланған тарату үдерісі басталды. Салымшыларға қаражатты қайтаруды да қамтыған және бұл үдеріс тек 1963 жылы аяқталған қайта құрылымдауды{{R|VanMolle|page=260, 293}} Бельгия үкіметі тікелей басқарды, ал оған [[Альбер-Эдуар Янссен]] жетекшілік етті. [[1935 жыл]]ғы [[9 ақпан]]да ABV мен BHN Kortrijk бірігіп, әдетте [[Kredietbank]] (KB) деген атаумен белгілі {{lang|nl|Kredietbank voor Handel en Nijverheid}} банкін құрды. Kredietbank Антверпенде тіркелгенімен, оның нақты бас кеңсесі [[Брюссель]]де орналасты. 1938 жылы оның президенті болған [[Фернан Коллен]] Kredietbank-ті айқын [[Фландрия|фламандтық]] сипаты бар, Фландрия экономикасының одан әрі өсуіне ықпал ететін құрал болуға тиіс тәуелсіз банк ретінде сипаттады. 1935 жылғы қайта құрылымдау барысында Kredietbank-тің мажоритарлық иесіне айналған Almanij 1943 жылы өз капиталын ұлғайтты.<ref>{{cite web |website=De Tijd |title=Aandeelhouderssyndicaat blijft sleutel tot controle Almanij |date=7 May 1998 |url=https://www.tijd.be/algemeen/algemeen/aandeelhouderssyndicaat-blijft-sleutel-tot-controle-almanij/5218980.html}}</ref> Соның нәтижесінде таратылу үдерісіндегі Middenkredietkas миноритарлық акционерге айналды,{{R|VanMolle|page=289}} ал топты бақылау кейін «Almanij синдикаты» деген атаумен белгілі болған әулеттер тобына өтті.<ref>{{cite web |website=De Standaard |title=VIJF. Fernand Collin |date=24 December 1999 |url=https://www.standaard.be/cnt/dst24121999_046}}</ref> 1970-жылдарға қарай оның құрамына Коллен мен [[Андре Влерик]] кірді; Влерик — Algemeene Bankvereeniging құрылған кезден бастап онымен байланысты болған [[Гюстав Сап]]тың күйеу баласы еді.<ref name=PTEC>{{cite web |website=People’s Tribunal on Economic Crime |title=Kredietbank and Kredietbank Luxembourg – Ownership Structures |url=https://corruptiontribunal.org.za/wp-content/uploads/2018/02/AC23_Kredietbank-Ownership-Structures.pdf}}</ref>{{rp|2}} 1949 жылы Kredietbank өзінің алғашқы халықаралық еншілес компаниясы — Kredietbank SA Luxembourg-ты (KBL деген атаумен белгілі) құрды. 1951 жылы Almanij бақылауды сақтап қалғанына қарамастан, Kredietbank акциялары [[Брюссель қор биржасы]]нда листингке енгізіле бастады. 1952 жылы Kredietbank [[Бельгиялық Конго]]ға шығып, [[Леопольдвиль]]де филиал ашты, ал 1954 жылы {{lang|fr|Banque Congolaise pour l’Industrie, le Commerce et l’Agriculture}} банкін сатып алып, оның атауын Kredietbank-Congo деп өзгертті.<ref>Edouard Mambu ma Khenzu. 2006. ''A Modern History of Monetary and Financial Systems of Congo, 1885-1995''. (Lewiston: Edward Mellan).</ref> Кейін бұл қызмет төрт филиалға дейін кеңейді: [[Леопольдвиль]]де (қазіргі [[Киншаса]]), [[Букаву]]да, Элизабетвильде (қазіргі [[Лубумбаши]]) және Стэнливильде (қазіргі [[Кисангани]]); алайда 1960 жылы Бельгиялық Конго тәуелсіздік алғаннан кейін, 1966 жылы бұл қызмет тоқтатылды. 1958 жылы Kredietbank жергілікті банктерді сатып алу арқылы [[Валлония]]ға кеңейді, ал 1961 жылы оларды жаңадан құрылған {{lang|fr|Crédit Général}} еншілес компаниясына біріктірді. 1960-жылдардың аяғында Kredietbank халықаралық желісін одан әрі кеңейтіп, [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] және [[Мехико]]да, кейін [[Йоханнесбург]], [[Мельбурн]], [[Атланта]], [[Тегеран]], [[Токио]], [[Мадрид]] және [[Лос-Анджелес]] қалаларында кеңселер ашты; сондай-ақ [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]], [[Лондон]]да және [[Кайман аралдары]]нда филиалдар, ал [[Женева]]да еншілес компания құрды. 1970 жылы Kredietbank Еуропаның тағы алты қаржы институтымен бірлесіп [[Inter-Alpha Group of Banks]] тобын құрды. 1979 жылы KBL-дегі бақылаушы үлес Kredietbank-тен тікелей Almanij-ге берілді. 1982 жылы Kredietbank бастапқыда 1889 жылы ''Bremer Vorschussverein'' ретінде құрылған ''Bankverein Bremen AG'' компаниясының бақылаушы үлесін сатып алды, ал 1990 жылы оның атауын ''Kredietbank-Bankverein AG'' деп өзгертті; ол Bremer Kreditbank немесе BKB деген атаумен де белгілі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.kbcbank.de/profil/historie/historie.htm |title=History of the German branch |publisher=Kbcbank.de |access-date=2013-04-11}}</ref> 1996 жылы KBL Banque continentale du Luxembourg банкін өзіне қосты.{{R|PTEC|page=3}} 1997 жылы Kredietbank [[Мажарстан]]ға [[K&H Bank]] банкін жекешелендіру арқылы шықты. === ABB және CERA === 1935 жылғы наурызда Middenkredietkas таратылып жатқан кезде Boerenbond өзінің ауылдық кооперативтерін {{lang|nl|Raiffeisenkassen}} деп қайта атады және Левенде жаңа орталық орган — {{lang|nl|Centrale Kas voor Landbouwkrediet}} (CKL, «Ауыл шаруашылығын кредиттеудің орталық қоры») ұйымын құрды.{{R|VanMolle|page=291}} XIX ғасырдың соңынан бері дамып келе жатқан оның сақтандыру қызметі 1941 жылы {{lang|nl|Assurantie van de Belgische Boerenbond}} (ABB, «Бельгия фермерлер одағының сақтандыруы») деп қайта аталды және кейінгі онжылдықтарда Бельгиядағы ең ірі сақтандыру компанияларының біріне айналды.<ref name=CERA>{{cite web |website=De Standaard |url=https://www.standaard.be/cnt/dst05102002_097 |date=5 October 2002 |title=Bewogen geschiedenis van een boerenbank}}</ref> 1970-жылдардың басында Бельгиядағы Raiffeisen банктерінің саны шамамен 800 болды, кейін біріктіру үдерісі нәтижесінде олардың саны одан әрі азайып, 1996 жылы 218-ге жетті. 1970 жылы CKL атауын {{lang|nl|Centrale Raiffeisenkas}} («Орталық Райффайзен қоры») деп өзгертті, ал 1970-жылдардың соңында оның атауы CERA деп қысқартылды; 1991 жылы ұйым Левен қаласының орталығынан қала шетіндегі кең жаңа кеңсе кампусына көшті.<ref name=CERA/> 1980-жылдардың ортасында жаңа құқықтық база 1986 жылы толыққанды орталық банк ұйымы ретінде CERA Bank-тің құрылуына алып келді. == 1998 жылғы бірігу және кейінгі тарихы == 1998 жылғы 3 маусымда CERA Bank, ABB және [[Almanij]] компаниясының сақтандыру бөлімшесі Fidelitas Kredietbank NV құрамына біріктіріліп, оның атауы '''KB ABB Cera Bank and Insurance Holding Company NV''' болып өзгертілді. 2000 жылғы 27 сәуірде топтың бас компаниясы '''KBC Bank and Insurance Holding Company NV''' болып қайта аталды. 2005 жылғы 2 наурызда бұрынғы холдингтік компания [[Almanij]]-мен бірігуімен қатар оның атауы '''KBC Group NV''' болып қысқартылды.{{R|PTEC|page=4}} 1999 жылы KBC Чехия мен Словакиядағы ірі банктердің бірі [[Československá obchodní banka]] банкінің бақылаушы үлесін сатып алды. 2001–2002 жылдары ол Польшадағы Kredyt Bank-ті бақылауына алды. 2007 жылға қарай компания Болгарияда (DZI Insurance, DZI Invest және EIBANK), Румынияда (KBC Securities Romania, Romstal Leasing және INK Insurance Broker), Ресейде (Absolut Bank) және Сербияда (KBC Banka және Senzal, Hipobroker және Bastion) бірқатар қосымша сатып алулар жасады. 2008 жылы ол Словакиядағы [[Istrobanka]] банкін [[BAWAG]] компаниясынан сатып алды. [[Ұлы рецессия]] кезінде акция бағасы 2007 жылғы 18 мамырдағы €106-дан 2009 жылғы 6 наурызда €5-ке дейін төмендеп, 22 ай ішінде 95% құлдырады. Банк [[Фламанд үкіметі]]нен 3,5 млрд еуро көлемінде көмек алуға мұқтаж болды және оны алды. Дағдарыстан кейін банк [[Еуропалық комиссия]] талаптарын орындау үшін активтерді сату бағдарламасын бастады. Осы бағдарлама аясында ол Centea, Fidea, Kredyt Bank, ADB, KBC Deutschland, Absolut Bank және [[KBL European Private Bankers]] секілді бірнеше еншілес компаниясын сатты. Соңғысын [[Хамад бен Джасим бен Джабер Әл Тани]]ге тиесілі [[Precision Capital]]{{R|PTEC|page=6}} 2011 жылғы қазанда, хабарланғандай, €1,05 млрд-қа сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Deighton|first=Ben|date=2011-10-10|title=UPDATE 3-Qatari royals swoop on Belgian, Luxembourg private banks|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/kbcgroupe-idUSL5E7LA1J220111010|access-date=2020-10-16}}</ref> 2020 жылы оның атауы [[Quintet Private Bank]] болып өзгертілді. Активтерді сату бағдарламасы 2014 жылы аяқталды, ал мемлекеттік көмек келісілген мерзімнен бес жыл бұрын, 2015 жылға қарай толық қайтарылды. Содан бері KBC акцияларының бағасы қалпына келіп, 2022 жылғы қаңтарда шамамен €75 деңгейіндегі ең жоғары көрсеткішке жетті. 2017 жылы KBC Болгариядағы [[United Bulgarian Bank]] (UBB) пен Interlease компаниясын сатып алды. 2022 жылғы 7 шілдеде KBC Bank [[Raiffeisen Bank International]] компаниясынан Raiffeisenbank (Bulgaria) EAD банкін сатып алып, оның атауын [[KBC Bank Bulgaria]] деп өзгертті.<ref>{{cite web | url=https://newsroom.kbc.com/kbc-completes-acquisition-of-raiffeisen-bank-internationals-bulgarian-operations | title=KBC completes acquisition of Raiffeisen Bank International's Bulgarian operations }}</ref> 2023 жылғы 10 сәуірде KBC Bank Bulgaria United Bulgarian Bank-пен біріктірілді.<ref>{{cite web | url=https://www.kbcbank.bg/en/about-us/news-analyses/news/2023/kbc-bank-bulgaria-and-ubb-have-been-officially-united-under-name-united-bulgarian-bank-ad/ | title=KBC Bank Bulgaria and UBB have been officially united under the name United Bulgarian Bank AD &#124; United Bulgarian Bank }}</ref> 2017 жылғы ақпанда Ирландия KBC Group-тың жаңа негізгі нарығы ретінде белгіленді, алайда 2021 жылғы сәуірде KBC өзінің проблемасыз несие портфелін Bank of Ireland-ға сату жөнінде келіссөздер бастап, Ирландия нарығынан шығу ниетін жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.irishexaminer.com/business/economy/arid-40267469.html |title=KBC looking to leave Irish banking market with sale of loans to Bank of Ireland |date=16 April 2021 |publisher=Irish Examiner|access-date=2021-04-16}}</ref> 2024 жылғы сәуірде [[KBC Bank Ireland]] 30 сәуірде Ирландияның орталық банкіне өзінің банктік лицензиясын қайтарып, KBC Group-тың Ирландия нарығынан шығуын ресми түрде аяқтады.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.ie/business/kbc-to-hand-back-its-irish-bank-licence/a1446752496.html |title=KBC to hand back its Irish bank licence |date=26 April 2024 |publisher=Irish Independent |access-date=24 February 2026}}</ref> 2022 жылғы жағдай бойынша KBC Group бес елге: Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакияға шоғырланған. 2025 жылғы 15 мамырда KBC [[J&T|J&T Finance Group SE]] компаниясынан [[365.bank]] банкінің 98,45% үлесін 761 млн еуроға сатып алатынын жариялады. Осы сатып алу және кейін [[365.bank]]-ті KBC-ге тиесілі [[Československá obchodní banka|ČSOB]] банкімен біріктіру арқылы KBC Словакиядағы қатысу ауқымын кеңейтеді, өйткені 2024 жылғы желтоқсанда 365.bank-тің нарықтағы үлесі 3,7%-ды құрады.<ref>{{cite web|url=https://www.nasdaq.com/articles/kbc-group-acquire-9845-stake-365bank-jt-finance |title=KBC Group To Acquire 98.45% Stake In 365.bank From J&T Finance |date=15 May 2025}}</ref> 2025 жылғы тамызда KBC тоқсандық көрсеткіштерінің айтарлықтай өскенін хабарлады: таза пайыздық кірісі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 9%-ға өсіп, €1,51 млрд-қа, ал таза пайдасы €1,02 млрд-қа жетті.<ref>{{cite web | title=KBC profits over €1 billion in second quarter | url=https://www.brusselstimes.com/belgium/1694897/kbc-profits-over-e1-billion-in-second-quarter }}</ref> == Құрылымы және негізгі еншілес компаниялары == [[File:K&H Bank and Bajor Gizi Park from Gizella Promenade, 2016 Budapest.jpg|thumb|[[K&H Bank]] бас кеңсесі, [[Будапешт]]]] KBC Group NV компаниясының тікелей бас компания ретінде бақылайтын ұйымдары: *KBC Bank NV *KBC Insurance NV *KBC Global Services NV — KBC Group NV қызметіне қызмет көрсетеді *Discai NV KBC Group-тың барлық басқа компаниялары осылардың тікелей немесе жанама еншілес компаниялары болып табылады. Негізгілері кестеде көрсетілген: {| class="wikitable sortable" |- ! Компания !! Тіркелген кеңсесі !! Топ деңгейіндегі капиталдағы үлесі (%) !! Бизнес-бөлімше* !! Қызметі |- | KBC BANK GROUP || || || || |- | KBC Bank NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL || кредиттік ұйым |- | CBC BANQUE SA || Намюр – BE || 100,00 || BEL || кредиттік ұйым |- | Československá Obchodná Banka a.s. || Братислава – SK || 100,00 || IMA || кредиттік ұйым |- | [[Československá obchodní banka|Československá Obchodní Banka a.s.]] || Прага – CZ || 100,00 || CZR || кредиттік ұйым |- | CIBANK EAD || София – BG || 100,00|| IMA|| кредиттік ұйым |- | KBC Asset Management NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL|| активтерді басқару |- | KBC Autolease NV || Левен – BE || 100,00 || BEL|| лизинг |- | KBC Commercial Finance NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL || факторинг |- | KBC Credit Investments NV|| Брюссель – BE || 100,00 || BEL/GRP || инвестициялық компания |- | KBC IFIMA SA || Люксембург – LU || 100,00 || GRP || қаржыландыру |- | KBC Securities NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL || биржалық брокер |- | [[K&H Bank|K&H Bank Zrt.]] || Будапешт – HU || 100,00 || IMA || кредиттік ұйым |- | Loan Invest NV || Брюссель – BE || 100,00 || IMA || секьюритилендіру |- | [[United Bulgarian Bank|United Bulgarian Bank AD]] || София – BG || 99,91 || IMA || кредиттік ұйым |- | KBC INSURANCE (GROUP) || || || || |- | KBC Insurance NV || Левен – BE || 100,00 || BEL/GRP || сақтандыру компаниясы |- | ADD NV || Хеверле – BE|| 100,00 || BEL|| сақтандыру брокері |- | KBC Group Re SA || Люксембург – LU|| 100,00 ||GRP || қайта сақтандыру компаниясы |- | ČSOB Pojišťovna a.s. || Пардубице – CZ || 100,00 || CZR|| сақтандыру компаниясы |- | ČSOB Poisťovňa a.s. || Братислава – SK ||100,00 || IMA|| сақтандыру компаниясы |- | DZI (group) || София – BG|| 100,00 || IMA || сақтандыру компаниясы |- | Groep VAB NV || Звейндрехт – BE|| 95,00 || BEL || жүргізушілер мектебі/жол бойындағы көмек |- | K&H Biztosító Zrt.|| Будапешт – HU || 100,00 || IMA || сақтандыру компаниясы |- | KBC GROUP || || || || |- | KBC Group NV || Брюссель – BE || 100,00 || GRP || банк-сақтандыру холдингтік компаниясы |- | KBC Bank (group) || әртүрлі жерлер || 100,00|| әртүрлі || кредиттік ұйым |- | KBC Insurance (group) || әртүрлі жерлер|| 100,00 || әртүрлі || сақтандыру компаниясы |- | KBC Global Services || Брюссель - BE|| 100,00|| GRP|| шығындарды бірлесіп бөлу құрылымы |- | Discai NV || Брюссель - BE||| 100,00|| GRP|| бағдарламалық жасақтама компаниясы |} BEL = Бельгия бизнес-бөлімшесі, CZR = Чехия бизнес-бөлімшесі, IMA = Халықаралық нарықтар бизнес-бөлімшесі, GRP = Топтық орталық. === KBC Bank NV === KBC Bank — топтың негізгі еншілес компаниясы. Оның алғашқы негізгі нарығы — Бельгия, мұнда ол нарықтағы үлесі 20–25% және үш миллионнан астам клиенті бар ең ірі үш банктің бірі болып табылады (Бельгиядағы еншілес компанияларының клиенттерін қоса есептегенде). Оның екінші негізгі нарығы — Орталық Еуропа; бұл өңірде банк Чехиядағы ([[Československá obchodní banka|ČSOB]]), [[Словакия]]дағы (ČSOB және [[365.bank]]), Мажарстандағы ([[Kereskedelmi és Hitelbank|K&H Bank]]) және [[Болгария]]дағы ([[United Bulgarian Bank|UBB Bank]]) еншілес компаниялары мен инвестициялары арқылы қызмет көрсетеді. Осы елдердің барлығында KBC Bank нарықтағы үлесі бойынша жетекші ойыншылардың бірі. Банк сондай-ақ өзінің [[KBC Bank Ireland]] (бұрынғы IIB Bank) еншілес компаниясы арқылы Ирландияда елеулі қатысуға ие болды. [[KBC Bank Ireland]] активтерінің іс жүзінде барлығын [[Bank of Ireland]] банкіне сату 2023 жылғы 2 ақпанда аяқталды. Жалпы алғанда, KBC Bank шамамен отыз елде қатысуын қалыптастырған. KBC [[Жобалық қаржыландыру]] — KBC Bank-тің еншілес компаниясы және 1990-жылдардың басынан бері жобаларды [[регресс құқығынсыз борыш|регресс құқығынсыз]] қаржыландыру саласында белсенді қызмет етіп келеді. Бас кеңсесі [[Дублин]]де орналасқан, сондай-ақ Лондон, Брюссель, Нью-Йорк, Гонконг және Сидней қалаларында мамандары жұмыс істейді. Оның негізгі бизнес бағыттары — энергетика және инфрақұрылым. Бұған мұнай-газ өнеркәсібі, электр энергетикасы, [[жаңартылатын энергия]] және [[Мемлекеттік-жекешелік әріптестік]] секілді салалардағы жобаларды қаржыландыру кіреді. Компанияның портфелі 5 млрд АҚШ долларынан асады және әлем бойынша шамамен 250 жобаны қаржыландырады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5mvhmqe3wgqtt8bsdsc5rf2pc37yuxq 3651932 3651931 2026-09-08T04:49:39Z 1nter pares 146705 3651932 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} === Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Middenkredietkas 1919 жылы акционерлік қоғам болып қайта құрылған Volksbank van Leuven-мен құрылымдық ынтымақтастығын нығайтты. Екі ұйым нидерланд тілінде сөйлейтін Бельгияда бірнеше басқа банктің құрылуына бірлесіп демеушілік жасады немесе оларды бақылауына алды; олардың қатарында 1921 жылы [[Антверпен]]де құрылған [[Algemeene Bankvereeniging]] (ABV, «Жалпы банк қауымдастығы») және тиісінше [[Гент]] пен [[Кортрейк]]те орналасқан {{lang|fr|Bank voor Handel en Nijverheid}} (BHN, «Сауда және өнеркәсіп банкі») деп аталатын екі банк болды.{{R|VanMolle|page=200}} 1928 жылғы 1 қазанда ABV мен Volksbank van Leuven бірікті.{{R|VanMolle|page=265}} Algemeene Bankvereeniging атауын сақтап қалған жаңа ұйымды Middenkredietkas бақылады; 1930 жылы ол осы уақытқа дейін [[Шығыс Фландрия]]дағы бірқатар басқа жергілікті банктермен бірігіп үлгерген BHN Ghent банкін сатып алды, ал 1931 жылғы қазанда {{lang|fr|Crédital}} деген атаумен де белгілі {{lang|fr|Crédit Général de Belgique}} қаржы тобын иемденді. Соңғы бірігу нәтижесінде 1931 жылы Антверпенде [[Almanij]] холдингтік компаниясы құрылып, оған бірқатар өнеркәсіптік компаниялардағы үлестер берілді. Соның нәтижесінде Boerenbond бақылайтын банк тобы [[Banque de Bruxelles]] және [[Generale Bank]] банктерімен бәсекелесе алатын Бельгияның ең ірі кредиттік институттарының біріне айналды.{{R|VanMolle|page=235}} ABV қаржыландырған Антверпендегі [[Boerentoren]] көпқабатты ғимараты 1931 жылы салынып біткен кезде Мадридтегі [[Telefónica Building]] ғимаратынан (1929) кейін Еуропадағы екінші ең биік зәулім ғимарат болды. Ол Boerengroup-тың қаржылық қуатының символына айналды, алайда бұл жағдай шаруалар қозғалысы өзінің діни тамырларынан алшақтап, коммерциялануға бет алып барады деп қауіптенген католик дінбасыларының бір бөлігін, соның ішінде кардинал [[Жозеф-Эрнест ван Рой]]ды алаңдатты.{{R|VanMolle|page=237}} === Kredietbank === [[Сурет:Kbc-building-antwerpen.jpg|thumb|[[Антверпен]]дегі [[Boerentoren]] (1931)]] [[Сурет:Brussels Congres 14.jpg|thumb|Брюссельдегі rue du Congrès 14 мекенжайындағы ғимарат, Kredietbank-Congo-ның бұрынғы Бельгиядағы бас кеңсесі]] Алайда 1930-жылдардың басында қаржылық қиындықтар күшейген сайын Middenkredietkas шығын жинақтай бастады және [[1934 жыл]]ғы [[3 желтоқсан]]да өз міндеттемелеріне мораторий жариялауға мәжбүр болды, ал [[1935 жыл]]ғы [[8 наурыз]]да қоғамда кеңінен талқыланған тарату үдерісі басталды. Салымшыларға қаражатты қайтаруды да қамтыған және бұл үдеріс тек 1963 жылы аяқталған қайта құрылымдауды{{R|VanMolle|page=260, 293}} Бельгия үкіметі тікелей басқарды, ал оған [[Альбер-Эдуар Янссен]] жетекшілік етті. [[1935 жыл]]ғы [[9 ақпан]]да ABV мен BHN Kortrijk бірігіп, әдетте [[Kredietbank]] (KB) деген атаумен белгілі {{lang|nl|Kredietbank voor Handel en Nijverheid}} банкін құрды. Kredietbank Антверпенде тіркелгенімен, оның нақты бас кеңсесі [[Брюссель]]де орналасты. 1938 жылы оның президенті болған [[Фернан Коллен]] Kredietbank-ті айқын [[Фландрия|фламандтық]] сипаты бар, Фландрия экономикасының одан әрі өсуіне ықпал ететін құрал болуға тиіс тәуелсіз банк ретінде сипаттады. 1935 жылғы қайта құрылымдау барысында Kredietbank-тің мажоритарлық иесіне айналған Almanij 1943 жылы өз капиталын ұлғайтты.<ref>{{cite web |website=De Tijd |title=Aandeelhouderssyndicaat blijft sleutel tot controle Almanij |date=7 May 1998 |url=https://www.tijd.be/algemeen/algemeen/aandeelhouderssyndicaat-blijft-sleutel-tot-controle-almanij/5218980.html}}</ref> Соның нәтижесінде таратылу үдерісіндегі Middenkredietkas миноритарлық акционерге айналды,{{R|VanMolle|page=289}} ал топты бақылау кейін «Almanij синдикаты» деген атаумен белгілі болған әулеттер тобына өтті.<ref>{{cite web |website=De Standaard |title=VIJF. Fernand Collin |date=24 December 1999 |url=https://www.standaard.be/cnt/dst24121999_046}}</ref> 1970-жылдарға қарай оның құрамына Коллен мен [[Андре Влерик]] кірді; Влерик — Algemeene Bankvereeniging құрылған кезден бастап онымен байланысты болған [[Гюстав Сап]]тың күйеу баласы еді.<ref name=PTEC>{{cite web |website=People’s Tribunal on Economic Crime |title=Kredietbank and Kredietbank Luxembourg – Ownership Structures |url=https://corruptiontribunal.org.za/wp-content/uploads/2018/02/AC23_Kredietbank-Ownership-Structures.pdf}}</ref>{{rp|2}} 1949 жылы Kredietbank өзінің алғашқы халықаралық еншілес компаниясы — Kredietbank SA Luxembourg-ты (KBL деген атаумен белгілі) құрды. 1951 жылы Almanij бақылауды сақтап қалғанына қарамастан, Kredietbank акциялары [[Брюссель қор биржасы]]нда листингке енгізіле бастады. 1952 жылы Kredietbank [[Бельгиялық Конго]]ға шығып, [[Леопольдвиль]]де филиал ашты, ал 1954 жылы {{lang|fr|Banque Congolaise pour l’Industrie, le Commerce et l’Agriculture}} банкін сатып алып, оның атауын Kredietbank-Congo деп өзгертті.<ref>Edouard Mambu ma Khenzu. 2006. ''A Modern History of Monetary and Financial Systems of Congo, 1885-1995''. (Lewiston: Edward Mellan).</ref> Кейін бұл қызмет төрт филиалға дейін кеңейді: [[Леопольдвиль]]де (қазіргі [[Киншаса]]), [[Букаву]]да, Элизабетвильде (қазіргі [[Лубумбаши]]) және Стэнливильде (қазіргі [[Кисангани]]); алайда 1960 жылы Бельгиялық Конго тәуелсіздік алғаннан кейін, 1966 жылы бұл қызмет тоқтатылды. 1958 жылы Kredietbank жергілікті банктерді сатып алу арқылы [[Валлония]]ға кеңейді, ал 1961 жылы оларды жаңадан құрылған {{lang|fr|Crédit Général}} еншілес компаниясына біріктірді. 1960-жылдардың аяғында Kredietbank халықаралық желісін одан әрі кеңейтіп, [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] және [[Мехико]]да, кейін [[Йоханнесбург]], [[Мельбурн]], [[Атланта]], [[Тегеран]], [[Токио]], [[Мадрид]] және [[Лос-Анджелес]] қалаларында кеңселер ашты; сондай-ақ [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]], [[Лондон]]да және [[Кайман аралдары]]нда филиалдар, ал [[Женева]]да еншілес компания құрды. 1970 жылы Kredietbank Еуропаның тағы алты қаржы институтымен бірлесіп [[Inter-Alpha Group of Banks]] тобын құрды. 1979 жылы KBL-дегі бақылаушы үлес Kredietbank-тен тікелей Almanij-ге берілді. 1982 жылы Kredietbank бастапқыда 1889 жылы ''Bremer Vorschussverein'' ретінде құрылған ''Bankverein Bremen AG'' компаниясының бақылаушы үлесін сатып алды, ал 1990 жылы оның атауын ''Kredietbank-Bankverein AG'' деп өзгертті; ол Bremer Kreditbank немесе BKB деген атаумен де белгілі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.kbcbank.de/profil/historie/historie.htm |title=History of the German branch |publisher=Kbcbank.de |access-date=2013-04-11}}</ref> 1996 жылы KBL Banque continentale du Luxembourg банкін өзіне қосты.{{R|PTEC|page=3}} 1997 жылы Kredietbank [[Мажарстан]]ға [[K&H Bank]] банкін жекешелендіру арқылы шықты. === ABB және CERA === 1935 жылғы наурызда Middenkredietkas таратылып жатқан кезде Boerenbond өзінің ауылдық кооперативтерін {{lang|nl|Raiffeisenkassen}} деп қайта атады және Левенде жаңа орталық орган — {{lang|nl|Centrale Kas voor Landbouwkrediet}} (CKL, «Ауыл шаруашылығын кредиттеудің орталық қоры») ұйымын құрды.{{R|VanMolle|page=291}} XIX ғасырдың соңынан бері дамып келе жатқан оның сақтандыру қызметі 1941 жылы {{lang|nl|Assurantie van de Belgische Boerenbond}} (ABB, «Бельгия фермерлер одағының сақтандыруы») деп қайта аталды және кейінгі онжылдықтарда Бельгиядағы ең ірі сақтандыру компанияларының біріне айналды.<ref name=CERA>{{cite web |website=De Standaard |url=https://www.standaard.be/cnt/dst05102002_097 |date=5 October 2002 |title=Bewogen geschiedenis van een boerenbank}}</ref> 1970-жылдардың басында Бельгиядағы Raiffeisen банктерінің саны шамамен 800 болды, кейін біріктіру үдерісі нәтижесінде олардың саны одан әрі азайып, 1996 жылы 218-ге жетті. 1970 жылы CKL атауын {{lang|nl|Centrale Raiffeisenkas}} («Орталық Райффайзен қоры») деп өзгертті, ал 1970-жылдардың соңында оның атауы CERA деп қысқартылды; 1991 жылы ұйым Левен қаласының орталығынан қала шетіндегі кең жаңа кеңсе кампусына көшті.<ref name=CERA/> 1980-жылдардың ортасында жаңа құқықтық база 1986 жылы толыққанды орталық банк ұйымы ретінде CERA Bank-тің құрылуына алып келді. == 1998 жылғы бірігу және кейінгі тарихы == 1998 жылғы 3 маусымда CERA Bank, ABB және [[Almanij]] компаниясының сақтандыру бөлімшесі Fidelitas Kredietbank NV құрамына біріктіріліп, оның атауы '''KB ABB Cera Bank and Insurance Holding Company NV''' болып өзгертілді. 2000 жылғы 27 сәуірде топтың бас компаниясы '''KBC Bank and Insurance Holding Company NV''' болып қайта аталды. 2005 жылғы 2 наурызда бұрынғы холдингтік компания [[Almanij]]-мен бірігуімен қатар оның атауы '''KBC Group NV''' болып қысқартылды.{{R|PTEC|page=4}} 1999 жылы KBC Чехия мен Словакиядағы ірі банктердің бірі [[Československá obchodní banka]] банкінің бақылаушы үлесін сатып алды. 2001–2002 жылдары ол Польшадағы Kredyt Bank-ті бақылауына алды. 2007 жылға қарай компания Болгарияда (DZI Insurance, DZI Invest және EIBANK), Румынияда (KBC Securities Romania, Romstal Leasing және INK Insurance Broker), Ресейде (Absolut Bank) және Сербияда (KBC Banka және Senzal, Hipobroker және Bastion) бірқатар қосымша сатып алулар жасады. 2008 жылы ол Словакиядағы [[Istrobanka]] банкін [[BAWAG]] компаниясынан сатып алды. [[Ұлы рецессия]] кезінде акция бағасы 2007 жылғы 18 мамырдағы €106-дан 2009 жылғы 6 наурызда €5-ке дейін төмендеп, 22 ай ішінде 95% құлдырады. Банк [[Фламанд үкіметі]]нен 3,5 млрд еуро көлемінде көмек алуға мұқтаж болды және оны алды. Дағдарыстан кейін банк [[Еуропалық комиссия]] талаптарын орындау үшін активтерді сату бағдарламасын бастады. Осы бағдарлама аясында ол Centea, Fidea, Kredyt Bank, ADB, KBC Deutschland, Absolut Bank және [[KBL European Private Bankers]] секілді бірнеше еншілес компаниясын сатты. Соңғысын [[Хамад бен Джасим бен Джабер Әл Тани]]ге тиесілі [[Precision Capital]]{{R|PTEC|page=6}} 2011 жылғы қазанда, хабарланғандай, €1,05 млрд-қа сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Deighton|first=Ben|date=2011-10-10|title=UPDATE 3-Qatari royals swoop on Belgian, Luxembourg private banks|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/kbcgroupe-idUSL5E7LA1J220111010|access-date=2020-10-16}}</ref> 2020 жылы оның атауы [[Quintet Private Bank]] болып өзгертілді. Активтерді сату бағдарламасы 2014 жылы аяқталды, ал мемлекеттік көмек келісілген мерзімнен бес жыл бұрын, 2015 жылға қарай толық қайтарылды. Содан бері KBC акцияларының бағасы қалпына келіп, 2022 жылғы қаңтарда шамамен €75 деңгейіндегі ең жоғары көрсеткішке жетті. 2017 жылы KBC Болгариядағы [[United Bulgarian Bank]] (UBB) пен Interlease компаниясын сатып алды. 2022 жылғы 7 шілдеде KBC Bank [[Raiffeisen Bank International]] компаниясынан Raiffeisenbank (Bulgaria) EAD банкін сатып алып, оның атауын [[KBC Bank Bulgaria]] деп өзгертті.<ref>{{cite web | url=https://newsroom.kbc.com/kbc-completes-acquisition-of-raiffeisen-bank-internationals-bulgarian-operations | title=KBC completes acquisition of Raiffeisen Bank International's Bulgarian operations }}</ref> 2023 жылғы 10 сәуірде KBC Bank Bulgaria United Bulgarian Bank-пен біріктірілді.<ref>{{cite web | url=https://www.kbcbank.bg/en/about-us/news-analyses/news/2023/kbc-bank-bulgaria-and-ubb-have-been-officially-united-under-name-united-bulgarian-bank-ad/ | title=KBC Bank Bulgaria and UBB have been officially united under the name United Bulgarian Bank AD &#124; United Bulgarian Bank }}</ref> 2017 жылғы ақпанда Ирландия KBC Group-тың жаңа негізгі нарығы ретінде белгіленді, алайда 2021 жылғы сәуірде KBC өзінің проблемасыз несие портфелін Bank of Ireland-ға сату жөнінде келіссөздер бастап, Ирландия нарығынан шығу ниетін жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.irishexaminer.com/business/economy/arid-40267469.html |title=KBC looking to leave Irish banking market with sale of loans to Bank of Ireland |date=16 April 2021 |publisher=Irish Examiner|access-date=2021-04-16}}</ref> 2024 жылғы сәуірде [[KBC Bank Ireland]] 30 сәуірде Ирландияның орталық банкіне өзінің банктік лицензиясын қайтарып, KBC Group-тың Ирландия нарығынан шығуын ресми түрде аяқтады.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.ie/business/kbc-to-hand-back-its-irish-bank-licence/a1446752496.html |title=KBC to hand back its Irish bank licence |date=26 April 2024 |publisher=Irish Independent |access-date=24 February 2026}}</ref> 2022 жылғы жағдай бойынша KBC Group бес елге: Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакияға шоғырланған. 2025 жылғы 15 мамырда KBC [[J&T|J&T Finance Group SE]] компаниясынан [[365.bank]] банкінің 98,45% үлесін 761 млн еуроға сатып алатынын жариялады. Осы сатып алу және кейін [[365.bank]]-ті KBC-ге тиесілі [[Československá obchodní banka|ČSOB]] банкімен біріктіру арқылы KBC Словакиядағы қатысу ауқымын кеңейтеді, өйткені 2024 жылғы желтоқсанда 365.bank-тің нарықтағы үлесі 3,7%-ды құрады.<ref>{{cite web|url=https://www.nasdaq.com/articles/kbc-group-acquire-9845-stake-365bank-jt-finance |title=KBC Group To Acquire 98.45% Stake In 365.bank From J&T Finance |date=15 May 2025}}</ref> 2025 жылғы тамызда KBC тоқсандық көрсеткіштерінің айтарлықтай өскенін хабарлады: таза пайыздық кірісі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 9%-ға өсіп, €1,51 млрд-қа, ал таза пайдасы €1,02 млрд-қа жетті.<ref>{{cite web | title=KBC profits over €1 billion in second quarter | url=https://www.brusselstimes.com/belgium/1694897/kbc-profits-over-e1-billion-in-second-quarter }}</ref> == Құрылымы және негізгі еншілес компаниялары == [[Сурет:K&H Bank and Bajor Gizi Park from Gizella Promenade, 2016 Budapest.jpg|thumb|[[K&H Bank]] бас кеңсесі, [[Будапешт]]]] KBC Group NV компаниясының тікелей бас компания ретінде бақылайтын ұйымдары: *KBC Bank NV *KBC Insurance NV *KBC Global Services NV — KBC Group NV қызметіне қызмет көрсетеді *Discai NV KBC Group-тың барлық басқа компаниялары осылардың тікелей немесе жанама еншілес компаниялары болып табылады. Негізгілері кестеде көрсетілген: {| class="wikitable sortable" |- ! Компания !! Тіркелген кеңсесі !! Топ деңгейіндегі капиталдағы үлесі (%) !! Бизнес-бөлімше* !! Қызметі |- | KBC BANK GROUP || || || || |- | KBC Bank NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL || кредиттік ұйым |- | CBC BANQUE SA || Намюр – BE || 100,00 || BEL || кредиттік ұйым |- | Československá Obchodná Banka a.s. || Братислава – SK || 100,00 || IMA || кредиттік ұйым |- | [[Československá obchodní banka|Československá Obchodní Banka a.s.]] || Прага – CZ || 100,00 || CZR || кредиттік ұйым |- | CIBANK EAD || София – BG || 100,00|| IMA|| кредиттік ұйым |- | KBC Asset Management NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL|| активтерді басқару |- | KBC Autolease NV || Левен – BE || 100,00 || BEL|| лизинг |- | KBC Commercial Finance NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL || факторинг |- | KBC Credit Investments NV|| Брюссель – BE || 100,00 || BEL/GRP || инвестициялық компания |- | KBC IFIMA SA || Люксембург – LU || 100,00 || GRP || қаржыландыру |- | KBC Securities NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL || биржалық брокер |- | [[K&H Bank|K&H Bank Zrt.]] || Будапешт – HU || 100,00 || IMA || кредиттік ұйым |- | Loan Invest NV || Брюссель – BE || 100,00 || IMA || секьюритилендіру |- | [[United Bulgarian Bank|United Bulgarian Bank AD]] || София – BG || 99,91 || IMA || кредиттік ұйым |- | KBC INSURANCE (GROUP) || || || || |- | KBC Insurance NV || Левен – BE || 100,00 || BEL/GRP || сақтандыру компаниясы |- | ADD NV || Хеверле – BE|| 100,00 || BEL|| сақтандыру брокері |- | KBC Group Re SA || Люксембург – LU|| 100,00 ||GRP || қайта сақтандыру компаниясы |- | ČSOB Pojišťovna a.s. || Пардубице – CZ || 100,00 || CZR|| сақтандыру компаниясы |- | ČSOB Poisťovňa a.s. || Братислава – SK ||100,00 || IMA|| сақтандыру компаниясы |- | DZI (group) || София – BG|| 100,00 || IMA || сақтандыру компаниясы |- | Groep VAB NV || Звейндрехт – BE|| 95,00 || BEL || жүргізушілер мектебі/жол бойындағы көмек |- | K&H Biztosító Zrt.|| Будапешт – HU || 100,00 || IMA || сақтандыру компаниясы |- | KBC GROUP || || || || |- | KBC Group NV || Брюссель – BE || 100,00 || GRP || банк-сақтандыру холдингтік компаниясы |- | KBC Bank (group) || әртүрлі жерлер || 100,00|| әртүрлі || кредиттік ұйым |- | KBC Insurance (group) || әртүрлі жерлер|| 100,00 || әртүрлі || сақтандыру компаниясы |- | KBC Global Services || Брюссель - BE|| 100,00|| GRP|| шығындарды бірлесіп бөлу құрылымы |- | Discai NV || Брюссель - BE||| 100,00|| GRP|| бағдарламалық жасақтама компаниясы |} BEL = Бельгия бизнес-бөлімшесі, CZR = Чехия бизнес-бөлімшесі, IMA = Халықаралық нарықтар бизнес-бөлімшесі, GRP = Топтық орталық. === KBC Bank NV === KBC Bank — топтың негізгі еншілес компаниясы. Оның алғашқы негізгі нарығы — Бельгия, мұнда ол нарықтағы үлесі 20–25% және үш миллионнан астам клиенті бар ең ірі үш банктің бірі болып табылады (Бельгиядағы еншілес компанияларының клиенттерін қоса есептегенде). Оның екінші негізгі нарығы — Орталық Еуропа; бұл өңірде банк Чехиядағы ([[Československá obchodní banka|ČSOB]]), [[Словакия]]дағы (ČSOB және [[365.bank]]), Мажарстандағы ([[Kereskedelmi és Hitelbank|K&H Bank]]) және [[Болгария]]дағы ([[United Bulgarian Bank|UBB Bank]]) еншілес компаниялары мен инвестициялары арқылы қызмет көрсетеді. Осы елдердің барлығында KBC Bank нарықтағы үлесі бойынша жетекші ойыншылардың бірі. Банк сондай-ақ өзінің [[KBC Bank Ireland]] (бұрынғы IIB Bank) еншілес компаниясы арқылы Ирландияда елеулі қатысуға ие болды. [[KBC Bank Ireland]] активтерінің іс жүзінде барлығын [[Bank of Ireland]] банкіне сату 2023 жылғы 2 ақпанда аяқталды. Жалпы алғанда, KBC Bank шамамен отыз елде қатысуын қалыптастырған. KBC [[Жобалық қаржыландыру]] — KBC Bank-тің еншілес компаниясы және 1990-жылдардың басынан бері жобаларды [[регресс құқығынсыз борыш|регресс құқығынсыз]] қаржыландыру саласында белсенді қызмет етіп келеді. Бас кеңсесі [[Дублин]]де орналасқан, сондай-ақ Лондон, Брюссель, Нью-Йорк, Гонконг және Сидней қалаларында мамандары жұмыс істейді. Оның негізгі бизнес бағыттары — энергетика және инфрақұрылым. Бұған мұнай-газ өнеркәсібі, электр энергетикасы, [[жаңартылатын энергия]] және [[Мемлекеттік-жекешелік әріптестік]] секілді салалардағы жобаларды қаржыландыру кіреді. Компанияның портфелі 5 млрд АҚШ долларынан асады және әлем бойынша шамамен 250 жобаны қаржыландырады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9xyo3kimsjqcbz6sxb1f2tq1qfk0z7y 3651933 3651932 2026-09-08T04:50:05Z 1nter pares 146705 3651933 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} === Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Middenkredietkas 1919 жылы акционерлік қоғам болып қайта құрылған Volksbank van Leuven-мен құрылымдық ынтымақтастығын нығайтты. Екі ұйым нидерланд тілінде сөйлейтін Бельгияда бірнеше басқа банктің құрылуына бірлесіп демеушілік жасады немесе оларды бақылауына алды; олардың қатарында 1921 жылы [[Антверпен]]де құрылған [[Algemeene Bankvereeniging]] (ABV, «Жалпы банк қауымдастығы») және тиісінше [[Гент]] пен [[Кортрейк]]те орналасқан {{lang|fr|Bank voor Handel en Nijverheid}} (BHN, «Сауда және өнеркәсіп банкі») деп аталатын екі банк болды.{{R|VanMolle|page=200}} 1928 жылғы 1 қазанда ABV мен Volksbank van Leuven бірікті.{{R|VanMolle|page=265}} Algemeene Bankvereeniging атауын сақтап қалған жаңа ұйымды Middenkredietkas бақылады; 1930 жылы ол осы уақытқа дейін [[Шығыс Фландрия]]дағы бірқатар басқа жергілікті банктермен бірігіп үлгерген BHN Ghent банкін сатып алды, ал 1931 жылғы қазанда {{lang|fr|Crédital}} деген атаумен де белгілі {{lang|fr|Crédit Général de Belgique}} қаржы тобын иемденді. Соңғы бірігу нәтижесінде 1931 жылы Антверпенде [[Almanij]] холдингтік компаниясы құрылып, оған бірқатар өнеркәсіптік компаниялардағы үлестер берілді. Соның нәтижесінде Boerenbond бақылайтын банк тобы [[Banque de Bruxelles]] және [[Generale Bank]] банктерімен бәсекелесе алатын Бельгияның ең ірі кредиттік институттарының біріне айналды.{{R|VanMolle|page=235}} ABV қаржыландырған Антверпендегі [[Boerentoren]] көпқабатты ғимараты 1931 жылы салынып біткен кезде Мадридтегі [[Telefónica Building]] ғимаратынан (1929) кейін Еуропадағы екінші ең биік зәулім ғимарат болды. Ол Boerengroup-тың қаржылық қуатының символына айналды, алайда бұл жағдай шаруалар қозғалысы өзінің діни тамырларынан алшақтап, коммерциялануға бет алып барады деп қауіптенген католик дінбасыларының бір бөлігін, соның ішінде кардинал [[Жозеф-Эрнест ван Рой]]ды алаңдатты.{{R|VanMolle|page=237}} === Kredietbank === [[Сурет:Kbc-building-antwerpen.jpg|thumb|[[Антверпен]]дегі [[Boerentoren]] (1931)]] [[Сурет:Brussels Congres 14.jpg|thumb|Брюссельдегі rue du Congrès 14 мекенжайындағы ғимарат, Kredietbank-Congo-ның бұрынғы Бельгиядағы бас кеңсесі]] Алайда 1930-жылдардың басында қаржылық қиындықтар күшейген сайын Middenkredietkas шығын жинақтай бастады және [[1934 жыл]]ғы [[3 желтоқсан]]да өз міндеттемелеріне мораторий жариялауға мәжбүр болды, ал [[1935 жыл]]ғы [[8 наурыз]]да қоғамда кеңінен талқыланған тарату үдерісі басталды. Салымшыларға қаражатты қайтаруды да қамтыған және бұл үдеріс тек 1963 жылы аяқталған қайта құрылымдауды{{R|VanMolle|page=260, 293}} Бельгия үкіметі тікелей басқарды, ал оған [[Альбер-Эдуар Янссен]] жетекшілік етті. [[1935 жыл]]ғы [[9 ақпан]]да ABV мен BHN Kortrijk бірігіп, әдетте [[Kredietbank]] (KB) деген атаумен белгілі {{lang|nl|Kredietbank voor Handel en Nijverheid}} банкін құрды. Kredietbank Антверпенде тіркелгенімен, оның нақты бас кеңсесі [[Брюссель]]де орналасты. 1938 жылы оның президенті болған [[Фернан Коллен]] Kredietbank-ті айқын [[Фландрия|фламандтық]] сипаты бар, Фландрия экономикасының одан әрі өсуіне ықпал ететін құрал болуға тиіс тәуелсіз банк ретінде сипаттады. 1935 жылғы қайта құрылымдау барысында Kredietbank-тің мажоритарлық иесіне айналған Almanij 1943 жылы өз капиталын ұлғайтты.<ref>{{cite web |website=De Tijd |title=Aandeelhouderssyndicaat blijft sleutel tot controle Almanij |date=7 May 1998 |url=https://www.tijd.be/algemeen/algemeen/aandeelhouderssyndicaat-blijft-sleutel-tot-controle-almanij/5218980.html}}</ref> Соның нәтижесінде таратылу үдерісіндегі Middenkredietkas миноритарлық акционерге айналды,{{R|VanMolle|page=289}} ал топты бақылау кейін «Almanij синдикаты» деген атаумен белгілі болған әулеттер тобына өтті.<ref>{{cite web |website=De Standaard |title=VIJF. Fernand Collin |date=24 December 1999 |url=https://www.standaard.be/cnt/dst24121999_046}}</ref> 1970-жылдарға қарай оның құрамына Коллен мен [[Андре Влерик]] кірді; Влерик — Algemeene Bankvereeniging құрылған кезден бастап онымен байланысты болған [[Гюстав Сап]]тың күйеу баласы еді.<ref name=PTEC>{{cite web |website=People’s Tribunal on Economic Crime |title=Kredietbank and Kredietbank Luxembourg – Ownership Structures |url=https://corruptiontribunal.org.za/wp-content/uploads/2018/02/AC23_Kredietbank-Ownership-Structures.pdf}}</ref>{{rp|2}} 1949 жылы Kredietbank өзінің алғашқы халықаралық еншілес компаниясы — Kredietbank SA Luxembourg-ты (KBL деген атаумен белгілі) құрды. 1951 жылы Almanij бақылауды сақтап қалғанына қарамастан, Kredietbank акциялары [[Брюссель қор биржасы]]нда листингке енгізіле бастады. 1952 жылы Kredietbank [[Бельгиялық Конго]]ға шығып, [[Леопольдвиль]]де филиал ашты, ал 1954 жылы {{lang|fr|Banque Congolaise pour l’Industrie, le Commerce et l’Agriculture}} банкін сатып алып, оның атауын Kredietbank-Congo деп өзгертті.<ref>Edouard Mambu ma Khenzu. 2006. ''A Modern History of Monetary and Financial Systems of Congo, 1885-1995''. (Lewiston: Edward Mellan).</ref> Кейін бұл қызмет төрт филиалға дейін кеңейді: [[Леопольдвиль]]де (қазіргі [[Киншаса]]), [[Букаву]]да, Элизабетвильде (қазіргі [[Лубумбаши]]) және Стэнливильде (қазіргі [[Кисангани]]); алайда 1960 жылы Бельгиялық Конго тәуелсіздік алғаннан кейін, 1966 жылы бұл қызмет тоқтатылды. 1958 жылы Kredietbank жергілікті банктерді сатып алу арқылы [[Валлония]]ға кеңейді, ал 1961 жылы оларды жаңадан құрылған {{lang|fr|Crédit Général}} еншілес компаниясына біріктірді. 1960-жылдардың аяғында Kredietbank халықаралық желісін одан әрі кеңейтіп, [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] және [[Мехико]]да, кейін [[Йоханнесбург]], [[Мельбурн]], [[Атланта]], [[Тегеран]], [[Токио]], [[Мадрид]] және [[Лос-Анджелес]] қалаларында кеңселер ашты; сондай-ақ [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]], [[Лондон]]да және [[Кайман аралдары]]нда филиалдар, ал [[Женева]]да еншілес компания құрды. 1970 жылы Kredietbank Еуропаның тағы алты қаржы институтымен бірлесіп [[Inter-Alpha Group of Banks]] тобын құрды. 1979 жылы KBL-дегі бақылаушы үлес Kredietbank-тен тікелей Almanij-ге берілді. 1982 жылы Kredietbank бастапқыда 1889 жылы ''Bremer Vorschussverein'' ретінде құрылған ''Bankverein Bremen AG'' компаниясының бақылаушы үлесін сатып алды, ал 1990 жылы оның атауын ''Kredietbank-Bankverein AG'' деп өзгертті; ол Bremer Kreditbank немесе BKB деген атаумен де белгілі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.kbcbank.de/profil/historie/historie.htm |title=History of the German branch |publisher=Kbcbank.de |access-date=2013-04-11}}</ref> 1996 жылы KBL Banque continentale du Luxembourg банкін өзіне қосты.{{R|PTEC|page=3}} 1997 жылы Kredietbank [[Мажарстан]]ға [[K&H Bank]] банкін жекешелендіру арқылы шықты. === ABB және CERA === 1935 жылғы наурызда Middenkredietkas таратылып жатқан кезде Boerenbond өзінің ауылдық кооперативтерін {{lang|nl|Raiffeisenkassen}} деп қайта атады және Левенде жаңа орталық орган — {{lang|nl|Centrale Kas voor Landbouwkrediet}} (CKL, «Ауыл шаруашылығын кредиттеудің орталық қоры») ұйымын құрды.{{R|VanMolle|page=291}} XIX ғасырдың соңынан бері дамып келе жатқан оның сақтандыру қызметі 1941 жылы {{lang|nl|Assurantie van de Belgische Boerenbond}} (ABB, «Бельгия фермерлер одағының сақтандыруы») деп қайта аталды және кейінгі онжылдықтарда Бельгиядағы ең ірі сақтандыру компанияларының біріне айналды.<ref name=CERA>{{cite web |website=De Standaard |url=https://www.standaard.be/cnt/dst05102002_097 |date=5 October 2002 |title=Bewogen geschiedenis van een boerenbank}}</ref> 1970-жылдардың басында Бельгиядағы Raiffeisen банктерінің саны шамамен 800 болды, кейін біріктіру үдерісі нәтижесінде олардың саны одан әрі азайып, 1996 жылы 218-ге жетті. 1970 жылы CKL атауын {{lang|nl|Centrale Raiffeisenkas}} («Орталық Райффайзен қоры») деп өзгертті, ал 1970-жылдардың соңында оның атауы CERA деп қысқартылды; 1991 жылы ұйым Левен қаласының орталығынан қала шетіндегі кең жаңа кеңсе кампусына көшті.<ref name=CERA/> 1980-жылдардың ортасында жаңа құқықтық база 1986 жылы толыққанды орталық банк ұйымы ретінде CERA Bank-тің құрылуына алып келді. == 1998 жылғы бірігу және кейінгі тарихы == 1998 жылғы 3 маусымда CERA Bank, ABB және [[Almanij]] компаниясының сақтандыру бөлімшесі Fidelitas Kredietbank NV құрамына біріктіріліп, оның атауы '''KB ABB Cera Bank and Insurance Holding Company NV''' болып өзгертілді. 2000 жылғы 27 сәуірде топтың бас компаниясы '''KBC Bank and Insurance Holding Company NV''' болып қайта аталды. 2005 жылғы 2 наурызда бұрынғы холдингтік компания [[Almanij]]-мен бірігуімен қатар оның атауы '''KBC Group NV''' болып қысқартылды.{{R|PTEC|page=4}} 1999 жылы KBC Чехия мен Словакиядағы ірі банктердің бірі [[Československá obchodní banka]] банкінің бақылаушы үлесін сатып алды. 2001–2002 жылдары ол Польшадағы Kredyt Bank-ті бақылауына алды. 2007 жылға қарай компания Болгарияда (DZI Insurance, DZI Invest және EIBANK), Румынияда (KBC Securities Romania, Romstal Leasing және INK Insurance Broker), Ресейде (Absolut Bank) және Сербияда (KBC Banka және Senzal, Hipobroker және Bastion) бірқатар қосымша сатып алулар жасады. 2008 жылы ол Словакиядағы [[Istrobanka]] банкін [[BAWAG]] компаниясынан сатып алды. [[Ұлы рецессия]] кезінде акция бағасы 2007 жылғы 18 мамырдағы €106-дан 2009 жылғы 6 наурызда €5-ке дейін төмендеп, 22 ай ішінде 95% құлдырады. Банк [[Фламанд үкіметі]]нен 3,5 млрд еуро көлемінде көмек алуға мұқтаж болды және оны алды. Дағдарыстан кейін банк [[Еуропалық комиссия]] талаптарын орындау үшін активтерді сату бағдарламасын бастады. Осы бағдарлама аясында ол Centea, Fidea, Kredyt Bank, ADB, KBC Deutschland, Absolut Bank және [[KBL European Private Bankers]] секілді бірнеше еншілес компаниясын сатты. Соңғысын [[Хамад бен Джасим бен Джабер Әл Тани]]ге тиесілі [[Precision Capital]]{{R|PTEC|page=6}} 2011 жылғы қазанда, хабарланғандай, €1,05 млрд-қа сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Deighton|first=Ben|date=2011-10-10|title=UPDATE 3-Qatari royals swoop on Belgian, Luxembourg private banks|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/kbcgroupe-idUSL5E7LA1J220111010|access-date=2020-10-16}}</ref> 2020 жылы оның атауы [[Quintet Private Bank]] болып өзгертілді. Активтерді сату бағдарламасы 2014 жылы аяқталды, ал мемлекеттік көмек келісілген мерзімнен бес жыл бұрын, 2015 жылға қарай толық қайтарылды. Содан бері KBC акцияларының бағасы қалпына келіп, 2022 жылғы қаңтарда шамамен €75 деңгейіндегі ең жоғары көрсеткішке жетті. 2017 жылы KBC Болгариядағы [[United Bulgarian Bank]] (UBB) пен Interlease компаниясын сатып алды. 2022 жылғы 7 шілдеде KBC Bank [[Raiffeisen Bank International]] компаниясынан Raiffeisenbank (Bulgaria) EAD банкін сатып алып, оның атауын [[KBC Bank Bulgaria]] деп өзгертті.<ref>{{cite web | url=https://newsroom.kbc.com/kbc-completes-acquisition-of-raiffeisen-bank-internationals-bulgarian-operations | title=KBC completes acquisition of Raiffeisen Bank International's Bulgarian operations }}</ref> 2023 жылғы 10 сәуірде KBC Bank Bulgaria United Bulgarian Bank-пен біріктірілді.<ref>{{cite web | url=https://www.kbcbank.bg/en/about-us/news-analyses/news/2023/kbc-bank-bulgaria-and-ubb-have-been-officially-united-under-name-united-bulgarian-bank-ad/ | title=KBC Bank Bulgaria and UBB have been officially united under the name United Bulgarian Bank AD &#124; United Bulgarian Bank }}</ref> 2017 жылғы ақпанда Ирландия KBC Group-тың жаңа негізгі нарығы ретінде белгіленді, алайда 2021 жылғы сәуірде KBC өзінің проблемасыз несие портфелін Bank of Ireland-ға сату жөнінде келіссөздер бастап, Ирландия нарығынан шығу ниетін жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.irishexaminer.com/business/economy/arid-40267469.html |title=KBC looking to leave Irish banking market with sale of loans to Bank of Ireland |date=16 April 2021 |publisher=Irish Examiner|access-date=2021-04-16}}</ref> 2024 жылғы сәуірде [[KBC Bank Ireland]] 30 сәуірде Ирландияның орталық банкіне өзінің банктік лицензиясын қайтарып, KBC Group-тың Ирландия нарығынан шығуын ресми түрде аяқтады.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.ie/business/kbc-to-hand-back-its-irish-bank-licence/a1446752496.html |title=KBC to hand back its Irish bank licence |date=26 April 2024 |publisher=Irish Independent |access-date=24 February 2026}}</ref> 2022 жылғы жағдай бойынша KBC Group бес елге: Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакияға шоғырланған. 2025 жылғы 15 мамырда KBC [[J&T|J&T Finance Group SE]] компаниясынан [[365.bank]] банкінің 98,45% үлесін 761 млн еуроға сатып алатынын жариялады. Осы сатып алу және кейін [[365.bank]]-ті KBC-ге тиесілі [[Československá obchodní banka|ČSOB]] банкімен біріктіру арқылы KBC Словакиядағы қатысу ауқымын кеңейтеді, өйткені 2024 жылғы желтоқсанда 365.bank-тің нарықтағы үлесі 3,7%-ды құрады.<ref>{{cite web|url=https://www.nasdaq.com/articles/kbc-group-acquire-9845-stake-365bank-jt-finance |title=KBC Group To Acquire 98.45% Stake In 365.bank From J&T Finance |date=15 May 2025}}</ref> 2025 жылғы тамызда KBC тоқсандық көрсеткіштерінің айтарлықтай өскенін хабарлады: таза пайыздық кірісі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 9%-ға өсіп, €1,51 млрд-қа, ал таза пайдасы €1,02 млрд-қа жетті.<ref>{{cite web | title=KBC profits over €1 billion in second quarter | url=https://www.brusselstimes.com/belgium/1694897/kbc-profits-over-e1-billion-in-second-quarter }}</ref> == Құрылымы және негізгі еншілес компаниялары == [[Сурет:K&H Bank and Bajor Gizi Park from Gizella Promenade, 2016 Budapest.jpg|thumb|[[K&H Bank]] бас кеңсесі, [[Будапешт]]]] KBC Group NV компаниясының тікелей бас компания ретінде бақылайтын ұйымдары: * KBC Bank NV * KBC Insurance NV * KBC Global Services NV — KBC Group NV қызметіне қызмет көрсетеді * Discai NV KBC Group-тың барлық басқа компаниялары осылардың тікелей немесе жанама еншілес компаниялары болып табылады. Негізгілері кестеде көрсетілген: {| class="wikitable sortable" |- ! Компания !! Тіркелген кеңсесі !! Топ деңгейіндегі капиталдағы үлесі (%) !! Бизнес-бөлімше* !! Қызметі |- | KBC BANK GROUP || || || || |- | KBC Bank NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL || кредиттік ұйым |- | CBC BANQUE SA || Намюр – BE || 100,00 || BEL || кредиттік ұйым |- | Československá Obchodná Banka a.s. || Братислава – SK || 100,00 || IMA || кредиттік ұйым |- | [[Československá obchodní banka|Československá Obchodní Banka a.s.]] || Прага – CZ || 100,00 || CZR || кредиттік ұйым |- | CIBANK EAD || София – BG || 100,00|| IMA|| кредиттік ұйым |- | KBC Asset Management NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL|| активтерді басқару |- | KBC Autolease NV || Левен – BE || 100,00 || BEL|| лизинг |- | KBC Commercial Finance NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL || факторинг |- | KBC Credit Investments NV|| Брюссель – BE || 100,00 || BEL/GRP || инвестициялық компания |- | KBC IFIMA SA || Люксембург – LU || 100,00 || GRP || қаржыландыру |- | KBC Securities NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL || биржалық брокер |- | [[K&H Bank|K&H Bank Zrt.]] || Будапешт – HU || 100,00 || IMA || кредиттік ұйым |- | Loan Invest NV || Брюссель – BE || 100,00 || IMA || секьюритилендіру |- | [[United Bulgarian Bank|United Bulgarian Bank AD]] || София – BG || 99,91 || IMA || кредиттік ұйым |- | KBC INSURANCE (GROUP) || || || || |- | KBC Insurance NV || Левен – BE || 100,00 || BEL/GRP || сақтандыру компаниясы |- | ADD NV || Хеверле – BE|| 100,00 || BEL|| сақтандыру брокері |- | KBC Group Re SA || Люксембург – LU|| 100,00 ||GRP || қайта сақтандыру компаниясы |- | ČSOB Pojišťovna a.s. || Пардубице – CZ || 100,00 || CZR|| сақтандыру компаниясы |- | ČSOB Poisťovňa a.s. || Братислава – SK ||100,00 || IMA|| сақтандыру компаниясы |- | DZI (group) || София – BG|| 100,00 || IMA || сақтандыру компаниясы |- | Groep VAB NV || Звейндрехт – BE|| 95,00 || BEL || жүргізушілер мектебі/жол бойындағы көмек |- | K&H Biztosító Zrt.|| Будапешт – HU || 100,00 || IMA || сақтандыру компаниясы |- | KBC GROUP || || || || |- | KBC Group NV || Брюссель – BE || 100,00 || GRP || банк-сақтандыру холдингтік компаниясы |- | KBC Bank (group) || әртүрлі жерлер || 100,00|| әртүрлі || кредиттік ұйым |- | KBC Insurance (group) || әртүрлі жерлер|| 100,00 || әртүрлі || сақтандыру компаниясы |- | KBC Global Services || Брюссель - BE|| 100,00|| GRP|| шығындарды бірлесіп бөлу құрылымы |- | Discai NV || Брюссель - BE||| 100,00|| GRP|| бағдарламалық жасақтама компаниясы |} BEL = Бельгия бизнес-бөлімшесі, CZR = Чехия бизнес-бөлімшесі, IMA = Халықаралық нарықтар бизнес-бөлімшесі, GRP = Топтық орталық. === KBC Bank NV === KBC Bank — топтың негізгі еншілес компаниясы. Оның алғашқы негізгі нарығы — Бельгия, мұнда ол нарықтағы үлесі 20–25% және үш миллионнан астам клиенті бар ең ірі үш банктің бірі болып табылады (Бельгиядағы еншілес компанияларының клиенттерін қоса есептегенде). Оның екінші негізгі нарығы — Орталық Еуропа; бұл өңірде банк Чехиядағы ([[Československá obchodní banka|ČSOB]]), [[Словакия]]дағы (ČSOB және [[365.bank]]), Мажарстандағы ([[Kereskedelmi és Hitelbank|K&H Bank]]) және [[Болгария]]дағы ([[United Bulgarian Bank|UBB Bank]]) еншілес компаниялары мен инвестициялары арқылы қызмет көрсетеді. Осы елдердің барлығында KBC Bank нарықтағы үлесі бойынша жетекші ойыншылардың бірі. Банк сондай-ақ өзінің [[KBC Bank Ireland]] (бұрынғы IIB Bank) еншілес компаниясы арқылы Ирландияда елеулі қатысуға ие болды. [[KBC Bank Ireland]] активтерінің іс жүзінде барлығын [[Bank of Ireland]] банкіне сату 2023 жылғы 2 ақпанда аяқталды. Жалпы алғанда, KBC Bank шамамен отыз елде қатысуын қалыптастырған. KBC [[Жобалық қаржыландыру]] — KBC Bank-тің еншілес компаниясы және 1990-жылдардың басынан бері жобаларды [[регресс құқығынсыз борыш|регресс құқығынсыз]] қаржыландыру саласында белсенді қызмет етіп келеді. Бас кеңсесі [[Дублин]]де орналасқан, сондай-ақ Лондон, Брюссель, Нью-Йорк, Гонконг және Сидней қалаларында мамандары жұмыс істейді. Оның негізгі бизнес бағыттары — энергетика және инфрақұрылым. Бұған мұнай-газ өнеркәсібі, электр энергетикасы, [[жаңартылатын энергия]] және [[Мемлекеттік-жекешелік әріптестік]] секілді салалардағы жобаларды қаржыландыру кіреді. Компанияның портфелі 5 млрд АҚШ долларынан асады және әлем бойынша шамамен 250 жобаны қаржыландырады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} thbe7mxubcvxxmjmga5hl1r3qreouht 3651934 3651933 2026-09-08T04:51:21Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3651934 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} === Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Middenkredietkas 1919 жылы акционерлік қоғам болып қайта құрылған Volksbank van Leuven-мен құрылымдық ынтымақтастығын нығайтты. Екі ұйым нидерланд тілінде сөйлейтін Бельгияда бірнеше басқа банктің құрылуына бірлесіп демеушілік жасады немесе оларды бақылауына алды; олардың қатарында 1921 жылы [[Антверпен]]де құрылған [[Algemeene Bankvereeniging]] (ABV, «Жалпы банк қауымдастығы») және тиісінше [[Гент]] пен [[Кортрейк]]те орналасқан {{lang|fr|Bank voor Handel en Nijverheid}} (BHN, «Сауда және өнеркәсіп банкі») деп аталатын екі банк болды.{{R|VanMolle|page=200}} 1928 жылғы 1 қазанда ABV мен Volksbank van Leuven бірікті.{{R|VanMolle|page=265}} Algemeene Bankvereeniging атауын сақтап қалған жаңа ұйымды Middenkredietkas бақылады; 1930 жылы ол осы уақытқа дейін [[Шығыс Фландрия]]дағы бірқатар басқа жергілікті банктермен бірігіп үлгерген BHN Ghent банкін сатып алды, ал 1931 жылғы қазанда {{lang|fr|Crédital}} деген атаумен де белгілі {{lang|fr|Crédit Général de Belgique}} қаржы тобын иемденді. Соңғы бірігу нәтижесінде 1931 жылы Антверпенде [[Almanij]] холдингтік компаниясы құрылып, оған бірқатар өнеркәсіптік компаниялардағы үлестер берілді. Соның нәтижесінде Boerenbond бақылайтын банк тобы [[Banque de Bruxelles]] және [[Generale Bank]] банктерімен бәсекелесе алатын Бельгияның ең ірі кредиттік институттарының біріне айналды.{{R|VanMolle|page=235}} ABV қаржыландырған Антверпендегі [[Boerentoren]] көпқабатты ғимараты 1931 жылы салынып біткен кезде Мадридтегі [[Telefónica Building]] ғимаратынан (1929) кейін Еуропадағы екінші ең биік зәулім ғимарат болды. Ол Boerengroup-тың қаржылық қуатының символына айналды, алайда бұл жағдай шаруалар қозғалысы өзінің діни тамырларынан алшақтап, коммерциялануға бет алып барады деп қауіптенген католик дінбасыларының бір бөлігін, соның ішінде кардинал [[Жозеф-Эрнест ван Рой]]ды алаңдатты.{{R|VanMolle|page=237}} === Kredietbank === [[Сурет:Kbc-building-antwerpen.jpg|thumb|[[Антверпен]]дегі [[Boerentoren]] (1931)]] [[Сурет:Brussels Congres 14.jpg|thumb|Брюссельдегі rue du Congrès 14 мекенжайындағы ғимарат, Kredietbank-Congo-ның бұрынғы Бельгиядағы бас кеңсесі]] Алайда 1930-жылдардың басында қаржылық қиындықтар күшейген сайын Middenkredietkas шығын жинақтай бастады және [[1934 жыл]]ғы [[3 желтоқсан]]да өз міндеттемелеріне мораторий жариялауға мәжбүр болды, ал [[1935 жыл]]ғы [[8 наурыз]]да қоғамда кеңінен талқыланған тарату үдерісі басталды. Салымшыларға қаражатты қайтаруды да қамтыған және бұл үдеріс тек 1963 жылы аяқталған қайта құрылымдауды{{R|VanMolle|page=260, 293}} Бельгия үкіметі тікелей басқарды, ал оған [[Альбер-Эдуар Янссен]] жетекшілік етті. [[1935 жыл]]ғы [[9 ақпан]]да ABV мен BHN Kortrijk бірігіп, әдетте [[Kredietbank]] (KB) деген атаумен белгілі {{lang|nl|Kredietbank voor Handel en Nijverheid}} банкін құрды. Kredietbank Антверпенде тіркелгенімен, оның нақты бас кеңсесі [[Брюссель]]де орналасты. 1938 жылы оның президенті болған [[Фернан Коллен]] Kredietbank-ті айқын [[Фландрия|фламандтық]] сипаты бар, Фландрия экономикасының одан әрі өсуіне ықпал ететін құрал болуға тиіс тәуелсіз банк ретінде сипаттады. 1935 жылғы қайта құрылымдау барысында Kredietbank-тің мажоритарлық иесіне айналған Almanij 1943 жылы өз капиталын ұлғайтты.<ref>{{cite web |website=De Tijd |title=Aandeelhouderssyndicaat blijft sleutel tot controle Almanij |date=7 May 1998 |url=https://www.tijd.be/algemeen/algemeen/aandeelhouderssyndicaat-blijft-sleutel-tot-controle-almanij/5218980.html}}</ref> Соның нәтижесінде таратылу үдерісіндегі Middenkredietkas миноритарлық акционерге айналды,{{R|VanMolle|page=289}} ал топты бақылау кейін «Almanij синдикаты» деген атаумен белгілі болған әулеттер тобына өтті.<ref>{{cite web |website=De Standaard |title=VIJF. Fernand Collin |date=24 December 1999 |url=https://www.standaard.be/cnt/dst24121999_046}}</ref> 1970-жылдарға қарай оның құрамына Коллен мен [[Андре Влерик]] кірді; Влерик — Algemeene Bankvereeniging құрылған кезден бастап онымен байланысты болған [[Гюстав Сап]]тың күйеу баласы еді.<ref name=PTEC>{{cite web |website=People’s Tribunal on Economic Crime |title=Kredietbank and Kredietbank Luxembourg – Ownership Structures |url=https://corruptiontribunal.org.za/wp-content/uploads/2018/02/AC23_Kredietbank-Ownership-Structures.pdf}}</ref>{{rp|2}} 1949 жылы Kredietbank өзінің алғашқы халықаралық еншілес компаниясы — Kredietbank SA Luxembourg-ты (KBL деген атаумен белгілі) құрды. 1951 жылы Almanij бақылауды сақтап қалғанына қарамастан, Kredietbank акциялары [[Брюссель қор биржасы]]нда листингке енгізіле бастады. 1952 жылы Kredietbank [[Бельгиялық Конго]]ға шығып, [[Леопольдвиль]]де филиал ашты, ал 1954 жылы {{lang|fr|Banque Congolaise pour l’Industrie, le Commerce et l’Agriculture}} банкін сатып алып, оның атауын Kredietbank-Congo деп өзгертті.<ref>Edouard Mambu ma Khenzu. 2006. ''A Modern History of Monetary and Financial Systems of Congo, 1885-1995''. (Lewiston: Edward Mellan).</ref> Кейін бұл қызмет төрт филиалға дейін кеңейді: [[Леопольдвиль]]де (қазіргі [[Киншаса]]), [[Букаву]]да, Элизабетвильде (қазіргі [[Лубумбаши]]) және Стэнливильде (қазіргі [[Кисангани]]); алайда 1960 жылы Бельгиялық Конго тәуелсіздік алғаннан кейін, 1966 жылы бұл қызмет тоқтатылды. 1958 жылы Kredietbank жергілікті банктерді сатып алу арқылы [[Валлония]]ға кеңейді, ал 1961 жылы оларды жаңадан құрылған {{lang|fr|Crédit Général}} еншілес компаниясына біріктірді. 1960-жылдардың аяғында Kredietbank халықаралық желісін одан әрі кеңейтіп, [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] және [[Мехико]]да, кейін [[Йоханнесбург]], [[Мельбурн]], [[Атланта]], [[Тегеран]], [[Токио]], [[Мадрид]] және [[Лос-Анджелес]] қалаларында кеңселер ашты; сондай-ақ [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]], [[Лондон]]да және [[Кайман аралдары]]нда филиалдар, ал [[Женева]]да еншілес компания құрды. 1970 жылы Kredietbank Еуропаның тағы алты қаржы институтымен бірлесіп [[Inter-Alpha Group of Banks]] тобын құрды. 1979 жылы KBL-дегі бақылаушы үлес Kredietbank-тен тікелей Almanij-ге берілді. 1982 жылы Kredietbank бастапқыда 1889 жылы ''Bremer Vorschussverein'' ретінде құрылған ''Bankverein Bremen AG'' компаниясының бақылаушы үлесін сатып алды, ал 1990 жылы оның атауын ''Kredietbank-Bankverein AG'' деп өзгертті; ол Bremer Kreditbank немесе BKB деген атаумен де белгілі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.kbcbank.de/profil/historie/historie.htm |title=History of the German branch |publisher=Kbcbank.de |access-date=2013-04-11}}</ref> 1996 жылы KBL Banque continentale du Luxembourg банкін өзіне қосты.{{R|PTEC|page=3}} 1997 жылы Kredietbank [[Мажарстан]]ға [[K&H Bank]] банкін жекешелендіру арқылы шықты. === ABB және CERA === 1935 жылғы наурызда Middenkredietkas таратылып жатқан кезде Boerenbond өзінің ауылдық кооперативтерін {{lang|nl|Raiffeisenkassen}} деп қайта атады және Левенде жаңа орталық орган — {{lang|nl|Centrale Kas voor Landbouwkrediet}} (CKL, «Ауыл шаруашылығын кредиттеудің орталық қоры») ұйымын құрды.{{R|VanMolle|page=291}} XIX ғасырдың соңынан бері дамып келе жатқан оның сақтандыру қызметі 1941 жылы {{lang|nl|Assurantie van de Belgische Boerenbond}} (ABB, «Бельгия фермерлер одағының сақтандыруы») деп қайта аталды және кейінгі онжылдықтарда Бельгиядағы ең ірі сақтандыру компанияларының біріне айналды.<ref name=CERA>{{cite web |website=De Standaard |url=https://www.standaard.be/cnt/dst05102002_097 |date=5 October 2002 |title=Bewogen geschiedenis van een boerenbank}}</ref> 1970-жылдардың басында Бельгиядағы Raiffeisen банктерінің саны шамамен 800 болды, кейін біріктіру үдерісі нәтижесінде олардың саны одан әрі азайып, 1996 жылы 218-ге жетті. 1970 жылы CKL атауын {{lang|nl|Centrale Raiffeisenkas}} («Орталық Райффайзен қоры») деп өзгертті, ал 1970-жылдардың соңында оның атауы CERA деп қысқартылды; 1991 жылы ұйым Левен қаласының орталығынан қала шетіндегі кең жаңа кеңсе кампусына көшті.<ref name=CERA/> 1980-жылдардың ортасында жаңа құқықтық база 1986 жылы толыққанды орталық банк ұйымы ретінде CERA Bank-тің құрылуына алып келді. == 1998 жылғы бірігу және кейінгі тарихы == 1998 жылғы 3 маусымда CERA Bank, ABB және [[Almanij]] компаниясының сақтандыру бөлімшесі Fidelitas Kredietbank NV құрамына біріктіріліп, оның атауы '''KB ABB Cera Bank and Insurance Holding Company NV''' болып өзгертілді. 2000 жылғы 27 сәуірде топтың бас компаниясы '''KBC Bank and Insurance Holding Company NV''' болып қайта аталды. 2005 жылғы 2 наурызда бұрынғы холдингтік компания [[Almanij]]-мен бірігуімен қатар оның атауы '''KBC Group NV''' болып қысқартылды.{{R|PTEC|page=4}} 1999 жылы KBC Чехия мен Словакиядағы ірі банктердің бірі [[Československá obchodní banka]] банкінің бақылаушы үлесін сатып алды. 2001–2002 жылдары ол Польшадағы Kredyt Bank-ті бақылауына алды. 2007 жылға қарай компания Болгарияда (DZI Insurance, DZI Invest және EIBANK), Румынияда (KBC Securities Romania, Romstal Leasing және INK Insurance Broker), Ресейде (Absolut Bank) және Сербияда (KBC Banka және Senzal, Hipobroker және Bastion) бірқатар қосымша сатып алулар жасады. 2008 жылы ол Словакиядағы [[Istrobanka]] банкін [[BAWAG]] компаниясынан сатып алды. [[Ұлы рецессия]] кезінде акция бағасы 2007 жылғы 18 мамырдағы €106-дан 2009 жылғы 6 наурызда €5-ке дейін төмендеп, 22 ай ішінде 95% құлдырады. Банк [[Фламанд үкіметі]]нен 3,5 млрд еуро көлемінде көмек алуға мұқтаж болды және оны алды. Дағдарыстан кейін банк [[Еуропалық комиссия]] талаптарын орындау үшін активтерді сату бағдарламасын бастады. Осы бағдарлама аясында ол Centea, Fidea, Kredyt Bank, ADB, KBC Deutschland, Absolut Bank және [[KBL European Private Bankers]] секілді бірнеше еншілес компаниясын сатты. Соңғысын [[Хамад бен Джасим бен Джабер Әл Тани]]ге тиесілі [[Precision Capital]]{{R|PTEC|page=6}} 2011 жылғы қазанда, хабарланғандай, €1,05 млрд-қа сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Deighton|first=Ben|date=2011-10-10|title=UPDATE 3-Qatari royals swoop on Belgian, Luxembourg private banks|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/kbcgroupe-idUSL5E7LA1J220111010|access-date=2020-10-16}}</ref> 2020 жылы оның атауы [[Quintet Private Bank]] болып өзгертілді. Активтерді сату бағдарламасы 2014 жылы аяқталды, ал мемлекеттік көмек келісілген мерзімнен бес жыл бұрын, 2015 жылға қарай толық қайтарылды. Содан бері KBC акцияларының бағасы қалпына келіп, 2022 жылғы қаңтарда шамамен €75 деңгейіндегі ең жоғары көрсеткішке жетті. 2017 жылы KBC Болгариядағы [[United Bulgarian Bank]] (UBB) пен Interlease компаниясын сатып алды. 2022 жылғы 7 шілдеде KBC Bank [[Raiffeisen Bank International]] компаниясынан Raiffeisenbank (Bulgaria) EAD банкін сатып алып, оның атауын [[KBC Bank Bulgaria]] деп өзгертті.<ref>{{cite web | url=https://newsroom.kbc.com/kbc-completes-acquisition-of-raiffeisen-bank-internationals-bulgarian-operations | title=KBC completes acquisition of Raiffeisen Bank International's Bulgarian operations }}</ref> 2023 жылғы 10 сәуірде KBC Bank Bulgaria United Bulgarian Bank-пен біріктірілді.<ref>{{cite web | url=https://www.kbcbank.bg/en/about-us/news-analyses/news/2023/kbc-bank-bulgaria-and-ubb-have-been-officially-united-under-name-united-bulgarian-bank-ad/ | title=KBC Bank Bulgaria and UBB have been officially united under the name United Bulgarian Bank AD &#124; United Bulgarian Bank }}</ref> 2017 жылғы ақпанда Ирландия KBC Group-тың жаңа негізгі нарығы ретінде белгіленді, алайда 2021 жылғы сәуірде KBC өзінің проблемасыз несие портфелін Bank of Ireland-ға сату жөнінде келіссөздер бастап, Ирландия нарығынан шығу ниетін жариялады.<ref>{{cite web|url=https://www.irishexaminer.com/business/economy/arid-40267469.html |title=KBC looking to leave Irish banking market with sale of loans to Bank of Ireland |date=16 April 2021 |publisher=Irish Examiner|access-date=2021-04-16}}</ref> 2024 жылғы сәуірде [[KBC Bank Ireland]] 30 сәуірде Ирландияның орталық банкіне өзінің банктік лицензиясын қайтарып, KBC Group-тың Ирландия нарығынан шығуын ресми түрде аяқтады.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.ie/business/kbc-to-hand-back-its-irish-bank-licence/a1446752496.html |title=KBC to hand back its Irish bank licence |date=26 April 2024 |publisher=Irish Independent |access-date=24 February 2026}}</ref> 2022 жылғы жағдай бойынша KBC Group бес елге: Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакияға шоғырланған. 2025 жылғы 15 мамырда KBC [[J&T|J&T Finance Group SE]] компаниясынан [[365.bank]] банкінің 98,45% үлесін 761 млн еуроға сатып алатынын жариялады. Осы сатып алу және кейін [[365.bank]]-ті KBC-ге тиесілі [[Československá obchodní banka|ČSOB]] банкімен біріктіру арқылы KBC Словакиядағы қатысу ауқымын кеңейтеді, өйткені 2024 жылғы желтоқсанда 365.bank-тің нарықтағы үлесі 3,7%-ды құрады.<ref>{{cite web|url=https://www.nasdaq.com/articles/kbc-group-acquire-9845-stake-365bank-jt-finance |title=KBC Group To Acquire 98.45% Stake In 365.bank From J&T Finance |date=15 May 2025}}</ref> 2025 жылғы тамызда KBC тоқсандық көрсеткіштерінің айтарлықтай өскенін хабарлады: таза пайыздық кірісі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 9%-ға өсіп, €1,51 млрд-қа, ал таза пайдасы €1,02 млрд-қа жетті.<ref>{{cite web | title=KBC profits over €1 billion in second quarter | url=https://www.brusselstimes.com/belgium/1694897/kbc-profits-over-e1-billion-in-second-quarter }}</ref> == Құрылымы және негізгі еншілес компаниялары == [[Сурет:K&H Bank and Bajor Gizi Park from Gizella Promenade, 2016 Budapest.jpg|thumb|[[K&H Bank]] бас кеңсесі, [[Будапешт]]]] KBC Group NV компаниясының тікелей бас компания ретінде бақылайтын ұйымдары: * KBC Bank NV * KBC Insurance NV * KBC Global Services NV — KBC Group NV қызметіне қызмет көрсетеді * Discai NV KBC Group-тың барлық басқа компаниялары осылардың тікелей немесе жанама еншілес компаниялары болып табылады. Негізгілері кестеде көрсетілген: {| class="wikitable sortable" |- ! Компания !! Тіркелген кеңсесі !! Топ деңгейіндегі капиталдағы үлесі (%) !! Бизнес-бөлімше* !! Қызметі |- | KBC BANK GROUP || || || || |- | KBC Bank NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL || кредиттік ұйым |- | CBC BANQUE SA || Намюр – BE || 100,00 || BEL || кредиттік ұйым |- | Československá Obchodná Banka a.s. || Братислава – SK || 100,00 || IMA || кредиттік ұйым |- | [[Československá obchodní banka|Československá Obchodní Banka a.s.]] || Прага – CZ || 100,00 || CZR || кредиттік ұйым |- | CIBANK EAD || София – BG || 100,00|| IMA|| кредиттік ұйым |- | KBC Asset Management NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL|| активтерді басқару |- | KBC Autolease NV || Левен – BE || 100,00 || BEL|| лизинг |- | KBC Commercial Finance NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL || факторинг |- | KBC Credit Investments NV|| Брюссель – BE || 100,00 || BEL/GRP || инвестициялық компания |- | KBC IFIMA SA || Люксембург – LU || 100,00 || GRP || қаржыландыру |- | KBC Securities NV || Брюссель – BE || 100,00 || BEL || биржалық брокер |- | [[K&H Bank|K&H Bank Zrt.]] || Будапешт – HU || 100,00 || IMA || кредиттік ұйым |- | Loan Invest NV || Брюссель – BE || 100,00 || IMA || секьюритилендіру |- | [[United Bulgarian Bank|United Bulgarian Bank AD]] || София – BG || 99,91 || IMA || кредиттік ұйым |- | KBC INSURANCE (GROUP) || || || || |- | KBC Insurance NV || Левен – BE || 100,00 || BEL/GRP || сақтандыру компаниясы |- | ADD NV || Хеверле – BE|| 100,00 || BEL|| сақтандыру брокері |- | KBC Group Re SA || Люксембург – LU|| 100,00 ||GRP || қайта сақтандыру компаниясы |- | ČSOB Pojišťovna a.s. || Пардубице – CZ || 100,00 || CZR|| сақтандыру компаниясы |- | ČSOB Poisťovňa a.s. || Братислава – SK ||100,00 || IMA|| сақтандыру компаниясы |- | DZI (group) || София – BG|| 100,00 || IMA || сақтандыру компаниясы |- | Groep VAB NV || Звейндрехт – BE|| 95,00 || BEL || жүргізушілер мектебі/жол бойындағы көмек |- | K&H Biztosító Zrt.|| Будапешт – HU || 100,00 || IMA || сақтандыру компаниясы |- | KBC GROUP || || || || |- | KBC Group NV || Брюссель – BE || 100,00 || GRP || банк-сақтандыру холдингтік компаниясы |- | KBC Bank (group) || әртүрлі жерлер || 100,00|| әртүрлі || кредиттік ұйым |- | KBC Insurance (group) || әртүрлі жерлер|| 100,00 || әртүрлі || сақтандыру компаниясы |- | KBC Global Services || Брюссель - BE|| 100,00|| GRP|| шығындарды бірлесіп бөлу құрылымы |- | Discai NV || Брюссель - BE||| 100,00|| GRP|| бағдарламалық жасақтама компаниясы |} BEL = Бельгия бизнес-бөлімшесі, CZR = Чехия бизнес-бөлімшесі, IMA = Халықаралық нарықтар бизнес-бөлімшесі, GRP = Топтық орталық. === KBC Bank NV === KBC Bank — топтың негізгі еншілес компаниясы. Оның алғашқы негізгі нарығы — Бельгия, мұнда ол нарықтағы үлесі 20–25% және үш миллионнан астам клиенті бар ең ірі үш банктің бірі болып табылады (Бельгиядағы еншілес компанияларының клиенттерін қоса есептегенде). Оның екінші негізгі нарығы — Орталық Еуропа; бұл өңірде банк Чехиядағы ([[Československá obchodní banka|ČSOB]]), [[Словакия]]дағы (ČSOB және [[365.bank]]), Мажарстандағы ([[Kereskedelmi és Hitelbank|K&H Bank]]) және [[Болгария]]дағы ([[United Bulgarian Bank|UBB Bank]]) еншілес компаниялары мен инвестициялары арқылы қызмет көрсетеді. Осы елдердің барлығында KBC Bank нарықтағы үлесі бойынша жетекші ойыншылардың бірі. Банк сондай-ақ өзінің [[KBC Bank Ireland]] (бұрынғы IIB Bank) еншілес компаниясы арқылы Ирландияда елеулі қатысуға ие болды. [[KBC Bank Ireland]] активтерінің іс жүзінде барлығын [[Bank of Ireland]] банкіне сату 2023 жылғы 2 ақпанда аяқталды. Жалпы алғанда, KBC Bank шамамен отыз елде қатысуын қалыптастырған. KBC [[Жобалық қаржыландыру]] — KBC Bank-тің еншілес компаниясы және 1990-жылдардың басынан бері жобаларды [[регресс құқығынсыз борыш|регресс құқығынсыз]] қаржыландыру саласында белсенді қызмет етіп келеді. Бас кеңсесі [[Дублин]]де орналасқан, сондай-ақ Лондон, Брюссель, Нью-Йорк, Гонконг және Сидней қалаларында мамандары жұмыс істейді. Оның негізгі бизнес бағыттары — энергетика және инфрақұрылым. Бұған мұнай-газ өнеркәсібі, электр энергетикасы, [[жаңартылатын энергия]] және [[Мемлекеттік-жекешелік әріптестік]] секілді салалардағы жобаларды қаржыландыру кіреді. Компанияның портфелі 5 млрд АҚШ долларынан асады және әлем бойынша шамамен 250 жобаны қаржыландырады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1935 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1935 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Бельгия банктері]] [[Санат:Брюссельде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Euronext Brussels биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Инвестициялық банктер]] [[Санат:Бельгия инвестициялық басқару компаниялары]] [[Санат:Штаб-пәтері Бельгияда орналасқан көпұлтты компаниялар]] [[Санат:Бельгия брендтері]] [[Санат:Еуропалық орталық банктің тікелей қадағалауындағы банктер]] [[Санат:Бастапқы дилерлер]] oz4rq1vo0uq7fy72au7j2t5impoat1z Қашқынбаев Талғат Саккоұлы 0 786307 3652084 3651816 2026-09-08T10:49:57Z PushkinVko 184261 /* Шығармалары */ 3652084 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Талғат Саккоұлы Қашқынбаев (1961) – қаламгер, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. ''' == Өмірбаяны == 1961 жылы 16 наурызда ШҚО, Катонқарағай ауданының Шыңғыстай ауылында дүниеге келген. 1968 - 1978 жылдар аралығында Шыңғыстай орта мектебінде оқыды. Мектепте үздік оқуымен қатар, қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, оқушылар комсомол ұйымының хатшысы міндетін атқарды. 1978 жылы мектепті аяқтап, Өскемен құрылыс-жол институтының (қазіргі Д. Серікбаев атын. ШҚТУ) «Өндірістік және азаматтық құрылыс» факультетіне түседі. 1983 жылы институтты бітіріп, әскери кафедрадан алған білімімен лейтенант шенінде Совет армиясы қатарына алынып, 2 жыл Қиыр Шығыста өз мамандығы бойынша әскери қызметте болды. 1985 жылы әскери қызметтен босап, елге келген соң, құрылыс және энергетика саласында түрлі мекемелерде жұмыс істеді. 2007-2024 жж. аралығында жобалау мекемелерінде бөлім бастығы, бас инженерлік қызметтер атқарды, 2024 жылы зейнеткерлікке шығады. 2024 жылдың қараша айынан бүгінгі күнге дейін «VK Development group» құрылыс компаниясында авторлық қадағалау маманы болып жұмыс істеуде. == Шығармашылық жолы == Басқа салада қызметте жүрсе де түрлі тақырыптарға өлеңдер, шағын әңгімелер жазумен айналысады. 2013 жылы баспадан «Өмір жайлы ойлар» атты шағын кітапшасы жарық көрді. 2021 жылы «Тұнық бастаулар» атты ой-толғаулардан тұратын екінші кітабы жарыққа шықты. 2022 жылы 90 жасқа таяп қалған анасының өз өмір жолы жайлы «Тағдырыма ризамын» кітабының қолжазбасын толықтырып, әдеби тілге бейімдеп өңдеп, баспаға даярлап шығаруына көмектесті. 2019 жылы «Түркі әлемі» киностудиясының директоры Доқтырхан Тұрлыбекпен бірге Катонқарағай ауданына барып, жазушылар Тұтқабай Иманбеков пен Оралхан Бөкей жайлы «Әттең, тонның келтесі-ай» атты деректі фильмнің түсіріліміне көмек беріп қайтты. 2022 жылы тағы да сол киностудия құрамымен бірге Катонқарағай өлкесінің төріне сапарлап барып, жергілікті ақын Ақтан Нұрбаев жайлы «Мұзтаудың көкке өрлеген мұзбалағы» атты деректі фильмді түсіру жұмыстарына қатысты. 2023 жылы қазан айында Талғат Саккоұлының авторлық құрастыруымен Шыңғыстай ауылының тумасы, саналы ғұмыры Қарағанды шахталарында елеулі еңбек сіңірген, сонымен қатар қазақ күресінен «№1 спорт шебері» атағын алған жеті дүркін Республика чемпионы Қылаң Бақыжанов туралы «Қазақ күресінің саңлағы» атты кітап жарық көрді. 2024 жылы ШҚО ішкі істер органдары және Ұлттық ұландар ардагерлер кеңесінің төрағасы Үдербаев Нұрлыбек Ғалиұлы жайлы «Өмірі-өнеге» атты өмірбаяндық хикаят басылып шықты. 2025 жылы жан-жақты тұлға Жүсіпбек Уәлитовтың өмірі мен қызметі және шығармашылығы туралы «Асқақ рухты тұлға» кітабы жарыққа шықты. Талғат Саккоұлы жұмыстан бос уақытында шығармашылықтан өзге волейбол, теннис, бильярд, шахмат ойнаумен, шаңғымен жүгіру және тау шаңғысымен сырғанау сияқты спорт түрлерімен айналысады. «Кітапқұмарлар тобы», «Төр Алтайдың әдеби әлемі» және «Кітап ал» атты әдеби клуб-жобалардың белсенді мүшесі. == Отбасы == Жары – Алиханова Жанаргүл Қайырлықызы, Қарағанды медицина институтын бітірген, санитарлық дәрігер, қазіргі таңда жеке кәсіпкерлікпен айналысады. Жанұяда екі қыз тәрбиелеп өсірді. Мақпал – Шығыс Қазақстан Мемлекеттік техникалық университетін бітірген, банк саласында қызмет атқарады. Жары – Дидар, Назарбаев зияткерлік мектебінде ұстаз. Кіші қызы Іңкәр Алматы технология университетін бітірген, Америка Құрама Штаттарында төрт жылға жуық болып келген ол, бүгінгі күні сол жақтан алған IT-технология бойынша алған білімі мен тәжірибесін ары қарай өз елімізде дамытуда.<ref>{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2371-.html|title= Қашқынбаев Т. С.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Шығармалары == * Қашқынбаев, Т. «Өмір жайлы ойлар»: өлеңдер мен әңгімелер жинағы / Т. Қашқынбаев. – Астана: Нұра Астана, 2013 * Қашқынбаев, Т. Тұнық бастаулар : өмірбаяндық деректер / Т. Қашқынбаев. – Алматы : Раlitra Press, 2021. - 464 б. * Қазақ күресінің саңлағы / құраст.: Т. С. Қашқынбаев. - Алматы : Балауса, 2023. - 184 б. * Қашқынбаев, Т. Өмірі – өнеге: өмірбаяндық хикаят / Т. Қашқынбаев. – Өскемен: Рекламный Дайджест, 2024 * Қашқынбаев, Т. Асқақ рухты тұлға: танымдық кітап / Т. Қашқынбаев. – Шымкент: Жебе, 2025 * Қашқынбаев, Талғат. Ел жүгін арқалаған сайыпқырандар / Т. Қа шқынбаев. - Алматы: Қазына, 2026. - 200 б. rjlmuuljrftxzaaq8m7di5aj9dy0bdl 3652086 3652084 2026-09-08T10:52:24Z PushkinVko 184261 /* Шығармалары */ 3652086 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Талғат Саккоұлы Қашқынбаев (1961) – қаламгер, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. ''' == Өмірбаяны == 1961 жылы 16 наурызда ШҚО, Катонқарағай ауданының Шыңғыстай ауылында дүниеге келген. 1968 - 1978 жылдар аралығында Шыңғыстай орта мектебінде оқыды. Мектепте үздік оқуымен қатар, қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, оқушылар комсомол ұйымының хатшысы міндетін атқарды. 1978 жылы мектепті аяқтап, Өскемен құрылыс-жол институтының (қазіргі Д. Серікбаев атын. ШҚТУ) «Өндірістік және азаматтық құрылыс» факультетіне түседі. 1983 жылы институтты бітіріп, әскери кафедрадан алған білімімен лейтенант шенінде Совет армиясы қатарына алынып, 2 жыл Қиыр Шығыста өз мамандығы бойынша әскери қызметте болды. 1985 жылы әскери қызметтен босап, елге келген соң, құрылыс және энергетика саласында түрлі мекемелерде жұмыс істеді. 2007-2024 жж. аралығында жобалау мекемелерінде бөлім бастығы, бас инженерлік қызметтер атқарды, 2024 жылы зейнеткерлікке шығады. 2024 жылдың қараша айынан бүгінгі күнге дейін «VK Development group» құрылыс компаниясында авторлық қадағалау маманы болып жұмыс істеуде. == Шығармашылық жолы == Басқа салада қызметте жүрсе де түрлі тақырыптарға өлеңдер, шағын әңгімелер жазумен айналысады. 2013 жылы баспадан «Өмір жайлы ойлар» атты шағын кітапшасы жарық көрді. 2021 жылы «Тұнық бастаулар» атты ой-толғаулардан тұратын екінші кітабы жарыққа шықты. 2022 жылы 90 жасқа таяп қалған анасының өз өмір жолы жайлы «Тағдырыма ризамын» кітабының қолжазбасын толықтырып, әдеби тілге бейімдеп өңдеп, баспаға даярлап шығаруына көмектесті. 2019 жылы «Түркі әлемі» киностудиясының директоры Доқтырхан Тұрлыбекпен бірге Катонқарағай ауданына барып, жазушылар Тұтқабай Иманбеков пен Оралхан Бөкей жайлы «Әттең, тонның келтесі-ай» атты деректі фильмнің түсіріліміне көмек беріп қайтты. 2022 жылы тағы да сол киностудия құрамымен бірге Катонқарағай өлкесінің төріне сапарлап барып, жергілікті ақын Ақтан Нұрбаев жайлы «Мұзтаудың көкке өрлеген мұзбалағы» атты деректі фильмді түсіру жұмыстарына қатысты. 2023 жылы қазан айында Талғат Саккоұлының авторлық құрастыруымен Шыңғыстай ауылының тумасы, саналы ғұмыры Қарағанды шахталарында елеулі еңбек сіңірген, сонымен қатар қазақ күресінен «№1 спорт шебері» атағын алған жеті дүркін Республика чемпионы Қылаң Бақыжанов туралы «Қазақ күресінің саңлағы» атты кітап жарық көрді. 2024 жылы ШҚО ішкі істер органдары және Ұлттық ұландар ардагерлер кеңесінің төрағасы Үдербаев Нұрлыбек Ғалиұлы жайлы «Өмірі-өнеге» атты өмірбаяндық хикаят басылып шықты. 2025 жылы жан-жақты тұлға Жүсіпбек Уәлитовтың өмірі мен қызметі және шығармашылығы туралы «Асқақ рухты тұлға» кітабы жарыққа шықты. Талғат Саккоұлы жұмыстан бос уақытында шығармашылықтан өзге волейбол, теннис, бильярд, шахмат ойнаумен, шаңғымен жүгіру және тау шаңғысымен сырғанау сияқты спорт түрлерімен айналысады. «Кітапқұмарлар тобы», «Төр Алтайдың әдеби әлемі» және «Кітап ал» атты әдеби клуб-жобалардың белсенді мүшесі. == Отбасы == Жары – Алиханова Жанаргүл Қайырлықызы, Қарағанды медицина институтын бітірген, санитарлық дәрігер, қазіргі таңда жеке кәсіпкерлікпен айналысады. Жанұяда екі қыз тәрбиелеп өсірді. Мақпал – Шығыс Қазақстан Мемлекеттік техникалық университетін бітірген, банк саласында қызмет атқарады. Жары – Дидар, Назарбаев зияткерлік мектебінде ұстаз. Кіші қызы Іңкәр Алматы технология университетін бітірген, Америка Құрама Штаттарында төрт жылға жуық болып келген ол, бүгінгі күні сол жақтан алған IT-технология бойынша алған білімі мен тәжірибесін ары қарай өз елімізде дамытуда.<ref>{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2371-.html|title= Қашқынбаев Т. С.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Шығармалары == * Қашқынбаев, Т. «Өмір жайлы ойлар»: өлеңдер мен әңгімелер жинағы / Т. Қашқынбаев. – Астана: Нұра Астана, 2013 * Қашқынбаев, Т. Тұнық бастаулар : өмірбаяндық деректер / Т. Қашқынбаев. – Алматы : Раlitra Press, 2021. - 464 б. * Қазақ күресінің саңлағы / құраст.: Т. С. Қашқынбаев. - Алматы : Балауса, 2023. - 184 б. * Қашқынбаев, Т. Өмірі – өнеге: өмірбаяндық хикаят / Т. Қашқынбаев. – Өскемен: Рекламный Дайджест, 2024 * Қашқынбаев, Т. Асқақ рухты тұлға: танымдық кітап / Т. Қашқынбаев. – Шымкент: Жебе, 2025 * Қашқынбаев, Талғат. Ел жүгін арқалаған сайыпқырандар / Т. Қашқынбаев. - Алматы: Қазына, 2026. - 200 б. kji7igel45odjddm4dm8f6rncfc671h 3652087 3652086 2026-09-08T10:52:50Z PushkinVko 184261 /* Шығармалары */ 3652087 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Талғат Саккоұлы Қашқынбаев (1961) – қаламгер, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. ''' == Өмірбаяны == 1961 жылы 16 наурызда ШҚО, Катонқарағай ауданының Шыңғыстай ауылында дүниеге келген. 1968 - 1978 жылдар аралығында Шыңғыстай орта мектебінде оқыды. Мектепте үздік оқуымен қатар, қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, оқушылар комсомол ұйымының хатшысы міндетін атқарды. 1978 жылы мектепті аяқтап, Өскемен құрылыс-жол институтының (қазіргі Д. Серікбаев атын. ШҚТУ) «Өндірістік және азаматтық құрылыс» факультетіне түседі. 1983 жылы институтты бітіріп, әскери кафедрадан алған білімімен лейтенант шенінде Совет армиясы қатарына алынып, 2 жыл Қиыр Шығыста өз мамандығы бойынша әскери қызметте болды. 1985 жылы әскери қызметтен босап, елге келген соң, құрылыс және энергетика саласында түрлі мекемелерде жұмыс істеді. 2007-2024 жж. аралығында жобалау мекемелерінде бөлім бастығы, бас инженерлік қызметтер атқарды, 2024 жылы зейнеткерлікке шығады. 2024 жылдың қараша айынан бүгінгі күнге дейін «VK Development group» құрылыс компаниясында авторлық қадағалау маманы болып жұмыс істеуде. == Шығармашылық жолы == Басқа салада қызметте жүрсе де түрлі тақырыптарға өлеңдер, шағын әңгімелер жазумен айналысады. 2013 жылы баспадан «Өмір жайлы ойлар» атты шағын кітапшасы жарық көрді. 2021 жылы «Тұнық бастаулар» атты ой-толғаулардан тұратын екінші кітабы жарыққа шықты. 2022 жылы 90 жасқа таяп қалған анасының өз өмір жолы жайлы «Тағдырыма ризамын» кітабының қолжазбасын толықтырып, әдеби тілге бейімдеп өңдеп, баспаға даярлап шығаруына көмектесті. 2019 жылы «Түркі әлемі» киностудиясының директоры Доқтырхан Тұрлыбекпен бірге Катонқарағай ауданына барып, жазушылар Тұтқабай Иманбеков пен Оралхан Бөкей жайлы «Әттең, тонның келтесі-ай» атты деректі фильмнің түсіріліміне көмек беріп қайтты. 2022 жылы тағы да сол киностудия құрамымен бірге Катонқарағай өлкесінің төріне сапарлап барып, жергілікті ақын Ақтан Нұрбаев жайлы «Мұзтаудың көкке өрлеген мұзбалағы» атты деректі фильмді түсіру жұмыстарына қатысты. 2023 жылы қазан айында Талғат Саккоұлының авторлық құрастыруымен Шыңғыстай ауылының тумасы, саналы ғұмыры Қарағанды шахталарында елеулі еңбек сіңірген, сонымен қатар қазақ күресінен «№1 спорт шебері» атағын алған жеті дүркін Республика чемпионы Қылаң Бақыжанов туралы «Қазақ күресінің саңлағы» атты кітап жарық көрді. 2024 жылы ШҚО ішкі істер органдары және Ұлттық ұландар ардагерлер кеңесінің төрағасы Үдербаев Нұрлыбек Ғалиұлы жайлы «Өмірі-өнеге» атты өмірбаяндық хикаят басылып шықты. 2025 жылы жан-жақты тұлға Жүсіпбек Уәлитовтың өмірі мен қызметі және шығармашылығы туралы «Асқақ рухты тұлға» кітабы жарыққа шықты. Талғат Саккоұлы жұмыстан бос уақытында шығармашылықтан өзге волейбол, теннис, бильярд, шахмат ойнаумен, шаңғымен жүгіру және тау шаңғысымен сырғанау сияқты спорт түрлерімен айналысады. «Кітапқұмарлар тобы», «Төр Алтайдың әдеби әлемі» және «Кітап ал» атты әдеби клуб-жобалардың белсенді мүшесі. == Отбасы == Жары – Алиханова Жанаргүл Қайырлықызы, Қарағанды медицина институтын бітірген, санитарлық дәрігер, қазіргі таңда жеке кәсіпкерлікпен айналысады. Жанұяда екі қыз тәрбиелеп өсірді. Мақпал – Шығыс Қазақстан Мемлекеттік техникалық университетін бітірген, банк саласында қызмет атқарады. Жары – Дидар, Назарбаев зияткерлік мектебінде ұстаз. Кіші қызы Іңкәр Алматы технология университетін бітірген, Америка Құрама Штаттарында төрт жылға жуық болып келген ол, бүгінгі күні сол жақтан алған IT-технология бойынша алған білімі мен тәжірибесін ары қарай өз елімізде дамытуда.<ref>{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2371-.html|title= Қашқынбаев Т. С.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Шығармалары == * Қашқынбаев, Т. «Өмір жайлы ойлар»: өлеңдер мен әңгімелер жинағы / Т. Қашқынбаев. – Астана: Нұра Астана, 2013 * Қашқынбаев, Т. Тұнық бастаулар : өмірбаяндық деректер / Т. Қашқынбаев. – Алматы : Раlitra Press, 2021. - 464 б. * Қазақ күресінің саңлағы / құраст.: Т. С. Қашқынбаев. - Алматы : Балауса, 2023. - 184 б. * Қашқынбаев, Т. Өмірі – өнеге: өмірбаяндық хикаят / Т. Қашқынбаев. – Өскемен: Рекламный Дайджест, 2024 * Қашқынбаев, Т. Асқақ рухты тұлға: танымдық кітап / Т. Қашқынбаев. – Шымкент: Жебе, 2025 * Қашқынбаев, Талғат. Ел жүгін арқалаған сайыпқырандар. - Алматы: Қазына, 2026. - 200 б. b1odhlont4gktmxkhz87pb5x4xk2024 3652091 3652087 2026-09-08T11:28:30Z PushkinVko 184261 3652091 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Талғат Саккоұлы Қашқынбаев (1961) – қаламгер, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. [[File:Kashkynbaev T.jpg|thumb|Жазушы]] ''' == Өмірбаяны == 1961 жылы 16 наурызда ШҚО, Катонқарағай ауданының Шыңғыстай ауылында дүниеге келген. 1968 - 1978 жылдар аралығында Шыңғыстай орта мектебінде оқыды. Мектепте үздік оқуымен қатар, қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, оқушылар комсомол ұйымының хатшысы міндетін атқарды. 1978 жылы мектепті аяқтап, Өскемен құрылыс-жол институтының (қазіргі Д. Серікбаев атын. ШҚТУ) «Өндірістік және азаматтық құрылыс» факультетіне түседі. 1983 жылы институтты бітіріп, әскери кафедрадан алған білімімен лейтенант шенінде Совет армиясы қатарына алынып, 2 жыл Қиыр Шығыста өз мамандығы бойынша әскери қызметте болды. 1985 жылы әскери қызметтен босап, елге келген соң, құрылыс және энергетика саласында түрлі мекемелерде жұмыс істеді. 2007-2024 жж. аралығында жобалау мекемелерінде бөлім бастығы, бас инженерлік қызметтер атқарды, 2024 жылы зейнеткерлікке шығады. 2024 жылдың қараша айынан бүгінгі күнге дейін «VK Development group» құрылыс компаниясында авторлық қадағалау маманы болып жұмыс істеуде. == Шығармашылық жолы == Басқа салада қызметте жүрсе де түрлі тақырыптарға өлеңдер, шағын әңгімелер жазумен айналысады. 2013 жылы баспадан «Өмір жайлы ойлар» атты шағын кітапшасы жарық көрді. 2021 жылы «Тұнық бастаулар» атты ой-толғаулардан тұратын екінші кітабы жарыққа шықты. 2022 жылы 90 жасқа таяп қалған анасының өз өмір жолы жайлы «Тағдырыма ризамын» кітабының қолжазбасын толықтырып, әдеби тілге бейімдеп өңдеп, баспаға даярлап шығаруына көмектесті. 2019 жылы «Түркі әлемі» киностудиясының директоры Доқтырхан Тұрлыбекпен бірге Катонқарағай ауданына барып, жазушылар Тұтқабай Иманбеков пен Оралхан Бөкей жайлы «Әттең, тонның келтесі-ай» атты деректі фильмнің түсіріліміне көмек беріп қайтты. 2022 жылы тағы да сол киностудия құрамымен бірге Катонқарағай өлкесінің төріне сапарлап барып, жергілікті ақын Ақтан Нұрбаев жайлы «Мұзтаудың көкке өрлеген мұзбалағы» атты деректі фильмді түсіру жұмыстарына қатысты. 2023 жылы қазан айында Талғат Саккоұлының авторлық құрастыруымен Шыңғыстай ауылының тумасы, саналы ғұмыры Қарағанды шахталарында елеулі еңбек сіңірген, сонымен қатар қазақ күресінен «№1 спорт шебері» атағын алған жеті дүркін Республика чемпионы Қылаң Бақыжанов туралы «Қазақ күресінің саңлағы» атты кітап жарық көрді. 2024 жылы ШҚО ішкі істер органдары және Ұлттық ұландар ардагерлер кеңесінің төрағасы Үдербаев Нұрлыбек Ғалиұлы жайлы «Өмірі-өнеге» атты өмірбаяндық хикаят басылып шықты. 2025 жылы жан-жақты тұлға Жүсіпбек Уәлитовтың өмірі мен қызметі және шығармашылығы туралы «Асқақ рухты тұлға» кітабы жарыққа шықты. Талғат Саккоұлы жұмыстан бос уақытында шығармашылықтан өзге волейбол, теннис, бильярд, шахмат ойнаумен, шаңғымен жүгіру және тау шаңғысымен сырғанау сияқты спорт түрлерімен айналысады. «Кітапқұмарлар тобы», «Төр Алтайдың әдеби әлемі» және «Кітап ал» атты әдеби клуб-жобалардың белсенді мүшесі. == Отбасы == Жары – Алиханова Жанаргүл Қайырлықызы, Қарағанды медицина институтын бітірген, санитарлық дәрігер, қазіргі таңда жеке кәсіпкерлікпен айналысады. Жанұяда екі қыз тәрбиелеп өсірді. Мақпал – Шығыс Қазақстан Мемлекеттік техникалық университетін бітірген, банк саласында қызмет атқарады. Жары – Дидар, Назарбаев зияткерлік мектебінде ұстаз. Кіші қызы Іңкәр Алматы технология университетін бітірген, Америка Құрама Штаттарында төрт жылға жуық болып келген ол, бүгінгі күні сол жақтан алған IT-технология бойынша алған білімі мен тәжірибесін ары қарай өз елімізде дамытуда.<ref>{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2371-.html|title= Қашқынбаев Т. С.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Шығармалары == * Қашқынбаев, Т. «Өмір жайлы ойлар»: өлеңдер мен әңгімелер жинағы / Т. Қашқынбаев. – Астана: Нұра Астана, 2013 * Қашқынбаев, Т. Тұнық бастаулар : өмірбаяндық деректер / Т. Қашқынбаев. – Алматы : Раlitra Press, 2021. - 464 б. * Қазақ күресінің саңлағы / құраст.: Т. С. Қашқынбаев. - Алматы : Балауса, 2023. - 184 б. * Қашқынбаев, Т. Өмірі – өнеге: өмірбаяндық хикаят / Т. Қашқынбаев. – Өскемен: Рекламный Дайджест, 2024 * Қашқынбаев, Т. Асқақ рухты тұлға: танымдық кітап / Т. Қашқынбаев. – Шымкент: Жебе, 2025 * Қашқынбаев, Талғат. Ел жүгін арқалаған сайыпқырандар. - Алматы: Қазына, 2026. - 200 б. ffny6uelsu2oe7k8qvvyaz2gjr9iw32 Санат:АҚШ президенті лауазымы 14 786308 3651823 2026-09-07T14:43:31Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Presidents of the United States}} [[Санат:АҚШ лауазымдары]] [[Санат:АҚШ үкіметінің атқарушы билігі]] 3651823 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Presidents of the United States}} [[Санат:АҚШ лауазымдары]] [[Санат:АҚШ үкіметінің атқарушы билігі]] 1okudk863fwzcjjvk114l9nmdkjj55p Санат:АҚШ лауазымдары 14 786309 3651824 2026-09-07T14:44:10Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша лауазымдар|АҚШ]] [[Санат:АҚШ мемлекеттік құрылымы]] 3651824 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша лауазымдар|АҚШ]] [[Санат:АҚШ мемлекеттік құрылымы]] aku2pvk8lvlmq8e4obneg8tep8rizqw Санат:АҚШ президенттері жолдаулары 14 786310 3651825 2026-09-07T14:45:04Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Мемлекет басшылары жолдаулары|*АҚШ]] [[Санат:АҚШ президенті лауазымы]] [[Санат:АҚШ президенттері туындылары]] 3651825 wikitext text/x-wiki [[Санат:Мемлекет басшылары жолдаулары|*АҚШ]] [[Санат:АҚШ президенті лауазымы]] [[Санат:АҚШ президенттері туындылары]] jikxaxxgz549lslpqk3jjyzeckcfuya 3651826 3651825 2026-09-07T14:45:33Z Nurken 111493 3651826 wikitext text/x-wiki [[Санат:Мемлекет басшылары үндеулері|*АҚШ]] [[Санат:АҚШ президенті лауазымы]] [[Санат:АҚШ президенттері туындылары]] swa6jnzs0esjrwydvji6idw2bnm8fxr 3651827 3651826 2026-09-07T14:45:42Z Nurken 111493 3651827 wikitext text/x-wiki [[Санат:Мемлекет басшыларының үндеулері|*АҚШ]] [[Санат:АҚШ президенті лауазымы]] [[Санат:АҚШ президенттері туындылары]] qbxng60uyw21px7m8jd07fdriswpynf Томас Вудро Вильсон 0 786311 3651829 2026-09-07T14:46:13Z Nurken 111493 Nurken [[Томас Вудро Вильсон]] бетін [[Вудро Вильсон]] деген бағыттау үстіне жылжытты 3651829 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Вудро Вильсон]] ch59synb1msdu1ih6r9vx77a3ssftgj DJ Mag 0 786312 3651857 2026-09-07T17:44:28Z Marksscheider 183882 «[[DJ Magazine]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3651857 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[DJ Magazine]] 4m31okqxp1chxut7mvv7gnqb0hetfxb Take On Me 0 786313 3651861 2026-09-07T17:55:29Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Сингл |Атауы = Take On Me |Тыс = |Орындаушы = [[A-ha]] |Альбом = [[Hunting High and Low]] |Шығарылған = 19 қазан 1984 |Формат = 7", 12" винил |Жазылған = |Жанры = [[Синтипоп]], [[нью-уэйв]] |Б жағы = And You Tell Me |Композиторы = |Өлең авторы = [[Магне Фурухольмен]]<br />Пол Воктор-Саво... 3651861 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = Take On Me |Тыс = |Орындаушы = [[A-ha]] |Альбом = [[Hunting High and Low]] |Шығарылған = 19 қазан 1984 |Формат = 7", 12" винил |Жазылған = |Жанры = [[Синтипоп]], [[нью-уэйв]] |Б жағы = And You Tell Me |Композиторы = |Өлең авторы = [[Магне Фурухольмен]]<br />[[Пол Воктор-Савой]]<br />[[Мортен Харкет]] |Ұзақтығы = 3:18 (7" сингл)<br />3:46 (12" сингл)<br />3:48 (альбомдық нұсқа) |Лейблі = Warner Bros. Records |Продюсері = Тони Мэнсфилд |Чарттар = |Шолулар = |Алдыңғы = |Жыл = 1984 |Келесі = Love Is Reason |Басқа = }} '''«Take On Me»''' — [[A-ha]] норвегиялық тобының 1984 жылы шыққан алғашқы [[сингл]]і және 1985 жылғы бірінші альбомының бірінші композициясы. Ән әлемдік хитке айналды, бұған ирланд режиссері [[Стив Бэррон]] түсірген инновациялық клиптің шығуы да әсер етті. == Бейнеклип == Бейнеклип 1985 жылы Лондонның оңтүстігінде орналасқан кафеде және сахналық интерьерлерде түсірілді. Онда [[ротоскопинг]] әдісін қолдану арқылы әртістер мен олардың қарындашпен салынған суреттері бір сюжеттің ішінде көрсетіледі. Басты рөлдерде әнші [[Мортен Харкет]] пен ағылшын актрисасы [[Банти Бейли]] болды. 1986 жылы клип [[MTV Video Music Awards]] сыйлығының 8 номинациясына ілігіп, 6-нда жеңіске жетеді. Жеңістер: үздік жаңа орындаушы, үздік видео концепт, ең ұшқыр қиялмен жасалған видео, үздік режиссер, үздік арнайы әсерлер, көрермендер таңдауы. Номинациялар: Жылдың үздік видеосы, Топтың үздік видеосы.<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/ontv/vma/1986/|title=MTV Video Music Awards – 1986|date=5 September 1986|publisher=[[MTV]]|access-date=2009-05-10|archive-date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120622133625/http://www.mtv.com/ontv/vma/1986/|url-status=dead}}</ref> 2010 жылдың басында клип [[YouTube]] сайтына жүктелді. 2019 жылы ескі таспа [[4K]] сапада жазылып, YouTube-тегі болған бетіне қайта жүктеледі. 2020 жылдың ақпанында бұл бетті қарау статистикасы 1 миллиардқа жетті. 2021 жылы ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналы өзінің 100 үздік бейнеклип тізімінде бұл әнді 14 орынға орналастырды.<ref>{{Cite magazine |last1=Sheffield |first1=Rob |author-link=Rob Sheffield |last2=Browne |first2=David |last3=Conteh |first3=Mankaprr |last4=Ehrlich |first4=Brenna |last5=Fear |first5=David |last6=Fontoura |first6=Maria |last7=Freeman |first7=Jon |last8=Garber-Paul |first8=Elisabeth |last9=Greene |first9=Andy |display-authors=1 |date=2021-07-30 |title=The 100 Greatest Music Videos |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-music-videos-1194411/a-ha-take-on-me-4-1195764/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731060955/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-music-videos-1194411/a-ha-take-on-me-4-1195764/ |archive-date=2021-07-31 |access-date=202 |magazine=[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]}}</ref> 2024 жылдың 20 қыркүйегінде YouTube-тегі жазбаны 2 миллиард көрермен тамашалады. Бұл 1980-ші жылдары жазылған бейнежазбалардың ішінде ондай жетістікке жеткен алғашқы видео болды.<ref>{{Cite magazine |last=Aniftos |first=Rania |date=2024-09-25 |title=A-ha's 'Take on Me' Is the First Music Video From the 1980s to Reach 2 Billion YouTube Views |url=https://www.billboard.com/music/pop/a-ha-take-on-me-first-music-video-from-1980s-2-billion-youtube-views-1235784375/ |access-date= |magazine=Billboard}}</ref> == Чарттар == {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col" style="text-align:center"|Чарт аты және елі !scope="col" style="text-align:center"|Пик |- |АҚШ ([[Billboard Hot 100]]) |1 |- |АҚШ (Billboard Adult Contemporary) |4 |- |АҚШ (Billboard Dance Singles Sales) |36 |- |Аустралия ([[Kent Music Report]]) |1 |- |Аустрия ([[Ö3 Austria Top 40]]) |1 |- |Бельгия ([[Ultratop]] 50 Flanders) |1 |- |Батыс Германия (GfK) |1 |- |Грекия ([[IFPI]]) |1 |- |Дания ([[Tracklisten]]) |2 |- |[[European Hot 100 Singles]] |1 |- |Ирландия ([[IRMA]]) |2 |- |Италия ([[Musica e dischi]]) |1 |- |Канада ([[RPM]]) |2 |- |Нидерланды (Single Top 100) |1 |- |Норвегия ([[VG-lista]]) |1 |- |Оңтүстік Африка ([[Springbok Radio]]) |7 |- |Ұлыбритания ([[Official Charts]]) |2 |- |Швеция ([[Sverigetopplistan]]) |1 |- |Швейцария ([[Schweizer Hitparade]]) |1 |- |} == Мәдени ықпалы == 1998 жылы [[Reel Big Fish]] америкалық тобы BASEketball фильмі үшін осы әннің каверін жасады. 2000 жылы [[A1 (топ)|A1]] британ-норвегиялық тобы бұл әнге каверді екінші альбомдарына қосты. 2015 жылы норвегиялық әртіс [[Kygo]] осы әннің ремиксін шығарды. 2016 жылы әнге кавер [[Ла-Ла Ленд]] фильмінің саундтрегіне енді. 2017 жылы ән [[Жексұрын мен 3]] мультфильмінде орындалады. 2020 жылы шыққан [[The Last of Us Part II]] видео-ойынында әннің акустикалық нұсқасы шырқалады. Ондай орындалу ойын бойынша түсірілген [[Біз ғана тірі (телехикая)|сериалда]] қайталанады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{YouTube|djV11Xbc914|Take On Me (Official Video)}} [[Санат:Алфавит бойынша әндер]] [[Санат:A-ha әндері]] epapg94jpj1879ptgb28jbk6oyy68or Үлгі:Potd/2026-09-08 10 786314 3651862 2026-09-07T18:00:42Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-09-08|POTD 2026-09-08]]: filename only 3651862 wikitext text/x-wiki Sunset over Trommekilen from Norrkila 6.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> me47uf1aek49amw8hplkgpwbnbyngr8 Empire 0 786315 3651872 2026-09-07T18:18:31Z Marksscheider 183882 Marksscheider [[Empire]] бетін [[Empire (журнал)]] бетіне жылжытты 3651872 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Empire (журнал)]] 4pjvoviqm8tza68pvp7yz7847kvmhp7 Қатысушы талқылауы:Mr-M 3 786316 3651874 2026-09-07T18:18:34Z SanBonne 176826 SanBonne [[Қатысушы талқылауы:Mr-M]] бетін [[Қатысушы талқылауы:أبو متين]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Mr-M|Mr-M]]" to "[[Special:CentralAuth/أبو متين|أبو متين]]" 3651874 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:أبو متين]] 5psslsm8ulb4ga5r5398iy9gdp7l6u2 Санат:Франция журналдары 14 786317 3651875 2026-09-07T18:21:05Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{commonscat|Magazines of France}} [[Санат:Елдер бойынша журналдар]] [[Санат:Франция бұқаралық ақпарат құралдары]] 3651875 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Magazines of France}} [[Санат:Елдер бойынша журналдар]] [[Санат:Франция бұқаралық ақпарат құралдары]] h61lq648znnvadnw7h47evmdvzbto47 Санат:Елдер бойынша журналдар 14 786318 3651877 2026-09-07T18:24:28Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{commonscat|Magazines by country}} [[Санат:Журналдар]] [[Санат:Елдер бойынша бұқаралық ақпарат құралдары]] 3651877 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Magazines by country}} [[Санат:Журналдар]] [[Санат:Елдер бойынша бұқаралық ақпарат құралдары]] 8xggxhl30zigx7moh8u5k45ffxel3to Қатысушы талқылауы:Абсаттар Ақжарқын 3 786319 3651889 2026-09-07T18:47:54Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3651889 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Абсаттар Ақжарқын}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 23:47, 2026 ж. қыркүйектің 7 (+05) o9izhlig44wwfnskq13rbayf3yoymwi Санат:Бельгия банктері 14 786320 3651935 2026-09-08T04:53:23Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Бельгия қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Бельгиядағы банк ісі]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша банктер]] 3651935 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Бельгия қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Бельгиядағы банк ісі]] [[Санат:Еуропа елдері бойынша банктер]] c7e1fuczfqy3qqcybygceb1y1odm79d Санат:Бельгия брендтері 14 786321 3651936 2026-09-08T04:55:20Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша брендтер]] [[Санат:Бельгиядағы бөлшек сауда]] [[Санат:Бельгия мәдениеті]] 3651936 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша брендтер]] [[Санат:Бельгиядағы бөлшек сауда]] [[Санат:Бельгия мәдениеті]] jo3ltbh6vh64a21vjjha9pu3yyil638 Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина 0 786322 3651942 2026-09-08T05:39:00Z Mnelyaa 185253 Mnelyaa [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] бетін [[Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина]] бетіне жылжытты: Қате жазылған тақырып 3651942 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина]] 5u17d6mjirodqroti1j5bf2f2jtbpix Саулкрасты 0 786323 3651955 2026-09-08T06:07:53Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3651955 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 8gepuijfkykm5jmgfm9lo57sii38dxh 3651956 3651955 2026-09-08T06:08:40Z Мағыпар 100137 үлгі 3651956 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] agnhf4rnigejkjcjmda4a38bek88i1g 3651960 3651956 2026-09-08T06:11:51Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651960 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] etx2fit3c9nhez4oi5zk8a6u3be91gg 3651967 3651960 2026-09-08T06:13:32Z Мағыпар 100137 дереккөз 3651967 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] q22c46e99oy6tsrahyqxo1aw8eqyvaf 3651975 3651967 2026-09-08T06:23:30Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651975 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] byz9p62aijusxr2azx9p38xsb2w76pz 3651976 3651975 2026-09-08T06:24:35Z Мағыпар 100137 дереккөз 3651976 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3lz3ev8rjghi8n4w7d06rsd4wi06bsq 3651978 3651976 2026-09-08T06:29:18Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651978 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 8sojmd34ipye7548r4bpi2wlzr6lmyb 3651979 3651978 2026-09-08T06:33:13Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3651979 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] td4x04mcrgw8g1iy5t1q7vjqkyopkrs 3651980 3651979 2026-09-08T06:36:09Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3651980 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады. Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] s4mh9wwylkmr0lvdkj1c3bw6d8w927m 3651981 3651980 2026-09-08T06:37:13Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3651981 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] tdwnzkeughr435om0ud61f0s8a7dxmk 3651982 3651981 2026-09-08T06:43:06Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651982 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] gukc6zbimqoqd4cukjac79rn3vk1152 3651983 3651982 2026-09-08T06:53:51Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3651983 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] flegm8k69g5a1phqdwj7psuankq4br1 3651985 3651983 2026-09-08T07:16:35Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651985 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 8i3mlao1gaj6e33skt3istb69zzue0c 3651986 3651985 2026-09-08T07:19:30Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651986 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] d4hpco090dfm99jcqbfi4kaowthte3m 3651987 3651986 2026-09-08T07:22:45Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651987 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ksa7p0x041t264sjox9j8hv3eiz62mx 3651988 3651987 2026-09-08T07:24:59Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651988 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] cooqkkiutriawa6jvs4ds73qjuveqyh 3651989 3651988 2026-09-08T07:26:55Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651989 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] sdb0h8tu38hxd5cgdklf107q69ax0j3 3651990 3651989 2026-09-08T07:30:13Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651990 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ry31orge0qozgbm6h4cymnk3iahh125 3651991 3651990 2026-09-08T07:32:44Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651991 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуә''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] l4icv727egwezg3jqs2epniat8gfw5c 3651992 3651991 2026-09-08T07:33:48Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3651992 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 099mr9v5oszaw7dss5qre6dr2a4vc63 3651993 3651992 2026-09-08T07:37:49Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ толықтыру 3651993 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм). == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 4lc9vtzgo0f9mo90ycw1gukt4lxx1l8 3651994 3651993 2026-09-08T07:38:37Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3651994 wikitext text/x-wiki '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] czyc64lncb7hufs317nq9hho2m4fh4a 3652005 3651994 2026-09-08T09:28:19Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3652005 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jksgo87rn3o52gwocp2oyev5zafwpac 3652006 3652005 2026-09-08T09:28:39Z Мағыпар 100137 үлгі 3652006 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hqhqebxffxh65u2bm9be50ldf4pcpx7 3652007 3652006 2026-09-08T09:31:18Z Мағыпар 100137 үлгі 3652007 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 10gaa82f2nlj9r31zbm5casv8l159lv 3652008 3652007 2026-09-08T09:32:17Z Мағыпар 100137 үлгі 3652008 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 33ndn67uv84tfqj44ft41ev955m6btf 3652009 3652008 2026-09-08T09:32:43Z Мағыпар 100137 үлгі 3652009 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = oat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] nu2qb1py7fnqlt9p5z7klztv9i7wvpy 3652012 3652009 2026-09-08T09:34:26Z Мағыпар 100137 үлгі 3652012 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = oat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 0vo7h1cupxqn7ugflmw91bj50s8ym0y 3652015 3652012 2026-09-08T09:35:50Z Мағыпар 100137 3652015 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), Саулкрасты аймағының әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6utayrgxn466maex8a668mzlqr3x51o 3652018 3652015 2026-09-08T09:37:07Z Мағыпар 100137 үлгі 3652018 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Саулкрасты аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), [[Саулкрасты аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3sumdc6rhj8s5dtc800wsyk6r5b30x3 3652021 3652018 2026-09-08T09:38:18Z Мағыпар 100137 үлгі 3652021 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Саулкрасты аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saulkrasti |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), [[Саулкрасты аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] h3xrd774he49scodh4a631sd9trts5n 3652025 3652021 2026-09-08T09:39:20Z Мағыпар 100137 үлгі 3652025 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Саулкрасты аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-2160 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saulkrasti |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), [[Саулкрасты аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 1diz92fp51lrfbh94slimnaahc7ps62 3652027 3652025 2026-09-08T09:40:05Z Мағыпар 100137 үлгі 3652027 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Саулкрасты аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2942 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-2160 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saulkrasti |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), [[Саулкрасты аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ohiufhm0cz1voq7oepsqnlggw5uuzgx 3652030 3652027 2026-09-08T09:41:54Z Мағыпар 100137 үлгі 3652030 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Саулкрасты аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1823 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Нейбад |статус алуы = 1991 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2942 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-2160 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saulkrasti |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), [[Саулкрасты аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] opojbnlyrh88nm5li68wxnu5chjn4yg 3652031 3652030 2026-09-08T09:43:47Z Мағыпар 100137 үлгі 3652031 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Саулкрасты аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1823 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Нейбад |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 4,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 12 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2942 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 683,3 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-2160 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saulkrasti |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), [[Саулкрасты аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5omg8dnmt1s9h4fy344r5rj0z9xuok4 3652037 3652031 2026-09-08T09:46:52Z Мағыпар 100137 сурет қою 3652037 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Саулкрасты аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1823 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Нейбад |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 4,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 12 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2942 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 683,3 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-2160 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saulkrasti |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), [[Саулкрасты аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Latvia, Saulkrasti beach near White Dune 1.jpg|Саулкрасты жағажайы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 018hnw0b8j28solabhjd9ucvjc4fsam 3652041 3652037 2026-09-08T09:48:31Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3652041 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Саулкрасты аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1823 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Нейбад |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 4,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 12 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2942 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 683,3 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-2160 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saulkrasti |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), [[Саулкрасты аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Latvia, Saulkrasti beach near White Dune 1.jpg|Саулкрасты жағажайы Saulkrastu luterāņu baznīca 2000-04-09.jpg|Лютеран шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] eepjzlprk42oejo80y4unl9jcg3adwl 3652044 3652041 2026-09-08T09:49:27Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3652044 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Саулкрасты аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1823 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Нейбад |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 4,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 12 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2942 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 683,3 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-2160 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saulkrasti |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), [[Саулкрасты аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Latvia, Saulkrasti beach near White Dune 1.jpg|Саулкрасты жағажайы Saulkrastu luterāņu baznīca 2000-04-09.jpg|Лютеран шіркеуі Saulkrastu stacija.jpg|Теміржол стансаы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2kg4cge4apxyg2xogouoc0ao8ufh352 3652047 3652044 2026-09-08T09:51:21Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ толықтыру 3652047 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Саулкрасты аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1823 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Нейбад |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 4,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 12 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2942 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 683,3 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-2160 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saulkrasti |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), [[Саулкрасты аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Latvia, Saulkrasti beach near White Dune 1.jpg|Саулкрасты жағажайы Saulkrastu luterāņu baznīca 2000-04-09.jpg|Лютеран шіркеуі Saulkrastu stacija.jpg|Теміржол стансасы Town Saulkrasti, an old bathing-house at Ainažu street, 38|Саулкрасти қаласындағы ескі монша </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] seoq9bigfne6dszm5uiyuox7xwjvk54 3652050 3652047 2026-09-08T09:52:23Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ 3652050 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Саулкрасты аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1823 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Нейбад |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 4,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 12 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2942 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 683,3 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-2160 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saulkrasti |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), [[Саулкрасты аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Latvia, Saulkrasti beach near White Dune 1.jpg|Саулкрасты жағажайы Saulkrastu luterāņu baznīca 2000-04-09.jpg|Лютеран шіркеуі Saulkrastu stacija.jpg|Теміржол стансасы Saulkrasti, Neibādes peldu iestāde Ainažu ielā 38.jpg|Саулкрасти қаласындағы ескі монша </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 48vo8ts6ig5n7r95a6zd3hkk46m2w07 3652092 3652050 2026-09-08T11:33:20Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ 3652092 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Саулкрасты |шынайы атауы = {{lang-lv|Saulkrasti}} |сурет = SaulkrastiIncupeDelta.png |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Coat of Arms of Saulkrasti.svg |ту = Flag of Saulkrasti.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =24 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Саулкрасты аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1823 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Нейбад |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 4,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 12 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2942 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 683,3 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-2160 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saulkrasti |сайты = |сайт тілі = }} '''Саулкрасты''' ({{lang-lv|Saulkrasti}}) — [[Латвия]]дағы қала (1991 жылдан бастап), [[Саулкрасты аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Саулкрасты қаласының халқы 2026 жылы 2942 адамды құрады. Саулкрасты — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 42-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saulkrasti-11476.html|title=Население Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Саулкрасти қаласы Балтық жағалауында, [[Рига]]дан 35 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы арқылы төрт өзен ағып өтеді. Көлеңкелі ағаштар мен тығыз бұталар жағалауға дейін өсіп, Видземе жағалауының бойында табиғи ландшафт жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/saulkrasty/hub|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыге салқын, қоңыржай климат тән. Температура тек жаз айларында ғана +10°C-тан жоғары болады. Шілде — ең ыстық ай, орташа температурасы +18°C. Ақпан — ең құрғақ ай (27 мм жауын-шашын), ал тамыз — ең жаңбырлы ай (шамамен 76 мм).<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty_lc4401|title=Саулкрасты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Курорттық қалашық шағын балықшылар ауылынан пайда болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінен бастап Рига немістері мен Лифланд барондары мұнда жиі демалуға бара бастады. Содан кейін алғашқы саяжайлар пайда бола бастады. Бес жылдан кейін жағалау бойында жазғы саяжайлардың тұтас бір қонысы пайда болды. Ол Нейбад деп аталды, бұл «жаңа шомылу орны» дегенді білдіреді. Жергілікті балықшылар жазға үйлерін жалға бере бастады, өздері қосалқы ғимараттарға көшті. Ригадан келген ауқаттылар мен саудагерлер сол жерде виллалар сала бастады. Барон Пистелкорс Рига мен жаңа курорт арасында тасымалдау үшін арнайы пароходқа тапсырыс берді. Келесі бес жыл ішінде Нейбад саяжайы өсе бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16479-Saulkrasty.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> Саулкрастыға 1991 жылы қала мәртебесі берілді. 2009 жылы Рига ауданы таратылғаннан кейін, қала Саулкрасти аймағының әкімшілік орталығына, ал 2021 жылдан бастап кеңейтілген Саулкрасты аймағының орталығына айналды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Саулкрасты жазғы маусымда жергілікті және шетелдік туристерді тартады. Негізінен туристер Ресейден, Германиядан, Литвадан, Эстониядан және Финляндиядан келеді. Риганы Айнажи, Курсиши және Лимбажиге апаратын автобус бағыттары Саулкрасты арқылы өтеді. Валмиера, Стиен, Туя, Мадона, Цесис, Сигулда, Лигатне, Рагана және Приекуи сияқты басқа мекендерге қалааралық автобус бағыттары бар. Рига-Скульте желісінде тұрақты электр пойыздары жұмыс істейді. == Көрікті орындары == Саулкрастиде көркем табиғи ерекшеліктерімен танымал бірқатар көрікті жерлер бар, олардың кейбіреулері тарихи маңызға ие. Мұнда 1764 жылы императрица Екатерина II өзі отырғызған екі жөке ағашы бар. Басқа қызықты табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады: *'''Ақ құм төбесі''' — Инчупе өзенінің маңында орналасқан Саулкрастидің әйгілі көрікті жерлерінің бірі. Оның биіктігі 18 метр. Ақ құм төбесі — жел соққан жағажай құмынан пайда болған, уақыт өте келе тығыздалып, қатып қалған төбе. Бұрын Ақ құм төбесі теңізшілер үшін навигациялық бағдар ретінде қызмет еткен, 1969 жылы қатты дауыл құм төбесінің бір бөлігін шайып кетті. Осы оқиғадан кейін төбенің беткейлері эрозияның одан әрі алдын алу үшін нығайтылды. *'''Күн батуы соқпағы''' — 3,6 шақырымдық соқпақ Ақ құм төбесінен басталады. Ол теңіз жағалауындағы орман арқылы өтіп, қала орталығында аяқталады. Соқпақ бойында бес діңі бар қайың ағашы өседі, ал жағалауға жақын жерде тамырлары ашық қарағайлар өседі, олар «Қасқыр қарағайлары» деп аталады. *'''Лютеран шіркеуі''' — ғасырлар бойы шіркеу үш түрлі ғимаратта орналасқан; бастапқыда ол дұға үйі ретінде салынған және Әулие Петрдің құрметіне аталған ағаш құрылым болған. *'''Латвия велосипед мұражайы''' — бұл велосипедтер коллекциясының иелері — Янис пен Гунтис Серегинс. Олар көрмеге қойылған заттарды 1977 жылы жинай бастады. Велосипедтерден басқа, көрмеде оларды пайдалануға, велосипед жарыстарына, велосипед ұйымдарына және велосипед өндірісіне қатысты басқа да артефактілер бар. *'''Мюнхаузен мұражайы''' — Саулкрасты қаласынан 8 км қашықтықта орналасқан Мюнхаузен мұражайы сүйікті әңгімеші, шытырман оқиға іздеуші және XVIII ғасырдағы неміс баронына арналған, ол көптеген жылдар бойы орыс армиясында қызмет еткен. Мұражай баронның бұрынғы үйінде орналасқан. Үйде сонымен қатар әйгілі латыш тұлғаларын бейнелейтін балауыз мүсіндерінің коллекциясы бар. Мұражайдың ішінде Балтық жағалауы елдеріндегі ұзындығы 30 метр болатын ең үлкен ағаш кеме бар. *'''Рим-католик шіркеуі''' — сыйымдылығы 300 адамға арналған. Оны Янис Шредерс жобалаған және 1998 жылы салынған.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/saulkrasty-dostoprimechatelnosti|title=Европа > Латвия > Саулкрасты - достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Latvia, Saulkrasti beach near White Dune 1.jpg|Саулкрасты жағажайы Saulkrastu luterāņu baznīca 2000-04-09.jpg|Лютеран шіркеуі Saulkrastu stacija.jpg|Теміржол стансасы Saulkrasti, Neibādes peldu iestāde Ainažu ielā 38.jpg|Саулкрасты қаласындағы ескі монша </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] l3yhdpax7nvkzworryai74s1jaahzfp ‘’‘Be My Eyes’’ 0 786324 3651964 2026-09-08T06:12:53Z Guka1996 184255 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ‘’‘Be My Eyes’’’ — көзі көрмейтін және нашар көретін адамдарға күнделікті өмірде қоршаған ортаны тануға және визуалды ақпаратты алуға көмектесетін тегін мобильді... 3651964 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ‘’‘Be My Eyes’’’ — көзі көрмейтін және нашар көретін адамдарға күнделікті өмірде қоршаған ортаны тануға және визуалды ақпаратты алуға көмектесетін тегін мобильді қосымша. Қосымша пайдаланушыларды еріктілермен, ұйымдардың өкілдерімен және жасанды интеллект технологиясымен байланыстырады. == Тарихы == Be My Eyes қосымшасының идеясын көзі нашар көретін даталық қолөнерші Ханс Йорген Виберг (Hans Jørgen Wiberg) ұсынған. Ол Данияның зағиптар қауымдастығымен жұмыс істеу барысында көзі көрмейтін адамдарға күнделікті қарапайым тапсырмаларды орындау кезінде визуалды көмек қажет екенін байқаған. Осыдан кейін көзі көретін еріктілерді көру қабілеті төмен адамдармен бейнебайланыс арқылы байланыстыратын қосымша жасау идеясы пайда болды. Be My Eyes қосымшасы 2015 жылы іске қосылды. Қосымша іске қосылған алғашқы 24 сағаттың ішінде оған шамамен 10 000 ерікті тіркелген. Кейіннен қызмет әлемнің көптеген елдеріне таралып, көптеген тілдерде қолжетімді болды. (Be My Eyes) == Қызметі == Қосымшаның негізгі қызметі — көзі көрмейтін және нашар көретін адамдарға нақты уақыт режимінде визуалды көмек көрсету. Пайдаланушы қосымша арқылы еріктіге бейнеқоңырау шалып, смартфонның камерасы арқылы айналасындағы нысанды көрсетеді. Ерікті камерада көрінген заттарды, жазуларды немесе басқа да визуалды ақпаратты сипаттап, пайдаланушының сұрақтарына жауап береді. Be My Eyes арқылы жапсырмалардағы жазуларды оқу, заттарды ажырату, киім түсін анықтау, тұрмыстық құрылғыларды пайдалану және басқа да күнделікті тапсырмаларды орындауға көмек алуға болады. (Be My Eyes) == Be My AI == 2023 жылы Be My Eyes платформасына ‘’‘Be My AI’’’ атты жасанды интеллектке негізделген функция енгізілді. Ол суреттер мен көріністерді автоматты түрде сипаттап, пайдаланушының сұрақтарына жауап береді. Бұл функция еріктіге қоңырау шалмай-ақ визуалды ақпаратты алуға мүмкіндік береді. (Be My Eyes) == Қолжетімділігі == Be My Eyes қызметі көзі көрмейтін және нашар көретін адамдар үшін тегін ұсынылады. Қосымша iOS және Android құрылғыларында қолжетімді. Сонымен қатар Windows және macOS жүйелеріне арналған нұсқалары бар. Қызмет әлемнің 150-ден астам елінде және 180-нен астам тілде қолданылады. (Be My Eyes) == Сілтемелер == pebfioz2gwcgahga10zysbt2kfvs540 Санат:Есептеу нейробиологиясы 14 786325 3651999 2026-09-08T08:51:13Z ~2026-48599-36 185446 Жаңа бетте: жасанды интелект 3651999 wikitext text/x-wiki жасанды интелект dfzo9an045zawsn0s5q045kej8vip32 Борис Георгиевич Перчаткин 0 786326 3652070 2026-09-08T10:04:38Z Asorev 125569 Жаңа бетте: {{Тұлға | Есімі = Борис Георгиевич Перчаткин | Түпнұсқа есімі = Борис Георгиевич Перчаткин | Сурет = | Тақырыбы = | Туған күні = 1.7.1946 | Туған жері = [[Миргород]], Полтава облысы, [[Украин КСР]], [[КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болға... 3652070 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | Есімі = Борис Георгиевич Перчаткин | Түпнұсқа есімі = Борис Георгиевич Перчаткин | Сурет = | Тақырыбы = | Туған күні = 1.7.1946 | Туған жері = [[Миргород]], Полтава облысы, [[Украин КСР]], [[КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KSR-flag}} [[КСРО]], {{USA-flag}} [[АҚШ]] | Мамандығы = [[Адам құқықтары|Құқық қорғаушы]], діни қайраткер | Дін ұстанымы = [[Христиандық]] ([[Бесдесятниктер]]) | Жұбайы = | Балалары = 6 | Веб-сайты = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' ({{туған күні|1|7|1946}}, [[Миргород]], [[Украин КСР]], [[КСРО]]) — советтік және америкалық құқық қорғаушы, діни қайраткер, 1970-жылдардың аяғы мен 1980-жылдардың басындағы [[Находка]] қаласындағы діни эмиграция қозғалысының басты ұйымдастырушыларының бірі<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Хабаровск]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ол АҚШ-та 1989 жылы «[[Лаутенберг түзетуі|Лаутенберг түзетуін]]» қабылдауға қол жеткізген негізгі белсенділердің бірі болды, бұл заң бұрынғы [[КСРО]] елдерінен 1 миллионнан астам адамның [[АҚШ]]-қа эмиграциялануына мүмкіндік берді<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Өмірбаяны == === Ерте жылдары және шіркеуге келуі === Борис Перчаткин әскери ұшқыш отбасында дүниеге келген, әкесі Борис туғаннан кейін көп ұзамай әуе апатынан қайтыс болды. Бористің анасы күйеуі қайтыс болғаннан кейін басқа офицерге тұрмысқа шықты, ол 1953 жылы КСРО-дағы тәртіпсіздіктер кезінде әскери бұйрыққа бағынудан бас тартқаны үшін тұтқындалып, [[Воркута]] лагерлеріне 25 жылға сотталды. 16 жасында Борис Находка қаласындағы [[Бесдесятниктер|бесдесятниктер]] шіркеуін тауып, шоқындырудан өтті. Кейіннен ол КСРО-дағы сенушілерді қудалау туралы ақпаратты жинап, оны ротапринтте көбейтіп, шетелдік журналистерге бере бастады<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Эмиграциялық қозғалыс және диссиденттік (1976–1980) === 1976 жылы Перчаткин пікірлестері Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко және Владимир Степановпен бірге [[Мәскеу]]дегі [[ССРО диссиденттері|диссиденттермен]] байланыс орнатып, «эмиграциялық қозғалысқа» бағыт алды. Сонымен қатар Находкаға [[Мәскеу Хельсинки тобы]]ның өкілі Л. В. Воронина келді. Осы сәттен бастап Перчаткин КСРО-дан бесдесятниктердің жүйелі түрде шетелге шығуын ұйымдастырумен белсенді айналыса бастады<ref name="ostrovskaya"/>. Ол [[БҰҰ]], [[Шіркеулердің дүниежүзілік кеңесі]]не және [[Хельсинки келісімі]]не қол қойған мемлекет басшыларына КСРО-дағы сенушілердің қудалануы туралы үндеулер жіберді<ref name="nashaamerica"/>. 1977 жылы ол Николай Горетоймен бірге тұтқындалған диссиденттер [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] және [[Анатолий Шаранскийді]] қорғап, әлемдік саясаткерлерге бесдесятниктер атынан ашық хат жазды<ref name="ostrovskaya"/>. Осы жылы ол басқа христиандармен бірге КСРО-дан еркін шығу құқығын талап етіп, наразылық аштығын өткізді<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. 1978 жылғы 20 желтоқсанда Перчаткин Находка поштасынан [[АҚШ Президенті]] [[Джимми Картер]]ге дін бостандығы мен эмиграция құқығын қорғауды сұраған Жаңа жылдық жеделхат жіберді<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. 1979 жылдан бастап ол КСРО-дан кеткісі келетін бесдесятниктердің біраңғай Эмиграциялық орталығын басқарды. 1980 жылы эмиграцияға үміткер советтік бесдесятниктер шіркеулері кеңесінің хатшысы болып сайланды<ref name="ostrovskaya"/>. 1979 жылдың аяғында Перчаткин АҚШ, Канада, Австралия, Ұлыбритания, ФРГ, Франция және Италия парламенттері мен үкіметтеріне КСРО-дағы шынайы діни жағдай, СОКП-ның шіркеуді жою жоспарлары мен діни заңдардың бұзылуы туралы мәлімдеме дайындады<ref name="nashaamerica"/>. === Қудалау және тұтқындалуы === Совет өкіметі Перчаткин мен оның отбасына қарсы жергілікті газеттерде қаралау мақалаларын жариялап, белсенді кампания жүргізді<ref name="ostrovskaya"/>. 1980 жылғы 21 тамызда Перчаткин Находкада тұтқындалып, 1981 жылдың наурызында<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> РКФСР Қылмыстық кодексінің 190.1-бабы бойынша («Советтік мемлекеттік және қоғамдық құрылысты сөгіп, көрінеу жалған мәліметтер тарату») 2 жылға бас бостандығынан айырылды<ref name="dtic"/>. «[[Америка дауысы]]» радиосының хабарлауынша, тергеу кезінде Перчаткинге қарсы психотроптық заттар (нейролептиктер) қолданылған<ref name="ostrovskaya"/>. 1982 жылы тамызда жазасын өтеп шыққаннан кейін ол діни эмиграция үшін күресті қайта жалғастырды. 1983 жылғы ақпанда қайтадан тұтқындалып, РКФСР ҚК 218-бабының 2-бөлігі бойынша (суық қару сақтау) 1,5 жылға сотталды<ref name="ostrovskaya"/>. === Дипломатиялық қызметі және АҚШ-қа эмиграциясы === 1987 жылы Перчаткин АҚШ Конгресі үшін «КСРО-дағы діни жағдай туралы» баяндама дайындады. Осы баяндама АҚШ Конгресінде оқылғаннан кейін Перчаткин АҚШ Мемлекеттік хатшысы [[Джордж Шульц]]пен<ref name="romanovich"/>, АҚШ Жоғарғы сотының төрағасы [[Уильям Ренквист]]пен<ref name="romanovich"/> және Мемлекеттік хатшының діни істер жөніндегі орынбасарымен кездесуге шақырылды. 1988 жылы мамырда АҚШ Президенті [[Рональд Рейган]]ның [[Михаил Горбачёв]]пен кездесу үшін КСРО-ға жасаған ресми сапары кезінде Перчаткин Рейганның жубайы — [[Нэнси Рейган]]мен кездескен 40 диссиденттен тұратын делегация құрамына енді. 1988 жылғы 30 мамырдағы кездесуде ол советтік протестанттардың ресми өкілі ретінде Нэнси Рейганға КСРО-дағы дін бостандығының жай-үйі туралы екі сағат бойы баяндап берді. Осыдан кейін Нэнси Рейган Перчаткинді АҚШ Конгресінде өз баяндамасын оқуға шақырды<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Киев]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. 1988 жылғы 26 шілдеде Перчаткин отбасымен бірге АҚШ-қа эмиграцияланды<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. 1988 жылғы 4 тамызда ол [[АҚШ Конгресі]]нде КСРО-дағы сенушілерді геноцидке ұшырату туралы баяндама жасап, конгрессмендермен, сенаторлармен және дипломаттармен келіссөздер жүргізді<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Осы талқылаулардың нәтижесінде<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> 1989 жылы Нью-Джерси штатынан сайланған сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]]тің атымен аталған «Лаутенберг түзетуі» қабылданды. Осы түзетудің алғашқы он жылында АҚШ-қа 350 мыңнан астам діни босқын көшіп келді<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, ал 2010 жылға қарай бұл сан 1 миллионға жетті<ref name="romanovich"/>. Находка қаласынан бесдесятниктердің жаппай эмиграциялануы 1988 жылы басталып, ол жылы 152 ересек адам (кішкентай балаларды есептемегенде) елден кетті. 1989 жылы Находкадан тағы 45 ересек бесдесятник эмиграцияланды<ref name="ostrovskaya"/>. === АҚШ-тағы құқық қорғау қызметі === АҚШ-қа келгеннен кейін Перчаткин өзінің жеке веб-сайтын ашып, онда өзінің тұтқындалуы, түрмеде отыруы және эмиграция үшін күресі туралы деректерді жариялады<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Сонымен қатар ол ARRC (American-Russian Relief Committee) христиандық құқық қорғау ұйымын құрды<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Оның «Огненные тропы» атты өмірбаяндық кітабы бірнеше рет қайта басылып шықты<ref name="ostrovskaya"/>. 2025 жылдың жазында Борис Перчаткин АҚШ Мемлекеттік департаменті мен [[АҚШ Халықаралық дін бостандығы жөніндегі комиссиясы|Халықаралық дін бостандығы жөніндегі комиссия]] өкілдерімен бірге Украина мен Ресейдегі пацифист-христиандардың қудалануы, баламалы азаматтық қызметтің шектелуі, күштеп жұмылдыру, соғысқа қатысудан бас тартқаны үшін соққыға жығылуы, тұтқындалуы, қауіп-қатерлерге ұшырауы, сондай-ақ дискриминация мен қылмыстық қудалау мәселелерін көтерді. Осыған байланысты Перчаткин «[[Uniting for Ukraine]]» (U4U) бағдарламасы бойынша АҚШ-қа келген украиналық пацифист-христиандар үшін бөлек иммиграциялық квота бөлуді талап етті<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Естелік және еске алу == Нобель сыйлығының лауреаты, академик [[Андрей Сахаров]] өзінің 1981 жылғы «Ғалымдардың жауапкершілігі» атты мақаласында Борис Перчаткинді советтік саяси тұтқындардың арасында атап өткен<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Кітаптары == * Перчаткин, Борис. ''Огненные тропы''. Сиэтл (АҚШ), 2002. — 222 б. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://bperchatkin.wordpress.com/ Борис Перчаткиннің жеке веб-сайты] * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1946 жылы туғандар]] [[Санат:Тірі адамдар]] [[Санат:КСРО диссиденттері]] [[Санат:КСРО құқық қорғаушылары]] [[Санат:АҚШ құқық қорғаушылары]] [[Санат:КСРО-дан АҚШ-қа эмиграцияланғандар]] [[Санат:Христиан құқық қорғаушылары]] pkyqhjb1s5dbe173h50jcx8veai25yf 3652076 3652070 2026-09-08T10:22:45Z Asorev 125569 3652076 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | Есімі = Борис Георгиевич Перчаткин | Түпнұсқа есімі = Борис Георгиевич Перчаткин | Сурет = | Тақырыбы = | Туған күні = 1.7.1946 | Туған жері = [[Миргород]], Полтава облысы, [[Украин КСР]], [[КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{flag|KSR}} [[КСРО]], {{flag|USA}} [[АҚШ]] | Мамандығы = [[Адам құқықтары|Құқық қорғаушы]], діни қайраткер | Дін ұстанымы = [[Христиандық]] ([[Бесдесятниктер]]) | Жұбайы = | Балалары = 6 | Веб-сайты = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' (1 шілде 1946 жыл, [[Миргород]], [[Украин КСР]], [[КСРО]]) — советтік және америкалық құқық қорғаушы, діни қайраткер, 1970-жылдардың аяғы мен 1980-жылдардың басындағы [[Находка]] қаласындағы діни эмиграция қозғалысының басты ұйымдастырушыларының бірі<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Хабаровск]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ол АҚШ-та 1989 жылы «[[Лаутенберг түзетуі|Лаутенберг түзетуін]]» қабылдауға қол жеткізген негізгі белсенділердің бірі болды, бұл заң бұрынғы [[КСРО]] елдерінен 1 миллионнан астам адамның [[АҚШ]]-қа эмиграциялануына мүмкіндік берді<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Өмірбаяны == === Ерте жылдары және шіркеуге келуі === Борис Перчаткин әскери ұшқыш отбасында дүниеге келген, әкесі Борис туғаннан кейін көп ұзамай әуе апатынан қайтыс болды. Бористің анасы күйеуі қайтыс болғаннан кейін басқа офицерге тұрмысқа шықты, ол 1953 жылы КСРО-дағы тәртіпсіздіктер кезінде әскери бұйрыққа бағынудан бас тартқаны үшін тұтқындалып, [[Воркута]] лагерлеріне 25 жылға сотталды. 16 жасында Борис Находка қаласындағы [[Бесдесятниктер|бесдесятниктер]] шіркеуін тауып, шоқындырудан өтті. Кейіннен ол КСРО-дағы сенушілерді қудалау туралы ақпаратты жинап, оны ротапринтте көбейтіп, шетелдік журналистерге бере бастады<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Эмиграциялық қозғалыс және диссиденттік (1976–1980) === 1976 жылы Перчаткин пікірлестері Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко және Владимир Степановпен бірге [[Мәскеу]]дегі [[ССРО диссиденттері|диссиденттермен]] байланыс орнатып, «эмиграциялық қозғалысқа» бағыт алды. Сонымен қатар Находкаға [[Мәскеу Хельсинки тобы]]ның өкілі Л. В. Воронина келді. Осы сәттен бастап Перчаткин КСРО-дан бесдесятниктердің жүйелі түрде шетелге шығуын ұйымдастырумен белсенді айналыса бастады<ref name="ostrovskaya"/>. Ол [[БҰҰ]], [[Шіркеулердің дүниежүзілік кеңесі]]не және [[Хельсинки келісімі]]не қол қойған мемлекет басшыларына КСРО-дағы сенушілердің қудалануы туралы үндеулер жіберді<ref name="nashaamerica"/>. 1977 жылы ол Николай Горетоймен бірге тұтқындалған диссиденттер [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] және [[Анатолий Шаранскийді]] қорғап, әлемдік саясаткерлерге бесдесятниктер атынан ашық хат жазды<ref name="ostrovskaya"/>. Осы жылы ол басқа христиандармен бірге КСРО-дан еркін шығу құқығын талап етіп, наразылық аштығын өткізді<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. 1978 жылғы 20 желтоқсанда Перчаткин Находка поштасынан [[АҚШ Президенті]] [[Джимми Картер]]ге дін бостандығы мен эмиграция құқығын қорғауды сұраған Жаңа жылдық жеделхат жіберді<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. 1979 жылдан бастап ол КСРО-дан кеткісі келетін бесдесятниктердің біраңғай Эмиграциялық орталығын басқарды. 1980 жылы эмиграцияға үміткер советтік бесдесятниктер шіркеулері кеңесінің хатшысы болып сайланды<ref name="ostrovskaya"/>. 1979 жылдың аяғында Перчаткин АҚШ, Канада, Австралия, Ұлыбритания, ФРГ, Франция және Италия парламенттері мен үкіметтеріне КСРО-дағы шынайы діни жағдай, СОКП-ның шіркеуді жою жоспарлары мен діни заңдардың бұзылуы туралы мәлімдеме дайындады<ref name="nashaamerica"/>. === Қудалау және тұтқындалуы === Совет өкіметі Перчаткин мен оның отбасына қарсы жергілікті газеттерде қаралау мақалаларын жариялап, белсенді кампания жүргізді<ref name="ostrovskaya"/>. 1980 жылғы 21 тамызда Перчаткин Находкада тұтқындалып, 1981 жылдың наурызында<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> РКФСР Қылмыстық кодексінің 190.1-бабы бойынша («Советтік мемлекеттік және қоғамдық құрылысты сөгіп, көрінеу жалған мәліметтер тарату») 2 жылға бас бостандығынан айырылды<ref name="dtic"/>. «[[Америка дауысы]]» радиосының хабарлауынша, тергеу кезінде Перчаткинге қарсы психотроптық заттар (нейролептиктер) қолданылған<ref name="ostrovskaya"/>. 1982 жылы тамызда жазасын өтеп шыққаннан кейін ол діни эмиграция үшін күресті қайта жалғастырды. 1983 жылғы ақпанда қайтадан тұтқындалып, РКФСР ҚК 218-бабының 2-бөлігі бойынша (суық қару сақтау) 1,5 жылға сотталды<ref name="ostrovskaya"/>. === Дипломатиялық қызметі және АҚШ-қа эмиграциясы === 1987 жылы Перчаткин АҚШ Конгресі үшін «КСРО-дағы діни жағдай туралы» баяндама дайындады. Осы баяндама АҚШ Конгресінде оқылғаннан кейін Перчаткин АҚШ Мемлекеттік хатшысы [[Джордж Шульц]]пен<ref name="romanovich"/>, АҚШ Жоғарғы сотының төрағасы [[Уильям Ренквист]]пен<ref name="romanovich"/> және Мемлекеттік хатшының діни істер жөніндегі орынбасарымен кездесуге шақырылды. 1988 жылы мамырда АҚШ Президенті [[Рональд Рейган]]ның [[Михаил Горбачёв]]пен кездесу үшін КСРО-ға жасаған ресми сапары кезінде Перчаткин Рейганның жубайы — [[Нэнси Рейган]]мен кездескен 40 диссиденттен тұратын делегация құрамына енді. 1988 жылғы 30 мамырдағы кездесуде ол советтік протестанттардың ресми өкілі ретінде Нэнси Рейганға КСРО-дағы дін бостандығының жай-үйі туралы екі сағат бойы баяндап берді. Осыдан кейін Нэнси Рейган Перчаткинді АҚШ Конгресінде өз баяндамасын оқуға шақырды<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Киев]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. 1988 жылғы 26 шілдеде Перчаткин отбасымен бірге АҚШ-қа эмиграцияланды<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. 1988 жылғы 4 тамызда ол [[АҚШ Конгресі]]нде КСРО-дағы сенушілерді геноцидке ұшырату туралы баяндама жасап, конгрессмендермен, сенаторлармен және дипломаттармен келіссөздер жүргізді<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Осы талқылаулардың нәтижесінде<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> 1989 жылы Нью-Джерси штатынан сайланған сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]]тің атымен аталған «Лаутенберг түзетуі» қабылданды. Осы түзетудің алғашқы он жылында АҚШ-қа 350 мыңнан астам діни босқын көшіп келді<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, ал 2010 жылға қарай бұл сан 1 миллионға жетті<ref name="romanovich"/>. Находка қаласынан бесдесятниктердің жаппай эмиграциялануы 1988 жылы басталып, ол жылы 152 ересек адам (кішкентай балаларды есептемегенде) елден кетті. 1989 жылы Находкадан тағы 45 ересек бесдесятник эмиграцияланды<ref name="ostrovskaya"/>. === АҚШ-тағы құқық қорғау қызметі === АҚШ-қа келгеннен кейін Перчаткин өзінің жеке веб-сайтын ашып, онда өзінің тұтқындалуы, түрмеде отыруы және эмиграция үшін күресі туралы деректерді жариялады<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Сонымен қатар ол ARRC (American-Russian Relief Committee) христиандық құқық қорғау ұйымын құрды<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Оның «Огненные тропы» атты өмірбаяндық кітабы бірнеше рет қайта басылып шықты<ref name="ostrovskaya"/>. 2025 жылдың жазында Борис Перчаткин АҚШ Мемлекеттік департаменті мен [[АҚШ Халықаралық дін бостандығы жөніндегі комиссиясы|Халықаралық дін бостандығы жөніндегі комиссия]] өкілдерімен бірге Украина мен Ресейдегі пацифист-христиандардың қудалануы, баламалы азаматтық қызметтің шектелуі, күштеп жұмылдыру, соғысқа қатысудан бас тартқаны үшін соққыға жығылуы, тұтқындалуы, қауіп-қатерлерге ұшырауы, сондай-ақ дискриминация мен қылмыстық қудалау мәселелерін көтерді. Осыған байланысты Перчаткин «[[Uniting for Ukraine]]» (U4U) бағдарламасы бойынша АҚШ-қа келген украиналық пацифист-христиандар үшін бөлек иммиграциялық квота бөлуді талап етті<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Естелік және еске алу == Нобель сыйлығының лауреаты, академик [[Андрей Сахаров]] өзінің 1981 жылғы «Ғалымдардың жауапкершілігі» атты мақаласында Борис Перчаткинді советтік саяси тұтқындардың арасында атап өткен<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Кітаптары == * Перчаткин, Борис. ''Огненные тропы''. Сиэтл (АҚШ), 2002. — 222 б. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://bperchatkin.wordpress.com/ Борис Перчаткиннің жеке веб-сайты] * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1946 жылы туғандар]] [[Санат:Тірі адамдар]] [[Санат:КСРО диссиденттері]] [[Санат:КСРО құқық қорғаушылары]] [[Санат:АҚШ құқық қорғаушылары]] [[Санат:КСРО-дан АҚШ-қа эмиграцияланғандар]] [[Санат:Христиан құқық қорғаушылары]] ka0xaluyb0uur4rzmpe1qczm09uhoio 3652077 3652076 2026-09-08T10:24:05Z Asorev 125569 3652077 wikitext text/x-wiki {{Тұлға | Есімі = Борис Георгиевич Перчаткин | Түпнұсқа есімі = Борис Георгиевич Перчаткин | Сурет = | Тақырыбы = | Туған күні = 1.7.1946 | Туған жері = [[Миргород]], Полтава облысы, [[Украин КСР]], [[КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{flag|KSR}} [[КСРО]], {{flag|USA}} [[АҚШ]] | Мамандығы = [[Адам құқықтары|Құқық қорғаушы]], діни қайраткер | Дін ұстанымы = [[Христиандық]] ([[Бесдесятниктер]]) | Жұбайы = | Балалары = 6 | Веб-сайты = {{URL|https://bperchatkin.wordpress.com/}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' (1 шілде 1946 жыл, [[Миргород]], [[Украин КСР]], [[КСРО]]) — советтік және америкалық құқық қорғаушы, діни қайраткер, 1970-жылдардың аяғы мен 1980-жылдардың басындағы [[Находка]] қаласындағы діни эмиграция қозғалысының басты ұйымдастырушыларының бірі<ref name="ostrovskaya">{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[Хабаровск]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}</ref>. Ол АҚШ-та 1989 жылы «[[Лаутенберг түзетуі|Лаутенберг түзетуін]]» қабылдауға қол жеткізген негізгі белсенділердің бірі болды, бұл заң бұрынғы [[КСРО]] елдерінен 1 миллионнан астам адамның [[АҚШ]]-қа эмиграциялануына мүмкіндік берді<ref name="nashaamerica">{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}</ref><ref name="romanovich">{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Өмірбаяны == === Ерте жылдары және шіркеуге келуі === Борис Перчаткин әскери ұшқыш отбасында дүниеге келген, әкесі Борис туғаннан кейін көп ұзамай әуе апатынан қайтыс болды. Бористің анасы күйеуі қайтыс болғаннан кейін басқа офицерге тұрмысқа шықты, ол 1953 жылы КСРО-дағы тәртіпсіздіктер кезінде әскери бұйрыққа бағынудан бас тартқаны үшін тұтқындалып, [[Воркута]] лагерлеріне 25 жылға сотталды. 16 жасында Борис Находка қаласындағы [[Бесдесятниктер|бесдесятниктер]] шіркеуін тауып, шоқындырудан өтті. Кейіннен ол КСРО-дағы сенушілерді қудалау туралы ақпаратты жинап, оны ротапринтте көбейтіп, шетелдік журналистерге бере бастады<ref name="semenova">{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}</ref>. === Эмиграциялық қозғалыс және диссиденттік (1976–1980) === 1976 жылы Перчаткин пікірлестері Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко және Владимир Степановпен бірге [[Мәскеу]]дегі [[ССРО диссиденттері|диссиденттермен]] байланыс орнатып, «эмиграциялық қозғалысқа» бағыт алды. Сонымен қатар Находкаға [[Мәскеу Хельсинки тобы]]ның өкілі Л. В. Воронина келді. Осы сәттен бастап Перчаткин КСРО-дан бесдесятниктердің жүйелі түрде шетелге шығуын ұйымдастырумен белсенді айналыса бастады<ref name="ostrovskaya"/>. Ол [[БҰҰ]], [[Шіркеулердің дүниежүзілік кеңесі]]не және [[Хельсинки келісімі]]не қол қойған мемлекет басшыларына КСРО-дағы сенушілердің қудалануы туралы үндеулер жіберді<ref name="nashaamerica"/>. 1977 жылы ол Николай Горетоймен бірге тұтқындалған диссиденттер [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] және [[Анатолий Шаранскийді]] қорғап, әлемдік саясаткерлерге бесдесятниктер атынан ашық хат жазды<ref name="ostrovskaya"/>. Осы жылы ол басқа христиандармен бірге КСРО-дан еркін шығу құқығын талап етіп, наразылық аштығын өткізді<ref>{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}</ref>. 1978 жылғы 20 желтоқсанда Перчаткин Находка поштасынан [[АҚШ Президенті]] [[Джимми Картер]]ге дін бостандығы мен эмиграция құқығын қорғауды сұраған Жаңа жылдық жеделхат жіберді<ref name="ostrovskaya"/><ref name="nashaamerica"/><ref>{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}</ref>. 1979 жылдан бастап ол КСРО-дан кеткісі келетін бесдесятниктердің біраңғай Эмиграциялық орталығын басқарды. 1980 жылы эмиграцияға үміткер советтік бесдесятниктер шіркеулері кеңесінің хатшысы болып сайланды<ref name="ostrovskaya"/>. 1979 жылдың аяғында Перчаткин АҚШ, Канада, Австралия, Ұлыбритания, ФРГ, Франция және Италия парламенттері мен үкіметтеріне КСРО-дағы шынайы діни жағдай, СОКП-ның шіркеуді жою жоспарлары мен діни заңдардың бұзылуы туралы мәлімдеме дайындады<ref name="nashaamerica"/>. === Қудалау және тұтқындалуы === Совет өкіметі Перчаткин мен оның отбасына қарсы жергілікті газеттерде қаралау мақалаларын жариялап, белсенді кампания жүргізді<ref name="ostrovskaya"/>. 1980 жылғы 21 тамызда Перчаткин Находкада тұтқындалып, 1981 жылдың наурызында<ref name="dtic">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}</ref> РКФСР Қылмыстық кодексінің 190.1-бабы бойынша («Советтік мемлекеттік және қоғамдық құрылысты сөгіп, көрінеу жалған мәліметтер тарату») 2 жылға бас бостандығынан айырылды<ref name="dtic"/>. «[[Америка дауысы]]» радиосының хабарлауынша, тергеу кезінде Перчаткинге қарсы психотроптық заттар (нейролептиктер) қолданылған<ref name="ostrovskaya"/>. 1982 жылы тамызда жазасын өтеп шыққаннан кейін ол діни эмиграция үшін күресті қайта жалғастырды. 1983 жылғы ақпанда қайтадан тұтқындалып, РКФСР ҚК 218-бабының 2-бөлігі бойынша (суық қару сақтау) 1,5 жылға сотталды<ref name="ostrovskaya"/>. === Дипломатиялық қызметі және АҚШ-қа эмиграциясы === 1987 жылы Перчаткин АҚШ Конгресі үшін «КСРО-дағы діни жағдай туралы» баяндама дайындады. Осы баяндама АҚШ Конгресінде оқылғаннан кейін Перчаткин АҚШ Мемлекеттік хатшысы [[Джордж Шульц]]пен<ref name="romanovich"/>, АҚШ Жоғарғы сотының төрағасы [[Уильям Ренквист]]пен<ref name="romanovich"/> және Мемлекеттік хатшының діни істер жөніндегі орынбасарымен кездесуге шақырылды. 1988 жылы мамырда АҚШ Президенті [[Рональд Рейган]]ның [[Михаил Горбачёв]]пен кездесу үшін КСРО-ға жасаған ресми сапары кезінде Перчаткин Рейганның жубайы — [[Нэнси Рейган]]мен кездескен 40 диссиденттен тұратын делегация құрамына енді. 1988 жылғы 30 мамырдағы кездесуде ол советтік протестанттардың ресми өкілі ретінде Нэнси Рейганға КСРО-дағы дін бостандығының жай-үйі туралы екі сағат бойы баяндап берді. Осыдан кейін Нэнси Рейган Перчаткинді АҚШ Конгресінде өз баяндамасын оқуға шақырды<ref name="gura">{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[Киев]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}</ref>. 1988 жылғы 26 шілдеде Перчаткин отбасымен бірге АҚШ-қа эмиграцияланды<ref name="gura"/><ref name="ostrovskaya"/>. 1988 жылғы 4 тамызда ол [[АҚШ Конгресі]]нде КСРО-дағы сенушілерді геноцидке ұшырату туралы баяндама жасап, конгрессмендермен, сенаторлармен және дипломаттармен келіссөздер жүргізді<ref name="ostrovskaya"/><ref name="gura"/><ref>{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}</ref>. Осы талқылаулардың нәтижесінде<ref>{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}</ref> 1989 жылы Нью-Джерси штатынан сайланған сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]]тің атымен аталған «Лаутенберг түзетуі» қабылданды. Осы түзетудің алғашқы он жылында АҚШ-қа 350 мыңнан астам діни босқын көшіп келді<ref name="gura"/><ref name="semenova"/>, ал 2010 жылға қарай бұл сан 1 миллионға жетті<ref name="romanovich"/>. Находка қаласынан бесдесятниктердің жаппай эмиграциялануы 1988 жылы басталып, ол жылы 152 ересек адам (кішкентай балаларды есептемегенде) елден кетті. 1989 жылы Находкадан тағы 45 ересек бесдесятник эмиграцияланды<ref name="ostrovskaya"/>. === АҚШ-тағы құқық қорғау қызметі === АҚШ-қа келгеннен кейін Перчаткин өзінің жеке веб-сайтын ашып, онда өзінің тұтқындалуы, түрмеде отыруы және эмиграция үшін күресі туралы деректерді жариялады<ref name="ostrovskaya"/><ref>{{Cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Персональный сайт Бориса Перчаткина|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926084710/https://bperchatkin.wordpress.com/}}</ref>. Сонымен қатар ол ARRC (American-Russian Relief Committee) христиандық құқық қорғау ұйымын құрды<ref name="romanovich"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=978-0-16-077910-7}}</ref>. Оның «Огненные тропы» атты өмірбаяндық кітабы бірнеше рет қайта басылып шықты<ref name="ostrovskaya"/>. 2025 жылдың жазында Борис Перчаткин АҚШ Мемлекеттік департаменті мен [[АҚШ Халықаралық дін бостандығы жөніндегі комиссиясы|Халықаралық дін бостандығы жөніндегі комиссия]] өкілдерімен бірге Украина мен Ресейдегі пацифист-христиандардың қудалануы, баламалы азаматтық қызметтің шектелуі, күштеп жұмылдыру, соғысқа қатысудан бас тартқаны үшін соққыға жығылуы, тұтқындалуы, қауіп-қатерлерге ұшырауы, сондай-ақ дискриминация мен қылмыстық қудалау мәселелерін көтерді. Осыған байланысты Перчаткин «[[Uniting for Ukraine]]» (U4U) бағдарламасы бойынша АҚШ-қа келген украиналық пацифист-христиандар үшін бөлек иммиграциялық квота бөлуді талап етті<ref>{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}</ref>. == Естелік және еске алу == Нобель сыйлығының лауреаты, академик [[Андрей Сахаров]] өзінің 1981 жылғы «Ғалымдардың жауапкершілігі» атты мақаласында Борис Перчаткинді советтік саяси тұтқындардың арасында атап өткен<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}</ref>. == Кітаптары == * Перчаткин, Борис. ''Огненные тропы''. Сиэтл (АҚШ), 2002. — 222 б. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://bperchatkin.wordpress.com/ Борис Перчаткиннің жеке веб-сайты] * {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}} * {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}} * {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1946 жылы туғандар]] op0n1uic62mfqub1ctfolbxfsp251f7 Нина Андреевна Ершова 0 786327 3652071 2026-09-08T10:06:30Z PushkinVko 184261 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ершова Нина Андреевна (1948) — ақын, Ресей Жазушылар одағының мүшесі.''' == Өмірбаяны == [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Глубокое ауданы]]ның Предгорное ауылында дүниеге кел... 3652071 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ершова Нина Андреевна (1948) — ақын, Ресей Жазушылар одағының мүшесі.''' == Өмірбаяны == [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Глубокое ауданы]]ның Предгорное ауылында дүниеге келген. 1966 жылы Предгорное орта мектебін, одан кейін [[Өскемен]] педагогикалық институтының филология факультетін (қазіргі С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті) тәмамдаған. Білім алғаннан кейін туған мектебіне оралып, мұғалім, директордың орынбасары, сондай-ақ 30 жыл бойы мектеп директоры қызметтерін атқарған. КСРО ағарту ісінің үздігі. Оның қызметінде халық мәдениетін сақтау және насихаттау маңызды орын алады. Ол 35 жылдан астам уақыттан бері жұмыс істеп келе жатқан «Товарки» халықтық фольклорлық мұғалімдер ансамблін құрып, оған жетекшілік етеді. Ұжым Қазақстанның, Ресейдің және алыс шетелдердің аудандық, облыстық және республикалық фестивальдерінің дипломанты әрі лауреаты атанған. Ансамбль жұмысы аясында 150-ден астам казак және шаруа әндері жиналып, жазылып алынып, орындалған. 2021 жылы «Русская традиционная культура Восточного Казахстана. Песня» атты кітабы жарық көрді. Әдеби шығармашылықпен көп жылдан бері айналысады. Халықаралық «Звено Алтая» әдеби бірлестігінің ұжымдық жинақтарында, қазіргі заманғы поэзияның «Вдохновение» («Тысяча и одна строка», 1-кітап) және «Связующее слово» (1–2 кітаптар) жинақтарында, сондай-ақ «Простор» журналында шығармалары жарияланған. Проза мен поэзия жанрларында тоғыз кітаптың авторы. Ресей Жазушылар одағының, Шығыс Қазақстан облысының «Звено Алтая» қоғамдық әдеби бірлестігінің мүшесі, сондай-ақ «Алтай изумрудный» журналының («Өнер» бөлімі) редакциялық алқасының мүшесі. Предгорное ауылында (бұрынғы Красноярская казак станицасы), [[Ертіс]] өзенінің жағасында тұрады. Шығармашылығының негізгі тақырыптары — Кенді Алтайдың табиғаты, мектеп, балалар, туған өлке, сондай-ақ адам сезімі мен махаббатқа арналған лирикалық туындылар.<ref>{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2386-.html|title= Ершова Н. А.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Шығармалары == * Ершова, Нина. Русская традиционная культура Восточного Казахстана. Песня / Н. Ершова. - Усть-Каменогорск : Арго, 2021. - 200 с. * Ершова, Нина. Песня : избранное / Н. Ершова. - Усть-Каменогорск : ВКПК Арго, 2023. - 324 с. * == Мерзімді басылымдардағы жарияланымдары == * Алтай изумрудный : независимый литературно-художественный журнал. №4 / ред. Г. Пуссеп. - Усть-Каменогорск : ТОО Восточно-Казахстанская полиграфическая организация, 2024. - 162 с. - [опубликованы стихотворения Н. А. Ершовой] * Ершова Н. Наши в Болгарии : [о «Товарках»] / Н. Ершова // Огни Прииртышья. - 2013. - 21 июня. - С. 6. * Ершова Н. «От сентября до мая» : [стихотворения] / Н. Ершова // Огни Прииртышья. - 2015. - 24 февраля. - С. 7. * Ершова Н. Традиции зимних праздников : [о «Товарках»] / Н. Ершова // Огни Прииртышья. - 2016. - 15 января. - С. 10. * Ершова Н. Юбилей казачьей станицы : [о «Товарках»] / Н. Ершова // Огни Прииртышья. - 2016. - 5 августа. - С.9 * Ершова, Нина. Духовный караван всегда в пути : [о «Товарках»] / Н. Ершова // 7 дней. - 2016. - 15 декабря. - N 50. - С. 4 : фот. * Ершова, Нина. Ему знаком язык зверей и птиц : [о «Товарках»] / Н. Ершова // 7 дней. - 2017. - 6 апреля. - N 14. - С. 3 : портр. * Ершова Н. Традиции Великого праздника : [о «Товарках»] / Н. Ершова // Огни Прииртышья. - 2018. - С. 14. b6ae46uaofj1euqglaz6fcjouy97ptd Анатолий Леонтьевич Климов 0 786333 3652095 2026-09-08T11:44:17Z PushkinVko 184261 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Климов Анатолий Леонтьевич - ақын, еңбек ардагері, Ұлан аудандық газетінің тілшісі.''' == Өмірбаяны == 1 қаңтар 1940 жылы Шығыс Қазақстан облысы Таврия ауданының (қазірг... 3652095 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Климов Анатолий Леонтьевич - ақын, еңбек ардагері, Ұлан аудандық газетінің тілшісі.''' == Өмірбаяны == 1 қаңтар 1940 жылы Шығыс Қазақстан облысы Таврия ауданының (қазіргі Ұлан ауданы) Восточное ауылында дүниеге келген. Анатолий Леонтьевич төрт жыл әскери-теңіз күштері қатарында қызмет етті. Қызмет еткен жылдары - 1960 жылдардың басында болды. Қызметтен кейін екі жоғары білім алып, туған Ұлан ауданына оралып, мұғалім болды, 40 жыл кәсіптік-техникалық білім беру училищесінде, совхоз-техникумда сабақ берді. == Шығармашылық жолы == Поэтикалық жолға деген сүйіспеншілік жас Анатолийді мектеп орнынан бастап жарықтандырды. Анатолий Леонтьевич күнделікті оқиғалар туралы, саяси, тарихи оқиғалар туралы, Табиғат туралы поэтикалық жолмен әңгімелейді. Еңбек сіңірген демалысқа шыққаннан кейін, белсенді өмірлік ұстанымы бар Анатолий Леонтьевич 20 жылдан астам Саратов ауылдық округінің ардагерлер кеңесінің төрағасы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар, Анатолий Леонтьевич облыстық, республикалық түрлі деңгейдегі әдеби байқауларға қатысқан. Ұлан ауданы, ел тарихында баға жетпес із қалдырған туған жерге, жерлес адамдарға арналған төрт өлең жинағының авторы. 2024 жылы шыққан поэтикалық жинақ «Справедливый Казахстан - Моя Мечта» деп аталады, онда оқырмандар қазақтың ұлы ақыны - Абай Құнанбаевты, мемлекет және қоғам қайраткері Дінмұхамед Қонаевты және басқаларды еске алуға арналған автордың өлеңдерімен танысады. == Марапаттары == «Еңбек ардагері», «КСРО-ның фашистік Германияны жеңгеніне 20 жыл», «Лениннің туғанына 100 жыл», «Ұлан ауданына 90 жыл» медальдарымен марапатталған. Мағжан Жұмабаев атындағы өлеңдер конкурсына қатысқаны үшін (2015 ж.), Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күніне орайластырылған конкурсқа қатысқаны үшін кітапхана мен Тұңғыш Президент Қорының Алғыс хаты (2016 ж.), Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күніне орайластырылған ашық конкурсқа қатысқаны үшін Тұңғыш Президент кітапханасының сертификатымен (2017 ж.) марапатталған.<ref>{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2335-.html|title= Климов А. Л.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Шығармалары == Климов, А. Абаю : Стихи / Климов А. - Текст : непосредственный // Степная Таврия. - 1995. - 27 мая 27ba21v1vpruekubg62v2mwtqcp02io 3652096 3652095 2026-09-08T11:44:55Z PushkinVko 184261 3652096 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Анатолий Леонтьевич Климов - ақын, еңбек ардагері, Ұлан аудандық газетінің тілшісі.''' == Өмірбаяны == 1 қаңтар 1940 жылы Шығыс Қазақстан облысы Таврия ауданының (қазіргі Ұлан ауданы) Восточное ауылында дүниеге келген. Анатолий Леонтьевич төрт жыл әскери-теңіз күштері қатарында қызмет етті. Қызмет еткен жылдары - 1960 жылдардың басында болды. Қызметтен кейін екі жоғары білім алып, туған Ұлан ауданына оралып, мұғалім болды, 40 жыл кәсіптік-техникалық білім беру училищесінде, совхоз-техникумда сабақ берді. == Шығармашылық жолы == Поэтикалық жолға деген сүйіспеншілік жас Анатолийді мектеп орнынан бастап жарықтандырды. Анатолий Леонтьевич күнделікті оқиғалар туралы, саяси, тарихи оқиғалар туралы, Табиғат туралы поэтикалық жолмен әңгімелейді. Еңбек сіңірген демалысқа шыққаннан кейін, белсенді өмірлік ұстанымы бар Анатолий Леонтьевич 20 жылдан астам Саратов ауылдық округінің ардагерлер кеңесінің төрағасы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар, Анатолий Леонтьевич облыстық, республикалық түрлі деңгейдегі әдеби байқауларға қатысқан. Ұлан ауданы, ел тарихында баға жетпес із қалдырған туған жерге, жерлес адамдарға арналған төрт өлең жинағының авторы. 2024 жылы шыққан поэтикалық жинақ «Справедливый Казахстан - Моя Мечта» деп аталады, онда оқырмандар қазақтың ұлы ақыны - Абай Құнанбаевты, мемлекет және қоғам қайраткері Дінмұхамед Қонаевты және басқаларды еске алуға арналған автордың өлеңдерімен танысады. == Марапаттары == «Еңбек ардагері», «КСРО-ның фашистік Германияны жеңгеніне 20 жыл», «Лениннің туғанына 100 жыл», «Ұлан ауданына 90 жыл» медальдарымен марапатталған. Мағжан Жұмабаев атындағы өлеңдер конкурсына қатысқаны үшін (2015 ж.), Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күніне орайластырылған конкурсқа қатысқаны үшін кітапхана мен Тұңғыш Президент Қорының Алғыс хаты (2016 ж.), Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күніне орайластырылған ашық конкурсқа қатысқаны үшін Тұңғыш Президент кітапханасының сертификатымен (2017 ж.) марапатталған.<ref>{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2335-.html|title= Климов А. Л.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Шығармалары == Климов, А. Абаю : Стихи / Климов А. - Текст : непосредственный // Степная Таврия. - 1995. - 27 мая 37vq0f8u1p2gjpgyulrxxrxjo6z6smc Седа (Латвия) 0 786334 3652097 2026-09-08T11:49:51Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Седа''' ({{lang-lv|Seda}}) — [[Латвия]]ның солтүстік бөлігіндегі қала. Ол тарихи Видземе аймағында орналасқан және әкімшілік жағынан [[Валмиера аймағы]]ның құрамына кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3652097 wikitext text/x-wiki '''Седа''' ({{lang-lv|Seda}}) — [[Латвия]]ның солтүстік бөлігіндегі қала. Ол тарихи Видземе аймағында орналасқан және әкімшілік жағынан [[Валмиера аймағы]]ның құрамына кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] jikpg9ib47ma1khekimtceyzkrmt8fe 3652098 3652097 2026-09-08T11:50:21Z Мағыпар 100137 үлгі 3652098 wikitext text/x-wiki '''Седа''' ({{lang-lv|Seda}}) — [[Латвия]]ның солтүстік бөлігіндегі қала. Ол тарихи Видземе аймағында орналасқан және әкімшілік жағынан [[Валмиера аймағы]]ның құрамына кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] pve0vwyfeb3w03okbef4jdkzzx6r7hu 3652100 3652098 2026-09-08T11:52:55Z Мағыпар 100137 толықтыру 3652100 wikitext text/x-wiki '''Седа''' ({{lang-lv|Seda}}) — [[Латвия]]ның солтүстік бөлігіндегі қала. Ол тарихи Видземе аймағында орналасқан және әкімшілік жағынан [[Валмиера аймағы]]ның құрамына кіреді. Седа қаласының халқы 2026 жылы 1203 адамды құрады. Седа — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 64-ші орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9taapwoiop82k4fquh4ebukzo6dvez6 3652101 3652100 2026-09-08T11:53:52Z Мағыпар 100137 дереккөз 3652101 wikitext text/x-wiki '''Седа''' ({{lang-lv|Seda}}) — [[Латвия]]ның солтүстік бөлігіндегі қала. Ол тарихи Видземе аймағында орналасқан және әкімшілік жағынан [[Валмиера аймағы]]ның құрамына кіреді. Седа қаласының халқы 2026 жылы 1203 адамды құрады. Седа — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 64-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-seda-11498.html|title=Население Седа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2mr23mmfy8jzdbgxasn9f59n4ck19vl 3652102 3652101 2026-09-08T11:57:43Z Мағыпар 100137 толықтыру 3652102 wikitext text/x-wiki '''Седа''' ({{lang-lv|Seda}}) — [[Латвия]]ның солтүстік бөлігіндегі қала. Ол тарихи Видземе аймағында орналасқан және әкімшілік жағынан [[Валмиера аймағы]]ның құрамына кіреді. Седа қаласының халқы 2026 жылы 1203 адамды құрады. Седа — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 64-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-seda-11498.html|title=Население Седа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Седа — [[Валка]] мен [[Эстония]] шекарасынан небәрі 20 км, ал [[Рига]]дан 130 км қашықтықта орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] pwytisk69weuld30d7cxjfefk9z8t2i 3652103 3652102 2026-09-08T11:58:31Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3652103 wikitext text/x-wiki '''Седа''' ({{lang-lv|Seda}}) — [[Латвия]]ның солтүстік бөлігіндегі қала. Ол тарихи Видземе аймағында орналасқан және әкімшілік жағынан [[Валмиера аймағы]]ның құрамына кіреді. Седа қаласының халқы 2026 жылы 1203 адамды құрады. Седа — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 64-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-seda-11498.html|title=Население Седа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Седа — [[Валка]] мен [[Эстония]] шекарасынан небәрі 20 км, ал [[Рига]]дан 130 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0/|title=Седа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ev1waseeeiys6vd9il5a17kpmp7ixr6